BẠN ĐÃ ĐOẠN TUYỆT VỚI QUÁ KHỨ CHƯA?
Hãy tưởng tượng bạn đã làm một điều khủng khiếp trong quá khứ. Bạn đã phản bội và gây tổn thương sâu sắc cho một ai đó. Bạn đã hủy hoại danh tiếng của một người bằng những câu chuyện phiếm và lời nói bóng gió của mình. Bạn đã cướp công của ai đó. Bạn đã cướp mất một điều quý giá của người khác cả về vật chất lẫn tinh thần. Bạn đã lừa dối người khác. Hoặc bạn hãy thử tưởng tượng mình là nạn nhân trong những trường hợp đó. Và chúng ta hãy giả định rằng bạn đã trở nên khôn ngoan hơn và không muốn lặp lại bất kì điều nào như vậy nữa. Trong cả hai trường hợp (thủ phạm và nạn nhân), ký ức liên hệ với những tình huống ấy đều gợi lên nỗi sợ hãi, mặc cảm xấu hổ và tội lỗi. Tại sao lại thế?
Trong trường hợp đầu, bạn đã phản bội chính mình. Bạn đã không chơi đẹp trong trò chơi xã hội lâu dài và phải gánh chịu hệ quả. Bạn bị mọi người xung quanh xa lánh. Thậm chí bạn còn có thể muốn xa lánh chính bản thân mình. Trong trường hợp thứ hai, bạn đã bị người khác đối xử tàn tệ. Thế nhưng, thực sự thì cả hai trường hợp đều không khác nhau nhiều lắm. Vấn đề quan trọng ở đây là bạn không muốn điều đó lặp lại lần nữa.
Nếu bạn hồi tưởng lại một ký ức nào đó và nó trở nên choáng ngợp với nỗi sợ hãi, xấu hổ và tội lỗi thì điều đó không hay chút nào. Bạn đã rơi vào một cái hố đen ngòm trong tâm trí mình (hoặc bị đẩy xuống đó). Tệ hơn nữa là bạn không biết tại sao. Có lẽ bạn đã quá tin tưởng người khác, quá ngây thơ. Có lẽ bạn đã cố tình phớt lờ một điều quan trọng. Cũng có lẽ bạn đã gặp phải một tình huống thật sự xấu xa xảy ra cho người khác hoặc cho chính bản thân bạn (đó là điều tệ nhất và khó vượt qua nhất). Về mặt nào đó thì việc bạn bị rơi xuống hay bị đẩy vào tình trạng đó đều không quan trọng, nhất là với hệ thống thần kinh cảm xúc có nhiệm vụ bảo vệ bạn. Hệ thống đó chỉ quan tâm đến một điều duy nhất: Bạn không bao giờ lặp lại sai lầm đó nữa.
Hệ thống cảm xúc hoạt động dựa trên nỗi sợ hãi (hoặc nói chính xác hơn là dựa trên sự kinh khiếp) và nó chỉ quan tâm tới việc nhắc nhở bạn về mối hiểm họa tiềm ẩn nào đó. Đó là bởi vì một phần thực tại vẫn còn bí ẩn và đầy nguy hiểm (cũng như một phần của chính bản thân bạn). Có thể bạn không được sáng suốt, tỉnh táo và khôn ngoan như bạn nghĩ, thế nên hệ thống cảm xúc cần phải bảo vệ bạn nếu bạn lại gặp phải một mê cung đầy nguy hiểm mà bạn đã từng gặp trước kia. Nó nhắc nhở bạn phải học được bài học từ quá khứ. Nếu không, bạn sẽ phải tiếp tục chạm mặt những nỗi sợ hãi trong tâm trí mình.
Thông thường thì con người không cố gắng chủ động đè nén những điều tồi tệ xảy ra trong quá khứ. Thay vào đó, họ thường trốn tránh việc suy ngẫm về chúng, cố gắng xua đuổi chúng khỏi tâm trí mình hoặc tìm những hoạt động khác để lãng quên. Tất nhiên họ có lý do chính đáng khi làm như thế. Đôi lúc những nạn nhân hoàn toàn không thể hiểu được những tổn thương trong lòng mình. Chẳng hạn, những đứa trẻ bị lạm dụng hầu như khó có thể hiểu được động lực đằng sau hành động của thủ phạm. Chúng hầu như không thể nào hiểu được tại sao ai đó lại muốn tra tấn mình về thể chất hoặc lạm dụng tình dục mình. Nếu quá nhỏ, trẻ thậm chí còn không thể hiểu được điều gì đã xảy ra. Thấu hiểu sâu sắc những điều thế này là một việc hết sức khó khăn, ngay cả với người lớn. Một điều không may là cả sự chối bỏ nơi người lớn và sự mờ mịt nơi trẻ em đều để lại một vùng bí ẩn, sôi sục và đầy nguy hiểm trong ký ức. Một định luật tâm lý quan trọng là bất cứ điều gì nguy hiểm bạn trải qua đều sẽ khó phai mờ nếu bạn không hiểu được nó1.
Để định hướng thành công trong cuộc sống, ta cần phải biết mình đang ở đâu và mình sẽ đi về đâu. Việc bạn đang ở đâu bao gồm tất cả những trải nghiệm của bạn trong quá khứ. Nếu bạn không biết được những con đường mình đã đi qua, bạn sẽ khó có thể biết được mình đang ở đâu. Việc bạn sẽ đi về đâu là sự phóng chiếu của lý tưởng cao nhất đối với bản thân. Nó không chỉ đơn thuần là những thành tựu, tình yêu, tài sản hay quyền lực mà còn là sự phát triển những phẩm chất cần thiết để thành công trong cuộc sống. Chúng ta cần một tấm bản đồ thế giới nếu ta muốn di chuyển từ nơi hiện tại đến một nơi khác. Chúng ta dùng tấm bản đồ đó để định hướng mọi hoạt động của mình, và ta chắc chắn sẽ đạt được thành công cũng như vướng phải những trở ngại trên con đường đó.
Thành công vừa tạo ra cảm giác phấn khởi vừa giúp xây dựng sự tự tin cho ta. Nó chứng tỏ rằng ta đang đi về mục tiêu tối hậu của mình một cách đúng đắn. Ngược lại, những trở ngại và thất bại tạo ra sự bất an, trầm cảm và đau đớn. Chúng chỉ ra những dốt nát của ta cũng như chứng tỏ rằng ta không hiểu được đầy đủ về con đường mình đã, đang và sẽ đi. Chúng là minh chứng cho thấy những gì mà ta đã chật vật xây dựng có nhiều khiếm khuyết.
Chúng ta cần phải suy ngẫm về những trải nghiệm của mình và rút ra bài học từ đó. Nếu không, ta sẽ bị mắc kẹt trong quá khứ, đắm chìm trong sự hoài cổ và bị tra tấn bởi lương tâm mình. Không những thế, ta còn có thể trở nên khinh miệt với những mất mát, không thể tha thứ cho bản thân cũng như không thể đối mặt với những khó khăn và bi kịch. Không có những bài học quý giá từ quá khứ, ta sẽ phải đau khổ vì sự dốt nát và trốn tránh của mình. Chúng ta cần phải đối mặt với quá khứ mà mình đã tránh né. Chúng ta cần phải khơi lại mọi cơ hội đã mất đi. Chúng ta phải hối lỗi, suy ngẫm về những sai lầm của mình, làm những gì lẽ ra ta nên làm và tu sửa lại con người mình. Tôi không khẳng định rằng điều đó luôn có thể thực hiện được. Tôi đã từng chứng kiến nhiều người quá mất phương hướng đến nỗi họ chẳng còn chút sức sống nào để đi tiếp. Con người họ trong hiện tại đã trở nên quá yếu đuối và không thể nào đối mặt với những gì họ đã trốn tránh trong quá khứ. Và sự khinh miệt về tương lai lại càng biện hộ cho sự trốn tránh và lừa dối đó của họ. Đó là một địa ngục không đáy. Mức độ khiêm tốn cần thiết để thoát khỏi địa ngục đó tương ứng với những sai lầm trong quá khứ. Và nó đủ khiến một người tỉnh táo cảm thấy lạnh sống lưng vì kinh khiếp. Dường như ta không được phép trốn tránh trách nhiệm khai thác hết tiềm năng bản thân mình. Nếu ta phạm một sai lầm như thế trong quá khứ, ta phải trả giá bằng sự dằn vặt khôn nguôi của lương tâm mình.
Hãy thử tưởng tượng khi bạn còn trẻ, bản đồ thế giới trong tâm trí bạn còn khá đơn giản. Nó giống như một bức tranh của trẻ con vẽ ngôi nhà: mọi nét vẽ đều thẳng tắp, nằm ở giữa, chỉ có mặt trước, một cửa chính, hai cửa sổ, bức tường lúc nào cũng hình vuông, mái nhà lúc nào cũng hình tam giác, và có thể thêm một ống khói trên mái nhà (một điều khá là đáng ngạc nhiên vì thời nay có lẽ ít nhà nào còn dùng ống khói). Trong bức tranh đó, mặt trời lúc nào cũng tỏa sáng rạng rỡ với vô số tia nắng. Có thể còn có một vài bông hoa với những đường nét đơn giản. Nói tóm lại, đó là một hình ảnh sơ sài về ngôi nhà. Nó giống như những bức vẽ của người tối cổ hơn một bức tranh hiện đại, và cũng mang tính biểu tượng nhiều hơn là ký họa. Nó thể hiện được ý tưởng chung về ngôi nhà, cũng như bản thân từ “ngôi nhà”. Tuy nhiên, nó vừa đủ để truyền tải được khái niệm về ngôi nhà: Đứa trẻ vẽ bức tranh biết đó là một ngôi nhà, cũng như những đứa trẻ và người lớn khác. Về mặt đó, bức vẽ hoàn thành được nhiệm vụ của nó và là một tấm bản đồ đủ tốt cho trẻ em.
Nhưng thường thì những điều khủng khiếp sẽ xảy ra bên trong ngôi nhà. Và những điều đó khó có thể được thể hiện một cách dễ dàng. Có thể những người lớn trong ngôi nhà (cha mẹ, ông bà hay cô chú) sẽ nói những điều đại loại như: “Không được nói cho bất kì ai về những gì xảy ra trong nhà”. Vì thế, một bức vẽ ngôi nhà đơn giản của trẻ con không thể nào lột tả được những điều tồi tệ có thể xảy ra bên trong đó. Những điều đó có thể không chịu đựng nổi và khó có thể diễn tả hết được. Nhưng làm thế nào mà những điều tồi tệ có thể vượt khỏi tầm hiểu biết của ta? Làm thế nào mà một chấn thương tâm lý có thể tồn tại khi ta thậm chí không hiểu được nó? Và chẳng phải sự hiểu biết là tiền đề cho mọi trải nghiệm tâm lý hay sao? Tất cả những câu hỏi này đều là những bí ẩn lớn. Nhưng điều mà ta biết là những trải nghiệm tâm lý của con người có thể tồn tại ở những cấp độ khác nhau. Chúng ta đều đã từng trải qua cảm giác khiếp sợ điều bí ẩn, mặc dù điều đó nghe có vẻ như một nghịch lý. Và cơ thể con người có thể hiểu được điều mà tâm trí chưa nắm bắt được. Cơ thể sẽ ghi nhớ cũng như đòi hỏi tâm trí ta hiểu được tường tận điều đó. Đó là điều ta không thể nào tránh được. Nếu một điều tồi tệ xảy ra cho ta (hoặc chính ta gây ra điều đó), chúng ta bắt buộc phải biến sự kinh khiếp đó thành hiểu biết, nếu không thì ta sẽ phải chịu những hậu quả nghiêm trọng.
ĐỪNG NGÃ HAI LẦN VÀO CÙNG MỘT HỐ SAI LẦM
Trong buổi tư vấn đầu tiên với một thân chủ nọ, cô ấy đã thổ lộ với tôi về việc lúc nhỏ cô bị một người anh họ lạm dụng tình dục. Cô ấy khóc rất nhiều và cực kì xúc động khi kể lại trải nghiệm đó. Tôi hỏi khi đó cô ấy bao nhiêu tuổi. Cô ấy bảo cô mới 4 tuổi. Cô mô tả thủ phạm như một người lớn tuổi, to cao và khỏe mạnh hơn cô nhiều. Và tôi đã để mặc trí tưởng tượng của mình khắc họa nên chân dung của kẻ đó theo lời kể của cô. Tôi đã tưởng tượng nên một con quái vật xấu xa, tàn bạo, hung ác ở độ tuổi vị thành niên hoặc người lớn. Sau đó, tôi hỏi thủ phạm lớn hơn cô ấy bao nhiêu tuổi. Cô trả lời “Hai tuổi. Anh ta lớn hơn tôi 2 tuổi”. Điều đó làm tôi ngạc nhiên thật sự và nó hoàn toàn thay đổi hình ảnh về thủ phạm trong đầu tôi.
Tôi đã nói cho cô ấy nghe về sự tưởng tượng sai lầm của mình và cho cô ấy biết những gì diễn ra trong đầu tôi khi lắng nghe câu chuyện của cô. Và tôi nói: “Cô biết đó, giờ đây cả cô và anh ta đều đã trưởng thành, và điều đó đã xảy ra từ rất lâu rồi. Nhưng cách cô kể lại câu chuyện cứ như thể cô vẫn còn là một đứa trẻ 4 tuổi bị lạm dụng cùng với tất cả những cảm xúc của nó. Tôi không hề nghi ngờ về việc cô cảm nhận người anh họ to cao, khỏe mạnh và lớn tuổi hơn cô nhiều. Dù gì đi nữa thì một đứa trẻ 6 tuổi cũng lớn gấp rưỡi một đứa trẻ 4 tuổi và không có gì ngạc nhiên khi lúc đó cô nhìn anh họ mình như một người lớn. Nhưng sự thật là anh họ cô lúc đó chỉ mới 6 tuổi và vẫn còn là một đứa bé chẳng khác cô bao nhiêu. Vậy thì, tôi nghĩ rằng cô nên nhìn nhận vấn đề theo cách này. Trước hết, hãy nghĩ về những đứa trẻ 6 tuổi mà cô biết rõ. Cô sẽ nhận ra rằng chúng vẫn còn rất non nớt và không thể nào chịu trách nhiệm như một người trưởng thành được, dù có thể chúng không phải hoàn toàn ngây thơ, vô tội. Tôi không hề muốn xem nhẹ tính nghiêm trọng của những gì đã xảy ra với cô, và cũng không hề nghi ngờ những cảm xúc của cô. Tôi chỉ muốn đề nghị cô hãy xem xét tình huống đó cứ như thể chuyện đang diễn ra cho hai đứa trẻ mà cô biết rõ. Trẻ em rất tò mò. Chúng thích chơi đủ thứ trò, như trò bác sĩ chẳng hạn. Và nếu người lớn không để ý, những trò chơi đó có thể đi quá đà. Có thể nào cô thử cân nhắc khả năng này, rằng cô thực sự không phải bị lạm dụng bởi một kẻ xấu xa như việc cô có thể bị lúc trưởng thành? Có thể là cô và người anh họ chỉ đơn thuần là đi quá trớn trong trò chơi của mình bởi vì không có người lớn giám sát”.
Điều quan trọng là dường như ký ức về trải nghiệm thời thơ ấu của cô ấy không hề thay đổi khi cô trưởng thành. Cô vẫn còn trải qua sự kinh khiếp của một đứa bé 4 tuổi, và cảm thấy bất lực trong tay của một đứa bé mà cô cho là người lớn. Nhưng một cô gái 27 tuổi như cô ấy cần phải cập nhật ký ức đó. Cô không còn bị đe dọa bởi điều đó nữa, ít nhất là không phải theo cách mà cô cảm nhận. Và khi cô ấy thay đổi cách nhìn của mình, cô cảm thấy cực kì nhẹ nhõm. Cô đã có thể nhìn sự việc đó như hệ quả của trí tò mò trẻ em và sự thiếu quan tâm của người lớn. Điều đó đã giải thoát cô khỏi những sợ hãi và xấu hổ đi cùng với ký ức đó, và điều này xảy ra nhanh chóng một cách đáng kinh ngạc. Cô đã chủ động đối mặt với nỗi sợ hãi trong quá khứ và tìm ra một lời giải thích nhẹ nhàng hơn. Cô đã thoát được cái nhìn về người anh họ như một kẻ xấu xa và bản thân như một nạn nhân bất lực. Tất cả sự chuyển hóa này đã diễn ra trong vòng một phiên tư vấn. Và đó là một minh chứng hùng hồn cho sức mạnh của cách nhìn về những sự kiện khủng khiếp trong quá khứ của chúng ta.
Trải nghiệm đó đã để lại trong tôi một vấn đề triết học sâu sắc và hóc búa. Những ký ức mà thân chủ của tôi mang đến buổi tư vấn hầu như không hề thay đổi sau hàng chục năm. Và ký ức mà cô mang về sau buổi tư vấn đã có sự thay đổi lớn lao. Vậy thì đâu mới là phiên bản đúng đắn nhất? Bạn có thể nói rằng ký ức đầu tiên dường như chính xác hơn. Dù gì đi nữa thì đó vẫn là ấn tượng trực tiếp để lại trong tâm trí của đứa trẻ 4 tuổi khi xưa. Nó đã không hề bị thay đổi bởi những lần trị liệu trước đó. Vậy thì có lý do gì mà ta lại cho rằng đó không phải là phiên bản đúng nhất? Nhưng chúng ta cũng cần phải nhớ rằng ý nghĩa của một sự kiện nào đó có thể sẽ thay đổi theo thời gian. Nếu bạn có con thì có lẽ bạn sẽ hiểu được những hành vi nào đó của cha mẹ mình mà trước kia bạn hoàn toàn không hiểu nổi. Vậy thì đâu mới là phiên bản chính xác: Cách nhìn về hành vi của cha mẹ khi ta còn nhỏ hay sự hiểu biết về hành vi đó khi ta đã lớn? Nếu bạn nghĩ rằng phiên bản thứ hai là chính xác hơn (một lựa chọn hoàn toàn hợp lý) thì làm thế nào một ký ức bị thay đổi lại chính xác hơn phiên bản gốc của nó?
BỊ MA ÁM
Một vị thân chủ khác của tôi cũng đã hồi tưởng lại sự kiện trong quá khứ và hoàn toàn thay đổi. Ký ức của anh ấy thậm chí còn bị bao phủ trong một màn sương bí ẩn dày đặc, quá trình hồi tưởng chậm hơn cũng như chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ. Đó là chàng trai Mỹ gốc Phi trẻ đồng tính và anh đã phải chịu đựng những triệu chứng tâm lý và thể chất khó hiểu. Một bác sĩ tâm thần đã chẩn đoán anh bị mắc bệnh tâm thần phân liệt nhưng người cô của anh thì lại tin rằng quá trình chẩn đoán quá sơ sài. Bà đã liên hệ và đưa anh ấy đến văn phòng của tôi để được chẩn đoán lại. Và tôi đã gặp riêng anh ấy trong buổi tư vấn.
Anh ấy khá rụt rè, nhút nhát nhưng ăn mặc rất gọn gàng, sạch sẽ và hoàn toàn sáng suốt khi tôi bắt đầu hỏi thăm về quá khứ của anh. Cặp kính anh đeo cho thấy nó được giữ gìn rất cẩn thận, hoàn toàn không bị sứt mẻ gì và rất sạch sẽ. Những quan sát đó rất quan trọng cho sự chẩn đoán của tôi. Người bị bệnh tâm thần phân liệt thường mất khả năng chăm sóc tốt cho bản thân. Vì thế, những dấu hiệu như quần áo xộc xệch và cặp kính sứt mẻ, tròng kính mờ đục là những điều rất đặc trưng của người bệnh (tất nhiên đó không phải là dấu hiệu duy nhất, nên nếu cặp kính của bạn không được giữ gìn tốt cho lắm thì bạn cũng đừng lo là mình bị bệnh tâm thần phân liệt). Hơn nữa, anh ấy còn có một công việc toàn thời gian tương đối phức tạp (lại một điều hiếm thấy nữa ở người bệnh tâm thần phân liệt). Và anh ấy không gặp khó khăn nào trong việc duy trì cuộc nói chuyện với tôi, dù anh khá rụt rè. Thế là tôi nhận điều trị cho anh ấy và chúng tôi bắt đầu gặp nhau thường xuyên.
Trước hết, tôi cần phải gặp anh vài lần để xác định nguyên nhân tại sao anh ấy lại được chẩn đoán mắc bệnh tâm thần phân liệt, một bệnh tâm thần vốn khá nghiêm trọng. Anh ấy kể cho tôi nghe rằng anh đã bị trầm cảm và lo âu trong 4 năm qua. Điều đó cũng không có gì lạ. Những triệu chứng đó bắt đầu sau khi anh ấy cãi nhau kịch liệt với bạn trai và chấm dứt hoàn toàn mối quan hệ đã kéo dài nhiều năm. Điều đó cũng hoàn toàn bình thường. Cả hai người đã sống chung với nhau một thời gian. Mối quan hệ đó rất quan trọng với anh cả về mặt tâm lý lẫn lợi ích thực tế. Đúng là sự tan vỡ của một mối quan hệ thân mật có thể khiến bất kì ai trở nên đau khổ và mất phương hướng. Nó còn có thể dẫn đến chứng trầm cảm và lo âu nghiêm trọng kéo dài với một số người. Tuy nhiên, với vị thân chủ này thì khoảng thời gian chịu đựng những điều đó kéo dài một cách bất thường. Mọi người thường sẽ vượt qua được trong vòng một năm. Và mặc dù không có quy tắc cụ thể về khoảng thời gian trung bình nhưng 4 năm rõ ràng là khá dài. Điều đó khiến tôi tò mò. Anh ấy còn thổ lộ một điều khác khá bất thường. Mỗi khi đi ngủ vào buổi tối, anh thường mắc phải chứng co giật cơ thể. Anh cuộn tròn người lại như một bào thai trong bụng mẹ với hai cánh tay bắt chéo lên mặt. Sau đó, anh sẽ thả lỏng người ra và lại tiếp tục trở lại tư thế đó. Và hành động đó cứ lặp đi lặp lại. Ngoài việc nó khó hiểu một cách đáng lo ngại, nó còn cản trở anh ấy có giấc ngủ ngon. Chứng co giật vào ban đêm bắt đầu cùng lúc với chứng trầm cảm và lo âu. Và tôi tin rằng giấc ngủ không ngon (lẫn chứng co giật) là một yếu tố quan trọng dẫn đến căn bệnh tâm thần kia. Tôi hỏi anh nghĩ gì về tất cả những điều đó. Anh ấy cười và nói: “Gia đình tôi nghĩ tôi bị ma ám, còn tôi thì không chắc họ đúng hay sai nữa”.
Lịch sử gia đình của vị thân chủ này cũng khá bất thường. Cha mẹ anh, vốn là những người di cư từ Nam Mỹ đến Canada, hầu như không nhận được bất kì sự giáo dục chính thức nào. Có lẽ vì thế mà họ rất mê tín dị đoan và tin chắc rằng con trai mình bị ma nhập. Tôi hỏi anh ấy: “Anh có nói với bác sĩ tâm thần về việc ma ám này chưa?”. Anh trả lời: “Có chứ”. Tôi thầm nghĩ: “Phải rồi, đó là lý do tại sao anh được chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt”. Theo kinh nghiệm của tôi thì cách giải thích mê tín cộng với chứng co giật bất thường là đủ để chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt(*). Tuy nhiên, sau vài buổi trị liệu cho vị thân chủ này, tôi gần như chắc chắn rằng anh ấy không hề mắc chứng tâm thần phân liệt. Anh ấy hoàn toàn tỉnh táo và sáng suốt. Như vậy thì điều gì đã gây nên chứng co giật về đêm của anh ấy? Sự thực là từ trước đến giờ, tôi chưa bao giờ chứng kiến điều tương tự. Giả thuyết đầu tiên của tôi là anh ấy bị mắc một dạng rất nặng của chứng tê liệt trong giấc ngủ. Đây là một chứng bệnh tương đối phổ biến. Nó thường xảy ra khi người bệnh nằm ngửa (như trường hợp của vị thân chủ của tôi). Người bệnh thường ở trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê, tức vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi giấc mơ và không thể cử động được (vốn là một đặc điểm của giai đoạn ngủ mắt cử động nhanh, REM). Khi bạn mơ, vùng não điều khiển vận động của bạn thường sẽ được kích hoạt, và điều này khiến bạn có cảm giác như mình đang hoạt động trong giấc mơ. Thế nhưng, cơ thể bạn lại không vận động cùng với sự kích hoạt đó bởi vì các cơ đã bị làm tê liệt bởi một quá trình thần kinh chuyên biệt2. Không có cơ chế này, bạn sẽ nhảy ra khỏi giường và bắt đầu làm theo những gì bạn thấy trong mơ. Và đó là một điều hết sức nguy hiểm.
Chú thích:
(*) Lời khuyên cho những ai đi khám ở một bệnh viện lớn trong thành phố, nơi mà bệnh nhân được bác sĩ tâm thần đánh giá chỉ trong 15 phút: Hãy nghĩ thật kỹ trước khi tiết lộ bất kì trải nghiệm hay niềm tin kì dị nào. Bạn có thể dễ dàng bị chẩn đoán mắc bệnh tâm thần phân liệt, nhất là khi hệ thống y tế về bệnh tâm thần bị quá tải. Và một khi đã có chẩn đoán, bạn rất khó để xóa nó đi. Về mặt tâm lý, bạn chắc chắn sẽ tin mình bị bệnh vì điều đó được xác định bởi một bác sĩ tâm thần uy tín, nhất là khi bạn có những triệu chứng khác lạ. Về mặt thực tế, nó cũng sẽ gây khó khăn cho bạn vì sự chẩn đoán này sẽ được lưu vĩnh viễn vào hồ sơ bệnh án của bạn và rất khó để sửa đổi. Hơn nữa, sau này, bất kì điều gì hơi bất thường về bạn sẽ thu hút sự chú ý của mọi người (kể cả bạn) trong khi vô số những điều bình thường khác thì lại bị phớt lờ.
Khi bị chứng tê liệt trong giấc ngủ, người bệnh đủ tỉnh để phần nào nhận thức được thế giới thật nhưng vẫn còn bị mắc kẹt trong sự tê liệt của giai đoạn giấc ngủ REM. Kết quả là người bệnh sẽ có đủ loại trải nghiệm kì lạ trong trạng thái đó. Chẳng hạn, nhiều người nói rằng họ đã bị người ngoài hành tinh bắt cóc và kiểm tra sức khỏe3. Những trải nghiệm kì lạ về đêm này thường được giải thích bằng chứng tê liệt trong giấc ngủ (tất nhiên, nếu ta thích y học và không tin vào sự tồn tại của người ngoài hành tinh)4. Bởi vì vị thân chủ này khá thông minh, có học vấn và cũng có óc tò mò nên tôi bảo anh thử đọc quyển The Terror That Comes in the Night (Sự kinh khiếp về đêm)5. Quyển sách đó soi sáng nhiều điều về những hiện tượng tâm lý kì lạ đi cùng với chứng tê liệt trong giấc ngủ. Tác giả David Hufford mô tả sự kinh khiếp về đêm như một dạng khác của trải nghiệm “Old Hag” (Mụ phù thủy già – tương tự hiện tượng bóng đè) trong truyện dân gian. Những người có trải nghiệm như thế (khoảng 15% dân số) mô tả lại nỗi sợ hãi, sự tê liệt, cảm giác ngộp thở và những cuộc gặp gỡ với các thế lực đen tối. Vị thân chủ của tôi đã đọc quyển sách và bảo rằng những gì Hufford mô tả trong đó không thể hiện chính xác trải nghiệm của anh. Anh cũng không hoàn toàn đồng ý với giả thuyết về chứng tê liệt trong giấc ngủ. Theo anh thì chứng co giật xảy ra trước khi anh chìm vào giấc ngủ và hơn nữa, anh không hề bị tê liệt.
Khi chúng tôi tiếp xúc nhiều hơn thì tôi cũng biết rõ hơn về cuộc đời của anh. Chẳng hạn, tôi biết rằng anh đã tốt nghiệp đại học ngành lịch sử. Cha mẹ của anh cũng cực kì nghiêm khắc với anh từ lúc nhỏ cho đến tuổi vị thành niên. Họ không bao giờ cho phép anh ở qua đêm tại nhà bạn, và họ cũng theo dõi nhất cử nhất động của anh mãi đến khi anh rời khỏi nhà để vào học đại học. Anh cũng kể cho tôi nghe chi tiết hơn về những gì xảy ra trước khi anh chia tay bạn trai. Sau khi uống rượu và cãi vã nơi công cộng, họ trở về căn hộ chung của hai người. Ở đó, cuộc cãi vã nhanh chóng leo thang thành một trận ẩu đả. Họ bắt đầu xô đẩy nhau càng lúc càng dữ dội. Kết quả là thân chủ của tôi đã bị đẩy mạnh và té xuống sàn phòng khách. Để trả đũa, anh ta đã kéo chân cho bạn trai mình ngã xuống và đứng dậy rời khỏi nhà. Sau vài ngày, anh trở về nhà vào lúc bạn trai vắng mặt để thu dọn đồ đạc và rời đi. Mối quan hệ của hai người đã kết thúc như thế.
Nhưng có một điều gì đó không ổn về nhân cách của anh ấy trong cuộc xung đột này. Vì thế, anh cảm thấy bị tổn thương sâu sắc bởi sự bạo lực của người bạn trai. Khi thảo luận về những sự kiện đó, vị thân chủ bảo tôi rằng anh đã không ngờ rằng con người lại có thể trở nên bạo lực như thế. Tôi hỏi: “Ý anh là sao? Chẳng phải anh có bằng đại học về lịch sử đó sao? Chắc chắn là anh đã đọc về những điều khủng khiếp mà con người đã gây ra trong lịch sử rồi. Và hẳn là anh cũng xem các tin tức...”. Anh cắt lời tôi và nói rằng anh không xem tin tức. Tôi trả lời: “Được rồi, vậy còn những điều anh đã học trong trường đại học thì sao? Chẳng lẽ sử sách không hề nói về thói bạo lực của con người cũng như sự phổ biến của nó sao?”. Anh trả lời: “Đúng là tôi có đọc sách về điều đó, nhưng tôi đã dồn tất cả những điều tôi được học vào một góc nào đó trong tâm trí mình và cố gắng để không suy nghĩ về nó nữa”. Tôi nghĩ đó là một câu trả lời hết sức bất ngờ, nhất là khi nó đi cùng với những điều khác. Anh bảo tôi: “Khi tôi còn nhỏ, tôi đã được học rằng mọi người đều là người tốt. Cha mẹ dạy tôi rằng người lớn là những thiên thần”. Tôi hỏi: “Ý anh là sao? Rằng người lớn không bao giờ làm điều xấu hay sao?”. Anh trả lời: “Không, ông không hiểu rồi. Cha mẹ dạy tôi và anh chị em rằng người lớn thực sự là những thiên thần của Chúa, và họ đều tốt cả”. Tôi nói: “Và anh tin điều đó?”. Anh nói rằng anh đã tin vào nó một cách sâu sắc, một phần vì anh được bảo bọc quá mức, một phần vì cha mẹ anh quá kiên quyết, và một phần vì ý tưởng đó giúp xoa dịu tinh thần anh rất nhiều.
Tôi đề nghị với vị thân chủ rằng chúng tôi cần phải điều chỉnh lại sự ngây thơ của anh về vấn đề đó vì nó chẳng tốt cho anh chút nào. Anh đã trưởng thành và đủ thông minh để thoát khỏi niềm tin trẻ con đó. Chúng tôi đã thảo luận rất nhiều về những sự kiện khủng khiếp của thế kỷ 20 cũng như những vụ xả súng và khủng bố gần đây. Tôi yêu cầu anh ấy giải thích về những sự kiện đó, và để tâm nhiều hơn đến sự giận dữ, thù hận của bản thân. Thế nhưng, anh đã chối bỏ sự giận dữ của bản thân và không thể đưa ra lời giải thích hợp lý nào cho những sự kiện khủng khiếp trên thế giới.
Thế là tôi bảo anh đọc một quyển sách với tựa đề Ordinary Men (Người bình thường)6. Quyển sách này mô tả cực kì chi tiết làm thế nào mà những cảnh sát người Đức bình thường lại trở thành những tên đao phủ máu lạnh khi Đức Quốc xã chiếm đóng Ba Lan. Nếu nói rằng quyển sách đó làm bạn sởn gai óc thì vẫn còn quá nhẹ. Tôi bảo rằng anh cần phải đọc nó cứ như thể điều đó đang diễn ra trước mắt anh, và hơn nữa, những người mà anh biết đều có thể sẽ trở thành như thế. Đã đến lúc anh cần phải trưởng thành hơn về mặt đó. Vào thời điểm đó chúng tôi đã thiết lập được mối quan hệ khá gắn bó. Và khi tôi nói rằng cái nhìn toàn màu hồng sẽ khiến cuộc sống của anh hết sức nguy hiểm, anh ta đã cân nhắc lời tôi một cách nghiêm túc. Khi chúng tôi gặp lại một tuần sau đó, anh đã đọc xong quyển sách. Khuôn mặt anh trở nên cứng rắn hơn. Anh trông già dặn và khôn ngoan hơn. Tôi đã chứng kiến điều này xảy ra nhiều lần trong kinh nghiệm tư vấn tâm lý của mình, khi con người bắt đầu hợp nhất với những phần tối tăm trong mình thay vì nhốt nó vào một góc của tâm trí. Họ không còn cái nhìn ngơ ngác của những con nai trước ánh đèn pha nữa. Họ bắt đầu trở nên tự chủ và quyết đoán hơn. Sau đó, tôi bảo anh ấy tiếp tục đọc quyển The Rape of Nanking (Vụ thảm sát ở Nam Kinh) về tội ác của quân đội Nhật ở Trung Quốc vào năm 1937. Đó là một quyển sách kinh hoàng. Tác giả quyển sách đã tự sát. Vị thân chủ cũng đã chấp nhận đọc quyển sách và thảo luận về nó. Anh ấy trở nên buồn bã nhưng khôn ngoan hơn. Thế nhưng, những triệu chứng về đêm của anh vẫn không thuyên giảm.
Dù gì đi nữa thì ý tưởng của anh ấy về con người thiên thần, sự chối bỏ cái xấu cùng với triệu chứng co giật về đêm vẫn gợi lên một điều gì đó trong tâm trí tôi. Nhiều năm trước, tôi từng điều trị một nữ bệnh nhân trẻ mắc chứng động kinh cuồng loạn (hysterical epilepsy), một dạng điển hình của chứng cuồng loạn mà Freud mô tả. Nó gồm những triệu chứng nơi cơ thể vốn có nguồn gốc sâu xa ở tâm lý. Cô ấy đã được nuôi nấng nơi miền đồng quê Trung Tây, trong một gia đình Thiên Chúa giáo cực đoan theo phong cách khắc nghiệt thời xưa. Một trong những cơn động kinh nặng của cô ấy đã thực sự xảy ra trong quá trình điều trị. Thế nhưng cảnh tượng đó dường như hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến tôi. Tôi chứng kiến một cách bình thản khi cô ấy vùng vẫy và co giật một cách điên loạn trong vài phút với hai mắt trợn trừng lên. Tôi đã không hề lo lắng hay cảm thấy tội nghiệp cho cô ấy. Tôi chẳng có chút cảm giác nào cả. Và tôi nghĩ: “Tại sao điều này lại chẳng ảnh hưởng gì đến mình hết? Rõ ràng là bệnh nhân đang chịu một cơn động kinh nghiêm trọng kia mà?”. Tôi đã không gọi cấp cứu. Khi cô ấy hồi tỉnh và ngồi xuống trong trạng thái choáng váng, tôi bảo cô rằng tôi không hề có cảm giác rằng cơn động kinh đó là thực chút nào dù nó trông rất khủng khiếp. Trước đó, sau vài cơn động kinh tương tự, cô suýt nữa đã bị đưa vào bệnh viện tâm thần. Cô ấy còn có nguy cơ bị chẩn đoán chứng loạn thần và phải dùng thuốc điều trị. Chúng tôi đã nói chuyện rất nghiêm túc về hành vi của cô ấy. Tôi cho cô biết rằng tôi không tin cô ấy bị động kinh thực sự, dù nó có vẻ hết sức thực với cô. (Cô ấy đã được xét nghiệm bệnh động kinh và kết quả không cho thấy dấu hiệu rõ ràng nào).
Vì những lý do trên mà tôi đoán rằng cô ấy bị rối loạn dạng cơ thể (somatization), tức là những triệu chứng cơ thể bắt nguồn từ tâm lý. Freud nhận xét rằng rối loạn dạng cơ thể thường mang tính biểu tượng, và cách biểu hiện về mặt thể chất của nó thường liên hệ mật thiết với những sang chấn tâm lý. Chứng động kinh cuồng loạn của cô ấy dường như bắt nguồn từ sự mâu thuẫn trong tư tưởng (vừa thích vừa ghét) và thiếu hiểu biết về tình dục, tính trẻ con, cũng như một số hành vi chơi đùa nguy hiểm của cô. Chúng tôi đã đạt được nhiều tiến bộ từ những cuộc thảo luận. Cô ấy không phải là người thiếu thông minh, và sự sáng suốt trong con người cô đã vượt thắng. Cuối cùng, những cơn động kinh cùng với thái độ trẻ con đầy nguy hiểm đã chấm dứt hẳn. Điều tốt hơn nữa là cô ấy đã thoát được bệnh viện tâm thần và tiếp tục học đại học. Dù gì đi nữa, tôi cũng đã học được rằng chứng cuồng loạn mà Freud mô tả là có thực bởi vì tôi vừa điều trị một trường hợp như thế.
Trở lại với trường hợp của vị thân chủ kia, tôi bắt đầu phỏng đoán rằng anh ấy cũng bị cùng một chứng rối loạn dạng cơ thể. Tôi biết rằng những triệu chứng đó bắt đầu ngay sau trận cãi vã dẫn đến việc anh ấy chia tay bạn trai. Vậy thì có lẽ những cơn co giật bất thường có liên quan đến sự kiện đó. Một yếu tố quan trọng nữa là dường như anh ấy cũng đã cố gắng đẩy sự kiện đó vào một góc của tâm trí mình (như những gì anh đã làm với các sự kiện khủng khiếp khác). Mặc dù không có nhiều kinh nghiệm thôi miên nhưng tôi biết rằng những người như anh ấy rất dễ bị thôi miên và phương pháp đó cũng đã chứng tỏ hiệu quả trong vài trường hợp rối loạn dạng cơ thể. Freud đã dùng phương pháp thôi miên để điều trị cho những bệnh nhân cuồng loạn. Đó là một chứng khá phổ biến thời kì Victoria (tức thế kỷ 19), nhất là trong tầng lớp thượng lưu vốn chú trọng quá nhiều vào tình dục, cách làm điệu làm bộ khoa trương và kịch tính8. Vì thế, tôi nghĩ mình nên thử phương pháp thôi miên với vị thân chủ này.
Thường thì tôi bắt đầu bằng việc hướng dẫn thân chủ thư giãn, cho họ ngồi thoải mái trong ghế bành và yêu cầu họ tập trung vào từng bộ phận trên thân thể. Tôi bắt đầu với lòng bàn chân, rồi dần dần đến cẳng chân và thân người. Sau đó, tôi sẽ đi đến hai cánh tay, đỉnh đầu, đồng thời yêu cầu họ tập trung vào hơi thở và thư giãn. Sau khoảng 7 đến 8 phút thư giãn như thế, tôi bắt đầu đếm ngược từ 10 đến 1 và yêu cầu thân chủ thư giãn sâu hơn sau mỗi tiếng đếm. Đó là một phương pháp tương đối tốt cho những ai bị mất ngủ, lo âu hoặc bồn chồn. Phương pháp thôi miên cũng áp dụng cùng một kỹ thuật như thế và thêm vào những câu hỏi về các sang chấn tâm lý trong quá khứ cũng như những sự kiện liên quan sau khi bệnh nhân hoàn toàn thư giãn. Hiệu quả của phương pháp này phụ thuộc rất lớn vào đặc điểm của mỗi người9. (Vì lý do đó mà những người biểu diễn thôi miên thường gọi chừng 20 khán giả lên để kiểm tra nhanh và chỉ chọn những ai dễ thôi miên nhất). Dù sao đi nữa thì tôi cũng nói với vị thân chủ của mình rằng phương pháp thôi miên để anh nói về trận cãi nhau đêm đó với bạn trai có thể hiệu quả. Tôi cũng giải thích với anh ấy lý do tại sao. Sau đó, tôi nói với anh ấy chính xác những gì chúng tôi sẽ làm và anh ấy hoàn toàn có thể từ chối nếu không thích. Hơn nữa, tôi cũng sẽ dừng ngay lập tức bất cứ khi nào anh muốn, và anh cũng sẽ nhớ được mọi thứ sau khi quá trình thôi miên kết thúc.
Anh đồng ý thử. Thế là tôi bắt đầu: “Hãy ngồi thoải mái trong ghế bành. Đặt tay của anh lên thành ghế hoặc để trong lòng, bất cứ tư thế nào anh thấy thoải mái. Nhắm mắt lại. Hãy chăm chú lắng nghe những âm thanh trong thế giới xung quanh anh, và bắt đầu hướng sự chú ý vào hơi thở của anh. Hít vào thật sâu... Giữ lại một chút... Thở ra. Bắt đầu di chuyển sự chú ý theo hơi thở xuống đùi, cẳng chân và bàn chân. Cảm nhận đôi chân của anh nằm yên trên sàn nhà. Chú ý vào ngón chân, lòng bàn chân và mắt cá chân. Và hãy nhớ thở chậm, đều và sâu. Hãy để tất cả mọi căng thẳng bắt đầu chảy ra khỏi chân. Đừng quên thở chậm, đều và sâu. Chú ý vào bắp chân và ống quyển...” và cứ tiếp tục như thế cho đến toàn bộ thân thể. Luôn luôn là như thế.
Vị thân chủ của tôi rơi vào trạng thái thôi miên trước khi tôi đi quá đôi chân của anh. Đầu anh lúc lắc một cách nặng nề. Tôi hỏi liệu anh có nghe tôi nói không. Anh trả lời nhỏ đến mức hầu như không nghe được: “Có”. Tôi đã phải nhích ghế tới gần và ghé tai mình sát miệng anh mới nghe được. Tôi hỏi anh có biết anh đang ở đâu không. “Trong văn phòng của ông”. Tốt. Tôi nói: “Chúng ta hãy cùng trở về lúc anh cãi nhau với bạn trai, trước khi anh dọn đi. Hãy kể tôi nghe điều gì đã xảy ra”. Anh nói: “Chúng tôi vừa mới về nhà. Cả hai vừa mới uống rượu. Chúng tôi đã cãi nhau về tiền bạc và tương lai của cả hai ở quán bar. Cả hai đều giận dữ. Chúng tôi bước qua cánh cửa, ở kia kìa”. Anh ra hiệu yếu ớt bằng cánh tay mềm nhũn của mình. Tôi thấy mắt anh di chuyển qua lại, giống như một người trong giai đoạn REM của giấc ngủ, và đôi mắt chỉ nhắm tới ba phần tư. “Tôi bước đi trong tư thế xoay lưng về phía trước. Cả hai cùng hướng về phòng khách. Tôi xô anh ta. Rồi anh ta xô lại tôi. Tôi lại đẩy anh ta lần nữa. Rồi anh ta xô tôi mạnh đến nỗi tôi té vào bàn cà phê và ngã xuống sàn. Anh ấy cầm lấy cây đèn đứng trên sàn và giơ lên. Tôi nhìn thẳng vào mắt anh ta. Tôi chưa bao giờ thấy một sự thù hằn nào kinh khủng như thế. Tôi cuộn tròn người lại và đưa hai tay lên che lấy đầu”. Anh ấy kể lại chậm rãi và ra dấu một cách vụng về cứ như thể đang chỉ vào một nơi nào đó trong căn hộ. Điều đó trông thật kì lạ vì cứ như thể anh đang sống lại y hệt trải nghiệm đó trong quá khứ. Tôi liếc nhìn đồng hồ. Đã gần một giờ đồng hồ trôi qua từ lúc tôi bắt đầu và thường thì buổi trị liệu kéo dài khoảng một tiếng đồng hồ. Tôi bèn nói: “Tôi không muốn ép anh đi quá xa. Chúng ta sắp hết giờ rồi. Khi anh cảm thấy sẵn sàng, thoải mái thì hãy mở mắt ra và thức dậy. Chúng ta có thể tiếp tục vào tuần tới”. Nhưng anh ấy không có phản ứng gì. Đầu anh vẫn gục về phía trước, và đôi mắt thì vẫn chuyển động liên tục như đang nằm mơ. Tôi gọi tên anh. Nhưng vẫn chẳng có phản ứng nào cả.
Thật tình thì điều đó làm tôi hơi lo. Tôi chưa từng nghe về trường hợp thôi miên nào không tỉnh dậy khi được đánh thức. Tôi không biết phải làm gì nữa. May mắn thay, vì anh ấy là vị thân chủ cuối cùng của hôm đó nên tôi vẫn còn chút thời gian. Tôi nghĩ: “Chắc có lẽ anh ta đang hôn mê sâu và thực sự đắm chìm trong trải nghiệm đó. Có thể anh muốn kết thúc toàn bộ câu chuyện. Hãy thử tiếp tục xem sao. Khi anh ấy kết thúc, mình có thể thử đánh thức lần nữa”. Tôi bèn đi ra ngoài hành lang và báo cho cô của anh ấy biết là chúng tôi cần thêm một ít thời gian nữa. Tôi trở về văn phòng của mình và ngồi xuống chỗ cũ bên cạnh anh. Tôi hỏi: “Điều gì đã xảy ra tiếp theo?”. Anh trả lời: “Vẻ mặt của người bạn trai, tôi chưa từng thấy điều gì như thế trước đây. Tôi bắt buộc phải công nhận rằng bạn trai có thể muốn làm tôi tổn thương, rằng con người ta có thể thực sự muốn làm hại người khác. Đó là lần đầu tiên tôi thực sự nhận ra rằng điều ấy có thể xảy ra”. Anh ấy bắt đầu khóc nhưng vẫn tiếp tục kể: “Tôi đá vào chân cho anh ta ngã xuống, rồi đứng dậy và vùng chạy đi. Anh ấy đuổi theo tôi ra khỏi phòng khách, đến hành lang và ra tận cửa ngoài. Nhưng tôi chạy nhanh hơn anh ấy. Lúc đó là khoảng 4 giờ sáng. Ngoài trời vẫn còn tối. Tôi cảm thấy kinh hoàng. Tôi có thể chạy trước anh ta đủ xa để nấp vào sau mấy chiếc xe hơi gần đó. Anh ta không thể tìm thấy tôi. Tôi quan sát anh ấy lùng sục một lúc lâu. Rồi anh ta bỏ cuộc và quay về”. Vào lúc đó thân chủ tôi bắt đầu khóc nức nở: “Khi đã chắc rằng anh ta đi rồi tôi mới đến nhà mẹ mình và ở lại đó. Tôi không thể tin vào những gì đã xảy ra. Anh ta có thể đã giết chết tôi, và làm điều đó một cách cố ý. Tôi không thể chịu đựng nổi ý nghĩ này. Tôi cố xua nó khỏi tâm trí mình và không bao giờ nghĩ về nó nữa”.
Rồi thân chủ của tôi trở nên im lặng. Tôi bèn gọi tên anh ta. Anh trả lời. Tôi hỏi tiếp: “Anh có biết rằng anh đang ở trong văn phòng của tôi và ngồi trên cái ghế anh thường ngồi không?”. Anh gật đầu. “Thế anh đã kết thúc câu chuyện của mình chưa?”. Anh trả lời có. Tôi nói: “Anh làm rất tốt. Anh rất dũng cảm khi kể lại toàn bộ câu chuyện đó. Thế anh đã sẵn sàng để mở mắt chưa?”. Anh trả lời mình đã sẵn sàng. Tôi nói: “Không cần phải vội. Khi anh cảm thấy sẵn sàng, hãy từ từ tỉnh lại. Anh sẽ cảm thấy thư giãn và thoải mái. Anh sẽ nhớ được tất cả những gì đã nói với tôi cũng như những gì đã xảy ra hôm nay”. Anh ấy gật đầu. Một lúc sau anh ta mở mắt ra. Tôi hỏi anh có nhớ được những gì đã xảy ra không. Anh ấy kể lại ngắn gọn những sự kiện đã diễn ra, bao gồm cả cuộc thảo luận lúc đầu về phương pháp thôi miên. Sau đó, tôi gọi cô của anh ta vào và nói rằng anh ấy cần được nghỉ ngơi và có người chăm sóc tại nhà bởi vì buổi trị liệu hôm đó khá căng thẳng. Người lớn không phải thiên thần, và con người không những có thể làm hại lẫn nhau mà họ còn có thể thật tâm thèm muốn làm điều đó. Và vị thân chủ của tôi không biết phải làm gì với hiểu biết mới mẻ đó bởi vì anh ấy đã được bảo bọc và bị mờ mắt bởi quan điểm của cha mẹ mình. Vì thế, anh đẩy tất cả những chuyện đã xảy ra với mình vào một góc của tâm trí. Nhưng làm như thế vẫn không ngăn được những hiểu biết u ám đó nổi lên và mang đến cho anh nhận thức về mặt đen tối của con người. Kết quả là anh ấy đã lặp đi lặp lại y hệt động tác cuộn tròn tự vệ trong đêm cãi nhau với bạn trai.
Tuần tiếp theo, vị thân chủ đã không tới gặp tôi để điều trị. Tôi nghĩ: “Lạy Chúa, có lẽ mình đã gây tổn thương sâu sắc cho anh ấy”. Tuy nhiên, vào buổi trị liệu tuần sau nữa thì anh đã đến đúng giờ. Anh xin lỗi vì đã lỡ hẹn lần trước, và nói rằng anh cảm thấy quá khó chịu đến nỗi không thể đến hoặc thông báo cho tôi biết. Tôi hỏi tại sao. Anh ấy nói: “Vào hôm sau buổi điều trị, tôi đang ngồi trong một nhà hàng ở trung tâm thành phố thì chợt thấy bạn trai cũ của mình”. Quả là một sự trùng hợp lạ lùng. “Nó thực sự khiến tôi chấn động, ông biết đó”, anh tiếp tục, “nhưng chẳng có gì xảy ra cả, và tôi trấn tĩnh lại được trong vòng một, hai ngày. Và ông đoán thử xem điều gì đã xảy ra tiếp theo?”. “Điều gì?”, tôi hỏi. “Cả tuần này tôi chỉ bị co giật một đêm! Và nó chỉ diễn ra trong vòng vài phút!”. Tôi nói: “Quả là tuyệt vời! Thực sự tuyệt vời! Anh hẳn thấy nhẹ nhõm lắm! Vậy thì anh nghĩ điều gì đã thay đổi?”. Anh ấy nói: “Điều thật sự khiến tôi tổn thương trong trận cãi nhau đó không phải là sự bất đồng của chúng tôi về tương lai. Nó cũng chẳng phải do việc xô xát và đánh nhau. Điều quan trọng ở đây là anh ta đã thực sự muốn làm hại tôi. Tôi có thể nhìn thấy điều đó trên mặt anh ấy. Vẻ mặt đó thực sự làm tôi kinh hãi. Tôi không thể chịu đựng nổi. Nhưng giờ thì tôi đã hiểu hơn về nó rồi”.
Tôi hỏi anh ta liệu tôi có thể thôi miên anh lần nữa không. Tôi nói: “Anh rõ ràng đã đỡ hơn nhiều rồi nhưng tôi muốn chắc chắn rằng chúng ta không bỏ sót điều gì”. Anh ấy đồng ý và chúng tôi bắt đầu. Anh rơi vào trạng thái thôi miên khá nhanh chóng như lần trước. Tuy nhiên, lần này anh rút gọn câu chuyện lại trong vòng 15 phút thay vì 90 phút như lần trước. Anh ấy chỉ rút tỉa ra những điểm quan trọng như việc anh gặp nguy hiểm, việc người bạn trai muốn làm hại anh, việc anh đã có thể bảo vệ chính mình và sự thật là thế giới không chỉ có thiên thần mà còn có ác quỷ. Khi tôi bảo anh thoát khỏi trạng thái thôi miên, anh ấy có thể mở mắt ra ngay lập tức và hết sức bình tĩnh cũng như tỉnh táo.
Sự thay đổi trong bệnh tình của anh ấy thật đáng ngạc nhiên. Vào tuần sau, anh ấy nói rằng tất cả mọi triệu chứng đã hoàn toàn biến mất. Không còn co giật và cũng không còn niềm tin vào sự thánh thiện tuyệt đối của con người. Anh ấy đã trưởng thành và đối mặt với thế giới thực tại qua trải nghiệm của mình. Đó là một điều đáng để chúng ta nhìn nhận. Việc chủ động chấp nhận sự tồn tại của cái xấu đã chữa lành cho những đau khổ nhiều năm của anh. Giờ đây, anh ấy đã hiểu được cũng như công nhận những hiểm nguy tiềm tàng trong thế giới. Nhận thức đó đủ để giúp anh tự bảo vệ mình trong cuộc sống. Những điều mà anh đã cố gắng chối bỏ giờ không còn biểu hiện dưới những triệu chứng bất thường nơi cơ thể nữa. Anh ấy đã hợp nhất sự hiểu biết đó vào nhân cách của mình và tự giải phóng bản thân khỏi con ma đã ám ảnh anh suốt nhiều năm.
SỰ ĐỘC ÁC KHÓ HIỂU
Tôi từng điều trị cho một thân chủ còn trẻ và bị bắt nạt tàn tệ trong năm học đầu ở trường dạy nghề. Khi anh đến gặp tôi lần đầu, anh ấy hầu như chẳng nói được gì và phải uống rất nhiều thuốc chống loạn thần. Khi ngồi trên ghế trước bàn làm việc của tôi, anh ấy cứ vặn vẹo đầu và vai của mình tới lui một cách hết sức bất thường và máy móc. Khi tôi hỏi anh ấy đang làm gì, anh ấy bảo anh đang cố xua đi những hình thể. Dường như anh nhìn thấy những hình ảnh vật thể nào đó trước mặt mình và cảm thấy muốn điều khiển chúng. Tôi không hiểu được chính xác điều đó có nghĩa gì và chỉ biết rằng anh ấy đang sống trong thế giới của riêng mình.
Tôi đã điều trị cho anh ta trong nhiều tháng, và thử nghiệm những phương pháp mang tính hệ thống hơn mà tôi đang phát triển lúc đó. Vị thân chủ này chỉ có thể giao tiếp một ít vào lúc bắt đầu nhưng bấy nhiêu cũng đủ để khởi động quá trình điều trị. Một cô gái trong trường thích anh. Nhưng anh nói cho cô ấy biết rằng anh không thích cô ta. Thế là cô ấy nổi khùng lên và quyết tâm khiến cuộc sống của anh thành địa ngục. Cô ta bắt đầu lan truyền những tin đồn thất thiệt về thói quen tình dục của anh. Cô ấy còn nhờ những người bạn trai khác đe dọa anh trong trường. Không những thế, cô ấy còn nhờ những người khác liên tục sỉ nhục anh không thương tiếc trên cả quãng đường đi học. Khi biết được sự khốn khổ của con trai, cha mẹ anh đã thông báo cho nhà trường nhưng chẳng có hành động nào được thực hiện để ngăn chặn điều này cả. Trước áp lực đó, ngay cả những người bạn mà anh vừa làm quen trong trường cũng dần tránh né và bỏ rơi anh. Anh bắt đầu xuống tinh thần. Và khi hành vi của anh dần trở nên lạ lùng hơn thì mọi người đều xem anh như kẻ ngoài rìa. Cuối cùng anh hoàn toàn suy sụp.
Tôi yêu cầu anh ấy cho tôi biết chính xác điều gì đã xảy ra và cố gắng đi thật xa về quá khứ khi trả lời câu hỏi đó. Tôi muốn hiểu được điều gì khiến anh dễ tổn thương trong tình huống như thế và những gì đã xảy ra khi anh bị cô gái si tình kia tra tấn. Và tôi đã thiết kế quá trình trị liệu sao cho anh ấy vừa có thể viết vừa có thể nói (chính xác hơn là anh ấy có thể nói về những gì mình đã viết). Tôi và đồng nghiệp đã thiết kế một bài tập viết(*) trên mạng để hướng dẫn cho những ai muốn hiểu được quá khứ của mình. Tôi yêu cầu vị thân chủ trẻ thử phương pháp đó. Bởi vì anh ấy mất hết động lực lẫn tinh thần để tự làm bài tập đó ở nhà nên tôi đã hướng dẫn anh ta ngay tại buổi trị liệu. Tôi để anh ta ngồi trước máy tính của mình và bảo anh đọc to từng câu hỏi cho tôi nghe trước khi viết câu trả lời. Tôi cũng yêu cầu anh ta đọc cho tôi nghe câu trả lời sau khi anh viết nó ra. Nếu có phần nào mà tôi không hiểu hoặc cảm thấy cần thêm thông tin, tôi đề nghị anh ấy viết lại để làm rõ vấn đề hơn và đọc cho tôi nghe lần nữa.
Chú thích:
(*) Chương trình Past Authoring Program (Viết lại Quá khứ) ở trang www. selfauthoringcom. Tiến sĩ James W. Pennebaker tại Đại học Texas, Austin, cùng với cộng sự và những nhà nghiên cứu độc lập khác đã chứng minh rằng việc viết ra khiến cho sự bất định trong tâm tưởng giảm xuống, có thể giúp giảm lo âu, cải thiện sức khỏe tinh thần và làm tăng khả năng miễn dịch. Tất cả những hiệu quả này dường như tỉ lệ với việc giảm căng thẳng và các hormone stress. Chẳng hạn, một thí nghiệm của Pennebaker yêu cầu sinh viên viết ra những sự kiện tồi tệ nhất trong cuộc đời họ trong 3 ngày liên tiếp. Kết quả cho thấy mặc dù tinh thần của họ có đi xuống (do phải nhớ lại những ký ức tồi tệ) nhưng tình trạng của họ cải thiện rõ rệt trong nhiều tháng tiếp theo. Những nhà nghiên cứu khác cũng thấy điều tương tự khi sinh viên viết về tương lai của họ. Lúc đầu, Pennebaker nghĩ rằng hiệu quả tích cực đến từ sự thể hiện và giải phóng cảm xúc tiêu cực như giận dữ, hối hận hoặc buồn bã. Tuy nhiên, sau khi phân tích cẩn thận từ ngữ được các thân chủ dùng, ông phát hiện ra rằng tác dụng trị liệu đến từ sự hiểu biết nhân quả về những sự kiện cũng như tầm quan trọng của chúng. Hiệu quả của việc viết về tương lai dường như cũng tương tự vì nó giúp giảm đi sự bất định và đưa ra một kế hoạch đơn giản, hệ thống cho những năm tháng trước mắt.
Bài tập đó bắt đầu bằng việc phân chia cuộc đời mỗi người ra thành những giai đoạn chính, tương tự như những phần trong một quyển tự truyện. Chẳng hạn, ta có thể chia như sau: từ năm 2 tuổi tới mẫu giáo, tiểu học, cấp 2, cấp 3, đại học,... Một số người, đặc biệt là những người lớn tuổi, lại có xu hướng phân nhóm những trải nghiệm của mình theo mối quan hệ với người khác. Sau khi phân chia quá khứ của mình theo cách thích hợp, anh ấy tiếp tục xác định những trải nghiệm quan trọng trong từng giai đoạn, tức những sự kiện mà anh nghĩ rằng đã định hình nên con người anh. Tất nhiên, những sự kiện xấu sẽ được ký ức ghi nhận cùng với cảm xúc tiêu cực như lo âu, giận dữ hoặc mong muốn trả thù. Nó còn có thể đi cùng với xu hướng tránh né nhớ lại các sự kiện xấu.
Nói tóm lại, vị thân chủ của tôi chia cuộc đời anh thành những giai đoạn thích hợp và xác định những sự kiện đặc thù (cả tiêu cực lẫn tích cực) của từng giai đoạn đó. Tiếp theo, anh ấy phân tích nguyên nhân của từng sự kiện để hiểu tại sao nó mang lại tác dụng tốt hoặc đưa tới hệ quả xấu. Anh ấy tập trung nhiều nhất vào nguyên nhân dẫn đến những sự kiện khó chịu nhất trong quá khứ bằng cách xem xét hành vi của bản thân, động lực của người khác cũng như những đặc thù của hoàn cảnh đó. Anh ấy không những xem xét những kết quả tốt lẫn hệ quả xấu mà còn suy ngẫm về những gì mình lẽ ra nên làm để khiến sự việc diễn ra khác đi. Kết quả của bài tập này là sự chắt lọc ra tầm quan trọng đích thực trong hành vi và suy nghĩ của mình cũng như sự chỉnh sửa nhận thức về quá khứ của bản thân.
Khi sự hồi tưởng của anh ấy tiến dần từ khi đi nhà trẻ cho tới lúc học phổ thông (anh ấy quyết định chia cuộc đời của mình theo cấp học), vị thân chủ diễn đạt càng lúc càng lưu loát hơn. Hồi tưởng lại cuộc đời mình giúp khôi phục lại con người anh ấy. Khi anh ta viết rồi đọc lớn lên những gì đã viết và trả lời các câu hỏi của tôi, ký ức về quá khứ của bản thân anh dần trở nên rõ ràng hơn và sự hiểu biết của anh về nó cũng sâu sắc hơn. Chúng tôi thảo luận về những điều không mấy tốt đẹp mà trẻ con thường làm với bạn bè, và nó đưa đến đề tài về sự độc ác, xấu xa trong chính thế giới người lớn. Anh ấy rất ngây thơ về vấn đề đó. Anh biểu lộ niềm tin rằng con người tất cả đều lương thiện (mặc dù trải nghiệm bản thân của anh lại chỉ ra điều ngược lại). Anh ấy không biết giải thích vì sao con người lại muốn gây hại và đối xử độc ác với nhau.
Chúng tôi cùng nhau đi qua từng giai đoạn của cuộc đời anh ấy và phát triển nên một câu chuyện chi tiết về những đau khổ anh ấy phải hứng chịu từ cô gái bị anh từ chối kia. Dần dần anh trở nên đủ chín chắn hơn để diễn tả được phần nào động lực đằng sau hành động của cô ấy. Vì bị chối bỏ mà cô ấy đã cảm thấy tổn thương, bẽ mặt và giận dữ. Trước đó, anh ấy đã không nhận ra rằng việc bị từ chối tình yêu (cũng như bất kì sự từ chối nào khác) có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến con người đến thế nào. Hơn nữa, anh ấy dường như không hiểu được rằng anh có quyền đứng lên để bảo vệ mình. Chúng tôi nói về những gì anh ấy lẽ ra nên làm trước đó cũng như trong tương lai để có thể bảo vệ bản thân. Anh nhận ra mình đã chịu đựng quá nhiều sự sỉ nhục trong trường học mà không chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ. Chẳng hạn anh có thể tới nói chuyện với một nhân viên hành chính phụ trách về những vấn đề như thế trong trường. Hoặc anh có thể tới gặp trực tiếp cô gái kia một cách công khai ngay từ khi anh mới bị bắt nạt và yêu cầu cô ta dừng lại. Một giải pháp khác nữa là anh có thể cho bạn bè biết nguyên nhân duy nhất anh bị bôi nhọ như thế là vì anh đã từ chối hẹn hò với cô ta, và rằng cô ấy quá nhỏ mọn đến nỗi muốn trả thù anh vì chuyện đó. Một giải pháp cực đoan là anh có thể kiện cô ta tội quấy rối và bôi nhọ người khác. Mặc dù có thể không phải tất cả những giải pháp đó đều hiệu quả nhưng ít nhất chúng cũng đáng để thử và chắc chắn là hợp lý và cần thiết trong hoàn cảnh của anh.
Khi anh ấy bắt đầu đi đến những ký ức gần nhất trong trường học, những triệu chứng loạn thần thuyên giảm rõ rệt. Anh ấy càng lúc càng tỉnh táo và sáng suốt hơn trong quá trình điều trị. Những hành vi kì lạ lúc mới bắt đầu điều trị hoàn toàn dừng hẳn. Hơn nữa, anh ấy còn có thể đăng ký khóa học mùa hè và kết thúc chương trình học thành công. Đó là một sự hồi phục gần như kì diệu.
TỪ TIỀM NĂNG ĐẾN HIỆN THỰC
Con người thường lo lắng (đôi lúc thái quá) về tương lai trước mắt. Sự lo lắng đó đến từ quá trình cân nhắc nhiều con đường đi đến tương lai. Trong quá trình này, nhiều mối lo ngại sẽ nảy sinh: vấn đề rắc rối ở nơi làm việc, vấn đề với bạn bè và người thân, và cả những vấn đề thiết thực hơn như kinh tế, chuyện cơm ăn áo mặc. Mỗi mối lo ngại lại cần chúng ta đưa ra nhiều quyết định như: Vấn đề nào nên được giải quyết? Những gì nên được thực hiện trước? Ta nên chọn chiến lược nào đây? Tất cả đều đòi hỏi ta đưa ra quyết định từ ý chí tự do của mình. Việc ta quyết định hành động dường như luôn mang tính chủ động. Thế nhưng, sự thực là ta rất dễ rơi vào trạng thái tê liệt ý chí khi phải đưa ra quyết định.
Việc quyết định một cách chủ động và tự do thật sự khó khăn hơn ta tưởng. Nó hoàn toàn khác hẳn với những phản xạ theo thói quen thường ngày của ta. Những phản xạ bị thúc đẩy bởi quá khứ cũng giống như một chiếc đồng hồ cơ học được điều khiển bởi lò xo và bánh răng truyền động bên trong. Trái lại, khi ta quyết định, ta chủ động đối mặt với tương lai. Chúng ta dường như phải đối mặt với một tiềm năng mơ hồ nào đó và cần phải xác định những gì diễn ra trong hiện tại cũng như trong quá khứ.
Chúng ta thực sự đã tạo ra nhiều thứ chỉ nhờ việc nhận thức về những điều tiềm năng. Đó có lẽ là một yếu tố thiết yếu cho sự tồn tại của loài người (và có thể cho cả sự sống nói chung). Chúng ta đối mặt với vô số những triển vọng mơ hồ và bằng cách lựa chọn một con đường nào đó, ta biến một trong những triển vọng đó thành thực tại duy nhất. Khi làm như vậy, ta biến thế giới tiềm năng thành thế giới hiện thực. Đó là một trong những bí ẩn sâu sắc nhất của sự sống. Chúng ta phải đối mặt với những tiềm năng nào? Và điều gì tạo nên năng lực kì lạ của chúng ta để giúp ta biến một điều chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng thành một điều rõ ràng, hiện thực?
Còn một điều khác, cũng không kém phần quan trọng và thoạt trông có vẻ hơi khó hiểu, đi cùng với năng lực đó của con người. Không chỉ quyết định của ta mới có thể định hình tương lai, mà bản thân nguyên tắc đạo đức đằng sau quyết định đó cũng rất quan trọng. Có hành động dựa trên những nguyên tắc tốt đẹp như sự sẵn sàng gánh vác trách nhiệm, mong muốn làm cho mọi việc được tốt hơn, nỗ lực cố gắng để tránh mọi cám dỗ và đối mặt với khó khăn, sự chủ động, dũng cảm và chân thật. Những hành động này khiến cho việc hiện thực hóa tiềm năng tốt hơn nhiều so với những hành động bắt nguồn từ động cơ xấu như sự tránh né, thù hận, mong muốn trả thù hoặc phá hoại. Điều đó có nghĩa rằng nếu ta hành động một cách có đạo đức (theo nghĩa phổ biến và sâu nhất của nó) thì hiện thực nổi lên từ tiềm năng sẽ tốt đẹp thay vì khủng khiếp.
Mọi người dường như đều biết điều này. Chúng ta đều bị tra tấn bởi lương tâm của bản thân vì những điều lẽ ra ta nên làm. Cũng như thế, ta thường bị dằn vặt vì những điều mà lẽ ra ta không nên làm. Đó chẳng phải là một trải nghiệm phổ quát hay sao? Ai có thể thoát khỏi sự dằn vặt của lương tâm vào 4 giờ sáng sau khi hành động một cách vô đạo đức và nguy hại, hoặc không hành động khi cần thiết? Vậy thì đâu là nguồn gốc của tiếng nói lương tâm đó? Nếu chúng ta là chủ nhân tuyệt đối của những giá trị đạo đức cá nhân thì ta có thể hành động như ý mình mà không hề hứng chịu sự dằn vặt của đau khổ, hối hận và xấu hổ. Nhưng tôi chưa từng gặp ai như thế. Ngay cả kẻ bệnh hoạn, xấu xa nhất dường như cũng muốn che giấu sự xấu xa của mình bằng những lời nói dối (và mức độ dối trá của chúng thường tỉ lệ với mức độ xấu xa). Vì thế, dường như ngay cả những kẻ xấu xa nhất cũng phải tìm kiếm lời biện hộ cho sự độc ác của mình.
Nếu ta không hướng tới tiêu chuẩn như thế thì những người khác sẽ xem ta là kẻ thiếu đạo đức và không chính trực. Và mọi việc không dừng lại ở đó. Chúng ta không chỉ muốn mọi người và bản thân chịu trách nhiệm về những hành động xấu mà còn tin rằng những ai chủ động đưa ra quyết định tốt xứng đáng được hưởng lợi từ nó. Đó là lý do mà chúng ta đều đồng ý rằng mỗi người nên nhận được hoa trái xứng đáng cho công sức lao động của mình. Quan điểm này dường như hết sức tự nhiên, tất yếu và chứa đựng những giá trị phổ quát cả về mặt tâm lý lẫn xã hội. Tất cả những điều đó có nghĩa là mọi người (kể cả trẻ em) sẽ chống lại việc bị xem như một con rối thiếu tự do, và chúng ta không thể thiết lập mối quan hệ tích cực với người khác mà không có sự tự chủ, ý chí tự do và trách nhiệm cá nhân.
LỜI NÓI NHƯ NGƯỜI CỨU RỖI
Là những con người tự chủ, chúng ta vừa chủ động tham gia vào việc sáng tạo nên thế giới vừa ảnh hưởng đến chất lượng của quá trình đó bằng quy tắc đạo đức trong hành động của mình. Điều đó được thể hiện qua nhiều cách khác nhau trong những mối quan hệ cá nhân của chúng ta. Ý tưởng đó đồng thời cũng được kết tinh và thể hiện trong những câu chuyện nền tảng nhất của nền văn hóa loài người. Những câu chuyện này là kết quả từ sự quan sát hành vi của mình cũng như sự chắt lọc ra những quy tắc cơ bản nhất trong suốt chiều dài lịch sử loài người. Chúng ta là những người vẽ bản đồ, là những nhà địa lý quan tâm đến địa hình của các vùng đất. Nói chính xác hơn thì chúng ta là những thủy thủ, nhà thám hiểm và người mở đường, khai phá. Chúng ta nhớ được nơi khởi đầu của câu chuyện về cuộc đời mình. Chúng ta nhớ được cả những thành công lẫn thất bại trong quá khứ và học hỏi từ chúng để tránh lặp lại sai lầm và làm tốt hơn trong tương lai. Để làm được tất cả những điều đó, ta cần phải biết nơi mình đã qua, vị trí hiện tại và hướng đi tương lai của bản thân. Hơn nữa, ta còn cần phải thiết lập một cấu trúc nhân quả để đơn giản hóa câu chuyện đó và biết được điều gì đã xảy ra cũng như nguyên nhân của nó.
Vì lý do đó mà ta luôn bị thu hút trước những người biết kể chuyện, tức những ai có thể chia sẻ kinh nghiệm của mình một cách chính xác, cô đọng và rút ra được bài học từ đó. Bài học đó nói lên những gì họ biết được về con người mình cũng như mục tiêu họ đang hướng tới. Đó là cách mà chúng ta chắt lọc ra được sự thông thái của những người đã mạo hiểm khám phá mà vẫn còn sống sót để kể lại câu chuyện. Câu chuyện đó đại loại như sau: “Đây là cách mà trước đây mọi thứ vẫn vận hành. Đây là điều mà chúng tôi mong muốn và lý do tại sao. Đây là những gì chúng tôi đã hình dung ra được cũng như cách mà chúng tôi lên kế hoạch và hành động. Đôi lúc chúng tôi thành công và đạt đến mục tiêu của mình. Nhưng thường thì chúng tôi sẽ gặp phải những điều bất ngờ khiến mọi kế hoạch đảo lộn. Và đây là những sai lầm, bi kịch chúng tôi gặp phải, còn đây là cách chúng tôi đưa mọi thứ trở lại trật tự (hoặc thất bại trong việc đó)”. Chúng ta đặc biệt xem trọng những câu chuyện nào có tính khái quát cao, thể hiện được cuộc chiến anh hùng với điều bí ẩn, hoặc mô tả được sự tan rã của một chế độ độc tài để trở thành một xã hội tốt đẹp hơn10. Và bạn có thể thấy được điều đó ở khắp mọi nơi11.
Một lần nữa, những câu chuyện nền tảng nhất trong văn hóa phương Tây có thể được tìm thấy trong Kinh Thánh. Toàn bộ kinh văn cổ xưa này bắt đầu bằng sự xuất hiện của Chúa Trời trong hình dáng Người Cha. Người được mô tả như một thực thể trật tự đối mặt với sự hỗn độn và tạo nên một nơi sinh sống ổn định cho con người: “Mặt đất còn trống rỗng, chưa có hình dạng; bóng tối bao trùm vực thẳm; và thần khí Thiên Chúa bay lượn trên mặt nước”, (sách Sáng thế 1:[2]).
Sự trống rỗng, không hình dạng, tối tăm và mặt nước được dùng để dịch một cụm từ trong văn bản tiếng Do Thái là tohu wa-bohu, cụm từ này vốn gồm hai từ tohuw và bohuw. Từ tohuw thật sự phức tạp hơn tính chất không hình dạng đơn thuần. Nó còn có nghĩa “điều bị bỏ phí”, “sự vô ích” (cả về vật chất lẫn tinh thần), và “sa mạc” (tức một nơi trống rỗng, khó sống)12. Nó cũng thường đi kèm với một từ Do Thái khác là tehom vốn được dịch là “vực thẳm” trong câu Kinh Thánh ở trên. Bản thân từ tehom có nghĩa là “vực sâu” và lại gắn liền với một từ Sumer cổ khác là Tiamat, tức vị nữ thần rồng khai sinh ra con người cùng với thần Apsu trong thần thoại Enuma Elish.
Như thế, câu chuyện trong sách Sáng thế cho rằng có một tiềm năng nào đó được mô tả bằng biểu tượng vực thẳm, và nó đi cùng với sa mạc, loài rồng, sự nữ tính, sự trống rỗng, không hình dạng và bóng tối14. Đó là một nỗ lực dùng thi ca và hình ảnh ẩn dụ để soi sáng một khái niệm mơ hồ. Vực thẳm đại diện cho những gì chúng ta sợ hãi, là tận cùng của trái đất, là sự yếu ớt và cái chết, và là những gì nuốt chửng hi vọng của con người. Nước đại diện cho chiều sâu và nguồn gốc của sự sống. Sa mạc là một nơi hoang phế, cách biệt, cô lập, một vùng đất nằm giữa chế độ độc tài và miền đất hứa. Loài rồng là biểu tượng cổ xưa của loài săn mồi luôn rình rập trong khu rừng, một nơi ở ngoài ranh giới của những điều mà con người đã biết. Nó là con quái vật Leviathan ẩn nấp trong lòng sâu biển cả, một con quái vật đã bị Jehovah đánh bại như sách Job 41:25-34 và Kinh Cựu Ước miêu tả.
Chúa Trời đã dùng đến một công cụ, một phẩm chất để đối mặt với sự trống rỗng và những điều bí ẩn, tiềm năng. Đó chính là Ngôi Lời theo như quan điểm của Thiên Chúa giáo, nhưng nói rộng hơn thì đó là khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ. Sách Sáng thế liên tục nhấn mạnh đến tầm quan trọng của lời nói. Sự sáng thế mỗi ngày đều bắt đầu bằng cụm từ “và Chúa nói”, hoặc là “và Chúa gọi” nếu muốn nhấn mạnh đến hành động đặt tên một điều gì đó. Bảy ngày sáng thế bắt đầu như sau:
Thiên Chúa phán: “Phải có ánh sáng”. Liền có ánh sáng. Thiên Chúa thấy rằng ánh sáng tốt đẹp. Thiên Chúa phân rẽ ánh sáng và bóng tối.
Thiên Chúa gọi ánh sáng là “ngày”, bóng tối là “đêm”. Qua một buổi chiều và một buổi sáng: đó là ngày thứ nhất.
(Sách Sáng thế 1:3-[5])
Ngay sau khi Chúa xuất hiện và sáng tạo nên vạn vật, Người liền tạo nên con người. Ngoài sự nhanh chóng, ta còn thấy ba đặc điểm quan trọng trong hình ảnh đó: sự khẳng định về quyền thống trị của loài người(*); quan điểm bình đẳng hiện đại một cách đáng ngạc nhiên về việc Chúa đều tạo ra cả nam lẫn nữ theo hình ảnh của Người (được nhắc đến hai lần trong sách Sáng thế 1:27); và sự khẳng định một cách đáng ngạc nhiên rằng sự ra đời của con người cũng tốt đẹp như sự ra đời của muôn loài. Như thế, câu chuyện sáng thế ngụ ý rằng con người có cùng những phẩm chất quan trọng như Chúa Trời. Và họ có cùng một số phận, hoàn cảnh và trách nhiệm như Người.
Chú thích:
(*) Sự thống trị ở đây nằm ở tinh thần trách nhiệm, chăm lo và phụng sự chứ không phải là sức mạnh cơ bắp; nó cũng còn là quyền quản trị và kiểm soát. Và quan trọng hơn cả, nó tương tự như quyền cai quản của Chúa đối với con người.
Để biến đổi chiều sâu của tiềm năng, lời nói được Chúa dùng phải là lời nói chân chính. Tuy nhiên, nó dường như cũng phải đi kèm với lòng can đảm đối mặt với những tiềm năng còn bị chôn vùi để biến tiềm năng đó thành hiện thực. Hơn nữa, cả Sự thật lẫn Lòng can đảm cuối cùng cũng phải nằm trong nguyên lý rộng lớn hơn về Tình thương – là tình thương với sự sống mặc cho những mỏng manh và yếu đuối của nó. Tình thương đó nhắm đến lợi ích cao nhất của muôn loài. Chính sự kết hợp của Sự thật, Lòng can đảm và Tình thương sẽ tạo nên lý tưởng. Và hiện thân của lý tưởng đó trong mỗi con người sẽ biến tiềm năng của tương lai thành những điều có ích cho xã hội. Không ai có thể chối bỏ được điều này. Không bậc cha mẹ nào lại dạy đứa con trai yêu quý của mình co rúm lại trong sợ hãi và hèn nhát trước những khó khăn. Cũng như thế, không bậc cha mẹ nào lại dạy đứa con gái yêu quý của mình rằng sự lừa dối sẽ giúp chữa lành thế giới hay những biện pháp tình thế, thiển cận nên được xem trọng. Và chắc chắn không ai lại nói với những đứa con của mình rằng sự sống là hận thù, là mong muốn gây đau khổ, tàn hại và chết chóc. Vì thế, bằng cách quan sát chính hành vi của mình, chúng ta biết được đâu là con đường chân chính, đâu là con đường tà đạo. Và chúng ta cũng phải công nhận sự tồn tại của cả hai con đường đó. Hơn thế nữa, sự khẳng định về cái thiện trong sự sáng thế nói lên rằng Sự thật, Lòng can đảm và Tình thương đều được hợp nhất trong hành động sáng thế. Như vậy, có một tuyên bố đạo đức ẩn sâu trong câu chuyện Sáng thế: Khi động lực của sự sáng tạo là tốt thì mọi thứ được tạo nên từ hành động đó cũng đều trở nên tốt cả (và điều đó đúng với cả thần thánh lẫn con người). Tôi nghĩ rằng đây là một tuyên bố triết học và thần học gây chấn động nhất: Niềm tin cũng như hành động theo niềm tin đó chính là biểu hiện sâu sắc nhất của một tín đồ chân chính.
Có một lý lẽ được trình bày trong phần sau của Kinh Thánh, tức trong Kinh Tân Ước. Đó là những lời Chúa Giê-su nói với các môn đệ của mình. Đó là một lời bình về khả năng hoàn thiện cuộc đời mình, lấy lại những gì mình đã mất, và thậm chí khám phá ra những gì mình không biết:
Thế nên Thầy bảo anh em: Anh em cứ xin thì sẽ được, cứ tìm thì sẽ thấy, cứ gõ cửa thì sẽ mở cho.
Vì hễ ai xin thì nhận được, ai tìm thì thấy, ai gõ cửa thì sẽ mở cho.
Ai trong anh em là một người cha, mà khi con xin bánh, thì lại lấy đá mà cho nó? Hoặc nó xin cá, thì thay vì lấy cá lại lấy rắn mà cho nó?
Hoặc nó xin trứng lại cho nó bò cạp?
Vậy nếu anh em vốn là những kẻ xấu mà còn biết cho con cái mình của tốt của lành, phương chi Cha trên trời lại không ban Thánh Thần cho những kẻ kêu xin Người sao?
(Sách Luke 11:9-[13])
Đó không phải là một lời tuyên bố nông cạn hay ngây thơ bởi vì nó không có nghĩa rằng chỉ cần xin bất cứ điều gì thì bạn sẽ được nhận dù không xứng đáng. Chúa không phải là người thích ban phát tùy tiện(*). Điểm quan trọng ở đây là sự cầu xin phải thành tâm. Điều đó có nghĩa rằng bạn phải sẵn sàng từ bỏ bất cứ điều gì không thích hợp với ước nguyện của bạn. Nếu không thì đó không phải là sự cầu xin đích thực. Chỉ những kẻ nông nổi mới ước được có tất cả những gì mình muốn mà không cần phải làm những điều cần thiết. Lời ước đó không bao giờ hiệu quả. Vì thế sự cầu xin, tìm kiếm và gõ cửa, phải đi kèm với cam kết làm tất cả những gì cần thiết để đạt được mục đích. Hơn nữa, nó còn có nghĩa bạn phải xác định điều gì mình muốn cầu xin. Và điều đó phải thật xứng đáng để cầu xin Chúa Trời. Nếu không thì tại sao Chúa lại phải ban phát điều đó cho bạn?
Chú thích:
(*) Có lẽ vì thế mà Chúa Giê-su cũng khẳng định: “Nhưng cũng đã có lời chép rằng: Ngươi chớ thử thách Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi”, (sách Matthew 4:[7]).
Hãy thử tưởng tượng khi bạn đã có được tất cả những gì mình muốn. Trong bạn chắc chắn vẫn còn điều gì đó tiềm ẩn muốn được giải phóng khi thích hợp. Hơn nữa, bạn sẽ luôn gặp những yếu tố bên ngoài mang đến cho bạn những thông tin và bài học mới mẻ. Tất cả những điều đó – điều tốt, điều xấu và điều không thể chịu đựng nổi – đều cần thiết cho cuộc sống. Bạn biết rằng khi mọi việc không ổn, bạn cần phải phân tích vấn đề, giải quyết nó, hối lỗi và tự sửa đổi bản thân. Một vấn đề chưa được giải quyết thì ít khi nào chịu nằm yên. Nó sẽ mọc lên những cái đầu mới như con rồng 9 đầu Hydra trong thần thoại Hi Lạp. Một lời nói dối hoặc một hành động trốn tránh sẽ đưa đến nhu cầu lặp lại những điều đó nhiều hơn nữa. Một hành động tự lừa dối bản thân sẽ dẫn đến niềm tin dối trá và ảo tưởng. Một mối quan hệ đổ vỡ do không được chăm sóc sẽ hủy hoại danh tiếng của bạn cũng như niềm tin vào bản thân mình, và nó đồng thời cũng làm bạn bị giảm cơ hội có được một mối quan hệ mới, tốt đẹp hơn. Vì thế, khi bạn từ chối hoặc không thể làm hòa với những lỗi lầm trong quá khứ, bạn vô tình khuếch đại chúng lên và biến chúng thành một điều càng lúc càng thêm nguy hiểm.
Và khi những điều đó xảy ra, bạn cũng sẽ trở nên yếu ớt hơn. Bạn không giải phóng được hết mọi tiềm năng của mình vì bạn không chịu thay đổi. Tệ hơn nữa, bạn đã tự dạy bản thân mình rằng sự trốn tránh là có thể chấp nhận được và hậu quả là bạn sẽ tiếp tục lặp lại sai lầm đó trong tương lai. Sự trốn tránh chỉ khiến vấn đề càng lúc càng nghiêm trọng hơn. Bạn chắc chắn sẽ không muốn bị mắc kẹt trong vòng lặp luẩn quẩn của sự sai lầm đó. Vì thế, bạn phải tự thú nhận và hối lỗi (ít nhất là với chính mình) và chấp nhận thay đổi bản thân. Và bạn phải cầu xin, gõ cửa, và tìm kiếm một cách khiêm tốn, chân thành. Đó cũng là rào cản vĩ đại trên con đường dẫn đến sự khai sáng của mỗi chúng ta. Điều đó không có nghĩa rằng bạn sẽ dễ dàng có được sự can đảm cần thiết để đối mặt với những thử thách khủng khiếp trong cuộc sống. Nhưng nếu bạn không chấp nhận điều đó, mọi việc chắc chắn sẽ tệ hơn nhiều.
Số phận buộc chúng ta phải biến đổi sự hỗn độn thành trật tự. Nếu chúng ta không dọn dẹp được quá khứ của mình, sự hỗn độn phát sinh từ đó sẽ ám ảnh ta mãi. Những thông tin quan trọng trong ký ức có thể sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến chúng ta. Điều đó cứ như thể một phần con người của ta vẫn nằm yên đó và chờ đợi cơ hội để bùng nổ với những cảm xúc mãnh liệt của nó. Khi bạn vẫn còn những ký ức đau buồn chưa giải quyết được, tấm bản đồ giúp bạn định vị trong cuộc sống sẽ thiếu đi những phần quan trọng nào đó. Vì thế, chúng ta cần phải thấu hiểu những trải nghiệm tiêu cực để có thể tránh lặp lại điều đó trong tương lai cũng như tránh sự dằn vặt của nó. Tác dụng trị liệu của điều đó không nằm ở sự giải phóng cảm xúc tiêu cực. Đó chính là nhờ tác dụng của sự phát triển một lý thuyết nhân quả phức tạp giúp trả lời những câu hỏi như: “Vì sao tôi gặp nguy hiểm? Đâu là nguyên nhân của sự nguy hiểm đó? Những hành động nào của tôi đã góp phần vào nguy cơ đó? Làm thế nào tôi có thể thay đổi quan điểm hiện tại của mình để có sự nhìn toàn diện hơn về những trải nghiệm tiêu cực? Liệu tôi có đủ niềm tin để vượt thoát con người cũ kỹ của mình và đạt đến sự nhận biết mới mẻ, khôn ngoan hơn?”. Nói theo một cách nào đó thì chúng ta được định hình bởi những quan điểm của mình. Chúng chi phối cách ta nhìn nhận thế giới. Vì thế, khi những niềm tin của ta bị thách thức, nền tảng của chúng ta sẽ rung chuyển và các bức tường bắt đầu rạn vỡ. Chúng ta có thể viện dẫn vô số lý lẽ để trốn tránh sự thật cay đắng. Nhưng sự thật là ta sẽ an toàn hơn khi thấu hiểu được quá khứ và hiện tại của mình một cách đầy đủ, sâu sắc. Nếu bạn đang đau khổ về một ký ức dằn vặt nào đó, nó có nghĩa rằng một cơ hội giúp bạn trưởng thành hơn đang chờ đợi bạn.
Hãy cẩn thận viết ra tất cả những ký ức còn khiến bạn sầu khổ.

Món nước tình yêu, lấy cảm hứng từ Aubrey Beardsley, How Sir Tristram Drank of the Love Drink (1893).