Vượt Lên Trật Tự - 12 Quy Tắc Cho Cuộc Sống

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 166 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Quy Tắc 7
Hãy Làm Hết Sức Mình Và Xem Kết Quả

❊ ❊ ❊

GIÁ TRỊ CỦA NHIỆT NĂNG VÀ ÁP SUẤT

Khi than đá bị nung ở nhiệt độ và áp suất cao ở sâu dưới lòng đất, các nguyên tử carbon trong đó sẽ sắp xếp lại thành một tinh thể hoàn hảo – tức kim cương. Đó đồng thời cũng là dạng tối ưu, bền chắc nhất của chất carbon (bởi vì kim cương là hợp chất cứng nhất). Hơn nữa, nó còn có thể phản chiếu được ánh sáng. Sự kết hợp giữa tính bền chắc và sự lấp lánh khiến kim cương trở thành biểu tượng của giá trị cao. Nói cách khác, những gì quý giá đều tinh khiết, tổ chức chặt chẽ và lấp lánh ánh sáng. Và điều đó không chỉ đúng với đá quý mà còn đúng với con người. Ánh sáng tượng trưng cho ý thức tập trung cao độ. Dưới ánh sáng ban ngày, thị giác của con người hoạt động dễ dàng và mang lại phần lớn nhận thức cho chúng ta. Một con người được khai sáng là người cực kì tỉnh giác (một trạng thái thường được gắn liền với sự thần thánh). Vì thế, việc đeo kim cương trên người là biểu tượng của mặt trời tỏa sáng, cũng như hình của các vị vua chúa được in trên những đồng tiền vàng sáng chói.

Nhiệt năng và áp suất có thể biến đổi chất than đá tầm thường thành một tinh thể hoàn hảo như kim cương. Điều đó cũng đúng với con người. Các lực khác nhau ảnh hưởng lên tinh thần con người thường không hòa hợp với nhau. Vì thế, ta thường làm những việc mà sau đó phải hối hận và không làm những việc mà lẽ ra ta nên làm. Ta muốn giảm cân nhưng lại dành hầu hết thời gian ngồi lì trên ghế, ăn vặt và than thở. Ta mất phương hướng, bối rối và tê liệt vì cứ chần chừ, thiếu quyết đoán. Chúng ta bị sự ham muốn kéo đi về mọi ngả, và ta bỏ phí thời giờ của mình cũng như cảm thấy hết sức tồi tệ về điều đó. Nhưng ta vẫn không chịu thay đổi.

Cũng vì lý do đó mà người xưa tin rằng con người bị ám bởi những linh hồn tà ác (như người đã khuất, ma quỷ và thánh thần). Đối với những nhà phân tâm học thì các thế lực đen tối này được xem là những trạng thái tâm lý như sự nông nổi, cảm xúc và thôi thúc bản năng. Cụ thể hơn, đó là những phức cảm bao gồm những phần nhân cách rời rạc được gắn với nhau nhờ ký ức thay vì nhờ mục đích. Hệ thần kinh của chúng ta được sắp xếp theo một trật tự phân cấp. Những bản năng mạnh mẽ nằm dưới chiều sâu tâm thức ta (như sự đói khát, giận dữ, buồn bã, hưng phấn, thèm muốn) có thể dễ dàng nổi lên và sai khiến ta; ngoài ra, chúng cũng thường xuyên xung đột với nhau. Vì thế, để đạt được sự bền bỉ và mạnh mẽ của một tinh thần hợp nhất không phải là điều dễ dàng.

Một ngôi nhà bị cắt làm đôi thì không thể nào đứng vững. Cũng như thế, một con người với tinh thần phân mảnh không thể nào trụ được trước sóng gió. Người đó đã đánh mất sự hợp nhất ở cấp độ cao nhất của tinh thần, cũng như đánh mất sự cân bằng cần thiết của một tâm hồn vững chãi. Vì thế mà ta thường nói về những người thất bại bằng những câu như: “Cô ấy đã đánh mất chính mình” hay “Anh ấy đã sụp đổ”. Khi điều đó xảy ra, người đó thường sẽ bị một trạng thái tâm lý bất an nào đó xâm chiếm cho đến khi họ lấy lại được tinh thần. Đó có thể là sự xâm chiếm của giận dữ, lo lắng hoặc đau đớn. Bạn có thể thấy điều này rõ nhất khi một đứa trẻ hai tuổi ăn vạ. Em bé dường như đánh mất chính mình và ngay lúc đó em hoàn toàn bị chế ngự bởi cảm xúc. Điều đó thường khiến cho chính bản thân em bé cảm thấy vô cùng khó chịu; và nếu điều tương tự xảy ra nơi người lớn thì chắc chắn nó sẽ còn khủng khiếp hơn. Hệ thống cảm xúc bản năng đã thế chỗ cho nhân cách đang phát triển của em bé và chiếm lấy quyền điều khiển cả tâm trí lẫn cơ thể của em. Đó là một thất bại đối với bản ngã non trẻ đang vật lộn để hướng tới sự hợp nhất tâm lý và xã hội trong con người mình.

Sự thiếu vắng của một tinh thần hợp nhất còn được biểu hiện qua những đau khổ, lo âu và việc đánh mất cả động lực lẫn niềm vui trong cuộc sống. Đứng trước mười lựa chọn hấp dẫn mà một người vẫn không thể quyết định chọn cái nào thì đó giống như một sự tra tấn tinh thần. Khi một người không có những mục tiêu thống nhất, rõ ràng, người đó khó có thể tham gia vào những hoạt động tích cực để làm cho cuộc sống của họ trở nên ý nghĩa. Mục tiêu rõ ràng giúp đơn giản hóa thế giới cũng như làm giảm sự bất định, lo lắng, xấu hổ và căng thẳng. Vì thế, một người thiếu tinh thần hợp nhất sẽ trở nên mất phương hướng và hỗn loạn. Và đó chỉ mới là khởi đầu. Sự mất phương hướng và hỗn loạn đó có thể nhanh chóng biến thành sự bất lực và trầm cảm, vốn là những đặc tính của một đời sống vô ích. Việc này không chỉ gói gọn trong phạm vi tâm lý. Trầm cảm còn gây ra những hệ quả về thể chất như cơ thể tiết ra quá nhiều hormone cortisol và khiến bạn già đi nhanh chóng cũng như vô số những bệnh khác như tăng cân, tim mạch, tiểu đường, ung thư và Alzheimer1.

Các hệ quả xã hội cũng nghiêm trọng chẳng kém. Một người với tinh thần phân mảnh thường phản ứng thái quá khi gặp thất bại. Người đó không thể nào thương lượng một cách hiệu quả ngay cả với bản thân mình vì họ không thể chịu đựng nổi sự bất định của tương lai. Người đó thường không hài lòng vì không đạt được điều mình muốn, và điều này xảy ra bởi vì họ không thể lựa chọn một cách kiên quyết. Hơn nữa, người đó còn có thể dễ dàng bị chặn đứng bởi một lý lẽ yếu ớt. Lý do là vì một nhân cách nào đó sẽ bám lấy lý lẽ này và gieo rắc sự hoài nghi dù nỗi hoài nghi ấy chỉ có thể gây hại. Vì thế theo cách nói ẩn dụ, một con người với xung đột nội tâm sâu sắc có thể bị chặn đứng chỉ với một ngón tay trỏ vào ngực anh ta (mặc dù anh ta có thể nổi đóa với điều này). Nếu bạn muốn tiến về phía trước với sự kiên định, bạn cần phải sắp xếp lại tinh thần và xác định rõ ràng mục tiêu mình muốn hướng tới.

Để có thể xác định và hướng tới một mục tiêu rõ ràng, bạn cần phải rèn luyện và kỷ luật với bản thân. Nếu bạn không nhắm tới một điều nào đó, bạn sẽ bị mọi thứ đè bẹp, bạn sẽ không có nơi nào để đi, không có điều gì để làm, và không tìm thấy được giá trị nào cho cuộc sống của mình. Giá trị của cuộc sống nằm ở chỗ đánh giá những lựa chọn và đi theo những điều có giá trị nhất. Bạn có thực sự muốn khai thác hết mọi tiềm năng của bản thân không? Điều đó có vượt quá khả năng của bạn không? Chẳng phải sẽ tốt hơn nếu bạn hướng tới một điều gì đó cụ thể vì nó sẽ giúp bạn nhẹ nhõm hơn?

QUYẾT ĐỊNH TỆ HẠI NHẤT

Khi tôi đang học tiến sĩ ngành tâm lý học ở Đại học McGill, thành phố Montreal, tôi nhận thấy rằng những sinh viên trụ lại được suốt chương trình tiến sĩ dài 5-[6] năm đều có sự tiến bộ rõ rệt về nhân cách. Kỹ năng xã hội của họ được cải thiện. Họ ăn nói lưu loát hơn. Họ tìm thấy được ý nghĩa sâu sắc cho cuộc đời mình. Họ trở nên có ích hơn với những người xung quanh. Họ cũng trở nên kỷ luật và ngăn nắp hơn. Và họ có nhiều niềm vui hơn trong cuộc sống. Tất cả những điều đó xảy ra mặc cho vô số những thử thách của chương trình như lớp học kém chất lượng, việc khó có thể tìm được vị trí thực tập (dù chỉ là tình nguyện không lương), và mối quan hệ thường là khó khăn với giáo sư hướng dẫn. Hơn nữa, những nghiên cứu sinh mới nhập học thường chưa chín chắn và vững vàng. Thế nhưng, kỷ luật cần thiết cho việc nghiên cứu khoa học (đặc biệt là luận án tiến sĩ) thường sẽ nhanh chóng rèn luyện nhân cách cho họ. Để có thể viết được một công trình nghiên cứu lớn, phức tạp và mạch lạc thường đòi hỏi bạn trở nên sâu sắc và có khả năng diễn đạt lưu loát hơn.

Khi tôi trở thành giáo sư và bắt đầu hướng dẫn cho cả sinh viên đại học lẫn cao học, tôi vẫn chứng kiến điều tương tự như thế. Những sinh viên đại học nào làm thêm ở phòng nghiên cứu trong trường thường sẽ đạt điểm cao hơn. Công việc ở phòng nghiên cứu dù đơn giản nhưng vẫn giúp họ thiết lập một vị trí quan trọng trong cộng đồng và đòi hỏi họ phải giữ kỷ luật bằng cách sử dụng hiệu quả thời gian của mình. Tôi cũng nhận thấy điều tương tự khi hành nghề trị liệu tâm lý. Tôi thường khuyến khích thân chủ chọn con đường tốt nhất trong khả năng hiện tại dù nó có thể cách xa với lý tưởng của họ. Điều đó có nghĩa là đôi lúc họ cần phải tạm thời giảm bớt tham vọng của mình lại nhưng ít nhất nó vẫn giúp họ hướng tới một điều thực tế, cụ thể và vẫn tốt hơn nhiều so với một điều chỉ có trong mơ. Và kết quả là các thân chủ của tôi thường có sự cải thiện về mặt tinh thần.

Câu hỏi quan trọng ở đây là có điều gì mà bạn cảm thấy xứng đáng để dành nhiều thời gian, công sức cho nó không. Tôi đã sống đủ lâu để chứng kiến những câu trả lời cho câu hỏi này thể hiện như thế nào trong cuộc sống. Trong suốt sự nghiệp của mình từ lúc còn là sinh viên cho tới lúc làm giáo sư, tôi đã gặp vô số ngã rẽ như thế trong cuộc đời. Tất cả chúng ta đều đã trải qua điều đó, đặc biệt là những người trẻ còn mơ hồ, chưa có định hướng rõ ràng, đầy hoài nghi, khinh miệt lẫn hi vọng về cuộc đời. Càng lúc tôi càng thấy rõ rằng những lời cam kết đều có giá trị lâu dài: cam kết về sự phát triển nhân cách, về tình yêu, gia đình, tình bạn và sự nghiệp (theo thứ tự ưu tiên như thế). Những người không có khả năng hoặc không chịu chăm sóc tốt cho những khu vườn này chắc chắn sẽ chịu đau khổ. Tuy nhiên, bất kì cam kết nào cũng đòi hỏi mồ hôi, nước mắt. Nếu bạn muốn tốt nghiệp đại học, bạn cần phải hi sinh bớt những thú vui khác. Điều đó cũng đúng với việc biết chọn bạn mà chơi. Sự khinh miệt hoặc ngờ vực sẽ dẫn đến những lập luận theo thuyết hư vô có thể hủy hoại mọi thứ: Việc gì mình phải quan tâm cơ chứ? Liệu những điều mình làm còn có tác dụng gì sau một ngàn năm nữa không? Và liệu có con đường nào thực sự là đúng đắn, hay tất cả đều như nhau cả?

Có thể hiện tại bạn đang khá hài lòng với người bạn đời, với bạn bè hoặc với sự nghiệp của mình. Sự hài lòng này có thể đã hình thành từ những lựa chọn khác nhau. Nhưng tâm lý đó cũng sai lầm về mặt cơ bản: Người bạn đời và bạn bè có thể phức tạp và thay đổi nhiều hơn bạn nghĩ, và công việc nào cũng sẽ chứa đựng những điều không như ý. Từ đó, bạn có thể dễ dàng đi đến kết luận sai lầm rằng không có điều gì là quan trọng và mọi thứ đều là như nhau. Khi bạn nghĩ như vậy, dù rằng bạn có vô số những lý luận phức tạp để biện hộ cho suy nghĩ này của mình, thì bạn vẫn sẽ phải trả giá đắt. Chẳng hạn nếu bạn bỏ học đại học giữa chừng thì bạn sẽ chịu nhiều hậu quả từ hành động đó. Và sự thực là giữa việc bỏ học và việc thi rớt có tồn tại sự khác biệt, dù nó có thể khá vi tế. Đôi lúc một người có thể bỏ cuộc vì không đủ khả năng dù họ rất kỷ luật và cố gắng. Ví dụ, bạn cần một chút năng khiếu về ngôn ngữ nếu muốn trở thành luật sư, còn để trở thành thợ mộc thì bạn cần phải có một đôi bàn tay khéo léo. Đôi lúc, giữa khả năng và ý thích có một khoảng cách quá xa nên một sự cam kết nghiêm túc vẫn không đủ để bù đắp. Nhưng thường thì thất bại là kết quả của sự thiển cận, của sự biện hộ cũng như từ chối trách nhiệm cần thiết. Và điều đó sẽ không mang lại kết quả nào tốt cả.

Theo kinh nghiệm của tôi, những sinh viên có thể tốt nghiệp đại học (hoặc một chương trình dạy nghề nào đó) đều trở nên tốt hơn. Tất nhiên, họ không phải đều trở nên giỏi giang hoặc hoàn hảo. Họ không phải lúc nào cũng hào hứng với lựa chọn của mình hoặc hoàn toàn chẳng do dự gì. Thậm chí họ có thể còn không chắc sẽ theo đuổi lĩnh vực đã học ở trường. Nhưng một điều chắc chắn là họ thường sẽ tốt hơn những ai bỏ học giữa chừng và trôi đi một cách vô định trong cuộc đời. Những cam kết và hi sinh sẽ giúp bạn trưởng thành hơn và trở thành con người tốt hơn. Vậy thì kết luận ở đây là gì? Có rất nhiều điều để chúng ta cam kết lâu dài. Mặc dù một sự cam kết ngẫu nhiên có thể vô ích hoặc thậm chí gây hại, bản thân sự cam kết đúng đắn luôn mang lại điều tốt. Những ai không lựa chọn một con đường rõ ràng sẽ lạc lối. Sẽ tốt hơn nếu bạn lựa chọn một con đường nào đó để đi mặc dù nó có thể mang đến cho bạn những thất vọng hoặc những điều không như ý. Những ai có thể vượt thoát được sự ngờ vực và khinh miệt với cuộc đời sẽ nhận ra rằng quyết định tệ hại nhất là không có quyết định nào cả.

SỰ KỶ LUẬT VÀ HỢP NHẤT

Khả năng kỷ luật giúp con người tập trung thường phát triển từ rất sớm. Vào độ tuổi còn rất nhỏ, trẻ em đã bắt đầu biết kiểm soát những cảm xúc và thôi thúc bản năng của mình để có thể hợp tác và cạnh tranh hiệu quả với người khác. Hơn nữa, những đứa trẻ thành công trong việc này thường sẽ được mọi người yêu mến và khỏe mạnh hơn về mặt tâm lý. Khi một đứa trẻ gặp rắc rối với những thôi thúc bản năng của mình (như đói khát, giận dữ, mệt mỏi), những bậc cha mẹ tốt sẽ biết cách giúp đỡ trẻ giải quyết vấn đề đó, hoặc hay hơn nữa là dạy cho trẻ tự mình giải quyết. Khi đứa trẻ đã đủ tự tin về khả năng tự giải quyết những vấn đề như thế, trẻ đã sẵn sàng để hòa nhập vào thế giới xã hội. Điều này cần phải xảy ra trước độ tuổi lên 4, nếu không thì trẻ có thể sẽ không phát triển tốt về mặt đó được2. Một đứa trẻ cần phải có khả năng tự kiểm soát bản thân mới có thể hòa nhập tốt với bạn bè đồng trang lứa. Nếu trẻ vẫn còn tính nhõng nhẽo và ăn vạ sau 4 tuổi thì nhiều khả năng trẻ sẽ khó có thể hòa nhập tốt với xã hội.

Khi một đứa trẻ được bạn bè chấp nhận, trẻ còn có thể cải thiện kỹ năng xã hội thông qua sự tương tác với những đứa trẻ khác. Chẳng hạn như khi chơi chung với bạn bè, trẻ thường phải tự khép mình vào những luật lệ của trò chơi cũng như phải kiểm soát tốt tất cả những thôi thúc bản năng của mình. Để làm được như thế, trẻ phải biến mình thành một bộ phận hoạt động tốt trong bộ máy xã hội. Đây có thể được xem như sự hi sinh của cái tôi đại diện cho tất cả những bản năng nông nổi của con người. Nhưng chính xác hơn thì đó là sự phát triển của cái tôi hoàn thiện hơn, một cái tôi hợp nhất có thể kiểm soát những ham muốn trong hiện tại để vun trồng tương lai cho bản thân (bao gồm cả việc hòa hợp tốt với mọi người trong xã hội). Như thế, những trò chơi phong phú của tuổi thơ giúp trẻ em kiểm soát tốt những tiếng gào thét bản năng thời sơ sinh. Và tất nhiên, điều đó sẽ được đền đáp bằng sự hòa nhập xã hội và niềm vui của bản thân trò chơi đó.

Một điều đáng lưu ý ở đây là sự kiềm chế đó không phải là sự đè nén. Đây là điểm quan trọng, bởi vì một trong những lý do khiến con người không chịu cam kết với một quyết định nào đó là vì họ nghĩ rằng sự kỷ luật sẽ tiêu diệt một số phẩm chất nào đó như sự sáng tạo. Niềm tin sai lầm như vậy khiến nhiều bậc cha mẹ không dám khép con mình vào kỷ luật. Nhưng sự thật là kỷ luật hợp lý sẽ giúp thiết lập trật tự hơn là hủy diệt phẩm chất. Sự dọa nạt, khủng bố để đứa trẻ vâng lời không phải là kỷ luật mà là sự lạm quyền. Ngược lại, một đứa trẻ được kỷ luật đúng mức sẽ không đấu tranh, thất bại và rồi đè nén vĩnh viễn tính gây hấn trong con người mình như Freud đã nói. Một đứa trẻ như thế thậm chí cũng không hề thăng hoa tính gây hấn của bản thân hoặc biến đổi nó thành một điều gì khác. Trái lại, đứa trẻ được kỷ luật tốt sẽ tích hợp điều đó vào khả năng tham gia trò chơi xã hội càng lúc càng phức tạp của mình. Và điều đó sẽ giúp trẻ mạnh mẽ và chú tâm hơn cũng như phát triển thêm nhiều mặt khác của tinh thần. Một đứa trẻ hòa nhập tốt sẽ không mất đi tính gây hấn. Nó chỉ đơn giản là có khả năng biến đổi tính gây hấn đó thành sự kiên trì và cạnh tranh hợp lý, những phẩm chất cần thiết của một người chơi thành công. Đến tuổi niên thiếu, đứa trẻ đó sẽ tiếp tục phát triển trong những trò chơi phức tạp hơn đòi hỏi sự tham gia chủ động của người chơi, và mọi người đều thích thú và gặt hái được lợi ích từ những trò chơi đó dù chỉ có một người (hoặc một nhóm người) thắng cuộc. Khả năng đó chính là một dạng non trẻ của nền văn minh nhân loại ở cấp độ cá nhân và nhóm nhỏ. Đó là nơi mà cả sự hợp tác lẫn cơ hội cạnh tranh và chiến thắng đều được biểu hiện cùng một lúc. Tất cả những điều đó là sự chuẩn bị cần thiết trước khi đứa trẻ bước vào tuổi trưởng thành.

Một người có thể ngờ vực một vài trò chơi nào đó và cố gắng tìm ra trò chơi thích hợp nhất. Thế nhưng người đó không thể tuyên bố rằng tất cả các trò chơi đều vô ích. Cũng như thế, mặc dù chúng ta có thể tranh cãi về những phẩm chất đạo đức cần thiết, ta không thể tranh cãi về sự cần thiết của bản thân đạo đức. Sự phân vân về trò chơi thích hợp nhất cho bản thân không phải là chủ nghĩa tương đối mà là sự cẩn trọng khôn ngoan. Chẳng hạn như việc cười đùa không thích hợp trong tang lễ không có nghĩa là bản thân việc vui đùa không có giá trị. Cũng như thế, sự cần thiết của một nền đạo đức khác hẳn với chế độ độc tài, chuyên chế. Lịch sử cho ta thấy rằng, để giữ được hòa bình lẫn sự hài hòa thì những giá trị cơ bản cần phải được thống nhất và thấm nhuần vào xã hội. Chính nhờ sự hợp nhất những giá trị xung đột bằng giáo lý Thiên Chúa giáo mà châu Âu đã trở nên văn minh hơn. Và điều tương tự cũng xảy ra ở châu Á với Phật giáo, Khổng giáo và Ấn Độ giáo. Nếu không có những giáo lý thống nhất như thế, loài người khó có thể sống trong hòa bình và dễ dàng rơi vào hỗn loạn. Hơn nữa, những trò chơi trong xã hội như thế cần phải được thiết kế hợp lý (như ta đã nói đến trong Quy tắc 4). Cụ thể hơn, những trò chơi cần phải có một bộ quy tắc được đa số mọi người chấp nhận trong một thời gian dài. Mặc dù về lý thuyết, ta có thể tạo ra rất nhiều những trò chơi xã hội như thế nhưng trên thực tế chỉ có một vài trong số đó là phổ biến. Trong số những trò chơi được chấp nhận rộng rãi đó, các quy tắc trong Thiên Chúa giáo và Phật giáo không hề ngẫu nhiên hoặc mê tín một cách vô lý. Nếu bạn nghĩ rằng hòa bình có thể tồn tại mà không cần đến một trò chơi thống nhất được mọi người chấp nhận thì bạn đã đánh giá quá thấp sự nguy hiểm và tính tàn phá khủng khiếp của chủ nghĩa bè phái.

Khi đứa trẻ đã có thể hợp nhất những nhân cách rời rạc trong mình thì nó bắt đầu có khả năng chơi cùng với người khác. Với sự phát triển đó, đứa trẻ đã sẵn sàng để tham gia vào những trò chơi xã hội nghiêm túc hơn như một nghề nghiệp thực sự với những quy tắc, kỹ năng và yêu cầu riêng. Khi lớn tuổi hơn, đứa trẻ cũng phải bắt đầu học cách tương tác với những người khác giới tính. Nó phải học cách hợp nhất tính cách của mình với người khác để cả hai có thể sống cùng nhau một cách hòa hợp, hữu ích và vui vẻ cho cả đôi bên. Điều đó có thể xảy ra là nhờ vào sự hợp nhất tâm lý và xã hội đi kèm với sự học hỏi, tất cả lại đều gắn liền với sự tỉnh táo do cấu trúc xã hội bên ngoài mang lại. Bằng cách bám sát lấy quá trình đó, một đứa trẻ sẽ trở nên khỏe mạnh, vững vàng và chín chắn hơn, đồng thời có khả năng đảm đương những trách nhiệm nặng nề như nuôi dạy con cái.

Nhưng quá trình hòa nhập xã hội không dừng lại đó. Trong suốt quá trình rèn luyện này, có hai điều quan trọng xảy ra cùng một lúc. Thứ nhất, người học việc cần phải học cách tôn trọng truyền thống, cấu trúc xã hội và những quy tắc bất di bất dịch (điều này cũng giống việc trẻ em tuân theo luật lệ của một trò chơi nào đó). Trong trường hợp lý tưởng, sự phục tùng này đồng nghĩa với lòng biết ơn với những thiết chế xã hội truyền thống. Ngoài ra, quá trình rèn luyện còn cần đến nhiệt lượng và sức ép (giống như nhân viên mới bị đồng nghiệp, ông chủ hay khách hàng thử thách). Mục tiêu của những thử thách đó là để khép một nhân cách bất định vào khuôn phép và biến đổi một người vô kỷ luật thành một bậc thầy tài năng.

Nếu quá trình rèn luyện thành công, người học việc sẽ trở thành một bậc thầy không cần phải phục tùng quy tắc truyền thống nữa. Trái lại, người ấy sẽ có trách nhiệm quản lý và thay đổi các quy tắc khi cần thiết. Điều này khiến cho bậc thầy trở thành một ngọn gió tinh thần linh thiêng bay đến bất kì nơi nào ngọn gió ấy muốn (như trong Phúc âm John 3:[8]). Bậc thầy có thể tin vào trực giác của mình vì trí tuệ mà bậc thầy đạt được thông qua kỷ luật giúp người ấy có khả năng phê phán và đánh giá chính xác ý tưởng của mình. Vì thế, người ấy có thể nhận diện rõ ràng những quy tắc nền tảng của tín điều truyền thống và lấy nguồn cảm hứng từ đó thay vì tuân theo các quy tắc ấy một cách mù quáng. Người ấy còn có thể khai thác sự hợp nhất của con người mình để bổ sung hoặc biến đổi chính những quy tắc nền tảng đó để phục vụ cho một mục tiêu cao cả hơn.

TÍN ĐIỀU TRUYỀN THỐNG VÀ TINH THẦN

Tính kỷ luật cần thiết cho sự hợp nhất nhân cách và hòa nhập xã hội có thể được đúc kết thành những Điều răn, tức quy tắc về những điều không nên làm. Việc tuân theo những quy tắc đó giúp rèn luyện phẩm chất và nhân cách con người (như những điều ta đã nói ở trên). Cũng như trong nhiều trường hợp khác, dường như ý tưởng này đã được gắn kết vào những câu chuyện gốc rễ nhất trong nền văn hóa của chúng ta. Điều này được thấy rõ nhất trong sách Phúc âm Mark bao gồm những lời bình luận về Mười Điều răn mà Moses đã nhận được từ Chúa (và những lời bình đó cũng đúng với các quy tắc nói chung).

1. Ngươi không được có thần nào khác đối nghịch với Ta.

2. Ngươi không được tạc tượng, vẽ hình bất cứ vật gì ở trên trời cao, cũng như dưới đất thấp, hoặc ở trong nước phía dưới mặt đất, để mà thờ.

3. Ngươi không được dùng danh Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi, một cách bất xứng.

4. Ngươi hãy nhớ ngày Sabbath, mà coi đó là ngày thánh.

5. Ngươi hãy thờ cha kính mẹ.

6. Ngươi không được giết người.

7. Ngươi không được ngoại tình.

8. Ngươi không được trộm cắp.

9. Ngươi không được làm chứng gian hại người.

10. Ngươi không được ham muốn nhà người ta, ngươi không được ham muốn vợ người ta, tôi tớ nam nữ, con bò con lừa, hay bất cứ vật gì của người ta.

Điều răn đầu tiên nói về sự cần thiết của việc hướng tới sự hợp nhất cao cả nhất. Điều răn thứ hai nói về sự nguy hiểm của việc tôn thờ những ngẫu tượng(*) sai lầm (do nhầm lẫn giữa một biểu tượng và điều mà nó tượng trưng). Điều răn thứ ba nói về việc dùng danh Chúa Trời để biện minh cho những hành động xấu xa của mình. Điều răn thứ tư có nghĩa rằng bạn cần thường xuyên dành thời gian để suy ngẫm về những gì thật sự có giá trị và thiêng liêng với mình. Điều răn thứ năm nói đến giá trị của lòng biết ơn và sự tôn kính của con cái đối với cha mẹ. Điều răn thứ sáu nói về việc không sát hại người khác sẽ giúp bảo vệ xã hội khỏi rơi vào tình trạng chiến tranh liên miên qua nhiều thế hệ. Điều răn thứ bảy nói lên sự thiêng liêng của hôn nhân, và cũng như điều răn thứ năm, khẳng định giá trị quan trọng của gia đình. Điều răn thứ tám giúp những người làm việc chăm chỉ có thể bảo vệ thành quả của mình và cũng là một trong những nền móng quan trọng của xã hội văn minh. Điều răn thứ chín giúp bảo vệ sự liêm khiết của pháp luật cũng như giảm thiểu sự lạm dụng luật lệ cho lợi ích riêng. Điều răn thứ mười là một lời nhắc nhở rằng sự ghen tị và oán hận có thể gây ra những điều thảm khốc.

Chú thích:

(*) Thờ ngẫu tượng là thờ cúng hay sùng bái một ai đó hay vật gì đó ngoài Thiên Chúa. – BTV

Chúng ta nên xem những Điều răn này như một bộ quy tắc tối thiểu cho một xã hội bền vững vốn có thể được xem như một trò chơi lặp đi lặp lại. Các Điều răn này được ghi chép trong sách Xuất hành của Kinh Thánh, và là một phần của câu chuyện khó quên trong đó. Các quy tắc đó không chỉ gói gọn trong lĩnh vực tôn giáo mà còn đặt nền tảng cho quy tắc xã hội nói chung. Và ý chính của nó là khi bạn chủ động tuân theo những quy tắc xã hội truyền thống, bạn sẽ tìm thấy sự hợp nhất trong con người mình và điều đó có thể giúp bạn vượt lên trên những quy tắc. Sự hợp nhất đó là một phần của con người mà bạn có thể trở thành nếu bạn có thể tập trung vào một mục tiêu cụ thể nào đó.

Có một câu chuyện liên quan đến vấn đề này trong sách Phúc âm Mark. Câu chuyện bắt đầu khi Chúa Giê-su du hành đến ngôi đền ở Jerusalem. Ở đó, Người đã vạch trần những kẻ buôn thần bán thánh và thuyết giảng cho người dân bằng một phong cách thu hút kì lạ. Và như sử sách ghi chép lại: “Các thượng tế và kinh sư nghe thấy vậy, thì tìm cách giết Đức Giê-su. Quả thế, họ sợ Người, vì cả đám đông đều rất ngạc nhiên về lời giảng dạy của Người”, (sách Mark 11:18). Sau đó, họ đã lập mưu chất vấn Người những mong có thể lừa Người thốt ra những lời phạm thượng chết người: “Họ cử mấy người Pharisee và mấy người thuộc phe Herod đến cùng Người để Người phải lỡ lời mà mắc bẫy”, (sách Mark 12:[13]). Thế nhưng, Chúa Giê-su đã ứng xử khéo léo như một bậc thầy và khiến họ phải im lặng trong xấu hổ và căm hận. Câu chuyện kết thúc bằng những câu hỏi hóc búa của người kể chuyện ranh mãnh (sách Mark 12:28-34):

Có một người trong các kinh sư đã nghe Đức Giê-su và những người thuộc nhóm Xa-đốc tranh luận với nhau. Thấy Đức Giê-su đối đáp hay, ông đến gần Người và hỏi: “Thưa Thầy, trong mọi điều răn, điều răn nào đứng đầu?”.

Đức Giê-su trả lời: “Điều răn đứng đầu là: Nghe đây, hỡi Israel, Đức Chúa, Thiên Chúa chúng ta, là Đức Chúa duy nhất. Ngươi phải yêu mến Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi, hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn và hết sức lực ngươi. Điều răn thứ hai là: Ngươi phải yêu người xung quanh như chính mình. Chẳng có điều răn nào khác lớn hơn các điều răn đó”.

Ông kinh sư nói với Đức Giê-su: “Thưa Thầy, hay lắm, Thầy nói rất đúng. Thiên Chúa là Đấng duy nhất, ngoài Người ra không có Đấng nào khác. Yêu mến Thiên Chúa hết lòng, hết trí khôn, hết sức lực, và yêu người xung quanh như chính mình, là điều quý hơn mọi lễ toàn thiêu và hi lễ”.

Đức Giê-su thấy ông ta trả lời khôn ngoan như vậy, thì bảo: “Ông không còn xa Nước Thiên Chúa đâu!”. Sau đó, không ai dám chất vấn Người nữa.

Vậy thì câu chuyện ở trên có ý nghĩa gì? Khi một nhân cách được thống nhất bởi kỷ luật và quy tắc, nó sẽ đồng thời được hướng dẫn bởi lý tưởng cao nhất về đạo đức, công bằng và lẽ phải. Theo Chúa Giê-su, lý tưởng đó là một điều độc nhất (“Đức Chúa duy nhất”), cần phải được thấm nhuần trong cả con người bạn (“yêu mến Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi, hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn và hết sức lực”), và sẽ được biểu hiện như tình thương không phân biệt giữa người và ta.

Nền văn hóa phương Tây có gốc rễ rất sâu sắc trong ý tưởng đó vì nó được bắt nguồn từ truyền thống Thiên Chúa giáo. Chúa Giê-su là hiện thân của sự nắm vững những tín điều truyền thống cũng như tinh thần vượt thoát khai mở từ nó. Tinh thần đó là động lực sáng tạo nên những điều mới mẻ (và theo thời gian, chúng rồi cũng sẽ trở thành những tín điều truyền thống). Tinh thần đó giúp con người vượt thoát được truyền thống cổ xưa khi nó không còn thích hợp nữa. Vì lý do đó mà một sự học hỏi thành công thường kết thúc với một tác phẩm bậc thầy, một điều chứng tỏ rằng người học không những đã tinh thông những kỹ năng truyền thống mà còn có thể tạo ra những kỹ năng mới mẻ.

Mặc dù Chúa Giê-su đã có những hành động mang tính đổi mới, Người vẫn được mô tả trong Phúc âm như một bậc thầy về truyền thống. Người đã tự nói về mình: “Anh em đừng tưởng Thầy đến để bãi bỏ Luật Moses hoặc lời các ngôn sứ. Thầy đến không phải là để bãi bỏ, mà là để kiện toàn”, (sách Matthew 5:17). Vì thế, Chúa Giê-su vừa là người gìn giữ vừa là người đổi mới những luật lệ truyền thống. Chúng ta cũng thấy nhiều điều tương tự trong Kinh Cựu Ước vốn gồm những câu chuyện thể hiện tinh thần chống lại sự thoái hóa của tín điều truyền thống. Như thế, chỉ những nhân cách nào thể hiện được tinh thần đó mới có thể được xem như một người phương Tây đích thực.

Khi bạn làm một việc nào đó hết sức mình, bạn sẽ thay đổi. Bạn cũng sẽ bắt đầu định hình được nhân cách hợp nhất của mình thay vì cứ lang thang vô định như trước. Nhân cách hợp nhất đó không chỉ đơn thuần là một cá nhân có kỷ luật, biết hi sinh, dám cam kết và có khả năng tập trung, mà nó còn chứa đựng khả năng sáng tạo, phá hủy và đổi mới quy tắc truyền thống cũng như nền văn minh loài người. Đó chính là chân lý tuyệt đối chi phối mọi dạng sống trên mặt đất và giúp tạo nên trật tự từ sự hỗn độn vĩnh cửu.

Hãy làm hết sức mình và xem kết quả.

a7

Hoa diên vĩ, lấy cảm hứng từ Vincent Van Gogh, Irises (1890).

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.