TRẬT TỰ THỐI RỮA TRONG ĐỜI SỐNG HẰNG NGÀY
Trong kinh nghiệm điều trị của mình, tôi đã từng gặp một vị thân chủ làm việc cho một tập đoàn lớn nhưng phải liên tục chịu đựng vô số những điều bất hợp lý nơi làm việc. Cô là một người thành thật, có lý trí cũng như có khả năng chịu đựng và xử lý tốt những tình huống khó khăn trong cuộc sống. Hơn nữa, cô còn thành tâm mong muốn đóng góp cho công ty và xã hội một cách hiệu quả nhất có thể. Khi còn làm việc ở tập đoàn đó, cô đã trực tiếp vướng vào một tranh chấp kéo dài về việc liệu từ flip chart có gây ra tranh cãi về kì thị, định kiến hay không (theo nghĩa đen, flip chart là bảng giấy lật gồm nhiều tờ giấy khổ lớn gắn trên một tấm bảng có giá ba chân). Nếu bạn vẫn không thể tin nổi những vấn đề như thế có thể chiếm một phần không ít thời gian của nhân viên công sở, hãy thử tìm trên Google từ khóa “hàm ý xúc phạm của từ flip chart”, bạn sẽ thấy mối quan tâm về đề tài này hết sức phổ biến. Vị thân chủ của tôi đã phải tham dự rất nhiều cuộc họp với sếp mình về vấn đề này.
Nguồn gốc của vấn đề ở chỗ dường như từ flip đã từng được dùng để chỉ người Philippines một cách miệt thị (mặc dù tôi thấy rất ít bằng chứng cho việc dùng cách nói này ở hiện tại). Ngay cả khi từ flip đó chẳng liên quan gì đến từ flip trong flip chart, ban giám đốc ở công ty cô cảm thấy họ cần phải dành thời gian thảo luận về bản chất kì thị của từ đó cũng như nghĩ ra một từ mới thay thế để áp dụng cho toàn công ty. Và điều đáng nói ở đây là không một nhân viên gốc Philippines nào ở công ty cô phàn nàn về từ đó cả. Theo tổ chức Theo dõi Ngôn ngữ Toàn cầu (Global Language Monitor), từ thay thế thích hợp là writing block (khối dùng để viết) mặc dù nó chẳng nói lên được đúng ý nghĩa của flip chart.
Cuối cùng, công ty cô ấy đã quyết định chọn từ easel pad (giá vẽ). Mặc dù từ này có vẻ là một thay thế thích hợp, giải pháp tinh tế đó cũng không làm suy giảm được sự bất hợp lý của vấn đề. Nói cho cùng, chúng ta có vô số những từ khác chứa đựng chữ flip như flip-flops (dép lê), flippant (xấc xược), flippers (chân vịt bơi lội) và những từ này có thể còn chứa đựng nhiều sự kì thị hơn từ flip chart (tất nhiên nếu bạn cố gắng suy diễn hết mức). Đến đây, bạn có thể tự hỏi: “Liệu việc thay đổi từ ngữ nhỏ nhặt như thế có tác dụng gì không? Đó là một vấn đề nhỏ nhặt. Tại sao mọi người lại quan tâm thái quá đến một vấn đề nhỏ nhặt như thế? Tại sao chúng ta không phớt lờ nó đi như đã phớt lờ những điều ngu ngốc khác trong cuộc sống và tập trung vào những thứ thực sự quan trọng?”. Tất nhiên bạn có quyền tuyên bố rằng việc quan tâm đến những tranh chấp vụn vặt như thế thật lãng phí thời gian chẳng kém những người trực tiếp tham gia vào vấn đề đó. Và đó chính xác là vấn đề nan giải mà chương này sẽ nói đến. Điều quan trọng ở đây là khi nào thì bạn nên dừng tham gia vào những việc phiền hà đang diễn ra trước mắt.
Vị thân chủ của tôi còn cho biết rằng các đồng nghiệp của cô không chỉ nhiệt liệt hưởng ứng vấn đề về bảng flip chart mà sau đó mọi người còn tranh nhau tìm ra những từ có thể mang tính xúc phạm(*). Những từ như “bảng đen” (blackboard) hoặc “chìa khóa chủ” (master key) bắt đầu bị chất vấn (từ “bảng đen” có lẽ vì có chứa từ “đen” vốn khá nhạy cảm trong bối cảnh nóng bỏng về nạn phân biệt chủng tộc đối với người da đen; còn từ “chìa khóa chủ” có lẽ vì có chứa từ “chủ” vốn cũng gợi lên chế độ nô lệ thời xưa). Thân chủ của tôi cố gắng để hiểu được những gì đang diễn ra: “Những cuộc thảo luận như thế có lẽ khiến họ có một cảm giác nông cạn rằng họ là người tốt, cao thượng, nhân đạo, rộng lượng và khôn ngoan. Vì thế, nếu ai đó phản đối thì chắc chắn người đó sẽ bị xem là kẻ vô cảm, thiển cận, kì thị và xấu xa”.
Chú thích:
(*) Tôi đã được vị thân chủ cho phép kể lại tất cả những chuyện này.
Cô ấy cũng cảm thấy khó chịu đối với việc một nhóm người nào đó có thể tự cho họ quyền cấm đoán một số từ ngữ (cũng như tẩy chay những ai không đồng ý với họ) mà không cảm thấy họ đang đi quá đà. Hơn nữa, họ còn không nhận ra sự nguy hiểm của việc kiểm duyệt như thế khi nó đi quá xa và bắt đầu xâm lấn mọi lĩnh vực trong đời sống cá nhân lẫn xã hội của con người. Cuối cùng, cô ấy tin rằng toàn bộ vấn đề là một ví dụ điển hình của những từ ngữ như “đa dạng”, “rộng lượng” và “bình đẳng”, những từ vốn đang dần trở thành câu thần chú của phòng Nhân sự cũng như phòng Học tập và Phát triển trong công ty (vốn là bộ phận mà cô làm việc). Cô xem chúng như “bộ máy tuyên truyền ý thức hệ và nhồi sọ của tập đoàn” và là một phần của phong trào “ngôn từ chuẩn mực” xuất phát từ trường đại học và đang dần thấm vào văn hóa đại chúng. Tuy nhiên, quan trọng hơn nữa là cô ấy đã hỏi tôi: “Liệu đây có phải là một ví dụ của việc xã hội chúng ta nên biết đâu là điểm dừng hợp lý?”. Nếu một nhóm nhỏ nào đó nghĩ rằng một số từ mang tính xúc phạm thì sao nào? Chẳng lẽ chúng ta cứ phải liên tục cấm đoán và sửa đổi từ ngữ?
Những gì thân chủ của tôi đang cảm nhận không phải là một sự kiện riêng lẻ mà là một phần của chuỗi những sự kiện liên hệ mật thiết với nhau cùng đi về một hướng. Những sự kiện đó dường như tạo nên một mẫu hình thống nhất về một ý thức hệ hết sức rõ ràng trong mục đích của nó. Hơn nữa, hệ quả của ý thức hệ đó đã biểu hiện trong một thời gian dài không chỉ trong lĩnh vực doanh nghiệp mà còn trong các thể chế chính trị xã hội của chúng ta. Mặc dù bị cô lập ở nơi làm việc, thân chủ của tôi vẫn có thể thấy rõ rằng những sự kiện đó cũng gây ảnh hưởng xấu đến những người khác. Và tất nhiên nó cũng gây ảnh hưởng sâu sắc đến lương tâm của cô nữa. Một điểm quan trọng ở đây là vấn đề đó không chỉ là một khái niệm triết học trừu tượng mà nó ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống của cô và làm cô vô cùng khó chịu.
Tất nhiên, nếu ai đó bị bắt phải làm một điều ngu ngốc, đáng ghét thì người đó sẽ xuống tinh thần trầm trọng. Nói cách khác, khi một người được giao cho một nhiệm vụ vô ích, người đó sẽ không cảm thấy có chút động lực nào để thực hiện. Tại sao lại thế? Đó là bởi vì mỗi tế bào trong cơ thể họ sẽ âm thầm chống lại nhiệm vụ đó. Chúng ta làm một việc gì đó vì nghĩ rằng nó quan trọng hơn tất cả những việc khác. Chúng ta xem trọng những điều mà ta cho là chúng xứng đáng với sự hi sinh và công sức của ta. Ý thức này thúc đẩy ta hành động dù việc đó có thể đầy khó khăn và nguy hiểm. Khi chúng ta được yêu cầu làm những điều mà ta thấy là ngu ngốc và đáng ghét, nghĩa là ta bị bắt phải làm ngược lại với những giá trị vốn giúp ta tiến về phía trước và bảo vệ ta khỏi sự do dự và sợ hãi. Như lời của nhân vật Polonius trong vở kịch Hamlet của Shakespeare: “Hãy thành thật với bản thân mình”1. Chính “cái tôi” hợp nhất đó là con thuyền nâng đỡ ta qua những cơn bão của cuộc đời. Vì thế, khi ta đi ngược lại với lương tâm mình, ta sẽ đẩy con thuyền đó vào bãi đá ngầm nguy hiểm. Hơn nữa, điều đó còn có nghĩa là ta tự lừa dối chính mình và sẽ phải chuốc lấy những đau khổ và mất mát đến cùng với sự lừa dối đó.
Vậy thì thân chủ của tôi đã phải trả giá thế nào khi cô ấy chấp nhận phục tùng những điều vô lý đó? Cô là một người di dân đến từ khối Liên Xô cũ và đã nếm trải đủ nhiều đau khổ. Vì thế, khi không biết mình nên phản đối như thế nào, cô cảm thấy vừa yếu ớt vừa xấu hổ như một kẻ đồng phạm. Hơn nữa, không một người có lý trí nào có thể giữ được lòng nhiệt huyết khi môi trường làm việc chứa đầy những điều lố bịch như thế. Những điều đó là sự chế nhạo cách thức làm việc hiệu quả (và đó là động lực thực sự đằng sau những cách hành xử như thế: những người sợ hãi sự cạnh tranh và cách thức làm việc hiệu quả cố gắng để bôi nhọ cả hai thứ đó). Vậy thì thân chủ của tôi đã làm gì trong tình huống khó khăn đó?
Cô ấy không đủ tin tưởng vào ý kiến riêng của mình cũng như thiện chí của ban giám đốc công ty mặc dù bản thân cô rất mong muốn thoát khỏi tình trạng đó. Vì thế, cô bắt đầu thực hiện những hoạt động âm thầm chống lại. Như đã nói ở trên, trước đó cô đã tham gia vào một số dự án đào tạo cho nhân viên trong công ty, và cô có thể dựa vào đây để mở rộng tầm hoạt động của mình ở các hội nghị doanh nghiệp khác. Mặc dù cô không bao giờ trực tiếp phản đối vấn đề về bảng flip chart (vốn cũng là một hành động khôn ngoan), nhưng cô bắt đầu phản đối những ý tưởng ngụy khoa học mà các lãnh đạo doanh nghiệp, đặc biệt là phòng Nhân sự, xem là sự thật. Chẳng hạn, cô đã chỉ trích ý tưởng đang rất thịnh hành về “những cách học đa dạng” (learning styles) – một lý thuyết nói rằng có khoảng 4 đến 8 cách tiếp nhận kiến thức khác nhau và mỗi người sẽ phù hợp nhất với một cách nào đó. Ví dụ như có người sẽ dễ tiếp nhận kiến thức bằng hình ảnh trong khi những người khác thì thông qua âm thanh, ngôn ngữ, hoạt động thể chất, logic,...
Vậy thì đâu là vấn đề với lý thuyết đó? Vấn đề cơ bản nhất là không có bằng chứng khoa học nào cho lý thuyết này cả. Trước hết, mặc dù học sinh có thể thích tiếp nhận thông tin theo một cách nào đó, nhưng các nghiên cứu chỉ ra rằng nó không hề giúp cải thiện kết quả học tập của các em2. Điều thứ hai, không có bằng chứng khoa học nào chứng tỏ rằng thầy cô giáo có thể đánh giá cách học tập tốt nhất cho từng học sinh3. Như thế, mặc dù vị thân chủ của tôi không thể trực tiếp phản đối vấn đề lố bịch về bảng flip chart, cô đã có thể gián tiếp phê phán sự dốt nát của các đồng nghiệp trong công ty (và cả ngoài công ty nữa) về các vấn đề tâm lý học. Ngoài ra, cô còn hoạt động trong vai trò nhà báo cho một tờ báo lớn ở Albania (nơi cô sinh ra) và xem công việc này như một ưu tiên của đời mình. Mặc dù công việc làm báo của cô không được trả lương cao, cô vẫn gây dựng được uy tín cá nhân ở Albania và dùng nó để cảnh báo những đồng hương của mình về nguy cơ của xu hướng độc tài đang dần nổi lên ở phương Tây.
Vậy thì thân chủ của tôi đã phải đối mặt với những khó khăn nào khi quyết định đứng lên và đấu tranh cho niềm tin của mình? Trước hết, cô phải đối mặt với nỗi sợ bị trả đũa. Hơn nữa, nỗi sợ đó (cùng với sự chán ghét sâu sắc vấn nạn bè phái trong công ty) khiến cô không còn thấy thích thú với công việc, cô cảm thấy mình hết sức bất lực và hèn nhát. Không những thế, cô còn phải cố gắng chủ động tham gia những hoạt động như diễn thuyết ở những hội nghị doanh nghiệp (một điều mà đa số ai cũng ghét cay ghét đắng vì một trong những nỗi sợ lớn nhất của con người là phát biểu trước đám đông); học hỏi thêm về vấn đề mình phát biểu để có thể trình bày một cách tự tin, lưu loát; và cuối cùng là lấy hết can đảm để trình bày những thông tin phê phán một phần lớn khán giả (vì sự thiếu hiểu biết của họ về vấn đề đó). Tất cả những điều đó có nghĩa là cô phải đối mặt với nỗi sợ trong mình. Những hoạt động đó là thử thách lớn với cô nhưng đổi lại cô có thể phát triển năng lực cá nhân của mình cũng như mang đến những đóng góp thực sự có ích cho xã hội.
Tôi tin rằng những việc tốt nho nhỏ mà mọi người làm có ảnh hưởng sâu sắc đến thế giới nhiều hơn họ nghĩ, và điều tương tự cũng đúng với những việc xấu. Mỗi người chúng ta chịu trách nhiệm về thế giới nhiều hơn ta thường nghĩ. Nếu ta không để tâm, nền văn hóa loài người sẽ dần trôi về trạng thái thoái hóa. Sự độc tài thường phát triển một cách chậm rãi và khiến ta lùi lại những bước nhỏ. Và mỗi bước lùi đó càng làm tăng khả năng cho bước lùi tiếp theo. Mỗi hành động trái lương tâm, mỗi sự im lặng và mỗi lời biện hộ sẽ dần làm suy yếu khả năng kháng cự của ta cũng như tăng khả năng tiến tới của những kẻ xấu. Điều này đặc biệt đúng khi những kẻ xấu lại vô cùng thích thú với quyền lực mà họ mới đạt được. Vì thế, tốt nhất bạn hãy luôn đứng vững với sự cảnh giác cao độ khi sự việc vẫn còn trong vòng kiểm soát, và đừng chờ đợi đến khi bạn không còn khả năng làm điều đó nữa. Điều không may là mọi người thường hành động ngược lại với lương tâm mình (ngay cả khi họ biết rõ điều đó) và địa ngục sẽ dần xâm lấn từng bước một trước mỗi sự phản bội đó. Và bạn hãy nhớ rằng con người ít khi nào chịu đứng lên chống lại những điều xấu ngay cả khi chúng khá nhỏ nhặt. Và đây là điều rất quan trọng khi bạn muốn sống một đời sống đạo đức: Nếu bạn không dám phản đối những hành động trái lương tâm mình khi chúng vẫn còn nhỏ nhặt, thì làm sao bạn có đủ ý chí để làm điều đó khi chúng thực sự vượt khỏi tầm kiểm soát của bạn?
Một phần quan trọng của hành động vượt qua trật tự là biết được khi nào ta nên làm điều đó. Hơn nữa, bạn cũng cần phải hiểu rằng lương tâm của bạn thậm chí có vai trò còn quan trọng hơn trách nhiệm xã hội thông thường. Nếu bạn quyết định làm một điều gì đó mà không ai đồng tình với bạn nhưng bạn vẫn tin quyết định của mình là đúng, vậy thì bạn hãy kiên định tin tưởng vào hành động của chính mình. Như thế, bạn sẽ có thể sống một cuộc đời chân thực, ý nghĩa và hữu ích (và đó là điều mà bạn thường thấy nơi những người mà bạn tin tưởng). Nếu bạn luôn hành động một cách chân chính và đáng tin cậy, bạn có quyền từ chối phục tùng những yêu cầu thông thường của xã hội khi cảm thấy chúng không hợp lý. Khi bạn hành động như thế, bạn sẽ góp phần mang đến sự thật cũng như chấm dứt sự thoái hóa và độc tài trong xã hội. Một cá nhân tự chủ, tỉnh thức và xem trọng lương tâm mình là một đối trọng cần thiết giúp xã hội thoát khỏi sự mù quáng nguy hiểm.
Tôi không muốn kết thúc phần này với một sự lạc quan giả dối. Vị thân chủ của tôi đã phải chuyển việc nhiều lần sau các hoạt động của cô. Có lúc cô đã tìm được một công việc lý tưởng giúp cô có thể thực hiện được những điều ý nghĩa và hữu ích. Tuy nhiên, sau đó cô lại bị công ty sa thải khi tái cơ cấu tổ chức mặc dù cô làm việc rất hiệu quả. Thế là cô phải tìm công việc mới và rủi thay lại rơi vào một công ty quá chú trọng đến “ngôn từ chuẩn mực” như công ty đầu tiên. Như bạn thấy, những con rồng có ở khắp nơi và rất khó để ta có thể đánh bại chúng hoàn toàn. Nhưng khi bạn cố gắng chống trả giống như vị thân chủ của tôi, bạn sẽ thoát khỏi tình trạng trầm cảm và phục hồi được lòng tự trọng của bản thân.
GIỮ VỮNG LẬP TRƯỜNG
Một nền văn hóa thường bị tan rã bởi vì nó không chịu ý thức những căn bệnh của mình và cũng vì sự vắng mặt của vị anh hùng có tầm nhìn xa trông rộng. Khi đó, mọi mặt trong đời sống xã hội của nó sẽ rơi vào hỗn loạn. Trong điều kiện đó, một cá nhân có thể chủ động dấn thân tìm hiểu và khám phá lại những nguyên lý vĩnh cửu giúp tái tạo sự sống và mang lại ánh sáng cho xã hội. Nếu không thì xã hội sẽ rơi vào tình trạng tuyệt vọng, thoái hóa và tôn sùng chủ nghĩa vô thần, đồng thời dẫn đến sự phục tùng mù quáng chủ nghĩa thiên đường độc tài và thái độ dối trá, nô lệ đầy oán hận.
Nếu bạn muốn tham dự vào những công cuộc lớn lao (ngay cả khi bạn xem mình như một con tốt nhỏ bé), bạn không nên làm những điều mình chán ghét. Bạn cần phải giữ vững lập trường của mình; dám đối mặt với sự dối trá tại nơi làm việc cũng như những hỗn độn phát sinh theo sau; giải cứu xã hội khỏi tình trạng thối nát của nó; và sống một cuộc đời chân thật, đầy ý nghĩa. Nếu không thì bạn sẽ cúi mặt vì hổ thẹn, xã hội sẽ chết cứng trong sự thối rữa, và bạn sẽ mãi là một con rối bị điều khiển bởi những thế lực xấu xa. Và một điều quan trọng hơn cả: Đó là lỗi của bạn. Không ai bị bắt buộc phải chịu số phận của một con rối vĩnh viễn.
Chúng ta không hoàn toàn bất lực. Ngay trong đống đổ nát của những cuộc đời vỡ vụn, bạn vẫn có thể tìm thấy những vũ khí có ích. Tương tự, ngay cả kẻ khổng lồ đáng sợ nhất cũng có thể không bất bại như bạn tưởng. Đừng quên rằng bạn vẫn có khả năng chống lại kẻ đó và cứu lấy tâm hồn mình (hoặc cứu lấy công việc của bạn mặc dù sự thật là bạn có thể tìm được những công việc tốt hơn). Nếu bạn sẵn sàng nhìn bản thân như một người có thể đứng vững trước mọi khó khăn, bạn có thể bắt đầu nhận ra những vũ khí quý giá nơi tự thân mình. Nếu những gì bạn đang làm khiến bạn dễ nổi đóa với người khác cũng như tiêu diệt động lực phát triển của bạn, nếu hành động của bạn khiến bạn khinh bỉ chính mình và thế giới, nếu bạn không thể thức dậy mỗi sáng với một nụ cười, nếu bạn cảm thấy mình đang phản bội bản thân sâu sắc thì có lẽ bạn đang phớt lờ tiếng nói lương tâm nho nhỏ trong mình.
Nếu bạn bị bắt buộc phải làm một việc khiến bạn cảm thấy xấu hổ và khinh bỉ chính bản thân mình, có lẽ bạn nên bắt đầu suy nghĩ cách nói lời từ chối sao cho ít bị tổn thất nhất(*). Khi làm như vậy, mặc dù bạn có thể vẫn phải trả giá đắt, nhưng bạn sẽ có được sự tôn trọng từ chính những người có ý kiến đối lập với bạn. Và có lẽ họ thậm chí sẽ bắt đầu suy nghĩ lại về quan điểm của họ, có thể không phải ngay lúc đó mà sẽ là vào một thời điểm khác sau này (bởi vì nhiều khả năng là lương tâm của họ cũng bị dằn vặt chẳng kém bạn).
Chú thích:
(*) Có lẽ bạn không nên nói “không” sau khi gặp điều đó một lần (vì nó khiến bạn trông có vẻ quá nóng vội), cũng không phải sau khi gặp nó hai lần (vì nó vẫn chưa đủ nghiêm trọng để bạn phải mạo hiểm như thế) nhưng chắc chắn là bạn nên bắt đầu sau khi chạm mặt điều đó đến lần thứ ba.
LỜI KHUYÊN THỰC TẾ
Một giải pháp cho bạn là chuyển sang một công việc khác bởi vì có thể trong đầu bạn đang nghĩ rằng: “Công việc này đang giết dần giết mòn tâm hồn mình. Và nó không chỉ liên quan đến bản thân mình. Đã đến lúc cần phải tiến hành những bước khó khăn nhưng cần thiết như làm hồ sơ xin việc và bắt đầu quá trình tìm công việc mới đầy vất vả”. Có thể bạn sẽ tìm được công việc lương cao hơn, thú vị hơn và được làm việc với những người giúp hồi sinh tâm hồn bạn. Có lẽ làm theo tiếng nói lương tâm của bạn thực sự là kế hoạch tốt nhất, bởi nếu không thì bạn sẽ phải tiếp tục sống với mặc cảm tự phản bội bản thân cũng như chịu đựng những điều quá sức chịu đựng. Và như vậy thì chắc chắn không tốt chút nào.
Trong đầu bạn có thể nghĩ rằng: “Nhưng mà mình có thể bị đuổi việc ngay lập tức”. Câu trả lời là, vậy thì bạn hãy chuẩn bị ngay bây giờ để có thể sẵn sàng tìm được công việc mới tốt hơn nếu điều đó xảy ra (hoặc chuẩn bị những lý lẽ hùng hồn nhất để có thể thuyết phục sếp của bạn). Và quan trọng hơn nữa là đừng bao giờ nghĩ rằng việc bạn nghỉ làm (hoặc bị đuổi) là chuyện tồi tệ.
Bạn cũng có thể vướng phải một suy nghĩ khác: “Nhưng mà mình rất sợ phải chuyển chỗ ở theo công việc mới”. Tất nhiên, ai cũng sợ việc này nhưng bạn nên so sánh nó với những điều mà bạn đang phải chịu đựng trong công việc hiện tại của mình. Những điều đó đe dọa cả con người bạn, khiến bạn càng ngày càng yếu đi, càng cay đắng hơn, càng có thái độ khinh miệt hơn với mọi thứ cũng như khiến bạn dễ dàng phục tùng mù quáng sự độc tài. Ít có quyết định nào trong cuộc sống không chứa đựng những nguy cơ. Vì thế, bạn nên suy nghĩ kỹ về lợi ích cũng như tác hại giữa việc ở lại chỗ cũ và dời đến nơi mới. Tôi đã chứng kiến nhiều người quyết định rời bỏ chỗ ở hiện tại sau nhiều năm suy tính và cuối cùng có được cuộc sống tốt hơn.
Một suy nghĩ khác có thể đến với bạn là: “Có lẽ sẽ không nơi nào khác muốn nhận mình vào làm việc”. Tất nhiên tỉ lệ bị từ chối khi bạn đi xin việc mới là rất cao. Tôi thường bảo thân chủ của mình hãy giả định tỉ lệ đó là 50:[1] (tức bạn phải nộp hồ sơ vào 51 công ty thì mới có một nơi nhận) và khuyên họ hãy có kì vọng đúng đắn về điều đó. Trong nhiều trường hợp, bạn sẽ bị trượt ngay cả khi bạn có đủ trình độ cho vị trí đó, nhưng hiếm khi nào bạn bị từ chối vì lý do cá nhân. Ngược lại, điều đó xảy ra như một hệ quả tất yếu của những quá trình ngẫu nhiên, bất định trong xã hội. Cụ thể hơn, có quá nhiều đơn xin việc và quá ít nhân lực cũng như công cụ để xử lý chúng hiệu quả. Hơn nữa, nhiều vị trí vốn đã có sẵn những ứng cử viên nội bộ (và việc đăng tuyển chỉ là hình thức cho phù hợp với quy định). Cuối cùng, một vài công ty giữ lại danh sách các ứng viên đã trượt trước đó để sau này có thể tuyển người cho một vị trí mới nào đó nhanh hơn. Đó đơn thuần là vấn đề về thủ tục, về các quá trình ngẫu nhiên hơn là về năng lực thực sự của bạn. Bạn cần phải xem xét đến tất cả những yếu tố đó để điều chỉnh kì vọng của mình ở mức hợp lý hơn cũng như tránh việc thất vọng quá đáng. Ví dụ như từ 150 đơn xin việc được chọn lọc cẩn thận, công ty thường mời khoảng 3-[5] ứng viên đến phỏng vấn. Và quá trình này có thể mất hàng năm trời. Nhưng dù sao điều đó vẫn tốt hơn một cuộc đời chịu đựng khốn khổ và một sự nghiệp xuống dốc. Với tất cả những khó khăn đó, bạn cần phải chuẩn bị cho bản thân thật kỹ lưỡng, lên kế hoạch và nhờ đến sự giúp đỡ từ những người có hiểu biết và thấu hiểu được khó khăn của bạn.
Còn một vấn đề nữa là có thể bạn đang tụt hậu trong các kỹ năng của mình và cần phải cải thiện khả năng của bản thân trong công việc hiện tại trước khi bạn có thể tìm một công việc khác. Nếu bạn thực sự ở trong hoàn cảnh đó thì cũng không sao cả. Quả thực bạn không thể nào nói “không” với sự thoái hóa ở công ty hiện tại nếu bạn hoàn toàn không có cơ hội tìm việc mới. Vì thế, bạn có trách nhiệm phát triển bản thân mình đến mức đủ để có thể đứng vững khi rời bỏ công việc hiện tại. Hơn nữa, bạn cũng nên suy tính kỹ về trường hợp xấu nhất và thảo luận với những người sẽ bị ảnh hưởng bởi quyết định của bạn. Bạn cũng nên xem xét đến khả năng rằng việc ở lại vị trí cũ chính là điều tồi tệ nhất vì nó khiến bạn trì trệ và khiến bạn chết dần chết mòn. Đó chắc chắn không phải là một cái chết dễ chịu. Và nó thường chứa đựng một sự tuyệt vọng cùng cực khiến con người già đi nhanh chóng cũng như khiến họ muốn kết thúc sự nghiệp (và đôi lúc là sự sống) của mình. Điều đó chắc chắn không mang tới sự tiến bộ nào. Cũng như một câu nói đùa ác ý cũ rích: “Nếu bạn phải cắt cụt đuôi một con mèo, đừng cắt nó từng phân từng phân một”. Có thể bạn đã phải chịu đựng vài năm trong công việc của mình và nhận ra mình cần phải bắt đầu gửi 5-[10] đơn xin việc mỗi tuần và biết rõ rằng đa số chúng sẽ bị từ chối trong nháy mắt. Nhưng bạn cũng cần phải hiểu rằng bạn chỉ cần thắng trò xổ số đó một lần, và một vài năm đầy khó khăn ấy sẽ đáng giá hơn nhiều so với một cuộc đời thảm hại với một sự nghiệp xuống dốc.
Một điều tôi cũng muốn nói rõ ở đây là bạn không nên chán ghét công việc của mình chỉ vì nó đòi hỏi bạn phải thức dậy quá sớm hoặc đi làm trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt trong khi bạn chỉ muốn cuộn tròn trong chăn mà ngủ. Những điều tôi nói ở trên cũng không liên quan đến sự bực bội khi bạn phải làm những công việc tay chân nhưng cần thiết như đổ rác, lau sàn, chùi rửa nhà vệ sinh hoặc bất kì công việc nào tương tự như thế. Sự oán hận khi làm những việc này thường chỉ là thể hiện của thói vô ơn, hấp tấp, ngạo mạn và vô kỷ luật khi bạn phải bắt đầu từ một vị trí công việc thấp. Như thế, việc từ chối lắng nghe tiếng nói lương tâm hoàn toàn khác hẳn với sự bực bội khi khởi đầu ở vị trí thấp.
Ngược lại, điều tôi muốn nói trong chương này chính là khi bạn làm những việc lố bịch, không mục đích, khi bạn đối xử không công bằng với người khác và nói dối về điều đó, khi bạn phản bội cái tôi tương lai của mình, và khi bạn chấp nhận chịu đựng những điều không cần thiết (cũng như lặng lẽ quan sát điều tương tự xảy ra cho người khác). Sự chịu đựng đó thể hiện sự mù quáng và sự đồng lõa trong việc phản bội lại những giá trị sâu sắc nhất của bản thân. Và một điều chắc chắn là con đường dẫn xuống địa ngục bắt đầu từ chính những thái độ và hành vi đi ngược lại với lương tâm của bản thân.
Đừng làm những điều mà bạn căm ghét.