Vượt Lên Trật Tự - 12 Quy Tắc Cho Cuộc Sống

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 166 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Quy Tắc 2
Hình Dung Con Người Mà Bạn Có Thể Trở Thành Và Nỗ Lực Hướng Tới Con Người Ấy

❊ ❊ ❊

BẠN LÀ AI – VÀ BẠN CÓ THỂ TRỞ THÀNH CON NGƯỜI NHƯ THẾ NÀO?

Làm thế nào bạn có thể biết được con người chân thật của mình? Nói cho cùng thì sự phức tạp của con người bạn vượt quá tầm hiểu biết của chính bạn, nó phức tạp hơn bất kì điều gì tồn tại trên trái đất này (trừ những người xung quanh), và vượt xa những gì mà bạn nghĩ. Và sự thiếu hiểu biết của bạn về điều đó còn tệ hơn khi bạn bị nhầm lẫn giữa con người của bạn trong hiện tại và con người mà bạn có thể trở thành. Bạn không phải là một thực tại chết cứng. Bạn là một thực thể sống động đang phát triển và tiềm năng của sự phát triển đó cũng vượt quá tầm hiểu biết của chính bản thân bạn. Tôi tin rằng mọi người đều có cảm giác rằng mình có những tiềm năng lớn lao hơn con người hiện tại của mình. Tiềm năng này thường bị lu mờ bởi những yếu tố tiêu cực như sức khỏe kém, những điều không may, cũng như những bi kịch và bất hạnh của cuộc sống. Nhưng nó cũng có thể bị che mờ bởi sự chần chừ trong việc tận dụng những cơ hội mà cuộc sống trao tặng cũng như những lỗi lầm đáng hối hận như sự thiếu kỷ luật, thiếu niềm tin, thiếu sáng tạo và thiếu cam kết. Con người thực sự của bạn là gì? Và quan trọng hơn là bạn có thể trở thành con người như thế nào nếu bạn đã là tất cả những gì bạn có thể nghĩ đến?

Liệu đó có phải là những câu hỏi không thể trả lời được, hay ta có thể nhờ đến những nguồn tư liệu nào đó để hướng dẫn mình trong vấn đề hóc búa như thế? Nói cho cùng thì loài người đã quan sát hành vi của bản thân mình (cả thành công lẫn thất bại) trong hàng chục hoặc hàng trăm ngàn năm. Trong suốt thời gian đó, những phù thủy, nhà tiên tri, nhà thần bí, nghệ sĩ và nhà thơ đã chắt lọc những tinh túy từ sự quan sát của họ để diễn tả bản chất con người cả trong hiện tại lẫn tiềm năng có thể đạt đến trong tương lai. Bằng cách này, họ cung cấp cho chúng ta nhiều khía cạnh khác nhau về những gì tinh túy nhất của bản chất con người, và trình bày chúng dưới những hình thức hấp dẫn và khó có thể bị lãng quên. Những con người sáng tạo ấy viết những vở kịch và kể những câu chuyện để kích thích óc sáng tạo của ta, và họ đong đầy giấc mơ của ta với những viễn cảnh tiềm năng của tương lai. Những gì sâu sắc và thâm thúy nhất trong các tác phẩm của họ được ghi nhớ, thảo luận, trau chuốt và trở thành những nghi lễ giúp kết nối con người qua hàng trăm năm và tạo thành nền tảng văn hóa của chúng ta. Những câu chuyện đó là nền tảng để xây dựng nên các công trình đồ sộ về triết học, tôn giáo và nghi lễ trong bất kì xã hội phức tạp, phồn vinh và hạnh phúc nào.

Đây là lý do mà những câu chuyện ấy vẫn còn tồn tại mãi với thời gian: Chúng gợi lên những điều ta biết từ trong sâu thẳm ý thức mình nhưng ta không nhận ra là mình biết chúng. Nhà triết học Hi Lạp Socrates tin rằng mọi sự học hỏi đều là những dạng khác nhau của việc ghi nhớ. Socrates cho rằng phần tinh túy của linh hồn là bất tử và nó biết mọi thứ trước khi được tái sinh trở lại. Tuy nhiên, vào thời điểm con người ra đời, tất cả mọi tri thức đều bị lãng quên và cần phải được gợi nhớ lại thông qua kinh nghiệm sống. Có nhiều điểm ta cần phải thảo luận về giả thuyết này vì nó nghe rất lạ lùng với thời hiện đại. Tuy nhiên, có thể nói rằng phần lớn những gì ta có thể làm (cả về cơ bắp lẫn trí tuệ) đều tiềm ẩn sâu tận trong từng tế bào của ta. Những trải nghiệm sống mới mẻ sẽ kích hoạt tiềm năng này và giải phóng những năng lực có sẵn trong ta qua lịch sử tiến hóa lâu đời1. Có lẽ đó là cách thức cơ bản nhất mà cơ thể chúng ta lưu giữ sự thông thái của tổ tiên và khai thác nó khi cần thiết. Khả năng đa dạng của con người tồn tại thông qua cách thức này (và một số những cơ chế khác nữa). Vì thế, có những điều sâu sắc trong ý tưởng rằng học hỏi là một sự ghi nhớ.

Trước hết, một điều rõ ràng là ngoài khả năng “ghi nhớ” (vốn cần thiết để kích hoạt khả năng tiềm ẩn sẵn có), con người còn có thể học hỏi thêm nhiều điều hoàn toàn mới mẻ. Đây là một trong những yếu tố căn bản giúp phân biệt con người với loài vật. Ngay cả các loài động vật có vú thông minh như tinh tinh và cá heo vẫn lặp lại những hành vi đặc trưng của giống loài qua thế hệ này đến thế hệ khác với rất ít sự thay đổi. Ngược lại, con người có thể liên tục khám phá, tiếp xúc với những điều mới mẻ, xem xét và thích nghi với chúng, biến chúng thành một phần của mình. Hơn nữa, chúng ta còn có thể chuyển đổi kiến thức của mình từ một góc nhìn nào đó đến một góc nhìn mới mẻ hơn. Chúng ta có thể quan sát những hành động của một sinh vật sống (con người hay loài vật) và bắt chước chúng thông qua sự phối hợp của hệ thần kinh nhận thức và vận động. Chúng ta thậm chí còn có thể tổng quát hóa những hành vi bắt chước bằng cách nắm bắt “tinh thần” của điều ta đang quan sát và tạo ra những nhận thức và hành vi phù hợp với tinh thần đó(*). Điều này tạo nên một phần của kiến thức và sự hiểu biết ẩn sâu trong tâm trí ta. Ngoài ra, ta cũng có thể quan sát và ghi chép lại hành động của một người hoặc một sự việc nào đó và diễn đạt lại tất cả những hành động ấy sau một khoảng thời gian khi người hoặc việc đó không còn tồn tại nữa. Điều cuối cùng (và bí ẩn nhất) là khả năng tưởng tượng và thực hiện một điều mà ta chưa từng thấy bao giờ, một điều hoàn toàn mới mẻ và sáng tạo. Và ta có thể chuyển tải tất cả những khả năng đó (tức sự thích ứng và sáng tạo) vào trong những câu chuyện về những người mà ta ngưỡng mộ lẫn căm ghét. Và đó là cách ta xác định được ta là ai, và ta có thể trở thành con người như thế nào.

Chú thích:

(*) Hãy thử xem xét những diễn viên đóng thế chuyên nghiệp. Họ không cần phải bắt chước chính xác từng cử động mà chỉ cần bắt chước tinh thần trong hành vi của người mà họ đóng thế. Điều này cũng đúng khi trẻ em chơi trò bắt chước người lớn. Chúng bắt chước tinh thần chứ không phải hành vi cụ thể của người lớn.

Chuyện kể khó bị lãng quên khi chúng chuyển tải được những hình thức phức tạp của sự sống (những vấn đề phức tạp lẫn những giải pháp cũng phức tạp không kém). Đó là những điều mà hầu hết chúng ta đều ý thức được một cách rời rạc nhưng lại không thể diễn đạt được một cách lưu loát, hoàn chỉnh. Chẳng hạn như chính vì lý do này mà câu chuyện trong Kinh Thánh về Moses và chuyến xuất hành của người Israel rời bỏ Ai Cập đã trở thành một tiêu chuẩn vàng cho những người nô lệ da đen tìm kiếm sự giải thoát ở Mỹ, như lời của bài hát truyền thống về tôn giáo Go down Moses (tạm dịch: Hãy xuống núi, Moses):

Hãy đến vùng đất Ai Cập đi Moses

Và nói với những vị pharaoh già cỗi

Để họ buông tha thần dân của ta.

Câu chuyện này trong Kinh Thánh được những nhà tư tưởng về tâm lý học lẫn tôn giáo xem như một ví dụ kinh điển và nền tảng, bởi vì nó thể hiện được một ý tưởng tâm lý xã hội gần như hoàn hảo. Là một sản phẩm của trí tưởng tượng, nó đã được biến đổi liên tục để cuối cùng trở thành một câu chuyện có ý nghĩa về mặt chính trị, kinh tế, lịch sử, cá nhân lẫn tâm linh sâu sắc. Đó là một định nghĩa chân thực cho sự sâu sắc trong văn học, tức một điều gì đó đạt tới đỉnh cao thông qua những câu chuyện truyền thống cổ xưa. Chân lý chứa đựng trong chiều sâu đó giúp cho những câu chuyện như thế có thể được dùng như một nền tảng đầy ý nghĩa cho bất kì hoạt động nào, cả ở cấp độ cá nhân lẫn xã hội. Hơn nữa, nó còn trao cho những hoạt động đó một thực tại đa chiều, một ngữ cảnh đầy ý nghĩa sâu sắc cũng như một nguồn cảm hứng bất tận.

SỰ XUẤT HIỆN CỦA NHỮNG CÂU CHUYỆN KHÓ QUÊN

Làm thế nào mà một câu chuyện trở nên hấp dẫn và khó quên? Đâu là những điều kiện cần thiết để tạo nên một câu chuyện như thế? Ít nhất, đó phải là sản phẩm của một quá trình quan sát lâu dài. Hãy thử tưởng tượng một nhà khoa học quan sát hành vi của một quần thể sói hoặc tinh tinh, hoặc là bất cứ sinh vật mang tính xã hội phức tạp nào. Nhà khoa học sẽ cố gắng xác định những quy luật trong hành vi của từng cá thể và của cả nhóm nói chung, sau đó sẽ diễn đạt lại các quy luật này bằng ngôn ngữ. Trước tiên, nhà khoa học ấy có thể diễn tả một loạt những hành vi đặc trưng của giống loài đó, tiếp theo là tổng quát hóa các hành vi này bằng một mô tả mang tính quy luật. Khi ta nói đến quy luật, đó chỉ là từ góc nhìn của con người. Vì loài vật không có ngôn ngữ nên chúng không thể tạo ra, hiểu được và tuân theo quy luật như con người.

Nhưng con người thì khác. Chúng ta có thể quan sát lẫn nhau như cách một nhà khoa học (hay chính xác hơn là một người kể chuyện) quan sát. Sau đó ta có thể kể cho nhau nghe những câu chuyện đó. Những câu chuyện đều là kết quả của sự chắt lọc cẩn thận từ các quan sát (nếu không thì chúng chẳng có gì thú vị, vì nếu chỉ đơn thuần liệt kê ra các hành vi thường ngày thì không thể tạo nên một câu chuyện hay). Một khi câu chuyện được hình thành, chúng ta có thể phân tích nó và tìm hiểu sâu hơn về những quy luật. Nếu phân tích thành công, ta có thể tổng quát hóa các câu chuyện ấy thành những quy luật và học cách để tuân theo những quy luật này. Quá trình này thường diễn ra như sau. Chúng ta thường phản ứng mạnh mẽ khi một người nào đó (hoặc xã hội) hành xử trái quy tắc, không công bằng và tồi tệ. Sự vi phạm đó đánh mạnh vào cảm xúc và tâm lý của ta. Chúng ta có cảm giác rằng một quy ước mà cả xã hội tuân theo đã bị phá vỡ. Chúng ta cảm thấy bực bội, thất vọng, đau đớn trước sự phản bội đó. Nhưng phản ứng như vậy không có nghĩa là chúng ta đã thành công trong việc làm rõ một triết lý toàn diện về lẽ tốt xấu. Có thể là chúng ta chẳng bao giờ tìm hiểu tại sao hành vi phạm luật đó lại sai trái. Tuy nhiên, cũng như những đứa trẻ tuy không quen thuộc với một trò chơi hoàn toàn mới nhưng vẫn có thể chơi trò chơi đó, chúng ta vẫn biết những quy tắc đang bị phá vỡ khi điều đó xảy ra.

Một ví dụ điển hình chính là câu chuyện trong Kinh Thánh về việc những người nô lệ Israel rời bỏ Ai Cập. Moses, người lãnh đạo của dân tộc Israel lúc bấy giờ, thường xuyên phải giải đáp những vấn đề đạo đức hóc búa khi những người Israel trong nhóm gặp khó khăn trong việc ứng xử và cần đến lời khuyên của ông. Vì thế, ông đã dành một thời gian dài để quan sát và suy ngẫm về hành vi của họ. Cứ như thể nhà tiên tri Moses phải tự khám phá ra những quy tắc nào mà dân tộc Israel đang thấy khó thực hiện trước khi ông nhận được Mười Điều răn của Chúa. Hãy nhớ rằng mọi xã hội đều tồn tại những quy tắc ứng xử, vì nếu không thì sẽ có vô số những xung đột khó giải quyết và xã hội không thể tồn tại được. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là mọi xã hội đều hiểu rõ được những quy tắc đạo đức của nó. Vì thế, không phải ngẫu nhiên mà Moses đóng vai trò như một người phán xét cho dân tộc mình (trong một thời gian dài đến kiệt sức) trước khi nhận Mười Điều răn của Chúa:

Hôm sau, ông Moses ngồi xử kiện cho dân. Dân đứng bên ông Moses từ sáng đến chiều.

Nhạc phụ của ông Moses thấy tất cả những gì ông đã làm cho dân thì nói: “Anh đang làm gì cho dân vậy? Tại sao chỉ có một mình anh ngồi xử, trong khi cả dân đứng chầu chực anh từ sáng đến chiều?”.

Ông Moses nói với nhạc phụ: “Ấy là vì dân đến với con để thỉnh ý Thiên Chúa. Khi họ có việc gì, họ đến với con; con phân xử cho đôi bên và cho biết những thánh chỉ và lề luật của Thiên Chúa”.

Nhạc phụ ông Moses nói với ông: “Anh làm như thế không tốt đâu! Chắc chắn anh sẽ kiệt sức, và cả dân đang ở đây cũng vậy; vì công việc quá nặng đối với anh, anh không thể làm nổi một mình”.

(Sách Xuất hành18:13-18)

Nhiệm vụ phán xét và phân tích đầy khó khăn này là một phần không thể thiếu để vị tộc trưởng này trong Kinh Thánh chuẩn bị đón nhận mặc khải từ Chúa Trời. Nếu Moses không có những trải nghiệm sâu sắc và đầy khó khăn với hành vi đa dạng của con người, có lẽ ông đã không thể tiếp nhận và hiểu được những điều răn của Chúa cũng như thuyết phục được dân tộc mình (và chính bản thân mình) tuân theo các điều răn đó.

Một câu chuyện khó quên là khi nó nắm bắt được bản chất của loài người, chắt lọc, truyền đạt và làm sáng tỏ hơn, đồng thời làm nổi bật được con người hiện tại cũng như con người lý tưởng mà ta nên trở thành. Nó chạm được tới mỗi người chúng ta và truyền cảm hứng để ta làm theo. Chúng ta học được cách suy nghĩ và hành động như những người anh hùng trong các câu chuyện lôi cuốn đó. Nó làm sống dậy khả năng tiềm ẩn trong con người chúng ta. Ngủ yên trong mỗi người chúng ta đều là những nhà phiêu lưu, người yêu, người lãnh đạo, nghệ sĩ và kẻ nổi loạn. Khi nhìn vào những nhân vật trong các tác phẩm văn học nghệ thuật, ta khám phá ra được dấu vết của những con người ấy trong chính bản thân mình. Đó là bởi vì con người vừa mang tính chất tự nhiên vừa mang tính chất văn hóa. Một câu chuyện khó quên giúp ta hiểu rõ hơn hành vi của chính mình, và mở mang suy nghĩ của ta từ các thói quen và kì vọng thông thường đến tư duy sáng tạo bằng ngôn ngữ. Thấp thoáng trong những câu chuyện đó là hình bóng hoàn mỹ của bản thân ta tham dự vào một cuộc phiêu lưu tối thượng, một sự lãng mạn thần thánh, và một cuộc chiến vĩnh cửu giữa cái thiện và cái ác. Tất cả những điều này giúp soi sáng cho ta về những vấn đề đạo đức cả ở cấp độ cá nhân lẫn xã hội. Và điều đó có thể được nhìn thấy mọi lúc mọi nơi.

Câu hỏi: Con người chân thực của bạn là ai, và bạn có thể trở thành con người như thế nào? Câu trả lời: Bản chất vĩnh cửu của con người giúp ta dũng cảm đối mặt với những điều chưa biết một cách chủ động; giúp ta vượt qua sự ngây thơ dốt nát và trở nên nguy hiểm vừa đủ để hiểu được cái xấu và vượt thắng nó; và giúp ta biến sự hỗn độn thành trật tự hiệu quả, hoặc ngược lại, biến một trật tự lỗi thời thành hỗn độn để mang lại sức sống mới cho nó.

Mặc dù tất cả những ý tưởng trừu tượng đó rất khó để ta nắm bắt được một cách có ý thức, nhưng chúng rất quan trọng cho sự sống còn của con người. Vì thế, chúng thường được chuyển tải trong những câu chuyện đầy hấp dẫn thu hút sự chú ý của ta. Kết quả là ta có thể hiểu được những điều có giá trị, những điều ta nên hướng đến và con người mà ta có thể trở thành.

NGUYÊN TỐ CƠ BẢN: CON NGƯỜI MÀ BẠN CÓ THỂ TRỞ THÀNH (I)

Bây giờ tôi sẽ giải thích ý nghĩa của hình minh họa ở đầu chương này (trang 80) vốn dựa trên một mộc bản giả kim thuật cổ xưa. Quá trình này có thể giúp ta nắm được những thông tin chứa đựng trong bức hình mà không cần phải hiểu cụ thể nội dung của nó. Khi những nhà giả kim cổ xưa(*) tạo nên bức tranh này, họ đã tưởng tượng về con người mà chúng ta có thể trở thành cũng như làm thế nào để đạt được điều đó.

Ở dưới cùng của bức hình là một quả cầu có hai cánh. Trên quả cầu có một con rồng. Đứng trên con rồng là một người có hai đầu, một đầu nam và một đầu nữ. Bên cạnh đầu nam là hình ảnh của Mặt trời, còn bên cạnh đầu nữ là hình ảnh của Mặt trăng. Ở ngay trên đầu của người đó là biểu tượng của thần Mercury (hoặc thủy ngân)(**), gồm có Chúa, hành tinh và kim loại. Ngoài ra còn có nhiều biểu tượng khác rải rác khắp bức hình. Tất cả được đặt trong một khung hình quả trứng. Sự bố trí đó hàm nghĩa rằng cái tất cả được chứa đựng trong cái thống nhất như một quả trứng gà, và quả trứng gà chứa đựng trong nó những thành phần sinh học phức tạp không ngừng phân chia và phát triển. Bức hình đó được đặt tên bằng tiếng Latin là materia prima, tức “nguyên tố cơ bản”.

Chú thích:

(*) Mục đích của thuật giả kim là tìm kiếm hòn đá phù thủy (hòn đá triết gia) vốn có thể biến kim loại thành vàng và khiến người sở hữu nó trở nên bất tử và khỏe mạnh. Nhiều người (như những nhà huyền bí, nhà ảo thuật, kẻ lập dị) đã theo đuổi thuật giả kim qua hàng ngàn năm và họ đã đặt nền móng tiên phong cho khoa học thực sự sau này. Tuy nhiên, khi thuật giả kim phát triển, “hòn đá phù thủy” dần được hiểu như một nhân cách hơn là một thực thể vật chất bởi vì những nhà giả kim nhận ra rằng sự phát triển tâm lý là một mục tiêu còn quan trọng hơn so với vàng bạc. Tôi đã viết về điều này trong quyển sách của mình Maps of Meaning: The Architecture of Belief (Bản đồ cho ý nghĩa cuộc sống: Cơ cấu của niềm tin), trong đó tôi có nói đến công trình giả kim của Jung và các học trò.

(**) Từ Mercury có nghĩa là thủy ngân hoặc thần Mercury (thần đưa tin trong thần thoại La Mã). Đối với ý nghĩa của bức hình minh họa này, từ Mercury có thể hiểu theo cả hai cách. Vì thế, tùy theo ý nghĩa mà người dịch sẽ dịch là “thủy ngân” hoặc “thần Mercury” để bạn đọc dễ theo dõi. – BTV

Các nhà giả kim xem nguyên tố cơ bản như một hợp chất nền tảng tạo nên mọi thứ trên đời (cả vật chất lẫn ý thức). Bạn cũng có thể xem nguyên tố cơ bản như những tiềm năng trong tương lai hoặc những khả năng tiềm ẩn mà chúng ta đang phung phí. Nó còn có thể được hiểu như những thông tin mà ta dùng để phát triển bản thân và xây dựng thế giới. Cả hai cách hiểu đó (tiềm năng và thông tin) đều mang lại những lợi ích nhất định.

Vậy thì cách nhìn thế giới như những tiềm năng hoặc thông tin sẽ mang lại lợi ích gì? Lấy một ví dụ, bạn hãy thử tưởng tượng việc lấy thư trong hòm thư. Về mặt vật chất, lá thư được làm từ giấy và mực. Nhưng về mặt thực tế, bản thân chất liệu của bức thư không phải là điều quan trọng vì thông tin trong đó có thể được truyền tải bằng email hoặc bằng lời nói. Như vậy, điều quan trọng ở đây là nội dung bức thư. Mỗi bức thư đều chứa đựng một nội dung nào đó như thông tin hoặc tiềm năng; và nội dung đó có thể mang tính tích cực, tiêu cực hoặc trung tính. Chẳng hạn, nếu bức thư là một thông báo điều tra thuế từ cục thuế, nó sẽ gợi lên trong đầu bạn một bộ máy quan liêu to lớn, phức tạp mà có thể bạn không ưa thích lắm. Ngược lại, nếu đó là bức thư tình hoặc một tấm ngân phiếu bạn chờ đợi từ lâu thì nó sẽ gợi lên cảm giác khoan khoái, dễ chịu. Nhìn từ quan điểm đó thì phong thư là một vỏ bọc bí ẩn chứa đựng cả một thế giới mới mẻ, tiềm năng trong nó.

Mọi người đều có khả năng hiểu được điều này, dù họ không nhận ra. Chẳng hạn, nếu bạn đã từng có rắc rối với cục thuế trước đó, khi bạn nhận được một bì thư từ cơ quan thuế, bạn sẽ có những phản ứng sinh lý như huyết áp tăng (hoặc giảm đột ngột), tim đập nhanh, tay đẫm mồ hôi. Hơn nữa, những cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, bất an sẽ tràn ngập tâm trí bạn. Đó là những phản ứng bản năng đi kèm với tình huống nguy hiểm và chúng giúp cơ thể bạn chuẩn bị sẵn sàng ứng phó. Đứng trước tình huống ấy, bạn sẽ phải quyết định liệu mình có nên đọc lá thư và đối diện với những gì bên trong không? Và nếu bạn quyết định đọc lá thư, bạn sẽ phải tiếp tục suy nghĩ về nó (dù nó có khủng khiếp đến mức nào) và cố gắng giải quyết vấn đề viết trong thư. Tất nhiên bạn có thể chọn cách lờ đi lá thư và giả vờ rằng mọi thứ đều ổn (và chấp nhận trả giá cho hành động này). Con đường đầu tiên (tức mở lá thư ra) đòi hỏi bạn phải chủ động đối mặt với những điều đáng sợ, với những con quái vật khủng khiếp mơ hồ mà nếu vượt qua được, bạn sẽ trở nên mạnh mẽ, hoàn thiện hơn. Còn nếu bạn chọn con đường thứ hai, bạn sẽ để vấn đề tiếp tục tồn tại như một con quái vật mơ hồ và khiến bạn phải lo lắng như một con vật co rúm trước ánh mắt sáng quắc của kẻ săn mồi trong đêm tối.

Trở lại với biểu tượng ở đầu chương sách, quả cầu phía dưới cùng trong bức hình được khắc một hình vuông, một hình tam giác và hai con số 3 và 4(*). Biểu tượng này thường được các nhà giả kim gọi là “sự hỗn độn tròn đầy”. Đó là một vỏ bọc chứa đựng nguyên tố cơ bản trước khi nó phát triển thành thế giới vật chất lẫn tinh thần. Ta có thể gọi nó là tiềm năng hoặc thông tin. Nó thu hút sự chú ý của ta một cách vô thức và khiến ta chú ý vào một điều gì đó trước cả khi ta nhận ra được những mặt thú vị của nó. Đó là nơi mà những điều mới mẻ xuất hiện giữa sự trật tự, ổn định; là những điều vụt qua tâm trí bạn một cách khó kiểm soát nhưng lại chứa đầy ý nghĩa (đó là lý do biểu tượng quả cầu có cánh); và là điều bạn đang ngắm nhìn nhưng không hiểu được mình đang đối mặt với điều gì. Cuối cùng, đó là điều mà bạn không thể rời mắt khi tâm hồn bạn bị nỗi sợ hãi xâm chiếm, những nỗi sợ hãi vốn có thể mang lại một điều thú vị quan trọng cho cuộc sống của bạn.

Chú thích:

(*) Chúng ta sẽ phân tích bức hình từ dưới lên và giả định rằng, mỗi phần bên trên được tạo nên từ những phần nằm bên dưới. Những bức hình như thế này thường diễn tả một quá trình phát triển tâm lý và tâm linh bằng hình ảnh của một cái cây vươn lên khi trưởng thành. Điều tương tự có thể được thấy trong một số bức tranh phổ biến vẽ Đức Phật ngồi trên hoa sen giữa một hồ nước tĩnh lặng, với cuống sen cũng như rễ sen đâm sâu vào trong nước bùn dơ bẩn sâu phía dưới (vốn tượng trưng cho cấp độ thấp nhất).

Điều thú vị là biểu tượng hỗn độn tròn đầy này có thể rất quen thuộc với đại chúng thời nay nhờ bộ sách Harry Potter (và bộ phim chuyển thể từ tác phẩm này). Tác giả J. K. Rowling đã bỏ nhiều công sức để mô tả cuộc thi đấu thể thao Quidditch, một sự kiện nổi tiếng ở trường phù thủy Hogwarts. Mục tiêu của trò chơi này là đưa quả bóng Quaffle vào vòng cầu môn của đối phương khi đang bay lượn trong sân đấu trên những cây chổi bay. Mỗi cú đánh bóng thành công sẽ ghi được 10 điểm cho đội mình. Cùng lúc đó, mỗi đội sẽ có một cầu thủ đặc biệt (được gọi là Tầm thủ và có những kỹ năng đặc biệt) có nhiệm vụ cố gắng truy tìm, đuổi theo và bắt cho được một quả bóng nhỏ có cánh, biết bay, gọi là Snitch. Quả bóng Snitch này có hình dạng rất giống với quả cầu có cánh trong bức hình giả kim mà chúng ta đang nói đến. Quả bóng Snitch được làm bằng vàng (tượng trưng cho giá trị vượt bậc và sự tinh khiết(*)) và bay vòng quanh một cách hỗn loạn với tốc độ chóng mặt để tránh bị các Tầm thủ bắt được. Nếu một Tầm thủ bắt được quả bóng Snitch, đội của cầu thủ đó sẽ được 150 điểm (thường là đủ để giành chiến thắng) và trận đấu kết thúc. Ý nghĩa của điều này là việc theo đuổi và nắm bắt sự hỗn độn tròn đầy (được tượng trưng bởi quả bóng Snitch) là một mục tiêu quan trọng hơn bất cứ thứ gì trên đời(**). Tại sao Rowling lại thiết kế một trò chơi như thế từ trí tưởng tượng của mình? Phải chăng bà muốn nói lên một điều gì đó quan trọng? Có hai cách để trả lời câu hỏi này (và cả hai cách đều liên hệ với nhau mật thiết):

Chú thích:

(*) Bởi vì vàng vừa hiếm vừa khó có thể được kết hợp với các nguyên tố và hợp chất khác.

(**) Một điều đáng chú ý ở đây là Tầm thủ có thể truy tìm quả bóng Snitch ở bên trong lẫn bên ngoài sân thi đấu, và cả ở dưới gầm sân vận động nơi có các cây cột chống đỡ toàn bộ sân. Tầm thủ còn bị truy đuổi bởi một quả bóng to lớn tên Bludger vốn có thể phá nát bất cứ thứ gì trên đường đi của nó. Như ta đã nói ở trên, nếu Tầm thủ bắt được quả bóng Snitch, đội của họ gần như nắm chắc chiến thắng trong tay, nhưng khi tìm kiếm quả bóng Snitch, họ cũng có nguy cơ làm sụp đổ cả sân vận động (tượng trưng cho nền tảng của trò chơi đó). Điều này cũng giống như thành tựu đi kèm với nguy cơ của những người sáng tạo, tự do mà ta đã nói đến trong Quy tắc 1.

Cách trả lời đầu tiên: Trong Quy tắc 1, chúng ta đã thảo luận ý tưởng rằng người chiến thắng đích thực của bất kì trò chơi nào cũng là người chơi công bằng. Đó là bởi vì việc chơi công bằng thể hiện một thành tựu còn cao hơn cả chính bản thân sự chiến thắng. Khi ta cố gắng chơi một cách công bằng theo nghĩa sâu nhất của nó (tức tuân theo cả quy tắc lẫn tinh thần của trò chơi), ta thể hiện được sự trưởng thành đích thực về mặt nhân cách, vốn dựa trên quy tắc vĩnh cửu của việc có đi có lại trong mối quan hệ giữa người với người. Cũng như thế, các Tầm thủ cần phải lờ đi diễn biến của trận đấu Quidditch và tập trung vào việc tìm kiếm và bắt được quả bóng Snitch. Điều đó cũng tương tự như việc các vận động viên thể thao phải tạm quên đi những chi tiết của trận đấu để chú tâm vào quy tắc chơi công bằng. Vì thế, một người chơi có đạo đức luôn kiên cường theo đuổi những gì có giá trị nhất giữa muôn vàn trách nhiệm phức tạp khác.

Cách trả lời thứ hai: Đối với các nhà giả kim, sự hỗn độn tròn đầy gắn liền với vị thần Mercury có cánh. Vị thần đó là hiện thân của một thiên sứ, là người đưa đường cho những tâm hồn lạc lối, và là người mang lại những điều may mắn. Vì lý do đó mà biểu tượng cổ xưa của thần Mercury được đặt ngay trên đỉnh của bức hình (tức vị trí quan trọng nhất). Đó là một nỗ lực của người vẽ tranh nhằm thể hiện sự chi phối của thần Mercury (hoặc thủy ngân) đến toàn bộ quá trình được nói đến trong bức tranh đó. Hàng trăm năm trước khi ngành hóa học hiện đại ra đời, thần Mercury đại diện cho những gì gây cảm hứng và lôi cuốn con người một cách tự nhiên. Đó là những gì xâm chiếm tâm hồn khi một người bị thu hút mãnh liệt bởi một người khác hoặc một sự kiện nào đó. Hãy tưởng tượng trong đầu bạn luôn có những quá trình phức tạp diễn ra một cách vô thức để giúp bạn chú ý đến điều quan trọng giữa vô vàn những sự kiện khác nhau. Và khi bạn nhân cách hóa những quá trình phức tạp đó và mang đến cho nó một khuôn mặt con người, chúng ta có hình ảnh của thần Mercury. Biểu hiện của vị thần đó trên thực tế là khi bạn chú tâm đến điều đáng giá và quan trọng. Tầm thủ đại diện cho những người hiểu được tầm quan trọng của điều gì đó sâu sắc hơn người khác. Đó cũng là người vừa tham dự vào trò chơi giống như tất cả mọi người (và là người chơi rất giỏi), vừa tham dự vào một trò chơi khác cao cấp hơn – đó là theo đuổi những điều trọng yếu nhất. Vì thế, quả bóng Snitch (cũng như sự hỗn độn tròn đầy) có thể được xem như “vỏ chứa” của những điều trọng yếu đó, những điều có thể khai sáng cho người bắt được nó. Chúng ta cũng bắt gặp điều tương tự nơi Quy tắc Vàng được nói đến trong Kinh Thánh: “Anh em muốn người ta làm gì cho mình, thì cũng hãy làm cho người ta như vậy” (sách Luke 6:31). Không có điều gì quan trọng hơn việc học cách chơi công bằng trong những tình huống khó khăn, tuyệt vọng nhất. Đó là mục tiêu mà tất cả chúng ta đều nên hướng đến trong bất kì trò chơi nào (mặc dù việc cố gắng chiến thắng cũng khá quan trọng)(*).

Chú thích:

(*) Một điều thú vị là thủy ngân thường được dùng trong quá trình khai thác và tinh luyện vàng. Vàng tan chảy trong thủy ngân nên ta có thể dùng thủy ngân để chiết vàng ra từ một quặng kim loại thô nào đó. Sau đó, ta nung hợp chất đó lên để thủy ngân bay hơi và chỉ còn lại vàng. Vì tính chất hóa học này mà thủy ngân thường được ví như một chất chỉ tương thích với những gì quý giá, cao quý, tinh khiết như vàng. Như vậy, ý tưởng chính ở đây là trong quá trình theo đuổi ý nghĩa cuộc sống, Tầm thủ sẽ được thần Mercury (thủy ngân) dẫn dắt để đạt đến những gì giá trị nhất (được tượng trưng bằng vàng). Với các nhà giả kim, giá trị cao nhất chính là sự phát triển hoàn thiện tâm lý, tinh thần và nhân cách.

Nếu may mắn, mỗi người chúng ta sẽ được thúc đẩy bởi điều gì đó hết sức lôi cuốn: tình yêu của ai đó; một môn thể thao; một vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội; một câu hỏi khoa học; niềm đam mê với nghệ thuật, văn học. Điều đó chạm tới điểm sâu thẳm nhất trong tâm hồn mà ta không hiểu được nguyên nhân cũng như không thể làm chủ được nó (cũng như bạn khó có thể ép buộc mình hứng thú với điều mà mình không quan tâm). Những điều thu hút ta mãnh liệt cũng như những ngọn đèn chạy dài trên con đường tối tăm trước mặt: Chúng là một phần của quá trình vô thức giúp bạn phát triển hoàn thiện hơn về tâm lý và tinh thần. Bạn không thể chọn điều mình yêu thích, mà nó sẽ chọn bạn. Đó là những gì hiện ra trong bóng tối khiến bạn thấy đời mình đáng sống và đưa bạn bước đi trên con đường tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời mình. Đây là cuộc hành trình đầy nguy hiểm nhưng cũng là chuyến phiêu lưu đầy lý thú. Khi bạn theo đuổi một người mình thương yêu thì dù bạn có thành công hay không, con người bạn cũng hoàn toàn thay đổi sau đó. Điều tương tự cũng xảy ra khi bạn làm bất kì việc nào khác. Trong tất cả những trường hợp như vậy, bạn đều có những trải nghiệm mới mẻ. Đôi lúc là những ký ức đau buồn và đôi lúc lại là những giây phút tuyệt vời nhất trong đời bạn. Dù gì đi nữa, những trải nghiệm ấy đều mang lại ý nghĩa sâu sắc. Đó là một phần của thế giới tiềm năng mời gọi bạn trải nghiệm sự sống và thay đổi bạn mãi mãi.

Trở lại với bức hình minh họa, ngồi trên quả cầu của sự hỗn độn tròn đầy là một con rồng. Ý nghĩa của con rồng là những gì thú vị, mới mẻ, bất ngờ và đầy ý nghĩa thường chứa đựng cả sự nguy hiểm lẫn thời cơ lớn lao, đặc biệt là khi chúng lôi cuốn ta một cách mãnh liệt. Con rồng đại diện cho sự nguy hiểm vì nó là một loài săn mồi bất tử và hung dữ. Ngoài ra, con rồng còn đại diện cho thời cơ, vì rồng thường nắm vai trò canh gác kho báu trong những câu chuyện. Vì thế, bức tranh cũng thể hiện một quá trình tâm lý. Trước tiên, chúng ta thấy thú vị với một điều gì đó. Điều đó (sự hỗn độn tròn đầy) chứa đựng tiềm năng hoặc thông tin. Nếu ta theo đuổi và nắm bắt được nó, nó sẽ giải phóng tiềm năng hoặc thông tin đó. Với nền tảng như thế, chúng ta bắt đầu xây dựng thế giới đồng thời phát triển nhân cách của mình trong quá trình này. Như vậy, sự hỗn độn tròn đầy là một vỏ bọc khởi nguồn giúp phát triển nên toàn bộ thế giới vật chất khách quan lẫn thế giới nội tâm chủ quan. Con số 3 và hình tam giác trên quả cầu tượng trưng cho tinh thần, bởi vì trong truyền thống Thiên Chúa giáo, số 3 gắn liền với Ba ngôi Thần thánh, tức Chúa Cha, Chúa Con và Thánh Thần. Còn số 4 tượng trưng cho thế giới vật chất, bởi vì quan niệm cổ xưa cho rằng thế giới được cấu tạo từ 4 nguyên tố cơ bản là đất, nước, lửa và gió. Con rồng thì đại diện cho cả sự nguy hiểm lẫn thời cơ của thông tin chứa đựng bên trong quả cầu.

Phía trên con rồng là một biểu tượng hình người có hai đầu (một nam, một nữ) thường được gọi là Rebis. Biểu tượng này đại diện cho một nhân cách phát triển hoàn chỉnh nhờ sự theo đuổi một cách kiên định và dũng cảm những điều có ý nghĩa (như sự hỗn độn tròn đầy) và nguy hiểm lẫn tiềm năng (như con rồng). Hình ảnh đầu nam tượng trưng cho sự nam tính, sự khám phá, trật tự và lý tính (vốn được thể hiện bằng hình Mặt trời ở bên trái). Còn hình ảnh đầu nữ tượng trưng cho sự nữ tính, hỗn độn, tiềm năng, sự ân cần, sự đổi mới và cảm xúc (vốn được thể hiện bằng hình Mặt trăng ở bên phải). Trong quá trình hòa nhập xã hội thông thường, một người có thể phát triển thiên về một trong hai khía cạnh. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể phát triển cân bằng cả hai thông qua việc khám phá và tiếp xúc với cả hai tính chất đó trong cuộc sống. Đây là một mẫu hình lý tưởng đối với các nhà giả kim.

Điều chưa biết (hoặc tiềm năng) sẽ dần phát triển thành một con rồng nguy hiểm nhưng cũng đầy hứa hẹn, một sự kết hợp giữa nguy cơ và thời cơ. Đó là cặp đối lập vĩnh cửu được thể hiện bởi hai biểu tượng nằm ở bên phải, phía trên đầu con rồng: Sao Mộc – tượng trưng cho mặt dương và Sao Thổ – tượng trưng cho mặt âm. Việc đối mặt với cả nguy cơ lẫn thời cơ sẽ phát triển thành sự hài hòa giữa hai mặt nam tính và nữ tính của tâm lý con người. Tinh thần của Mercury (tượng trưng cho ý nghĩa cuộc sống) sẽ hướng dẫn quá trình đó để khuyến khích sự khám phá của con người đồng thời duy trì sự thống nhất giữa những yếu tố đối lập trong tâm lý chúng ta. Tất cả những điều này có thể được hiểu như một câu chuyện về sự phát triển nhân cách hoàn hảo, một nỗ lực để khắc họa con người lý tưởng mà mỗi người chúng ta có thể trở thành.

TỪ ĐA THẦN GIÁO ĐẾN ĐỘC THẦN GIÁO, VÀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA NGƯỜI ANH HÙNG ĐẠO ĐỨC: CON NGƯỜI MÀ BẠN CÓ THỂ TRỞ THÀNH (II)

Bây giờ chúng ta hãy cùng đến với cách mô tả khác của “con người bạn có thể trở thành” được lấy từ một trong những câu chuyện cổ xưa nhất mà chúng ta đã may mắn tìm lại được. Trong sử thi Enuma Elish (tạm dịch: Khi trên cao) của vùng Lưỡng Hà, chúng ta được chứng kiến huyền thoại anh hùng cổ xưa nhất mà loài người từng biết đến (khoảng 4.000 năm nếu tính theo tuổi của văn bản viết tay và chắc chắn còn cổ xưa hơn nếu nói về sự truyền miệng). Câu chuyện bắt đầu khi nữ thần nguyên thủy Tiamat (nữ thần nước mặn) bắt đầu mối quan hệ với một nam thần cổ xưa khác tên Apsu (nam thần nước ngọt). Cuộc hôn nhân này đã tạo nên môi trường sống đầu tiên cho Trái đất cũng như những cư dân đầu tiên (tức con cái của Tiamat và Apsu).

Để hiểu được sự bắt đầu của câu chuyện, chúng ta cần biết một số điều mà người thời xưa xem như chân lý (và những điều đó hoàn toàn khác hẳn với chân lý của khoa học hiện đại). Khoảng 600 năm về trước, khi mà thế giới quan khoa học vẫn chưa thành hình, thực tại được hiểu như tất cả những trải nghiệm chủ quan của con người. Điểm khác biệt giữa trải nghiệm chủ quan của con người và thế giới khách quan nằm ở chỗ sự trải nghiệm chủ quan có nội dung đa dạng, phong phú như cảm xúc, giấc mơ, sự tưởng tượng và những thôi thúc bản năng (như đói, khát và đau đớn). Những trải nghiệm chủ quan đó không những có giá trị hơn thế giới khách quan mà còn phong phú hơn cả những sản phẩm tinh thần như tiểu thuyết hay phim ảnh vốn thường tập trung vào cả thế giới chủ quan lẫn khách quan. Chẳng hạn, có sự khác biệt rất lớn về mặt tâm lý giữa việc trải nghiệm trực tiếp sự hấp hối của người thân so với việc xem hồ sơ ghi chép về cái chết đó ở bệnh viện. Sự khác biệt này nằm ở trải nghiệm sống thực tế thay vì những kiến thức khô cứng. Bởi vì kinh nghiệm sống của con người luôn mang tính cá nhân, chủ quan và sống động như một câu chuyện kể nên ta thường bị thu hút bởi những sản phẩm tưởng tượng. Phim ảnh, kịch nghệ và âm nhạc giúp ta xử trí những trải nghiệm sống của bản thân, những điều vốn rất khác biệt và đa dạng hơn nhiều so với thế giới khách quan.

Ngoài ra, chúng ta còn cần hiểu một điều quan trọng khác về nhận thức của người thời xưa: bản chất xã hội của những khái niệm. Đó là lý do mà mọi thứ đều được nhân cách hóa trong những quyển sách dành cho trẻ em: từ mặt trời, mặt trăng, đồ chơi, thú vật đến cả máy móc. Chúng ta không hề cảm thấy những điều đó lạ lùng bởi vì chúng phản ánh sâu sắc xu hướng nhận thức của ta. Chúng ta kì vọng trẻ em phát triển nhận thức về thế giới theo cách thức đó, và bản thân ta cũng thường nhìn nhận thế giới như thế. Tuy nhiên, thực sự thì ý tưởng về thực tại luôn được nhân cách hóa trong sách trẻ em cũng không hoàn toàn chính xác. Trên thực tế, con người có khuynh hướng nhận thức thực tại qua lăng kính của sự nhân cách hóa, và ta thường phải cố gắng cởi bỏ cái vỏ nhân cách hóa đó để có thể nhận thức được “thực tại khách quan”(*). Vì thế, ta thường nghĩ về thực tại như thể nó được cấu tạo hoàn toàn bởi những nhân cách. Nguyên nhân của hiện tượng tâm lý này là vì phần lớn những gì ta tiếp xúc trong xã hội phức tạp của loài người là những nhân cách, đặc biệt là những nhân cách được giới tính hóa và phản ánh hàng tỉ năm tiến hóa của các giống loài có khả năng sinh sản phức tạp. Từ hiểu biết về giới tính nam, ta chắt lọc ra những đặc tính của nam giới. Cũng như thế, từ hiểu biết về giới tính nữ, ta chắt lọc ra những đặc tính của nữ giới. Cuối cùng, từ hiểu biết về đứa trẻ, ta chắt lọc ra những đặc tính của trẻ em. Những phân chia cơ bản này được phản ánh rõ ràng trong câu chuyện sáng thế Enuma Elish nói trên cũng như vô số những câu chuyện tương tự khác.

Nữ thần Tiamat là hiện thân của sự hỗn độn dưới hình dạng một con rồng. Bà đại diện cho sự dữ tợn của thiên nhiên, cho cả sự sáng tạo lẫn hủy diệt, một người mẹ lẫn kẻ phá hoại. Còn nam thần Apsu là người cha vĩnh cửu. Ông là hiện thân của trật tự, một sự vững chãi mà ta tìm đến để nương tựa nhưng đồng thời cũng dễ trở thành sự độc tài, chuyên chế(**). Hai vị thần nguyên thủy này đến với nhau trong một sự hợp nhất hoàn hảo, như “nước của muôn sông đều chảy về biển cả”. Như thế, họ tạo ra những đứa con đầu tiên cho Trái đất, những vị thần trưởng thượng của vùng Lưỡng Hà. Các vị thần này đại diện cho các thành tố của thế giới rất khác biệt so với thế giới nguyên thủy của cha mẹ họ, như trời và đất, bùn và phù sa, chiến tranh và lửa(***). Tuy nhiên, họ cũng hết sức bất cẩn, ồn ào và bốc đồng như những đứa trẻ lên hai. Những hành động thiếu suy nghĩ của họ cuối cùng đã đưa đến một thảm họa: Họ hùa nhau gây chiến và giết chết cha mình và sau đó cố gắng xây dựng một vương quốc trên xác ông ấy.

Chú thích:

(*) Đây cũng là một phần lý do tại sao khoa học phát triển rất trễ so với tôn giáo và nghi lễ, và sự phát triển của khoa học cũng không đồng đều ở khắp nơi trên thế giới.

(**) Hơn nữa, khác với thế giới khách quan đầy logic, trong thế giới thần thoại, mọi thứ có thể chứa đựng cả hai mặt đối lập cùng một lúc. Và đây là cách mô tả chính xác hơn về thế giới nội tâm của con người như ta đã nói trước đó: Thiên nhiên vừa là Đấng Sáng thế vừa là Kẻ hủy diệt, còn Văn hóa vừa là Người bảo vệ vừa là Tên bạo chúa. Bạn có thể phản đối rằng Thiên nhiên và Văn hóa không phải là những thực thể đồng nhất mà là một tập hợp của các thành phần khác nhau và vì thế có thể chứa đựng được những mặt đối lập. Điều đó đúng, nhưng một điều quan trọng là những mặt đối lập đó thường được biểu hiện cùng lúc trong một thể thống nhất. Ví dụ như khi ta bị người yêu phản bội, ta sẽ thấy ở người đó vừa có điều tốt đẹp lẫn cái xấu xa (ít nhất là từ quan điểm chủ quan của ta). Trên thực tế, đó là những trải nghiệm tồi tệ nhất mà con người phải trải qua.

(***) Một ý niệm tương tự được thể hiện trong vũ trụ quan của đạo Lão: Âm dương phát triển thành ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Tương tự, người Hi Lạp cổ cũng tin rằng Trời và Đất (tức thần Gaia và Uranus) sinh ra những vị thần Titan đầy sức mạnh và quyền năng.

Nữ thần Tiamat giận dữ điên cuồng trước hành vi giết cha của những đứa con mình. Bà đã tạo nên một đội quân gồm 11 con quái vật để chống lại những vị thần “trẻ con” đó. Đứng đầu đội quân là con quái vật Kingu, bà xem nó như người chồng kế của mình và trao cho nó Bia đá Số phận (để xác nhận thẩm quyền của nó như vị chúa tể của vũ trụ). Ý nghĩa của câu chuyện này đối với cách ta đối xử với văn hóa truyền thống rất rõ ràng: Sự phá bỏ những truyền thống một cách thiếu suy nghĩ sẽ mời gọi sự xuất hiện của hỗn độn. Khi sự ngu dốt hủy hoại văn hóa, những con quái vật sẽ nổi dậy.

Khi Tiamat đang bận rộn với đội quân của mình, những vị thần trưởng thượng vẫn tiếp tục những sinh hoạt của họ như kết hợp với nhau để sản sinh ra con cháu. Một trong những người con đó, Marduk, tỏ ra là một vị thần tài năng, đầy sức mạnh và nhiều hứa hẹn. Ông được sinh ra với những con mắt thần thánh có thể nhìn thấy mọi thứ. Ông có thể nói ra những lời kì diệu. Ông hoàn toàn nổi bật trong số các vị thần hậu duệ và những vị thần trưởng thượng sớm nhận ra điều đó. Khi Marduk trưởng thành, những vị thần trưởng thượng đang bắt đầu bước vào giai đoạn chiến tranh khốc liệt với Tiamat. Họ đã nhiều lần cố gắng đánh bại bà nhưng hết lần này đến lần khác đều thất bại thảm hại. Cuối cùng, một vị thần tiến cử Marduk (lúc bấy giờ vẫn còn rất trẻ) để ra trận chiến đấu với người bà khủng khiếp của mình. Khi nhận được lời đề nghị đó, Marduk đồng ý với điều kiện là nếu ông chiến thắng, ông phải được nắm giữ Bia đá Số phận và giữ vị trí thống lĩnh trong các vị thần.

Câu chuyện cổ này thể hiện được sự phát triển của độc thần giáo từ đa thần giáo. Sử thi Enuma Elish dường như là một phiên bản kịch nghệ của quá trình chuyển hóa tâm lý và tâm linh của con người thời xưa. Nền văn minh cổ xưa của vùng Lưỡng Hà đối mặt với nhu cầu kết hợp và thống nhất nhiều bộ tộc khác nhau cùng với tín ngưỡng của các bộ tộc đó. Vì thế, vị thần nổi lên từ sự xung đột thần thánh là một siêu thần, tức hiện thân của những gì tốt đẹp nhất của tất cả các vị thần. Cũng vì lý do này mà thần Marduk có đến hơn 50 tên gọi khác nhau. Sự xuất hiện của một vị thần từ nhiều vị thần khác nhau được học giả Mircea Eliade nhận định là một mẫu hình rất phổ biến trong truyện thần thoại. Đó cũng là một hiện tượng tâm lý gắn liền với những suy tư của con người về sự thần thánh cũng như giá trị của cuộc sống. Trong lịch sử loài người, các dân tộc thường liên kết với nhau. Thế nhưng, mỗi dân tộc đều có niềm tin tôn giáo của riêng mình. Vì thế, họ cũng thường xung đột với nhau cả trên chiến trận lẫn bình diện tư tưởng và đôi lúc điều đó diễn ra qua hàng thế hệ. Sự xung đột này diễn ra cứ như thể các vị thần mà mỗi dân tộc tôn thờ đang chiến đấu với nhau để giành quyền thống trị, và con người là những con tốt trong cuộc chiến. Điều đó được phản ánh chân thực trong những câu chuyện cổ xưa. Chỉ khi nào những vị thần đi đến được một hiệp ước về hệ thống phân cấp cho những giá trị tâm linh thì nền hòa bình thực sự mới được thiết lập. Vì vậy, khi những người đến từ nhiều truyền thống khác nhau phải chung sống với nhau lâu dài thì họ luôn phải đối mặt với vấn đề muôn thuở: Đâu là những điểm chung của các vị thần? Và bản chất của Chúa thật sự là gì?

Thật là một câu hỏi hóc búa! Trước hết, nó là một vấn đề về hệ giá trị: Điều gì quan trọng nhất? Mặt khác, nó cũng là vấn đề về quyền thống trị: Đâu là những nguyên tắc chi phối sự hoạt động của toàn xã hội? Đây cũng là những câu hỏi mà những ai trăn trở về nguồn gốc tối hậu của sự thần thánh vẫn thường suy nghĩ. Những câu hỏi rất khó nên chúng cần đến hàng thế kỷ, hay thậm chí hàng thiên niên kỷ để có thể có được câu trả lời rõ ràng. Và như ta đã thấy, câu trả lời thường xuất hiện trước tiên dưới hình thái của những câu chuyện. Người dân vùng Lưỡng Hà đã có một trực giác thông tuệ rằng vị thần cao nhất (đại diện cho giá trị đạo đức cao nhất) cần đến cả sự chú tâm cao độ (thể hiện qua vô số mắt trên đầu ông) và sự truyền đạt hiệu quả (thể hiện qua lời nói kì diệu có thể tạo ra vũ trụ) cùng với sự can đảm và sức mạnh để vượt qua sự hỗn độn. Có thể nói rằng đó là những đặc điểm quan trọng nhất trong truyền thống tâm linh của loài người.

Những người Ai Cập cổ đại cũng tạo nên những câu chuyện với tinh thần tương tự. Chẳng hạn vị thần bầu trời Horus (con của thần Osiris) có mình người đầu chim ưng với ánh mắt sắc bén tượng trưng cho tầm nhìn xa trông rộng và có khả năng tìm kiếm, nhận diện, hiểu rõ và đánh bại cái xấu (điều này được biểu tượng hóa thành hình ảnh một con mắt trong nền văn hóa Ai Cập). Như thế, theo người xưa, việc diễn đạt những phẩm chất đó (tức để ý đến tất cả mọi thứ, kể cả những điều xấu xa và nói lên sự thật một cách khôn ngoan) chính là thành tựu cao nhất mà loài người có thể đạt đến4. Như thế, những câu chuyện kể là một hình thái văn nghệ giúp ta hiểu được sự tối cần thiết của việc chú tâm và nắm bắt được những gì xảy ra quanh ta dù thực tại đó có khủng khiếp đến mức nào đi nữa. Hơn nữa, nó còn mở ra cánh cửa để đưa những kiến thức rành mạch đến gần hơn với trực giác sâu sắc của con người, đồng thời đưa đến sự thống nhất chân thật giữa thể xác và tinh thần thông qua việc hiểu được và làm theo những câu chuyện đó. Có lẽ, quan trọng hơn cả là nó giúp ta nhận ra tầm quan trọng của lời nói trong việc biến tiềm năng thành hiện thực, và giúp ta hiểu được rằng vai trò của mỗi người trong toàn bộ quá trình đó cũng mang tính thần thánh chẳng khác gì các nhân vật trong câu chuyện.

Sau khi được chấp thuận giữ vị trí thống lĩnh, Marduk đã đối mặt với nữ thần Tiamat và đánh bại bà bằng một cái lưới khổng lồ rồi cắt bà ra thành nhiều mảnh để tạo nên thiên đường và mặt đất. Vì thế, một trong những cái tên dành cho Marduk là “người tạo nên những điều kì diệu từ trận chiến với Tiamat”5. Sự kiện này phản ánh được một sự thật rằng cách đây hàng chục ngàn năm, con người đã xây dựng nên chỗ cư ngụ cho bộ lạc của mình từ xương của các loài động vật to lớn mà họ bắt được6. Marduk cũng đã đánh bại đội quân quái vật của Tiamat và giành được Bia đá Số phận để chiếm giữ vị trí chúa tể vũ trụ từ tay con quái vật Kingu. Sau chiến thắng vẻ vang đó, Marduk trở về nhà trong sự hân hoan vui mừng của những vị thần khác. Với sự phục tùng tuyệt đối của họ, Marduk bắt đầu phân công nhiệm vụ cho mỗi người để bắt đầu xây dựng nên thế giới. Marduk đã tìm đến lời khuyên từ Ea, vị thần của sự thông thái, và quyết định tạo nên con người để giúp những vị thần trong nhiệm vụ khó khăn là cân bằng giữa trật tự và hỗn độn(*).

Chú thích:

(*) Thần Ea tạo ra con người từ máu của con quái vật Kingu. Một sinh viên cao học xuất sắc (và sau đó là đồng nghiệp) của tôi đã từng gợi ý cho tôi về ý nghĩa của hình tượng này bởi vì trong tất cả những tạo vật của Chúa, chỉ có con người mới có khả năng lừa dối và chủ động mang tới những điều xấu xa cho thế giới (như quái vật Kingu).

Ý nghĩa chính của câu chuyện là: Khi trật tự (tức thần Apsu) bị đe dọa hoặc bị hủy diệt một cách bất cẩn, những thế lực hỗn độn nguyên sơ sẽ nổi lên dưới một hình thái ghê gớm đáng sợ. Và một người anh hùng đại diện cho những giá trị cao nhất của loài người sẽ đứng lên để đối mặt với các thế lực đó. Kết cục thường là người anh hùng sẽ thành công và tạo nên những điều vĩ đại cho xã hội. Người anh hùng đại diện cho những phẩm chất quý giá nhất của con người. Nói cách khác, người đó là hiện thân của những quy tắc về nhận thức và hành động cần thiết để vượt thắng được những bản năng nguyên thủy của con người như sự thèm khát, giận dữ, khủng bố và khoái lạc. Để có thể kiểm soát sự hỗn độn (hoặc tốt hơn nữa là thuần phục và khai thác nó hiệu quả), những phẩm chất anh hùng này cần phải được công nhận như những giá trị quan trọng nhất trong việc tổ chức và phát triển xã hội loài người. Hơn nữa, chúng còn phải được hiện thực hóa không ngừng trong đời sống hằng ngày. Chỉ có như thế thì tinh thần của Marduk mới có mặt trong những con người đủ dũng khí để đối mặt với sự hỗn độn và liên tục mang lại sức sống mới cho xã hội. Đó cũng là những gì xảy ra khi một đứa trẻ học cách kiểm soát và hợp nhất cảm xúc lẫn những thôi thúc nội tâm thành một nhân cách hoàn thiện, và sẵn sàng để đối mặt với những thử thách của thế giới hỗn độn xung quanh.

Chúng ta cũng có thể tìm thấy những câu chuyện tương tự trong Thiên Chúa giáo. Trong câu chuyện về Thánh George, cư dân của một thành phố cổ cần phải lấy nước từ một cái giếng nằm ở dưới hang ổ của một con rồng. Để lấy được nước, họ phải hiến tế cho con rồng một vật gì đó. Trong hầu hết trường hợp thì đó là một con cừu, nhưng khi họ không còn con cừu nào thì họ phải hiến tế một người con gái. Khi đó, những người phụ nữ trẻ phải bốc thăm để chọn ra người bị hiến tế. Một ngày nọ, đích thân công chúa, con gái của vị vua trị vì xứ đó trở thành người bị hiến tế. Thế là Thánh George xuất hiện với cây thập tự giá (biểu tượng của Đấng Cứu Thế vĩnh hằng, của người anh hùng muôn thuở) để tiêu diệt con rồng và giải thoát cho nàng công chúa tội nghiệp. Kết quả là toàn bộ dân chúng của xứ đó đều cải đạo theo Thiên Chúa giáo. Chiến thắng con rồng (tức sự hỗn độn) đại diện cho sự chiến thắng tất cả các thế lực bên ngoài luôn đe dọa con người trong suốt chiều dài lịch sử tiến hóa, cũng như chiến thắng cái xấu mà con người luôn phải đối mặt trong chính tâm hồn mình. Cây thập tự giá đại diện cho những gánh nặng của cuộc sống như sự phản bội, khổ đau và chết chóc. Vì thế, đó cũng là biểu tượng cho những điểm yếu căn bản nhất của con người. Trong Thiên Chúa giáo, cây thập tự giá cũng tượng trưng cho sự vượt thoát những điểm yếu kém bằng cách chấp nhận chúng. Sự chấp nhận đó sẽ mang lại chiến thắng trước con rồng, tức sự hỗn độn và chết chóc. Vì thế, khi con người có khả năng chấp nhận đau khổ, con người có thể chế ngự được những điều xấu xa. Nếu không thì chúng ta sẽ rơi vào địa ngục, ít nhất là địa ngục trong chính nội tâm mình, đó là sự giận dữ, oán hận và khao khát trả thù, hủy diệt.

Chúng ta gặp những câu chuyện tương tự trong Kinh Thánh về Thánh Patrick – người đánh đuổi những con rắn khỏi Ireland, và Thánh Michael – người đánh đuổi một con quái vật tương tự như Kingu (“loài rắn nguyên thủy đại diện cho cái ác” theo sách Khải huyền 12:[9]). Trong cuốn The Hobbit (Người Hobbit) của J. R. R. Tolkien, ta cũng bắt gặp một câu chuyện tương tự như trong sử thi cổ Beowulf kể về người anh hùng Beowulf đánh bại hai mẹ con quái vật Grendel7. Trong truyện Người Hobbit, người anh hùng phát triển phẩm chất và trí tuệ của mình thông qua cuộc phiêu lưu truy tìm kho báu do những con rồng canh giữ. Trong thần thoại Hi Lạp, ta bắt gặp câu chuyện về người anh hùng Perseus tiêu diệt quái vật Medusa, một con yêu quái có thể hóa đá bất kì ai nhìn vào mắt nó. Còn trong câu chuyện dành cho trẻ em về Pinocchio, cậu bé người gỗ đã hi sinh để cứu cha mình khỏi quái vật biển cả để rồi được hồi sinh trở lại. Trong văn hóa đương đại, ta cũng bắt gặp câu chuyện tương tự trong bộ phim đầu tiên của loạt phim Avengers, trong đó, Người sắt (Iron Man) đánh bại đám sinh vật ngoài hành tinh Chitauri, hi sinh và sau đó lại tái sinh cũng như chiếm được trái tim của người đẹp Pepper Potts. Một điều quan trọng là chúng ta sẽ không thể nào hiểu được những câu chuyện như thế (cả người lớn lẫn trẻ em) nếu lịch sử tiến hóa của loài người khác đi và định hình toàn bộ nền văn hóa của chúng ta theo chiều hướng khác.

Tất cả những câu chuyện anh hùng đó đều muốn nói lên một trong những phát hiện vĩ đại nhất của tổ tiên chúng ta: Nếu bạn có một tầm nhìn sắc bén và lòng dũng cảm (cũng như một cây gậy tốt khi cần thiết), bạn có thể đuổi được những con rắn nguy hiểm nhất. Vì thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi ta thường bắt gặp hình ảnh người nguyên thủy dùng gậy để đe dọa loài rắn. Cũng như thế, những người đàn ông nguyên thủy có khả năng xua đuổi loài rắn thường nhận được sự ngưỡng mộ và yêu mến của phụ nữ (có lẽ đó là lý do mà những con rồng trong truyện cổ không chỉ chiếm lấy vàng mà còn cả những phụ nữ trẻ đẹp). Từ đó, một câu hỏi nền tảng được đặt ra: Đâu là những con rắn xấu xa nhất và đâu là những cây gậy tốt nhất? Trong truyện Người Hobbit, con rắn xấu xa nhất “chỉ là” một con rồng, nhưng trong truyện Chúa tể những chiếc nhẫn, con rắn xấu xa lại xuất hiện dưới hình thái trừu tượng hơn: sự độc ác của phù thủy Sauron. Khi khả năng tư duy trừu tượng của con người ngày càng phức tạp, chúng ta càng nhận diện được rõ ràng hơn rằng những con quái vật khủng khiếp nhất không chỉ đến từ bên ngoài mà còn có thể nổi lên từ bên trong con người mình. Sự phát triển liên tục đến những mức độ phức tạp cao hơn của nền văn học nhân loại phản ánh được nhận thức này của con người.

ANH HÙNG, LOÀI RỒNG, CÁI CHẾT VÀ SỰ TÁI SINH: CON NGƯỜI MÀ BẠN CÓ THỂ TRỞ THÀNH (III)

Trong tập hai Harry Potter và phòng chứa bí mậtcủa bộ truyện Harry Potter, trường Hogwarts bị đe dọa bởi những thế lực đen tối kì lạ đến từ hành vi mờ ám của một phù thủy hắc ám đầy quyền năng. Một phần quan trọng trong toàn bộ câu chuyện về người anh hùng Harry Potter đó là cậu bé Harry vốn mồ côi từ nhỏ. Cậu sống cùng gia đình người dì của mình, những người tầm thường, thiển cận, ngu dốt và bảo bọc quá mức đối với cậu con trai Dudley ích kỷ và thích bắt nạt Harry. Thế nhưng, bên cạnh những người nuôi dưỡng trần tục đó, Harry còn có cha mẹ thực sự của mình, những người đã hi sinh để cậu được sống. Họ đại diện cho Tự nhiên và Văn hóa (tức hỗn độn và trật tự). Họ tồn tại trong năng lực phù thủy bẩm sinh của cậu. Và năng lực này tượng trưng cho những tiềm năng kì diệu trong mỗi con người chúng ta bởi vì ta cũng là đứa con của Tự nhiên và Văn hóa8.

Khi Harry trở về trường Hogwarts sau kì nghỉ hè, cậu bỗng nghe được những âm thanh lạ đáng ngại đến từ nơi nào đó trong lâu đài. Cùng lúc, nhiều người bỗng bị hóa đá với nhiều tư thế khác nhau ở khắp nơi trong trường. Bị hóa đá? Điều đó nghĩa là gì? Về nghĩa đen, tất nhiên nó có nghĩa rằng người đó không thể cử động được, nhưng hơn thế nữa, nó tượng trưng cho một điều sâu sắc hơn: Người đó giống như một con thỏ bị sói săn đuổi và nỗi kinh khiếp khiến người đó bị tê liệt. Trong tự nhiên, khi một loài ăn cỏ yếu ớt đối mặt với mối nguy hiểm chết chóc, nó thường trở nên tê liệt trong sợ hãi và chỉ có thể nhờ đến khả năng ngụy trang tự nhiên (như tắc kè) để che giấu bản thân trước những kẻ săn mồi đáng sợ đầy nanh vuốt kia. Vì thế, những loài săn mồi bò sát như rắn vẫn còn để lại những hiệu ứng tâm lý tương tự lên loài người chúng ta (chẳng hạn ta thường có cảm giác thích thú xen lẫn sợ hãi với khủng long). Thế nhưng, chắc chắn là chúng ta có thể trở nên dũng cảm hơn một con thỏ nhiều.

Cuối cùng, Harry khám phá ra rằng thế lực hóa đá những người bạn của mình là một con rắn khổng lồ, một con tử xà, và ánh nhìn của nó có thể hóa đá mọi thứ. Cậu còn phát hiện ra rằng con tử xà trườn quanh khắp nơi trong đường hầm lẫn hệ thống ống nước dày đặc của trường Hogwarts. Con tử xà này tương tự như con rồng khổng lồ trong sử thi anh hùng Beowulf cũng như truyện Người Hobbit của Tolkien. Trong phim Hàm cá mập, con quái vật xuất hiện dưới hình dạng của một con cá mập háu đói khổng lồ luôn rình rập trong làn nước đen của đêm tối để kéo bất kì ai bất cẩn xuống nước. Tất cả những điều đó nói lên sự mỏng manh của xã hội loài người vốn có thể sụp đổ bất cứ lúc nào và khiến ta mất đi sự bảo vệ trước tự nhiên khắc nghiệt. Với người thời xưa, đó là cánh cửa địa ngục mở toang mỗi khi trật tự xã hội sụp đổ. Ở cấp độ sâu sắc hơn, đó là sự hỗn độn lẫn tiềm năng ẩn nấp bên dưới sự trật tự trong thế giới tâm lý xã hội quen thuộc của ta.

Sau một thời gian dài tìm kiếm, Harry đã tìm được đường vào mê cung của những đường hầm và ống nước, và cuối cùng là vào được phòng chứa bí mật. Điều thú vị là Harry đã làm được điều này bằng cách đọc một câu thần chú cổ để mở cánh cửa vào căn phòng bí mật từ hệ thống thoát nước trong nhà vệ sinh: in sterquilinis invenitur (nghĩa là “nó sẽ được tìm thấy trong sự dơ bẩn”)(*). Thế thì điều này có nghĩa gì? Nó có nghĩa là điều bạn cần đến nhất thường được tìm thấy ở nơi mà bạn muốn tránh né nhất(**). Trong phòng chứa bí mật đó, Harry tìm thấy Ginny (em gái của người bạn thân nhất và là vợ tương lai của cậu) đang nằm bất tỉnh trên sàn. Cô bé là hiện thân của người thiếu nữ xinh đẹp thường bị những con rồng giam giữ trong truyền thuyết (như câu chuyện của Thánh George). Và nhiệm vụ của người anh hùng mồ côi Harry là đánh thức và giải cứu cho cô bé Ginny (giống như hoàng tử Phillip giải thoát cho công chúa ngủ trong rừng hoặc Bilbo trong Người Hobbit giành lại vàng từ tay con rồng Smaug, cả hai đều giải cứu những gì giá trị từ nanh vuốt của loài rồng)(***).

Chú thích:

(*) Những nghiên cứu tâm lý trong nhiều thập kỷ trở lại đây đã chỉ ra rằng một phương pháp trị liệu tiêu chuẩn cho hội chứng lo âu và sợ hãi là cho bệnh nhân tiếp xúc với điều khiến họ thấy sợ hãi. Để việc trị liệu có hiệu quả, người bệnh phải tình nguyện và chủ động làm điều đó. Nguyên nhân có thể là vì hệ thần kinh kiểm soát lo âu giả định rằng bất cứ thứ gì ta có thể bước qua một cách chủ động thì không thể là kẻ săn lùng ta (hoặc nếu đó quả thật là một kẻ săn mồi thì ta cũng sẽ xử lý được). Kiến thức khoa học hiện đại chỉ ra rằng phản ứng thể chất và cảm xúc trước căng thẳng sẽ rất khác khi ta chủ động đối mặt thay vì chịu đựng một cách thụ động. Trong trường hợp thụ động, ta thường sẽ cảm thấy căng thẳng hơn cũng như có phản ứng tự vệ mạnh mẽ hơn. Về lâu dài, nó sẽ khiến ta có bộ dạng như của một người bị hóa đá vĩnh viễn. Ngược lại, khi ta chủ động đối mặt với căng thẳng, ta sẽ đóng vai trò như một người hùng trước ngưỡng cửa chiến thắng. Sự thực là chính thái độ như vậy đã giúp loài người vượt qua những kẻ thù nguy hiểm nhất trong đêm tối (và cả những kẻ thù ẩn nấp trong tim ta). Sự quan sát đó qua hàng triệu năm được kết tinh thành những câu chuyện tôn giáo đầy ý nghĩa, giúp hướng dẫn mọi hành động của ta trong đời sống hằng ngày.

(**) lý do một phần là vì khả năng cao bạn sẽ không tìm kiếm ở những nơi đó, ngay cả khi bạn biết tìm ở đó thì có thể thấy.

(***) Có một vài điều tôi muốn nói rõ hơn ở đây. Như tôi đã thảo luận trong Lời mở đầu, Quytắc1cũng như hai quyển sách trước của mình (12 Quy luật cuộc đời và Bản đồ cho ý nghĩa cuộc đời), sự hỗn độn thường được thể hiện qua hình tượng nữ. Nhưng ở đây tôi nói về sự hỗn độn trong hình thái loài rắn. Để hiểu rõ hơn điểm này, ta có thể thử tìm hiểu bức hình giả kim thuật ở đầu chương theo thứ tự từ trên xuống thay vì từ dưới lên. Khi mối nguy hiểm, tức sự hỗn độn, càng trở nên lớn hơn thì nó càng có nhiều khả năng biểu hiện như kẻ thù không đội trời chung của con người, tức loài rắn. Vì thế, chỉ những điều hỗn độn và bí ẩn nhất, những điều lạ lẫm và nguy hiểm ngoài sức tưởng tượng của con người, những điều có thể tiêu diệt chúng ta cả về thể xác lẫn tinh thần, mới được diễn tả dưới hình dạng loài rắn. Tôi nghĩ điều này có liên quan đến vai trò của người phụ nữ trong việc sinh sản: Một đứa bé được sinh ra từ người phụ nữ cũng giống như điều mới mẻ được nảy sinh từ điều bí ẩn. Có lẽ điều này cũng giúp giải thích mối liên hệ giữa Eva và con rắn trong Kinh Thánh. Hơn nữa, trong môi trường sống nguyên thủy, phụ nữ thường phải đối mặt với rắn (cũng như các loài động vật săn mồi khác) vì họ phải lãnh trách nhiệm chăm sóc những đứa trẻ, vốn là con mồi ưa thích của các loài vật này. Điều đó còn có nghĩa rằng, khi một người đàn ông quyết định có một mối quan hệ với người phụ nữ, anh ta phải chấp nhận nguy cơ đối mặt với những điều bí ẩn cũng như những mối nguy hiểm. Mặt khác, người phụ nữ thường cũng là bên kén chọn hơn trong mối quan hệ nam nữ. Sự kén chọn đó đôi khi rất tàn nhẫn (nhưng cũng đầy khôn ngoan). Có lẽ điều này cũng đóng góp phần nào vào mối quan hệ giữa nữ giới và loài rắn.

Tất nhiên, điều bí ẩn là một kẻ săn mồi ghê gớm (như con tử xà mà Harry đối mặt) và nó thường canh giữ một kho tàng vô giá (vàng hoặc cô gái trẻ đẹp). Và những ai đủ can đảm để đối mặt với nó sẽ có thể chạm đến kho tàng đó, một kho tàng tồn tại dưới hình thái của tiềm năng mà ta chỉ có thể khai mở bằng một cuộc phiêu lưu vào nơi bí ẩn chưa ai từng đến. Khẩu hiệu của Lực lượng Đặc nhiệm Không quân nước Anh là “Kẻ chiến thắng là người dám làm” (tất nhiên là nếu anh ta sống sót). Hơn nữa, kẻ chiến thắng còn trở nên vô cùng thu hút, đặc biệt là vì anh ấy đã phát triển những phẩm chất tốt đẹp qua cuộc phiêu lưu của mình. Và đó là những điều khiến loài người chúng ta vượt trội hơn loài thỏ.

Và Harry có thể thành công hơn người khác (Harry có thể hiểu xà ngữ) bởi vì trong con người cậu có những mặt đen tối mà người khác không có. Cũng như thế, nhân vật Bilbo trong Người Hobbit phải trở thành một tên trộm trước khi thành anh hùng. Nói cách khác, anh ta phải khai thác được con quái vật trong mình để vượt qua được sự ngây thơ yếu ớt và trở nên đủ mạnh mẽ để đối mặt với con rồng hung tợn. Còn với Harry Potter thì trong con người cậu chứa đựng một mảnh linh hồn của Chúa tể hắc ám Voldemort (mặc dù lúc ban đầu thì cả cậu và hắn đều không ý thức được điều này). Vì lý do đó mà chàng phù thủy trẻ Harry có thể nói và hiểu được ngôn ngữ của loài rắn. Hơn nữa, mặt tối trong con người Harry còn giúp cậu không những có kỷ luật và dũng cảm mà còn sẵn sàng phá luật khi cần thiết.

Trong căn phòng bí mật bên dưới trường Hogwarts, Harry bị con tử xà tấn công và con tử xà chính là do Voldemort điều khiển. Ở đây ta thấy hình ảnh Voldemort và con rắn có liên hệ mật thiết với câu chuyện trong sách Sáng thế của Kinh Thánh khi Satan ra lệnh cho con rắn dụ dỗ Eva ăn trái cấm nơi Vườn Địa đàng. Ý nghĩa của điều này là gì? Một mặt thì con rắn tượng trưng cho sự nguy hiểm của bản thân loài bò sát đối với con người. Mặt khác, nó đại diện cho một sự nguy hiểm khác trừu tượng hơn: sự xấu xa cũng như mối nguy hiểm của con người đối với đồng loại của mình. Ở một thời điểm nào đó trong lịch sử tiến hóa của loài người, chúng ta bắt đầu nhận ra rằng sự xấu xa của con người chính là con rắn nguy hiểm nhất mà con người phải đối mặt. Như thế, hình ảnh con rắn có thể được hiểu từ cấp độ nông cạn đến sâu sắc như sau: (1) loài rắn như động vật săn mồi nguy hiểm; (2) loài rắn như những người xấu xa quanh ta; và (3) loài rắn như những mặt đen tối ẩn nấp trong chính bản thân mỗi người. Từng cấp độ hiểu biết này thể hiện được độ phức tạp trong hiểu biết của con người về cái xấu qua hàng ngàn năm lịch sử9.

Tất cả những biểu hiện nguy hiểm đó của loài rắn được nhận diện, xử lý và liên hệ với nhau bởi hệ thần kinh nguyên thủy trong bộ não con người, vốn được phát triển để bảo vệ chúng ta trong quá trình tiến hóa10. Sự tê liệt (được kích hoạt bởi hệ thần kinh đó) có thể là giải pháp tạm thời khi nó giúp con người được an toàn trong nơi ẩn nấp của họ, nhưng nó không thể giải quyết tận gốc vấn đề. Ngay cả khi mối nguy hiểm bị truy lùng và tiêu diệt, đó chưa hẳn là giải pháp thường trực để giải quyết cái xấu trong xã hội loài người. Giải pháp tốt nhất chính là sự phát triển hoàn thiện nhân cách con người và sống một cuộc đời đức hạnh để ta có thể kiểm soát vĩnh viễn những điều xấu xa trong chính con người mình. Vì lý do đó mà trong bộ phim hoạt hình Người đẹp ngủ trong rừng, để tiêu diệt được con rồng khổng lồ của sự hỗn độn, hoàng tử Phillip phải cần đến sự trợ giúp của Mẹ Thiên nhiên Nhân từ (tức ba bà tiên đỡ đầu của công chúa), Thanh kiếm Sự thật và Tấm khiên Đức hạnh.

Khi chiến đấu với con tử xà trong phòng chứa bí mật bên dưới lâu đài Hogwarts, Harry đã bị nó dồn vào chân tường trong tình thế hết sức nguy ngập. Vào đúng thời điểm đó, con phượng hoàng của thầy hiệu trưởng thông thái đã bay đến để trao cho Harry thanh gươm báu đồng thời tấn công con rắn để cậu có thời gian trấn tĩnh lại. Hình ảnh này cũng gợi lên một ý nghĩa sâu sắc trong câu chuyện kinh điển của Kinh Thánh: Sau khi ăn trái cấm, Adam và Eva trở nên tỉnh thức, có cái nhìn sáng rõ hơn và nhận ra những yếu đuối của bản thân mình, đặc biệt là trước những động vật săn mồi như loài rắn. Đó là nhận thức về một sự thật nghiệt ngã: Tự nhiên rất khắc nghiệt, các loài săn mồi luôn muốn ăn thịt những con yếu hơn, và sự hỗn độn rình rập khắp nơi để hủy diệt mọi thứ. Mối nguy hiểm trong thế giới tự nhiên là có thật và ngay cả đức hạnh lẫn lòng dũng cảm có lẽ vẫn chưa đủ để giải quyết mọi vấn đề của con người (nhưng đó vẫn là những gì tốt nhất mà chúng ta có). Và đôi lúc, một trải nghiệm cận kề cái chết là liều thuốc tốt nhất để giúp ta xua đuổi được bản thân cái chết. May mắn cho Harry, mặc dù cậu bị một vết thương chí mạng từ chiếc nanh của con rắn, nhưng giọt nước mắt có phép thuật hồi sinh của con phượng hoàng đã giúp chữa lành vết thương cho cậu. Và Harry đã đánh bại được Voldermort, giải cứu Ginny và cứu thoát cả ngôi trường.

Hình ảnh chim phượng hoàng thể hiện một trực giác thiên tài của nhà văn Rowling. Trong truyền thuyết, phượng hoàng là một sinh vật có thể liên tục tái sinh sau khi chết. Vì thế, qua thời gian, nó được xem như là biểu tượng của Chúa Giê-su với nhiều đặc điểm giống như Ngài. Cũng như thế, khi đối mặt với một trải nghiệm đầy kịch tính đe dọa sự ổn định vốn có của mình, một phần nào đó của con người chúng ta cần phải chết đi và rồi tái sinh trong một hình hài hoàn thiện hơn. Vì vậy, một sự chủ động chết đi và tái sinh để thích nghi với hoàn cảnh mới chính là giải pháp cho sự ổn định chết cứng lẫn sự hỗn độn thái quá trong cuộc sống mỗi người chúng ta.

TA NÊN HÀNH ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO?

Con người trao đổi thông tin về cách ứng xử theo nhiều phương pháp khác nhau. Họ có thể quan sát lẫn nhau và bắt chước những gì họ thấy. Khi bắt chước người nào đó, họ hành xử cứ như thể họ đang đóng vai người đó. Nhưng sự bắt chước này không chỉ đơn thuần là làm theo y hệt một cách máy móc. Đó là kết quả của sự nhận diện những quy luật trong hành vi của người khác và làm theo những quy luật đó. Chẳng hạn khi một bé gái đóng giả vai người mẹ, cô bé không chỉ đơn thuần sao chép từng cử chỉ và hành động của bà, mà cô bé sẽ diễn cứ như thể mình chính là mẹ. Nếu bạn hỏi bé gái đó đang làm gì thế, cô bé sẽ nói rằng mình đang giả vờ làm mẹ. Thế nhưng nếu bạn yêu cầu cô bé mô tả hành động của mình khi giả vờ làm mẹ, khả năng cao (đặc biệt với các em nhỏ) là bé sẽ không thể mô tả chính xác và đầy đủ. Điều đó có nghĩa là cô bé có thể làm những điều mà mình không thể nói rõ bằng lời, và đa số chúng ta cũng giống như thế. Hơn nữa, nếu bạn quan sát nhiều bé gái đóng giả vai người mẹ, bạn sẽ có một cái nhìn chung khá chính xác về khái niệm “mẹ” mặc dù có thể bạn chưa bao giờ gặp một người mẹ thật sự. Hơn nữa, nếu bạn có khả năng về ngôn ngữ, bạn còn có thể diễn tả và truyền đạt những đặc điểm chính trong hành vi làm mẹ. Và bạn có thể làm điều đó tốt nhất dưới dạng một câu chuyện kể.

Diễn tả một quy tắc hành xử thông qua hành động thì thường dễ dàng và trực tiếp hơn so với dùng lời nói. Sự bắt chước máy móc chỉ đơn thuần là sao chép hành động của người khác. Còn sự bắt chước thật sự thì khác, nó giúp ta thể hiện được tinh thần của người mà ta muốn bắt chước. Kịch nghệ, một dạng bắt chước trang trọng được biểu diễn trên sân khấu, cũng là một hành vi bắt chước nhưng có chắt lọc những tinh túy của một nhân vật nào đó trong đời sống. Ở một cấp độ cao hơn, văn học có thể khắc họa được hành vi của nhiều nhân vật chỉ bằng trí tưởng tượng của nhà văn và người đọc mà không cần đến cả diễn viên lẫn sân khấu. Chỉ những người kể chuyện vĩ đại nhất mới có thể làm được điều đó và diễn đạt được những hành vi thiết yếu nhất bằng những câu chuyện thú vị, sâu sắc và đáng nhớ nhất. Hàng bao nhiêu thế hệ những người kể chuyện như thế đã chỉnh sửa, thêm thắt và trau chuốt cho những câu chuyện hay nhất và truyền lại cho thế hệ sau. Chỉ khi chữ viết bắt đầu xuất hiện trong nền văn minh con người, thì những câu chuyện đó mới được viết xuống. Và khi điều đó xảy ra thì huyền thoại và nghi lễ bắt đầu được biến đổi thành tôn giáo.

Nhu cầu bắt chước và truyền đạt những hành vi tốt đẹp nhất đã dẫn đến việc cần thiết phải chắt lọc những tinh hoa và sự thông thái của loài người. Một hành vi đơn lẻ đáng nhớ thường được thực hiện bởi một vị anh hùng đáng ngưỡng mộ nào đó (tức một anh hùng địa phương). Và những hành vi đáng nhớ nhất thường được chắt lọc ra từ tinh thần chung đại diện cho những phẩm chất tốt đẹp nhất của tất cả các vị anh hùng. Người anh hùng trên tất cả các anh hùng đó (tức siêu anh hùng) là một sản phẩm trừu tượng xuất hiện ở một nơi chốn trừu tượng mang đặc tính chung của tất cả các nơi chốn khác. Nơi đó có thể được xem như một siêu thế giới, mặc dù nó có thể rất thực, thậm chí cực thực (nghĩa là thế giới trừu tượng ấy còn thực hơn những gì mà con người có thể trực tiếp nhận thức được về một nơi chốn cụ thể hay một thời điểm cụ thể). Chính siêu thế giới cực thực này là nơi mà trật tự và hỗn độn liên tục tương tác với nhau, và cũng là nơi mà cuộc chiến giữa cái thiện và cái ác diễn ra. Ở thế giới đó, hình ảnh bất tử của người anh hùng là hiện thân của vị thần cao nhất trên tất cả các vị thần. Vị anh hùng đó vừa là đứa con vừa là người giúp cân bằng hai cực đối lập (tức trật tự và hỗn độn), đồng thời đấu tranh không ngừng để bảo vệ điều thiện.

Mỗi người đều cần đến một câu chuyện để mang đến trật tự cho cả nhận thức lẫn hành động của mình và giúp bản thân không bị choáng ngợp bởi sự hỗn độn quá mức của cuộc sống. Mỗi câu chuyện đều có một khởi đầu trắc trở và một kết thúc tốt đẹp. Nếu không có một kết thúc tốt đẹp như thế, chúng ta sẽ không rút ra được bài học nào cả và mọi thứ sẽ chìm vào vô nghĩa, tẻ nhạt hoặc biến thành sự sợ hãi, lo âu và đau khổ. Thế nhưng, bởi vì thời gian sẽ thay đổi mọi thứ, những câu chuyện đều sẽ trở nên lỗi thời và cần được thay thế bằng những câu chuyện mới hoàn chỉnh hơn. Vì thế, những người kể chuyện của mọi thời đại đều phải cúi đầu trước tinh thần đổi mới sáng tạo và phải sẵn sàng bỏ đi những gì cũ kỹ để giúp câu chuyện tái sinh dưới hình thái mới mẻ, hợp thời hơn. Vì thế mà tinh thần đổi mới luôn vượt thắng sự cố chấp; chân lý luôn chiến thắng định kiến; thần Marduk vượt lên trên các vị thần trưởng thượng; sự sáng tạo đổi mới xã hội và Chúa Giê- su vượt lên trên những luật lệ (cũng như Harry Potter và những người bạn không ngại phá luật của cậu). Nhưng một điều quan trọng ta cần phải nhớ là: Những người phá luật một cách hợp lý đã hoàn toàn làm chủ những luật lệ đó và có kỷ luật nghiêm khắc với chính bản thân để hiểu rõ sự cần thiết của chúng, và họ chỉ phá luật để đổi mới hình thức trong khi vẫn giữ lại tinh thần của những luật lệ đó.

Tập hai của bộ truyện Harry Potter nói lên rằng cái ác chỉ có thể bị đánh bại bởi một tâm hồn sẵn sàng chết đi để được tái sinh trở lại. Và cả bộ truyện đã kết thúc với cùng một thông điệp như vậy trong một cái kết hết sức sáng tạo (khi Harry chấp nhận cho Voldemort giết chết mình để tiêu diệt mảnh linh hồn của hắn trong con người cậu). Bức thông điệp đó rất gần với Thiên Chúa giáo: Một linh hồn sẵn sàng chuyển hóa sâu sắc là liều thuốc hiệu quả nhất để chống lại thế lực xấu xa của ý thức hệ và sự độc tài chuyên chế (cả về mặt cá nhân lẫn xã hội). Một nhân cách lành mạnh, chân thực luôn sẵn sàng nhận ra sai lầm của mình. Nhân cách ấy luôn chủ động rũ bỏ những nhận thức và thói quen lỗi thời để có thể phát triển và thành công. Một con người như thế sẵn sàng đốt cháy những niềm tin cũ kỹ (thường là trong đau đớn) để có thể được tái sinh trở lại mạnh mẽ, trưởng thành hơn. Một con người như thế cũng sẽ truyền lại những bài học kinh nghiệm của mình để cho những người khác cũng được tái sinh và trưởng thành hơn.

Vì thế, hãy tạo ra một mục tiêu xứng đáng nhất mà bạn có thể nghĩ ra được và đấu tranh để hướng đến nó. Trong quá trình đó, hãy dũng cảm đối mặt với những sai lầm của bản thân và sửa chữa chúng. Hãy tạo ra một câu chuyện hoàn chỉnh về cuộc phiêu lưu của mình. Để làm được điều này, bạn cần hiểu rõ cả quá khứ, hiện tại và tương lai của mình. Bạn cần phải hiểu rõ quá khứ để không lặp lại những sai lầm cũ. Bạn cần phải hiểu rõ hiện tại để biết mình cách xa mục tiêu đến đâu. Và bạn cần phải hiểu rõ tương lai để không bị chết đuối trong sự bất định, hỗn độn và để nuôi dưỡng hi vọng cũng như nguồn cảm hứng của mình. Cuộc đời bạn là một chuyến du hành và một cuộc phiêu lưu. Vì thế, tốt nhất bạn hãy chuẩn bị một tấm bản đồ thật chính xác. Và hãy sẵn sàng đối mặt với bất kì điều gì chặn đường bạn. Chỉ có như thế, con đường bạn đi mới trở thành một con đường đầy ý nghĩa bởi vì bạn đã dám bước đi ở ranh giới giữa trật tự và hỗn độn, nơi mà mọi ý nghĩa sâu sắc nhất của sự sống bắt đầu.

Hãy chắc chắn rằng mục tiêu bạn hướng tới là đủ cao quý, to lớn và ý nghĩa. Nếu bạn tìm thấy một hướng đi tốt hơn, đừng ngần ngại thay đổi. Nhưng bạn cũng phải cẩn thận, vì đôi lúc rất khó để phân biệt giữa việc đổi hướng đi và việc bỏ cuộc. (Một gợi ý: Nếu con đường mới có vẻ nhiều thử thách hơn, bạn có thể tương đối chắc chắn rằng mình không có ý định bỏ cuộc). Như thế, bạn có thể tiến về phía trước mà không cần lúc nào cũng đi theo đường thẳng. Có thể đó không phải là con đường ngắn nhất, hiệu quả nhất nhưng sự thực là những mục tiêu trong cuộc sống của bạn sẽ thay đổi theo thời gian và bạn cần phải học cách thích nghi với nó.

Nếu làm được như vậy, bạn sẽ dần nhận ra rằng mình đang càng lúc càng tới gần hơn và nhắm tới chính xác hơn mục tiêu cao quý mà bạn đã đề ra. Mục tiêu mà bạn theo đuổi sẽ luôn di chuyển và rời xa bạn. Nó luôn di chuyển vì bạn thường không đủ khôn ngoan để đề ra một mục tiêu đúng đắn vào lúc đầu. Nó luôn rời xa bạn vì dù bạn có trở nên hoàn hảo đến mức nào ở vị trí hiện tại, những khung trời lý tưởng khác sẽ hiện ra trước mắt bạn. Dù vậy, sự kỷ luật và đổi mới sẽ luôn đưa bạn về phía trước. Với ý chí lẫn một chút may mắn, bạn sẽ tìm được một câu chuyện đầy ý nghĩa và có ích cho cuộc đời mình, và có lẽ nó sẽ trao cho bạn những giây phút hiếm hoi của niềm hạnh phúc đích thực. Hơn nữa, bạn còn có thể sẽ trở thành người anh hùng trong câu chuyện đó, người lữ hành đầy kỷ luật, người đổi mới sáng tạo, và một vị thần hộ mệnh cho gia đình và toàn xã hội.

Hãy hình dung con người mà bạn có thể trở thành và nỗ lực hướng tới con người ấy.

a3

Thánh George và con rồng, lấy cảm hứng từ Paolo Uccello,

Saint George and the Dragon (ca. 1458).

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.