Vượt Lên Trật Tự - 12 Quy Tắc Cho Cuộc Sống

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 166 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Quy Tắc 12
Hãy Giữ Thái Độ Biết Ơn Dù Chịu Nhiều Đau Khổ

❊ ❊ ❊

THẤT BẠI GIÚP TA ĐỊNH NGHĨA THÀNH CÔNG

Trong nhiều thập kỷ, tôi đã tìm kiếm sự chắc chắn. Đó không chỉ là lối tư duy thông thường mà còn là cả quá trình cố gắng xóa sạch nó khỏi tâm trí rồi quay lại xem xét kỹ hơn những tàn dư của nó. Đó là nỗ lực tìm kiếm con đường đi qua một đầm lầy, cố gắng xác định những hòn đá vững chắc để đặt chân lên một cách an toàn. Thế nhưng, dù tôi nghĩ rằng sự đau khổ cũng như mặt đen tối của con người là những sự thật không thể chối cãi, thì tôi vẫn tin tưởng một cách sâu sắc rằng con người có khả năng vượt thoát khổ đau và chế ngự sự xấu xa trong mình, nơi xã hội và cả nơi thế giới tự nhiên.

Con người có khả năng dũng cảm đối mặt với khổ đau của mình để vượt lên trên nó cũng như xóa sạch nó khỏi tâm trí mình. Đó là tiền đề căn bản nhất của tất cả mọi trường phái tâm lý trị liệu, và cũng là yếu tố then chốt cho sự bí ẩn trong thành công và tiến bộ của xã hội loài người. Nếu bạn dũng cảm đối mặt với những giới hạn của cuộc sống, bạn sẽ tìm thấy một mục đích có ý nghĩa giúp xoa dịu những đau khổ. Sự chủ động tập trung vào vực thẳm trước mặt chứng tỏ rằng bạn có khả năng đối mặt với những thử thách của cuộc sống cùng những trách nhiệm đi kèm. Hành động dũng cảm tạo ra một hiệu ứng xoa dịu sâu sắc cho tâm hồn con người. Nó truyền tải năng lực và khả năng của bạn đến hệ thống thần kinh cổ xưa nằm sâu trong não bộ chuyên nhận diện những nguy hiểm xung quanh.

Dù nó rất quan trọng nhưng lợi ích của việc dũng cảm đối mặt không chỉ gói gọn ở hiệu ứng tâm lý. Nó còn là một cách tiếp cận hết sức thực tế. Nếu trong lúc khổ đau mà bạn vẫn hành xử một cách cao thượng (một từ mà đáng tiếc là hiện nay ít khi được dùng), bạn có thể làm việc một cách hiệu quả để cải thiện tình trạng khốn khổ mà bạn và những người khác đang lâm vào. Bạn có thể khiến thế giới hiện thực tốt hơn (hoặc ít nhất là ngăn nó trở nên xấu hơn). Điều tương tự cũng xảy ra với sự xấu xa. Bạn có thể chế ngự được nó trong tâm hồn mình. Khi bạn sắp nói điều gì đó, lương tâm của bạn có thể cho bạn biết rằng: “Điều đó không đúng sự thật”. Nó có thể được biểu hiện như một giọng nói trong đầu hoặc một cảm giác xấu hổ, tội lỗi, yếu kém hoặc một sự giằng xé tâm lý nào đó. Nhờ đó mà bạn có cơ hội dừng lại. Nếu bạn không thể nói lên sự thật, ít nhất bạn cũng không cố ý nói dối1. Đó là một phần của việc kiềm chế sự xấu xa. Điều đó hoàn toàn nằm trong tầm tay của chúng ta. Bắt đầu ngưng việc cố ý nói dối là một bước quan trọng trên con đường đúng đắn.

Chúng ta có thể kiểm soát nỗi đau khổ của mình và đối mặt với nó. Điều đó khiến ta trở nên dũng cảm hơn. Sau đó ta có thể xóa sạch nỗi đau khổ ấy bởi vì đó là điều mà ta cần làm khi chăm sóc cho bản thân và người khác. Dường như chẳng có giới hạn nào cho khả năng đó cả. Bạn hoàn toàn có khả năng chăm sóc cho bản thân và gia đình mình. Tiếp theo bạn có thể mở rộng điều đó ra với cộng đồng xung quanh. Một vài người có khả năng kì diệu như thế. Những người làm trong phòng chăm sóc bệnh nhân giai đoạn cuối là một ví dụ điển hình. Họ làm việc không mệt mỏi để chăm sóc cho những người bệnh đang hấp hối, và họ phải chứng kiến vài người ra đi mỗi ngày. Nhưng bằng cách nào đó họ có thể thức dậy mỗi sáng và đi đến chỗ làm để đối mặt với tất cả những bi kịch, đau đớn và chết chóc. Họ đã tạo ra sự khác biệt trong những hoàn cảnh gần như là tuyệt vọng. Vì những ví dụ như thế mà tôi lạc quan nhiều hơn là bi quan. Và về bản chất, tôi tin rằng sự lạc quan đáng tin cậy hơn sự bi quan. Việc đi đến một kết luận như thế (và vững tin vào nó) là một ví dụ điển hình tại sao chúng ta cần phải đối mặt với bóng tối trước khi thấy được ánh sáng. Lạc quan một cách ngây thơ là điều hết sức dễ dàng. Nhưng niềm lạc quan ngây thơ có thể dễ dàng bị xói mòn và phá tan, và sau đó sự khinh miệt, hoài nghi cuộc đời sẽ nổi lên để thế chỗ của nó. Nhưng hành động nhìn xuyên qua màn đêm dày đặc để thấy được ánh sáng vĩnh cửu mới là điều kì diệu sâu sắc, và cũng là một sự xoa dịu lớn lao cho tâm hồn con người.

Điều tương tự cũng đúng với lòng biết ơn. Tôi nghĩ bạn không thể nào có được lòng biết ơn sâu sắc về những điều tốt đẹp mà mình có được và những điều tồi tệ mà mình không phải chịu nếu bạn chưa từng trải nghiệm gánh nặng khủng khiếp của cuộc sống. Bạn sẽ không thể hiểu rõ được giá trị của thứ mình đang có nếu bạn không biết được nó có thể bị thay thế bởi những thứ khủng khiếp nào và điều đó có thể xảy ra dễ dàng ra sao. Đó là điều đáng để chúng ta biết rõ. Nếu không thì bạn sẽ bị cám dỗ bởi những câu như: “Việc gì tôi phải nhìn vào bóng tối cơ chứ?”. Nhưng chúng ta thường bị thu hút bởi bóng tối. Chúng ta thấy sự xấu xa rất hấp dẫn. Chúng ta thích xem phim hoặc đọc truyện kịch tính về kẻ giết người hàng loạt, kẻ tâm thần, trùm tội phạm, băng đảng giang hồ, kẻ sát nhân và gián điệp. Chúng ta chủ động khiến mình kinh hãi và ghê tởm bằng những bộ phim kinh dị, và đó không phải chỉ vì óc tò mò. Nguyên nhân chính đằng sau sự hấp dẫn của những loại hình nghệ thuật và truyền thông đó là vì chúng ta muốn hiểu được cấu trúc đạo đức cơ bản của con người, cũng như sự giằng xé giữa hai cực tốt xấu. Sự hiểu biết đó là cần thiết vì nó giúp ta xác định được đâu là ngưỡng dưới (tức thất bại) và đâu là ngưỡng trên (tức thành công) của đạo đức. Từ đó ta có thể định hướng nhận thức, động lực và hành động của mình. Nó còn giúp bảo vệ bản thân ta. Nếu bạn không thể hiểu được cái xấu, bạn sẽ dễ dàng trở thành nạn nhân của nó. Bạn sẽ bị nó khống chế và sai khiến. Nếu bạn đã từng gặp một kẻ xấu, mức độ ảnh hưởng của kẻ đó lên bạn phụ thuộc vào khả năng hiểu biết của bạn về hắn. Vì thế, bạn nhìn thẳng vào những nơi tối tăm không chỉ để tìm ra ánh sáng mà còn để bảo vệ bản thân khi bóng tối ập đến. Điều đó thực sự có ích.

BÓNG MA MEPHISTOPHELES

Goethe, đại thi hào người Đức (vốn được so sánh với Shakespeare của nước Anh), đã viết vở kịch nổi tiếng Faust. Đó là câu chuyện về một người đàn ông bán linh hồn cho quỷ dữ để đổi lấy sự hiểu biết2. Mephistopheles, con quỷ trong vở kịch đó, là nhân vật phản diện điển hình. Đó là một nhân vật thần thoại, một bóng ma luôn chống lại ý định tốt đẹp của con người. Bạn có thể hiểu nhân vật này về mặt tâm lý lẫn tôn giáo. Chúng ta luôn thấy sự xuất hiện của ý định tốt trong con người mình cũng như tiếng nói nội tâm thúc giục ta làm theo điều tốt. Thế nhưng ta đồng thời cũng ý thức rõ rằng mình thường không làm theo những điều đó. Có điều gì đó trong mỗi con người chúng ta chống lại việc thực hiện những ý định tốt. Sự thật là trong con người ta có cả một dàn đồng ca của những con quái vật phối hợp với nhau. Chúng đại diện cho những thôi thúc tăm tối khó diễn đạt, những niềm tin khác nhau, và thường biểu hiện như những nhân cách rời rạc (nhưng vẫn có đầy đủ các tính chất cơ bản của một nhân cách hoàn chỉnh).

Sự phát hiện ra ý tưởng trên là một điều lạ lùng. Đó là một đóng góp tuyệt vời của những nhà phân tâm học khi họ khẳng định rằng con người bị chế ngự bởi những thế lực nội tâm vượt khỏi tầm kiểm soát của bản thân và ta thậm chí còn không biết đến chúng. Nhận thức đó đưa đến một câu hỏi lớn khiến ta sửng sốt: Nếu chúng ta không phải là người làm chủ bản thân mình vậy thì ai (hoặc cái gì) làm điều đó? Nếu nó là sự thật thì con người dường như đã mất đi sự hợp nhất, ý chí tự do và thậm chí mất luôn sự tồn tại của bản thân. Và thật sự thì ai hoặc cái gì thực sự làm chủ bản thân ta? Và mục đích của người đó là gì? Chúng ta đều mong muốn mình có toàn quyền quyết định và làm theo ý chí của bản thân. Nói cho cùng thì ai cũng muốn làm chủ bản thân cả. Nhưng mọi việc thường không xảy ra như thế, và lý do đằng sau chúng thường khá là bí ẩn.

Tất nhiên, đôi lúc mọi việc sẽ dễ dàng hơn khi chúng ta không làm những điều mà ta nên làm. Hành vi tốt thường khó thực hiện, và nó thậm chí còn chứa đựng nguy cơ. Sự ù lì là một nguyên nhân lớn và nó có thể mang lại cảm giác an toàn ngắn hạn. Nhưng vấn đề không chỉ dừng lại ở đó. Sự thật là bạn không những lười biếng mà còn tồi tệ (và đó thường là nhận xét của chính bản thân bạn). Nhận thức đó không dễ chịu chút nào, nhưng chúng ta không thể trở nên con người tốt hơn mà không ý thức được điều đó. Bạn sẽ tự phê phán những khuyết điểm của mình (hoặc tiếng nói lương tâm của bạn sẽ làm thế). Bạn sẽ đối xử với bản thân cứ như thể mình (hoặc một phần nào đó trong bạn) là một người vô đạo đức. Tất cả những điều đó đều gây cảm giác khó chịu, và bạn luôn muốn tránh né sự đánh giá tự thân. Nhưng bạn sẽ không dễ dàng thoát khỏi điều đó bằng những lời biện hộ đơn giản.

Nếu bạn sẵn sàng đối mặt với nó, bạn sẽ thấy rõ lực lượng đối lập trong tự thân mình. Lực lượng đó luôn muốn chống lại những ý định tốt nhất của bạn. Bản chất của lực lượng đó là đối tượng của vô số những phỏng đoán trong triết học, văn chương, tâm lý học, và trên hết là tôn giáo và thần học. Những hình tượng độc ác điển hình trong Thiên Chúa giáo (Mephistopheles, Satan, Lucifer hay quỷ dữ) là sự nhân cách hóa của thế lực nội tâm đó. Nhưng kẻ ác này không chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của mỗi người, mà chúng còn được biểu hiện thông qua những thôi thúc đen tối đầy ám ảnh và những hành động xấu xa. Mọi người đều có trải nghiệm đó khi nghĩ hoặc nói “Tôi không hiểu mình đã bị cái gì ám nữa” sau khi làm một điều xấu. Như thế, chúng ta dường như đều cảm nhận được điều đó dù không thể diễn tả thành lời. Kết quả là chúng ta thường tự hỏi mình đầy bất mãn rằng: “Vì sao trong con người mình lại tồn tại những yếu tố tiêu cực như thế?”.

Một phần của câu trả lời nằm ở cảm nhận mà mỗi người đều có về tuổi thọ hạn chế của mình cũng như những khổ đau gây ra bởi bản thân, xã hội và tự nhiên. Chúng tạo nên cảm giác cay đắng, tự khinh và ghê tởm chính mình bởi vì khiếm khuyết của bản thân cũng như sự bất công, bất định và ngẫu nhiên của thất bại. Với tất cả những điều đáng thất vọng đó, chẳng có lý do nào để nghĩ rằng bạn sẽ tự nhiên hài lòng và hạnh phúc với bản thân, hoặc với sự sống nói chung. Những bất mãn và khốn khổ ấy còn có thể dễ dàng bị nhân lên trong một vòng xoáy nguy hiểm. Với mỗi hành động oán hận chống lại mình và người khác, bạn càng thấy xấu hổ và căm ghét bản thân hơn. Không phải ngẫu nhiên mà cứ 5 người thì có 1 người tự làm hại thân thể mình theo cách nào đó3. Và điều đó còn chưa bao gồm hành động nghiêm trọng nhất: tự sát (hoặc ít nhất là lên kế hoạch để thực hiện). Nếu bạn bất mãn với chính bản thân mình thì việc gì bạn phải cố gắng bảo vệ nó cơ chứ? Nhiều khả năng là một ý nghĩ thù hận sẽ nổi lên trong đầu bạn, một điều gì đó mà bạn nghĩ rằng có lý, một sự đau khổ và khó khăn mà bạn nghĩ mình đáng phải chịu. Nếu bạn tổng hợp tất cả những nhân cách nội tâm chống lại bản thân mình, chống lại bạn bè, và chống lại cả vợ hoặc chồng bạn, bạn sẽ có được hình ảnh của một kẻ xấu. Đó chính xác là hình ảnh Mephistopheles trong vở kịch của Goethe, tức hiện thân của quỷ dữ. Đó là bóng ma chống lại con người, đúng như những gì hắn tự mô tả mình trong vở kịch: “Ta là linh hồn chuyên chối bỏ con người”4. Vì sao lại thế? Đó là bởi vì mọi thứ trên cuộc đời này là hữu hạn và không hoàn hảo với tất cả những rắc rối và sự khủng khiếp của nó. Trong hoàn cảnh đó, con người dễ bị cuốn vào chủ nghĩa hư vô và dùng nó để biện hộ cho hành động sai trái của mình.

Những điều tôi nói ở trên không chỉ là khái niệm trừu tượng. Con người phải vật lộn với chúng hằng ngày. Phụ nữ phải đối mặt với chúng khi suy nghĩ về việc có con. Họ thường tự hỏi: “Liệu mình có nên để một đứa trẻ ra đời như thế này không? Đó có phải là một quyết định có đạo đức?”. Những người theo trường phái triết học phản khuyến sinh (anti-natalism) của triết gia người Nam Phi David Benatar sẽ trả lời “không” cho cả hai câu hỏi đó. Vài năm trước, tôi đã tranh luận với Benatar về quan điểm này6. Không phải là tôi không hiểu quan điểm của ông ấy vì quả thật thế giới đầy rẫy những đau khổ. Vài năm sau đó, tôi đã tranh luận với một triết gia khác, Slavoj Žižek, vốn được biết đến vì sự ủng hộ chủ nghĩa Marx hơn là quan điểm tôn giáo của ông. Trong buổi thảo luận, ông có nói đến một điều có vẻ không được đúng lắm theo quan điểm của thần học nhưng tôi lại thấy rất thú vị. Trong truyền thống Thiên Chúa giáo, ngay cả bản thân Chúa Giê-su cũng tuyệt vọng trong việc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống cũng như ý tốt của Chúa Cha khi Người bị hành hình. Vào đỉnh điểm của sự đau đớn trước khi chết, Chúa Giê-su đã thốt ra những lời: “Lạy Thiên Chúa, lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?”, (sách Matthew 27:46). Đoạn đó dường như ngụ ý rằng gánh nặng cuộc sống đôi lúc quá lớn đến nỗi chính bản thân Chúa Giê-su cũng đánh mất niềm tin trước thực tại đầy bất công, phản bội, đau khổ và chết chóc.

Có lẽ ít có câu chuyện nào thể hiện được sự cảm thông với người trần mắt thịt như câu chuyện trên. Nếu bản thân Chúa cũng trải qua sự ngờ vực khi đau khổ thì làm thế nào con người trần tục có thể thoát khỏi điều đó được? Và có thể chính lòng từ bi là động lực đằng sau quan điểm phản khuyến sinh của Benatar. Tôi không thấy dấu hiệu rõ ràng nào chứng tỏ rằng Benatar là người độc ác. Ông dường như thực sự tin rằng sự kết hợp giữa ý thức cấp cao, sự yếu đuối và tuổi đời ngắn ngủi là quá sức chịu đựng cho con người, vì thế, việc tiếp tục sự sống là điều vô đạo đức (điều mà theo tôi là rất gần với Mephistopheles trong vở kịch của Goethe). Tất nhiên, ta có thể nói rằng ý kiến của Mephistopheles là không đáng tin cậy. Bởi vì Mephistopheles là hiện thân của quỷ Satan, nên chẳng có lý do gì để nghĩ rằng lý lẽ của hắn về sự sống là đúng đắn, dù hắn có thực sự tin vào điều đó. Và có lẽ điều đó đúng với Benatar, một người đã rơi vào cái bẫy của những yếu đuối trong mỗi con người (và bản thân tôi cũng không hoàn toàn thoát khỏi cái bẫy đó dù tôi bất đồng ý kiến với ông ấy). Nhưng tôi tin rằng thái độ tiêu cực của ông ấy sẽ dẫn đến những hệ quả nguy hiểm. Nó sẽ đưa đến chủ nghĩa hư vô chống lại sự sống, và thái độ đó có thể mạnh mẽ đến mức nó chỉ làm tăng thêm những đau khổ mà con người muốn xóa bỏ. Và tôi không hề mỉa mai hay khinh miệt lòng nhân đạo của một số người theo chủ nghĩa phản khuyến sinh, dù tôi nghĩ họ đã đặt lòng nhân đạo sai chỗ.

Quan điểm của Benatar là cuộc sống quá nhiều những đau khổ nên việc cho ra đời những đứa trẻ là một tội ác. Vì thế, hành động đạo đức nhất của loài người là dừng việc sinh sản và chủ động khiến con người tuyệt chủng. Theo tôi thì quan điểm đó phổ biến hơn bạn nghĩ, mặc dù nó ít khi nào tồn tại lâu trong tâm trí chúng ta. Mỗi khi chúng ta ngã quỵ trước một thảm họa, giấc mơ của chúng ta sụp đổ, hoặc một người thân bị thương tích trầm trọng, chúng ta dễ dàng nảy ra ý nghĩ: “Có lẽ sẽ tốt hơn nếu mọi thứ đều chấm dứt”.

Chắc chắn đó là điều con người nghĩ khi họ định tự tử. Ý nghĩ đó thường được biểu hiện dưới dạng cực đoan nơi kẻ giết người hàng loạt, kẻ nổ súng ở trường học, cũng như những vụ thảm sát và diệt chủng khác. Họ biểu hiện thái độ thù nghịch ra ngoài bằng những cách cực đoan như thế. Họ thực sự như bị ma ám theo những cách nằm ngoài trí tưởng tượng của chúng ta. Họ không những nghĩ rằng cuộc sống là không chịu đựng nổi và xấu xa mà còn cho rằng sự sống phải bị trừng phạt vì tội ác của nó. Nếu chúng ta muốn xử lý và giảm thiểu cái ác, ta cần phải hiểu những thôi thúc đó của con người. Một phần không nhỏ những cay đắng của con người đến từ ý thức về nỗi đau khổ và sự xấu xa. Và chính sự cay đắng đó sẽ khiến chủ nghĩa phản khuyến sinh trở nên lạc lối khi được truyền bá rộng rãi. Trước hết, có thể con người chỉ từ chối việc sinh sản. Nhưng sau đó, họ sẽ cảm thấy sự thôi thúc muốn tiêu diệt sự sống hiện tại vì nghĩ rằng cuộc đời của một số người quá khủng khiếp đến nỗi việc kết thúc nó là một hành động nhân đạo. Chẳng hạn trong thời kì đầu của Đức Quốc xã, những người được đánh giá là bị tổn thương quá mức chịu đựng sẽ được ban cho cái chết như một ân huệ, và đó được xem là một hành động nhân đạo. Câu hỏi quan trọng là “hành động nhân đạo” như thế nên chấm dứt ở đâu? Một người bệnh tật, già nua, thiểu năng, tàn tật, đau khổ, bất lực và nổi loạn đến mức nào thì nên bị tiêu diệt như một tiêu chuẩn đạo đức? Và khi việc xóa bỏ hoặc hạn chế sự sống trở thành kim chỉ nam của bạn thì khả năng cao là bạn sẽ tiếp tục đẩy nó đến mức biến trái đất này thành địa ngục trần gian.

Tôi nghĩ rằng lời của những kẻ sát nhân hàng loạt ở trường trung học Columbine(*) có thể soi sáng cho chúng ta nhiều điều về mặt này. Chúng viết những chữ nguệch ngoạc, trông rất bất cẩn, lộn xộn và kiêu ngạo quá đáng. Nhưng sự thật là có một triết lý làm nền tảng cho lời của kẻ sát nhân rằng: Sự sống đáng bị trừng phạt vì sự tồn tại của nó đã là tội ác. Hệ quả của niềm tin đó là sự nối dài những đau khổ mà nó muốn chấm dứt. Một kẻ sát nhân viết rằng mình là người phán quyết cho tất cả sự sống trên mặt đất và tốt hơn hết là toàn bộ loài người nên bị tiêu diệt. Điều này đã định hình kế hoạch thảm sát của hắn. Cùng với đồng bọn, hắn đã bắn những người bạn cùng lớp, và đó chỉ mới là màn mở đầu của cả kế hoạch. Cả hai còn cài đặt bom khắp thành phố và tưởng tượng về việc làm nổ tung cả thành phố. Những kế hoạch như thế chỉ còn cách viễn cảnh về sự diệt chủng loài người một bước nhỏ.

Chú thích:

(*) Ngày 20/4/1999, hai thiếu niên đã xả súng vào các giáo viên và học sinh ở trường trung học Columbine, bang Colorado. Cuộc thảm sát đẫm máu này gây chấn động cả nước Mỹ. – BTV

Bạn ít khi nào có những tưởng tượng như thế trừ khi bạn đang bị chế ngự bởi một thứ gì đó tương tự như linh hồn xấu xa. Đó chính là hình ảnh của Mephistopheles, một kẻ mà quan điểm của hắn có thể được diễn đạt như sau: “Cuộc sống quá khủng khiếp với tất cả những hạn chế và xấu xa của nó. Vì thế, tốt hơn cả là nó đừng tiếp tục nữa”. Đó là lời lẽ của phần xấu xa trong con người bạn. Nó hoàn toàn có cơ sở và không có gì đáng ngạc nhiên khi nó nổi lên vào những lúc khủng hoảng trong đời bạn. Nhưng tôi tin rằng quan điểm đó là sai lầm về mặt bản chất. Trước hết, nó chỉ khiến cho tình trạng hiện tại tệ hơn mà thôi. Khi bạn đã quyết tâm làm cho mọi thứ tệ hơn thì tất nhiên nó sẽ chỉ trở nên tệ hơn. Khi động lực ban đầu của bạn dựa trên nỗi khiếp sợ chính sự sống thì tôi không biết làm thế nào bạn có thể khiến mọi thứ được tốt hơn. Đó không phải là con đường mà bất kì ai với một chút lòng biết ơn lại mong muốn bước đi. Có một điều gì thiếu logic trong cách lập luận này và khiến người nghe phải nghĩ: “Chắc chắn có điều gì đó ẩn giấu đằng sau lập luận nghe có vẻ có lý này”.

Dù lập luận trên đầy rẫy những sai lầm, chúng ta cũng không dễ dàng tạo nên một lập luận thay thế để chống lại. Đó là bởi vì việc xác định những mặt tiêu cực cũng có tác dụng của riêng nó, cũng như việc những mảng tối trong một bức tranh giúp tôn lên những phần tươi sáng. Điều tốt có thể được định nghĩa như sự ngược lại của điều xấu, và nhờ điều tốt mà chúng ta thường dễ dàng nhận ra những mặt xấu xa của thế giới hơn. Tôi đã cố gắng tìm kiếm những tiêu chuẩn vàng trên con đường chống lại sự xấu xa và giúp mọi người thấy được những điều tốt đẹp. Một vài điều trong số đó khá thực tế và khó khăn. Chẳng hạn, tôi thường đề nghị với bạn đọc của mình hãy chủ động trở thành người vững vàng nhất sau cái chết của một người thân. Nói cách khác, bạn hãy can đảm lo chu toàn hậu sự và chăm sóc cho các thành viên còn lại trong gia đình sau biến cố khủng khiếp ấy. Đó là lúc mà bạn có thể phát huy được tiềm năng trong mình. Đó là lúc mà sức mạnh của sự sống có thể được biểu hiện trong bạn. Loài người đã và luôn sẽ đối mặt với mất mát và chết chóc. Chúng ta là con cháu của những người đã sống sót qua tất cả những điều đó. Trong ta luôn có sẵn sức mạnh kì diệu để vượt qua những điều như thế.

Nếu bạn thực sự yêu quý ai đó, bạn có thể cảm thấy việc bình tĩnh trước cái chết của người đó là một sự phản bội sâu sắc với người đã khuất. Bạn có thể nghĩ rằng khả năng bình tĩnh trước cái chết của người thân chứng tỏ rằng tình cảm của bạn với họ hết sức nông cạn và hời hợt. Bạn sẽ nghĩ rằng nếu bạn thực sự quan tâm sâu sắc đến họ, bạn hẳn sẽ phải ngã quỵ. Nhưng sự thật là nếu cái chết của một ai đó đều khiến những người thân sụp đổ thì có lẽ loài người đã bị diệt chủng từ lâu rồi. Mong ước cuối cùng của người hấp hối chắc chắn không phải là việc người thân bị suy sụp khi mình ra đi. Thay vào đó, tôi nghĩ là người hấp hối thường cảm thấy tội lỗi vì gánh nặng và đau khổ mà mình gây nên cho những người ở lại. Vì thế, tôi tin rằng mong ước lớn nhất của người hấp hối là người thân sẽ có thể tiếp tục sống hạnh phúc sau một thời gian đau buồn vừa phải.

Vì thế, việc bạn sụp đổ sau cái chết của người thân mới chính là sự phản bội với người đã khuất, và nó hoàn toàn không phải là một hành động tưởng niệm đúng đắn. Chỉ có kẻ ích kỷ nhất trên thế giới mới mong muốn nỗi đau buồn vô tận cho những người thân của mình. Sự vững vàng trước cái chết không những tốt cho người hấp hối mà còn tốt cho cả người thân của họ. Bạn cần phải vững vàng để có thể chăm sóc tốt cho những thành viên đang đau buồn trong gia đình, đặc biệt là những người già cả, yếu ớt và những người không thể trụ vững. Họ cần một người mạnh mẽ trước cái chết để giúp tất cả họ vượt qua hoàn cảnh đó. Khi bạn hiểu rõ được trách nhiệm này, bạn cũng đồng thời nhận ra sức mạnh vĩ đại trong mình. Đó là điều mọi người cần đến trong một buổi tang lễ. Trong hoàn cảnh đó, mọi người thường chẳng biết nói gì. Tất cả đều lặng im trước sự trống vắng vô hạn xung quanh kiếp người ngắn ngủi. Sự dũng cảm và vững vàng trong hoàn cảnh đó có tác dụng xoa dịu và nâng đỡ lớn lao.

Trong những buổi nói chuyện, tôi đã nhiều lần nói rằng sự vững vàng trong tang lễ của người mình yêu thương là một mục tiêu đáng để hướng tới. Vì thế, không ít khán giả bảo tôi rằng họ đã vững vàng hơn trong những lúc tuyệt vọng. Họ đặt mục tiêu cho mình phải mạnh mẽ và đáng tin cậy trong lúc khủng hoảng. Và họ đã có thể làm điều đó và trở thành nơi nương tựa cho những người đau khổ xung quanh. Ít nhất điều đó cũng khiến một hoàn cảnh tồi tệ trở nên đỡ đáng sợ hơn và có tác dụng tích cực cho những người khác. Khi bạn nhìn thấy ai đó đứng lên từ thảm họa, mất mát, cay đắng và tuyệt vọng, bạn nhận ra rằng đó là điều có thể làm được. Kết quả là bạn sẽ bắt chước hành động đó trong những lúc khó khăn. Sự dũng cảm và hành động cao đẹp trước một tấn thảm kịch là điều hoàn toàn ngược lại với sự đau khổ, hoài nghi và thái độ bất cần mà mọi người thường mắc phải.

Tất nhiên tôi hiểu được vì sao con người hay rơi vào trạng thái tiêu cực. Tôi đã dành ra hàng ngàn giờ để điều trị tâm lý cho bệnh nhân. Tôi có trải nghiệm sâu sắc về những tình huống cực kì khó khăn đến từ thân chủ lẫn đời sống cá nhân của mình. Cuộc sống con người đầy vất vả. Bạn có thể nghĩ rằng cuộc sống quá khó khăn đến khi bạn gặp một mảnh đời cơ cực hơn mình gấp trăm lần, và bạn thầm tự hỏi làm thế nào người đó có thể tồn tại được. Và không ít lần chính người đó cũng có cảm giác như bạn khi chứng kiến một người khác còn kém may mắn hơn họ. Người đó cũng sẽ cảm thấy xấu hổ vì đã nghĩ bản thân kém may mắn trong khi thực sự thì nhiều người còn kém may mắn hơn.

Nỗi cay đắng do đau khổ gây ra là điều không đáng để ta vướng phải. Hơn nữa, nó chẳng đưa đến hệ quả tốt đẹp nào và chắc chắn sẽ mang lại nhiều điều xấu. Vậy thì ta nên có thái độ như thế nào đây? Tôi bắt đầu chiêm nghiệm nghiêm túc về đề tài này ngay trước lễ Tạ ơn năm 2018, lúc tôi đang viếng thăm nước Mỹ. Có thể nói đó là ngày lễ lớn nhất ở nước Mỹ (và cũng là một ngày lễ lớn ở Canada diễn ra khoảng một tháng sau đó). Sau đó, còn có một ngày lễ lớn tương tự, lễ Giáng sinh, vốn cũng có thể được xem là một ngày lễ về lòng biết ơn bởi vì nó nói về sự xuất hiện của Đấng Cứu Thế giữa mùa đông lạnh giá và u ám (một hình ảnh tượng trưng cho sự tái sinh vĩnh cửu của hi vọng). Lòng biết ơn chính là một thay thế xứng đáng cho sự cay đắng, và có lẽ đó là sự thay thế duy nhất. Sau 7 năm sống ở Mỹ, tôi nhận thấy rằng sự nổi bật của lễ Tạ ơn so với các ngày lễ khác dường như hết sức hợp lý, cả về mặt thực tiễn lẫn tượng trưng. Khi một dân tộc xem việc bày tỏ lòng biết ơn là một ngày lễ lớn, điều đó nói lên tầm quan trọng vượt trội của phẩm chất đó đối với đạo đức của quốc gia. Điều đó có nghĩa là mỗi cá nhân cần phải đặt trái tim của mình đúng chỗ, và mọi người đều nên khuyến khích sự phát triển của phẩm chất đó. Tại sao lòng biết ơn là điều mà ta nên nuôi dưỡng mặc cho tất cả những rắc rối của cuộc sống? Đó là bởi vì bạn có thể trở nên can đảm nếu bạn muốn. Bạn có thể trở nên tỉnh thức hơn và chú tâm hơn. Mặc dù bạn có thể thấy rõ cuộc sống khó khăn đến mức nào, bạn vẫn giữ được lòng biết ơn vì đó là một thái độ dũng cảm với cuộc sống. Bạn giữ được lòng biết ơn không phải vì bạn ngây thơ mà vì bạn muốn góp sức xây dựng những gì tốt đẹp nhất cho bạn, cho đất nước và thế giới. Cũng như thế, bạn biết ơn không phải vì bạn không có khổ đau mà vì đó là một hành động dũng cảm và là thái độ đúng đắn trước những thăng trầm của cuộc đời.

Hãy bày tỏ lòng biết ơn với những thành viên trong gia đình bằng cách đối xử với họ tốt hơn bởi vì họ có thể ra đi bất cứ lúc nào. Còn với bạn bè, hãy bày tỏ lòng biết ơn bằng cách nhận ra sự quý giá và mong manh của tình bạn cũng như có những hành động hợp lý để giữ gìn nó. Với xã hội, hãy bày tỏ lòng biết ơn bằng cách luôn nhắc nhở bản thân về những thành quả to lớn mà những người đi trước đã cố công tạo dựng với mong ước thế hệ sau sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn.

Sự cám dỗ của lòng oán hận và cay đắng rất to lớn. Con người chúng ta cần phải nỗ lực thật sự để tránh đi vào con đường đó, nhất là khi bạn không còn ngây thơ nữa. Lòng biết ơn gắn liền với sự ngây thơ ấy bắt nguồn từ sự thiếu kinh nghiệm và kém hiểu biết. Và đó là không phải là một điều tốt đẹp. Vì thế, nếu bạn tỉnh táo và thấy rõ được tình trạng của thế giới, bạn sẽ dễ bị cuốn vào sự cay đắng và oán hận. Bạn sẽ tự hỏi: “Tại sao mình lại không bước vào con đường đen tối đó chứ?”. Với tôi, câu trả lời xác đáng nhất là nhờ lòng dũng cảm. Bạn phải có đủ dũng cảm để nói: “Không, đó không phải là con đường xứng đáng cho mình dù có muôn ngàn những lý do cuốn mình về hướng đó. Mặc cho tất cả những gánh nặng của cuộc sống, mình sẽ đấu tranh để giúp thế giới trở thành một nơi tốt đẹp hơn”.

LÒNG BIẾT ƠN, VÀ HƠN NỮA LÀ TÌNH YÊU THƯƠNG

Tôi nghĩ rằng lòng dũng cảm như thế cũng là một phần của tình yêu thương. Nếu sự oán hận và cay đắng – hệ quả của lòng hận thù – sẽ hủy diệt thế giới thì ngược lại, tình yêu thương chân thật có thể cứu giúp thế giới. Với tôi, đó là một quyết định quan trọng trong cuộc sống và chúng ta nên nghĩ về tình yêu thương như một hành động có chủ ý. Có vô số nguyên nhân dẫn đến sự nổi lên của lòng oán hận, giận dữ và ác tâm. Vì thế, bạn cần đến một niềm tin mạnh mẽ rằng sự sống cần được hỗ trợ và củng cố bởi mục tiêu và hành động của bạn, mặc dù rất khó để chứng minh được điều này, nhất là trong hoàn cảnh khó khăn. Mặc dù Chúa có rời bỏ loài người thì đó là một trách nhiệm nặng nề mà mỗi người trong chúng ta đều phải gánh vác để giúp thế giới đi lên và tiến tới (và giúp nó không bị biến thành địa ngục).

Chính nơi trách nhiệm nặng nề đó mà lòng dũng cảm được biểu hiện để giúp con người thực hiện những điều khó khăn nhưng tốt đẹp trong hoàn cảnh tệ hại nhất. Nếu bạn quyết tâm giúp cho tình yêu thương và lòng dũng cảm được biểu hiện thì bạn chắc chắn sẽ khiến mọi thứ tốt đẹp hơn dù bạn biết mình sẽ phải thực hiện một cú lội ngược dòng ngoạn mục.

Bạn sẽ cố gắng giúp bản thân tốt đẹp hơn cứ như thể bạn đang giúp cho người mình quan tâm nhất trên đời. Bạn cũng sẽ làm thế với gia đình và cộng đồng. Bạn sẽ hướng tới sự hài hòa ở mọi cấp độ, từ bản thân đến gia đình và xã hội. Bạn vẫn quyết tâm dù thấy rõ được những hỏng hóc và khiếm khuyết khắp mọi nơi, kể cả nơi bản thân mình. Đó là một hành động đúng đắn và dũng cảm. Có lẽ đó là định nghĩa đúng đắn của lòng biết ơn và tôi nghĩ nó không thể tách rời khỏi lòng dũng cảm và tình yêu thương.

Bạn có thể sẽ hỏi: “Liệu con người có thực sự nhận thức và hành động theo cách đó?” hoặc thậm chí “Liệu họ có khả năng làm thế?”. Một trong những bằng chứng thuyết phục nhất mà tôi có được là nỗi đau khổ của việc mất người thân. Ngay cả khi bạn không chắc lắm về giá trị của sự sống hoặc của chính người vừa mất, bạn thường sẽ cảm thấy đau buồn về cái chết của họ. Phản ứng đó không hẳn mang tính chất chủ động. Sự đau buồn là một trải nghiệm lạ lùng. Nó chiếm lấy bạn một cách bất ngờ. Bạn cảm thấy sốc và hoang mang. Bạn không chắc là mình nên phản ứng như thế nào. Nhưng sự thật là nếu bạn có thể chủ động đau buồn, đó không còn là một cảm giác chân thật nữa. Và khi bạn không cảm thấy sự đau buồn chiếm ngự, bạn thường nghĩ: “Mình không thực sự cảm thấy buồn gì cả. Mình không khóc lóc, không bị chìm đắm trong đau khổ. Mình quá dửng dưng để vẫn có thể tiếp tục làm những việc hằng ngày” (một điều đặc biệt thường xảy ra khi bạn nhận tin dữ ở xa). Nhưng rồi sau đó khi bạn đang làm một việc bình thường, nỗi đau đột nhiên ập tới như một cơn sóng dữ. Và điều đó cứ tiếp tục lặp đi lặp lại không dứt. Những cơn sóng đó nổi lên từ sâu thẳm tâm hồn và chiếm lấy cả con người bạn. Nỗi đau hẳn là một biểu hiện của tình yêu thương. Nó có lẽ là bằng chứng cao nhất về tình yêu thương. Sự đau khổ là một biểu hiện tự nhiên của niềm tin rằng người vừa qua đời là người bạn rất yêu quý dù có thể người đó đầy lỗi lầm và khiếm khuyết. Nếu không thì tại sao bạn lại cảm thấy đau khổ và mất mát như thế? Bạn đau khổ vì một điều gì đó quý giá đã không còn nữa. Vì thế, tận trong sâu thẳm bạn nghĩ rằng cuộc sống của người đó rất quý giá mặc cho những rắc rối mà người đó gây ra cho bạn và cho bản thân người đó. Theo kinh nghiệm của tôi thì điều như thế này xảy ra ngay cả khi người chết là một kẻ cực kỳ tồi tệ. Hiếm có cái chết nào mà không mang lại sự đau khổ dù cuộc đời của người đó có sai lầm đến đâu đi nữa.

Như thế, khi chúng ta đau khổ vì cái chết của ai đó, tận trong sâu thẳm ta nghĩ rằng sự tồn tại của người đó là quý giá mặc cho tất cả những sai lầm, khiếm khuyết. Có thể nói đó là biểu hiện của một ý thức nền tảng hơn, rằng bản thân sự sống có giá trị tự thân của nó. Vì thế, lòng biết ơn là một quá trình chủ động dũng cảm bày tỏ lời cảm ơn với sự sống mặc cho tất cả những bi kịch của cuộc đời. Có lẽ đó là điều chúng ta cố gắng làm trong những buổi họp mặt gia đình như lễ lạt, cưới hỏi và tang lễ. Không ít những cuộc gặp mặt như thế chứa đầy khó khăn và căng thẳng. Đó quả thật là một nghịch lý. Khi những người thân tụ họp lại cùng nhau, ai cũng vui mừng trước sự có mặt của người khác nhưng đồng thời cũng ước gì người kia trở nên tốt hơn. Chúng ta luôn thất vọng với người khác và chính bản thân mình. Trong bất kì buổi gặp mặt gia đình nào, bạn luôn cảm nhận được sự ấm áp và gần gũi đến từ những trải nghiệm và ký ức chung, nhưng đồng thời bạn cũng cảm thấy nỗi đau khổ đi kèm với chúng. Bạn thấy một vài người trong gia đình dường như bị mắc kẹt và đi về những nẻo đường không tốt cho họ. Còn một vài người khác thì già đi và mất dần sức sống lẫn sức khỏe (điều đó có thể trái ngược với ký ức của bạn về thời tuổi trẻ đầy năng lượng và sức sống của họ). Nhận thức này sẽ khiến bạn đau khổ. Nhưng kết luận cuối cùng của bạn vẫn là: “Thật tốt khi chúng ta có thể tụ họp và cùng ăn chung một bữa ăn thế này, cùng nói chuyện và cảm nhận được sự có mặt của nhau, và cùng chia sẻ những buồn vui, khó khăn trong cuộc sống”. Và mọi người đều hi vọng rằng “Nếu chúng ta đoàn kết thì có lẽ mọi việc rồi cũng sẽ ổn thỏa”. Như thế, bạn đã thực hiện một quyết định quan trọng khi bạn tham gia cùng những người khác trong thời khắc đau khổ: “Mặc cho tất cả những khó khăn, thật may mắn khi chúng ta vẫn còn có nhau và còn bên nhau”. Điều đó thật sự mang tính tích cực.

Điều đó cũng đúng với mối quan hệ của bạn và con cái. Nỗi đau khổ của tôi trong cuộc sống thường bị phóng đại lên khi nó có liên quan đến con gái tôi, vì con bé dường như lúc nào cũng bệnh tật suốt từ nhỏ đến lớn. Mỗi đứa trẻ đều mang trong mình tiềm năng lớn lao với khả năng phát triển thành một con người vĩ đại và có ích cho xã hội. Nhưng một đứa trẻ mới 3-[4] tuổi trông thật sự rất mỏng manh, dễ vỡ (và hình ảnh đó dường như chẳng thể nào bị xóa nhòa khỏi tâm trí của các bậc cha mẹ ngay cả khi chúng đã trưởng thành). Tất cả những điều đó là một phần của niềm vui có con, nhưng đó cũng là nguồn gốc của nỗi đau khổ. Sự yếu ớt của trẻ em gần như chắc chắn mang lại cho chúng mối nguy hiểm nào đó. Thế nhưng tôi nghĩ rằng khi tôi cố gắng xóa bỏ toàn bộ sự yếu ớt đó nơi trẻ em, tôi cũng đồng thời hủy diệt những điều tôi yêu quý nơi chúng. Tôi còn nhớ mình đã có suy nghĩ như thế khi con trai tôi lên ba bởi vì lúc đó thằng bé rất dễ thương và vui nhộn. Ở tuổi lên ba, nó trông nhỏ xíu. Và nó sẽ té, đập đầu vào bàn, trượt chân ở cầu thang, hoặc chạy chơi trên những mảnh vụn kim loại với lũ bạn. Hoặc nó sẽ chơi đùa trong bãi đậu xe và chạy đi một cách bất cẩn giữa vô số xe hơi đang di chuyển. Một mặt, sự yếu ớt của trẻ em có thể khiến bạn giật mình và mong muốn bảo bọc chúng. Mặt khác, bạn cũng muốn phát triển cho chúng tính tự lập và đẩy chúng ra ngoài thế giới bởi vì nó sẽ giúp chúng mạnh mẽ hơn. Cũng chính tính mỏng manh của sự sống thường khiến bạn giận dữ và nguyền rủa số phận.

Khi tôi nghĩ về cha mẹ mình, tôi cũng có cảm giác tương tự. Họ đang già đi. Và khi con người già đi, bạn dường như chỉ thấy được những đặc điểm nổi bật của họ. Cha mẹ tôi có những tính cách điển hình. Họ chẳng khác gì con người của họ vào tuổi 50, và bây giờ tính cách của họ trông còn rõ hơn nữa. Tất nhiên họ có những mặt mạnh và mặt yếu của mình. Vào tuổi ngoài 80, cá tính của họ còn rõ ràng hơn. Đôi lúc bạn cảm thấy bực bội khi phải đối mặt với những cá tính đó. Bạn sẽ thầm nghĩ: “Chẳng phải mọi chuyện sẽ tốt hơn nếu họ chịu thay đổi sao?”. Tôi không nghĩ rằng cách tôi cảm nhận về cha mẹ mình thì khác so với cách mà những người xung quanh cảm nhận về nhau. Và tôi không hề có ý chỉ trích họ. Hơn nữa, tôi chắc rằng họ (và những người khác) cũng nghĩ như vậy về bản thân tôi. Nhưng điều quan trọng là tất cả những cá tính, sự yếu ớt và hạn chế đó là một phần không thể thiếu của những gì mà bạn yêu quý.

Vì thế, có thể nói rằng không những bạn yêu thương ai đó mặc cho những yếu kém của họ mà bạn còn yêu thương họ vì chính những yếu kém đó. Đó là một điều đáng để chúng ta hiểu rõ. Điều đó sẽ giúp bạn giữ được lòng biết ơn giữa nghịch cảnh. Mặc cho những điều tối tăm trên thế giới và trong tâm hồn của chính chúng ta, con người vẫn có thể nhìn nhau như những hợp thể độc nhất chứa đựng tiềm năng và phẩm chất kì diệu. Điều đó có thể được biểu hiện trên thế giới cũng như trong mối quan hệ giữa con người với nhau. Đó là điều mà bạn nên cảm thấy biết ơn một cách sâu sắc. Đó cũng chính là liều thuốc giúp ích cho bạn rất nhiều khi bạn chới với vì vực thẳm và bóng tối.

Hãy giữ thái độ biết ơn dù chịu nhiều đau khổ.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.