CHÍNH CÂU CHUYỆN ĐÓ
Bạn có thể có lý do chính đáng để oán hận, dối trá và kiêu ngạo. Bạn luôn đối mặt với những thế lực hỗn loạn, khủng khiếp, và đôi lúc bạn bị thua thiệt một cách thảm hại. Sự lo âu, ngờ vực, xấu hổ, đau đớn và bệnh tật; sự dày vò của lương tâm, nỗi đau khổ giằng xé tâm can, giấc mơ tan vỡ và sự thất vọng não nề; sự phản bội, sự thống trị chuyên chế của xã hội, và sự buồn tủi của tuổi già với điểm kết thúc là cái chết. Với tất cả những điều đó, làm thế nào mà bạn không suy sụp, giận dữ, hành động tội lỗi và căm ghét cả hi vọng cho được? Trong chương này, tôi sẽ nói về cách làm thế nào mà bạn có thể chống lại sự thoái hóa đen tối đó. Trước hết, bạn cần phải hiểu được nhân cách của mình cùng những mặt trái của nó. Nói cách khác, bạn phải biết rõ mình đang đối mặt với điều gì. Bạn cần phải nhìn rõ những thôi thúc đen tối trong con người mình và theo tôi thì bộ ba của sự oán hận, dối trá và kiêu ngạo là những yếu tố chính.
Chúng ta nên nhìn nhận thế giới như thế nào để không bị cám dỗ mà đi vào những con đường thấp hèn? Theo kinh nghiệm hàng ngàn năm của loài người, sự hiểu biết rõ ràng và sâu sắc một vấn đề luôn là khởi đầu tốt. Chúng ta hãy bắt đầu điều đó với một cái nhìn khác biệt, một điều mà con người hiện đại thiên về vật chất sẽ cảm thấy khó hiểu. Câu hỏi đầu tiên là: “Thế giới được tạo thành từ những gì?”. Để trả lời, chúng ta cần phải xem xét thế giới thực tại qua trải nghiệm hoàn chỉnh của một người tỉnh táo với thế giới nội tâm phong phú của người ấy như giấc mơ, tri giác, cảm giác cùng những thôi thúc và mơ mộng. Nói cách khác, đó là thế giới được biểu hiện cho riêng ý thức của bạn.
Chúng ta hãy thử xét đến hành động thức dậy vào mỗi sáng. Nếu ai đó hỏi bạn nhận biết được điều gì, bạn có lẽ sẽ đề cập đến những vật cụ thể nào đó mà một người nằm cạnh bạn cũng thấy. Có thể bạn sẽ mô tả đồ vật trong phòng ngủ như bàn, ghế, quần áo (được sắp xếp chỉnh tề hoặc bừa bãi tùy vào tính cách và tình trạng của bạn tối qua). Nhiều khả năng bạn sẽ trả lời theo cách khách quan và thực tế như thế. Và tất nhiên, trong câu trả lời của bạn có một phần sự thật. Thế nhưng, bạn thường ít để ý đến những vật quen thuộc hơn bạn nghĩ. Con người thường không muốn dành thời gian, công sức để nhận biết những gì mà họ có thể ghi nhớ dễ dàng.
Sự thật là tất cả đồ đạc trong phòng ngủ của bạn không phải là điều bạn nhận biết đầu tiên khi thức dậy. Bạn đã quá quen thuộc với chúng rồi. Không có lý do gì để bạn tiếp tục nỗ lực tìm hiểu về chúng nữa. Thay vào đó, bạn thường đi vào thế giới nội tâm của mình để nhận biết thế giới thực tại. Bạn bắt đầu bằng việc nghĩ về sân khấu cuộc đời, nơi mà bạn sẽ diễn xuất trong chốc lát. Điều bạn nhận biết khi thức dậy là những sự kiện có thể xảy ra trong ngày hôm đó, và có thể là trong cả tuần, cả tháng hoặc cả năm tiếp theo nữa. Điều bạn thực sự quan tâm khi thức dậy là chính câu hỏi: “Tôi nên làm gì để khai thác được tất cả những tiềm năng phức tạp, rắc rối, thú vị, nhàm chán, hạn hẹp, vô tận, may mắn và thảm họa đó?”.
Thế giới ngoài kia chứa đựng những tiềm năng vô tận để bạn khai thác. Đó là lĩnh vực của những khả năng bí ẩn mà không ai hiểu hết được. Về mặt nguyên tắc, dường như không có giới hạn nào cho những điều chưa biểu hiện. Bạn có thể xem chúng như một kho tàng vô tận của thế giới hoặc như chiếc sừng sung túc(*) trong thần thoại Hi Lạp. Nhưng đó chỉ mới là một nửa của câu chuyện. Nếu tiềm năng bạn bắt gặp được thể hiện không đúng cách (vì lỗi của bạn hay vì sự ngẫu nhiên của thế giới), bạn sẽ gặp rắc rối khủng khiếp. Vì thế, cái chưa biết ngoài kia mà bạn phải đối mặt chứa đựng vô số điều tốt cùng lúc với những điều kinh khủng, đau đớn và chết chóc. Chính vì lý do đó mà tiềm năng thường không tuân thủ những quy tắc đơn giản của thế giới vật chất. Theo logic thông thường, vật chất chỉ có thể tồn tại dưới một dạng duy nhất vào một thời điểm nhất định, và nó chắc chắn không thể biểu hiện như hai mặt đối lập cùng một lúc. Thế nhưng, tiềm năng không tuân theo quy luật đó. Nó không thể được phân loại theo cách như thế. Nó có thể vừa là bi kịch vừa là hài kịch, vừa là cái thiện vừa là cái ác, và cũng có thể là bất cứ thứ gì giữa hai thái cực. Nó không thể được nhận thức rõ ràng như những vật thông thường. Nó thậm chí còn không tồn tại khi chưa được biểu hiện ra – trừ khi tồn tại ở dạng điều gì đó có thể. Có lẽ ta nên hiểu nó như cấu trúc của thực tại, trước khi thực tại được biểu hiện rõ ràng trong hiện tại, nơi mà thực tại dường như tồn tại một cách hiển nhiên nhất. Nhưng những sinh vật như chúng ta thường không sống trong hiện tại. Vì thế, hiện tại chưa hẳn là điều thật nhất đối với ý thức con người. Như lời khuyên của những nhà thông thái, chúng ta phải vật lộn để “có mặt trong giây phút hiện tại”. Khi tâm trí chúng ta buông lơi, nó sẽ phóng về tương lai để trả lời câu hỏi “Điều gì sẽ có thể xảy ra?”. Sự sống nằm ở việc cố gắng trả lời cho câu hỏi đó. Đó là sự đối mặt đích thực với thực tại. Câu hỏi “Điều gì đã và đang xảy ra?” thuộc về quá khứ và là điều đã đạt được. Chính câu hỏi “Điều gì sẽ có thể xảy ra?” mới đại diện được cho sự sống mới mẻ, cho cuộc phiêu lưu kì thú được tạo nên bởi sự gặp gỡ của một sinh vật có ý thức và những tiềm năng vô tận.
Chú thích:
(*) Chiếc sừng sung túc là một biểu tượng của sự phong phú dồi dào. Ở châu Âu, người ta thường vẽ hoặc có khi trao tặng cho khách quý một chiếc sừng đựng đầy hoa quả để tượng trưng cho nguyện vọng và lời chúc tụng hạnh phúc, giàu có, ấm no. – BTV
Và nếu như tiềm năng trông thực hơn những gì đã và đang diễn ra thì việc tìm hiểu về nó cũng mang một tầm quan trọng hơn hẳn. Nhưng làm thế nào chúng ta có thể tìm hiểu một điều chưa hiện diện ở đây và bây giờ, một điều có thể xảy ra nhưng vẫn chưa được biểu hiện? Và làm thế nào chúng ta có thể giao tiếp với nhau một cách hiệu quả về chúng? Câu trả lời chính là sự truyền đạt bằng chuyện kể về những gì đã, đang và có thể xảy ra. Điều đó có nghĩa rằng nếu tiềm năng là điều chúng ta phải đối mặt thì chính những câu chuyện chứa đựng sự thông thái là điều chúng ta cần đến nhất.
Chúng ta thường nghĩ về cuộc đời mình như những câu chuyện, và diễn tả trải nghiệm của mình theo cùng cách như thế. Chúng ta thường kể cho mọi người về tình trạng hiện tại của mình và sau đó là những gì chúng ta hướng tới. Đó là cách mà chúng ta muốn hiện thực hóa những tiềm năng trên con đường tới đích của mình. Chẳng ai nghĩ điều đó là bất thường cả. Những câu chuyện không chỉ đơn thuần kể lại một chuỗi sự kiện trong cuộc đời chúng ta, mà chúng có ý nghĩa sâu sắc nhiều hơn thế. Khi bạn mô tả hành động của một người nào đó, bạn thường mô tả cả những gì họ nhận biết, đánh giá và suy nghĩ. Khi bạn làm thế, một câu chuyện được mở ra và sự mô tả của bạn càng tốt chừng nào thì nó càng giống một câu chuyện chừng đó. Hơn nữa, chúng ta nhận thức về thế giới như một tập hợp các nhân vật đại diện cho điều ta phải đối mặt. Những gì bí ẩn, bất ngờ, mới mẻ được diễn tả dưới dạng một vở kịch. Đó là tính chất của thế giới tiềm năng mà chúng ta muốn hiện thực hóa, và cũng là tính chất của bản thân ta như những diễn viên đối mặt với thế giới đó. Chúng ta dùng câu chuyện để diễn đạt tất cả những điều đó.
Có thể nào lý do chúng ta giao tiếp bằng câu chuyện là vì xét về bản chất, những gì con người làm đều là một câu chuyện? Có thể nào thế giới của những trải nghiệm cá nhân kì thực chính là một câu chuyện, và nó không thể nào được diễn đạt bằng một hình thức khác chính xác hơn? Về mặt nguyên tắc thì chúng ta thích nghi với thế giới thực tại. Vì thế, nếu chúng ta nhận thức về thế giới như một câu chuyện thì đó có lẽ là một cái nhìn chính xác (hoặc ít nhất cũng là một cái nhìn thực tế). Thế nhưng bạn có thể lập luận rằng cái nhìn của khoa học về thế giới hẳn phải chính xác hơn, và quan điểm của khoa học không mang tính chất của một câu chuyện. Nhưng theo quan điểm của tôi thì khoa học vẫn là một phần của câu chuyện nào đó, chẳng hạn như “theo đuổi sự thật một cách khách quan, cẩn trọng để giúp thế giới trở thành một nơi tốt hơn, giảm bớt khổ đau, kéo dài tuổi thọ và tạo nên sự thịnh vượng”. Đó hẳn phải là một trong những lý do quan trọng khi con người theo đuổi khoa học. Nếu không thì tại sao ta phải trải qua quá trình rèn luyện gian khó của khoa học? Nếu mục đích là để kiếm tiền thì với trí thông minh và sự cần cù của mình, một nhà khoa học có thể chọn những cách hiệu quả và dễ dàng hơn nhiều. Nếu nói về động lực thực sự thì tình yêu khoa học không chỉ là sự tìm hiểu thế giới với một cái đầu lạnh. Những nhà khoa học vĩ đại tôi biết đều có niềm đam mê mãnh liệt với điều mà họ theo đuổi. Một điều gì đó đầy cảm xúc luôn thúc đẩy họ. Họ hi vọng rằng sự tìm hiểu khách quan sẽ đưa đến một kết quả tích cực nào đó giúp thế giới trở thành một nơi tốt đẹp hơn. Điều đó mang lại cho khoa học những tính chất của một câu chuyện (ví dụ như động lực của các nhân vật cũng như sự biến đổi của họ qua thời gian).
Chúng ta thường nhận thức về trải nghiệm cá nhân của mình như một câu chuyện. Nói một cách nôm na thì đó là câu chuyện về hoàn cảnh hiện tại của chúng ta, mục tiêu mà chúng ta hướng tới, kế hoạch và những cuộc phiêu lưu trên đường đi tới mục tiêu đó, cũng như sự sụp đổ và tái sinh trên cuộc hành trình này. Bạn luôn nhận biết và hành động dựa trên một cấu trúc như thế. Một phần nguyên nhân của điều đó là vì con người thường nhìn thế giới như một tập hợp những nhân vật trong mối liên hệ đến hoàn cảnh hiện tại và mục tiêu tương lai của bản thân. Chúng ta nhìn thấy ý định của những thực thể sống khắp mọi nơi (ngay cả khi nó không đúng với sự thật)1, và chúng ta cũng thường dạy cho trẻ em về thế giới theo cùng một cách như thế. Đó là lý do nhân vật đầu máy xe lửa Thomas trong truyện tranh Thomas the Tank Engine có gương mặt người cùng với nụ cười. Cũng như thế, ta thường vẽ ông mặt trời với một khuôn mặt và nụ cười. Ngay cả với người lớn thì luôn có một nhân vật nào đó trên mặt trăng và những vị thần rải rác khắp các vì sao. Mọi thứ đều chứa đựng những thực thể sống động. Điều đó phản ánh được xu hướng tự nhiên của con người trong việc xem mọi thứ như một nhân cách với những ý định nào đó, ngay cả với những vật vô tri vô giác. Vì thế bạn có thể nghĩ rằng xe hơi của mình cũng có một khuôn mặt như con người nằm ở trước đầu xe (một điều không có gì là vô lý cả).
Chúng ta nhận thức, suy nghĩ và hành động như thế bởi vì loài người hầu như luôn sinh hoạt như một tập thể trong sự hiện diện (với những mặt tốt và mặt xấu) của nhiều người khác. Và điều đó luôn đúng trong lịch sử. Hầu như tất cả mọi thứ thuộc về con người trong chiều dài lịch sử đều mang tính xã hội. Ngay cả khi chúng ta không tương tác với người khác thì đối tượng của ta cũng là một sinh vật. Có thể ta đang săn chúng (hoặc bị chúng săn), chăn nuôi hoặc chơi đùa với chúng. Tất cả những tương tác đó định hình bộ não và nhận thức của chúng ta, và khiến ta mang tính chất xã hội, thay vì tính khách quan như khoa học. Chúng ta không được sinh ra với bản năng tự nhiên để biết được bảng tuần hoàn hóa học. Chúng ta chỉ có được tri thức đó cách đây vài trăm năm với rất nhiều thời gian và công sức. Hơn nữa, mặc dù những người khác đã rất vất vả để đạt được tri thức đó, ta vẫn không thể học chúng một cách dễ dàng. Về mặt cơ bản, những tri thức đó chẳng hấp dẫn chút nào (ít nhất là với đa số chúng ta) bởi vì chẳng có một câu chuyện nào gắn liền với chúng. Mặc dù những kiến thức đó phản ánh một cách chính xác thực tại khách quan, loài người vẫn phải vật lộn mới có thể thấu hiểu được những điều trừu tượng như thế.
Trái lại, khi ai đó kể cho bạn nghe một câu chuyện, nó lập tức thu hút sự chú ý của bạn. Nó có thể là một câu chuyện phức tạp, đòi hỏi hàng giờ tập trung để có thể hiểu được. Nó thậm chí có thể là một câu chuyện về cách bảng tuần hoàn hóa học được khám phá như thế nào, với tất cả những khó khăn và thắng lợi trên cuộc hành trình đó. Nếu bạn kể một câu chuyện một cách khéo léo, nó sẽ lôi cuốn và được mọi người ghi nhớ. Họ sẽ liên tục yêu cầu bạn làm điều đó. Chẳng có đứa trẻ nào lại kéo chân bạn để năn nỉ: “Ba đọc cho con thêm một dòng nữa trong bảng tuần hoàn hóa học đi!”, nhưng chắc chắn bọn trẻ sẽ muốn nghe bạn đọc một câu chuyện, ngay cả khi cùng một câu chuyện đó được kể đi kể lại mỗi đêm. Đó là một dấu hiệu chứng tỏ tầm quan trọng sâu sắc của chuyện kể. Có thể bạn nghĩ rằng câu chuyện đó đơn giản nhưng khi một đứa trẻ lắng nghe chăm chú, trẻ đang tiếp thu rất nhiều tầng nghĩa của câu chuyện (nếu đó là một câu chuyện hay, đặc biệt là một chuyện kể truyền thống).
Về mặt bản chất, tất cả chúng ta đều mang những tính chất chung của con người, nếu không thì chúng ta không thể giao tiếp với nhau được. Sự giao tiếp cần đến những điều mà cả hai đều phải biết mà không cần nói ra. Hãy tưởng tượng bạn nói với ai đó: “Sáng nay tôi tức giận lắm”. Nếu người đó muốn tiếp tục cuộc nói chuyện, người đó hẳn sẽ hỏi bạn tại sao. Người đó sẽ không hỏi bạn “Ý anh nói ‘tức giận’ là sao?” bởi vì họ chắc chắn biết “tức giận” nghĩa là gì từ kinh nghiệm bản thân mình. Đó là những giả định cơ bản trong quá trình giao tiếp. Lý do con người có thể nói chuyện với nhau một cách dễ dàng là vì có những thứ chúng ta không cần phải nói đến. Ta xem chúng như việc tất nhiên. Chẳng hạn, chúng ta đều biết những cảm xúc cơ bản của con người (và cả loài vật)2. Chúng ta đều hiểu được điều gì đang xảy ra khi một con gấu mẹ đứng che cho con mình và nhe răng gầm gừ. Chính những điều không cần phải nói ra mang lại nhân tính cho chúng ta và tạo nên những yếu tố thiết yếu cho xã hội và môi trường của con người.
Bây giờ chúng ta hãy cùng đi đến những câu chuyện, hay nói chính xác hơn là câu chuyện về những câu chuyện. Chúng ta sẽ bắt đầu bằng những nhân vật giúp định hình sự hiểu biết của con người về tiềm năng của thế giới. Với một chút may mắn, bạn sẽ hiểu được mối liên hệ của những nhân vật đó với sự oán hận, kiêu ngạo và dối trá. Sự hiểu biết đó sẽ bảo vệ bạn khỏi những tâm lý tiêu cực như thế.
NHỮNG NHÂN VẬT BẤT BIẾN TRONG CHUYỆN KỂ CỦA CON NGƯỜI
Con rồng Hỗn độn
Khi con trai Julian của tôi được 4 tuổi, thằng bé cứ xem đi xem lại bộ phim hoạt hình Pinocchio, đặc biệt là phần mô tả con cá voi Monstro biến thành một con rồng phun lửa. Có lẽ nó xem đoạn đó tới 50 lần. Điều kì lạ là thằng bé không có vẻ gì là vui vẻ khi xem đoạn phim đó. Ngược lại, tôi có thể thấy rõ là nó khá sợ hãi. Và thằng bé có lý do hợp lý để sợ hãi: Những nhân vật yêu thích của nó gặp nguy hiểm. Đó là một mẫu hình phổ biến của sự nguy hiểm và hi sinh. Thế nhưng, đoạn phim đó lại thu hút thằng bé nhất.
Vậy thì tại sao thằng bé lại thích đoạn phim đó dù nó thấy sợ hãi? Tại sao một đứa trẻ lại chủ động làm điều đó? Julian đã dùng tất cả những tri giác và nhận thức của một đầu óc non trẻ để hiểu câu chuyện. Phim Pinocchio và những phim tương tự rất sâu sắc với nhiều tầng nghĩa. Vì thế, chúng hết sức lôi cuốn đối với óc tưởng tượng của trẻ em. Đó không phải là điều ngẫu nhiên. Về mặt nào đó thì trẻ em chẳng biết được bao nhiêu vì chúng không có nhiều kinh nghiệm. Nhưng về mặt khác thì chúng là những sinh vật cổ xưa chẳng hề ngu ngốc hoặc lơ đễnh chút nào. Việc chúng bị thu hút bởi những câu chuyện cổ tích như Pinocchio chứng tỏ rằng chúng có thể thấy được sự sâu sắc chứa đựng trong đó, một điều mà người lớn như chúng ta không còn cảm nhận được nữa.
Nhân vật con cá voi đại diện cho Con rồng Hỗn độn. Đó là biểu tượng của tiềm năng với tất cả những lợi ích và nguy hiểm của nó. Hình tượng đó xuất hiện ở khắp mọi nơi và trẻ em có thể hiểu được điều đó ngay cả khi chúng không thực sự biết được ý nghĩa của hình tượng này. Trong bộ phim Người đẹp ngủ trong rừng, nhân vật đó là Nữ hoàng Độc ác, Maleficent, người đã giam giữ hoàng tử Phillip. Bà ta xích chàng trong hầm tối của lâu đài và kể cho chàng nghe một câu chuyện cổ tích hấp dẫn. Bà hào hứng kể về một người đàn ông già nua và suy sụp mà chàng sẽ trở thành trong 6 thập kỷ tới sau khi chàng được thả ra. Bà mô tả chàng như một hình ảnh châm biếm về người hùng rồi thong thả khóa cửa ngục, trở về lâu đài của mình trong tiếng cười độc ác.
Cuối cùng hoàng tử Phillip vẫn thoát khỏi ngục tối dưới sự giúp đỡ của ba bà tiên, hình ảnh đối lập với Nữ hoàng Độc ác. Maleficent đã nhìn thấy hoàng tử nhảy lên lưng ngựa, vượt qua đội quân hung hãn của bà và cả cây cầu đang sụp đổ để thoát khỏi tòa lâu đài đáng sợ đó. Nữ hoàng Độc ác càng lúc càng bực tức và nhảy liên tục từ tầng này đến tầng khác để lên đến tòa tháp cao nhất. Trong cơn giận dữ điên cuồng, bà triệu hồi ngọn lửa từ địa ngục để tự biến mình thành một con rồng phun lửa khổng lồ. Khi xem đến đoạn phim này, chắc hẳn mọi người đều nghĩ rằng điều đó rất tự nhiên. Chẳng ai cảm thấy có vấn đề gì khi Nữ hoàng Độc ác biến thành con quái vật đó cả. Tại sao lại như thế? Từ cái nhìn lý trí khách quan thì sự biến đổi đó chẳng hợp lý chút nào. Tại sao một nữ hoàng đang tức tối lại có thể biến thành loài bò sát phun lửa khổng lồ trong nháy mắt? Đọc đến đây, có thể bạn nghĩ rằng: “Tại sao ông lại quan trọng hóa vấn đề này như thế nhỉ? Một đứa con nít bốn tuổi cũng hiểu được điều này!”. Sự thật là bản thân tôi cũng không cảm thấy điều gì bất thường khi Nữ hoàng Độc ác biến thành rồng. Điều đó quá hiển nhiên đến mức nó có thể xảy ra trong bất kì bộ phim nào mà chẳng ai thắc mắc.
Tuy nhiên, nếu Nữ hoàng Elizabeth Đệ nhị của nước Anh mà lại biến thành một con rồng phun lửa ngay giữa một sự kiện nào đó thì chắc hẳn ai cũng sửng sốt và kinh ngạc. Con người (ngay cả vua chúa) không tự nhiên mà biến thành một loài bò sát nguy hiểm và tấn công những vị khách mời (ít nhất là không phải như trong truyện cổ tích). Nhưng nếu điều đó xảy ra trong một câu chuyện cổ tích thì tất cả chúng ta đều chấp nhận. Một điều quan trọng khác nữa là không phải bất kì sự biến đổi nào cũng có thể xảy ra trong một câu chuyện. Bạn sẽ cảm thấy ngạc nhiên nếu Nữ hoàng Độc ác đột nhiên khoác lên bộ váy màu hồng lấp lánh và rải hoa trên đường hoàng tử Phillip thoát khỏi tòa lâu đài. Nó đơn giản không thể hiện được bản chất của bà ấy cũng như không phù hợp với mạch truyện và dự đoán của khán giả (tất nhiên có những bộ phim với tình tiết bất ngờ ngoài dự đoán nhưng nó thường được xử lý hết sức khéo léo). Vậy thì tại sao lại như thế? Một phần là bởi vì thế giới tự nhiên có thể và thường biến đổi từ trạng thái nguy hiểm vẫn nằm trong tầm kiểm soát thành sự hỗn độn hoàn toàn. Chẳng hạn khi ta vừa nhóm ngọn lửa trại để nấu ăn và sinh hoạt nhóm thì một trận gió mạnh thổi qua cuốn theo tàn lửa khiến khu rừng bên cạnh biến thành một chảo lửa. Đó là khi những thứ nguy hiểm mà ta có thể kiểm soát được bỗng trở nên vượt khỏi tầm kiểm soát. Đó cũng là lý do mà không ai thấy ngạc nhiên khi Nữ hoàng Độc ác biến thành Con rồng Hỗn độn.
Hãy thử tưởng tượng bạn là một người ở thời cổ đại. Bạn cắm trại vào ban đêm ở một vùng đất an toàn, quen thuộc. Bạn bè và người thân của bạn đều ở đó cả. Bạn có trong tay ngọn giáo của mình và ngọn lửa. Tất cả đều an toàn (ít nhất là với một người cổ đại). Nhưng nếu bạn lang thang khoảng 70 mét khỏi nơi đó, bạn sẽ có nguy cơ bị một con vật nào đấy ăn thịt. Đó là những gì có thể xảy ra ở nơi xa lạ. Ý tưởng đó đã ăn sâu vào tâm trí loài người. Chúng ta biết rằng con người luôn sợ hãi những loài bò sát săn mồi (ví dụ như vậy). Và con người có lý do chính đáng để sợ như vậy. Hơn nữa, chúng ta không chỉ học được điều đó từ kinh nghiệm của mình mà nỗi sợ thế này đã có ngay từ khi ta sinh ra3. Trong đầu ta luôn có hình ảnh về một kẻ săn mồi đáng sợ ẩn nấp trong đêm tối. Đó là lý do mà trẻ em thường sợ hãi bóng tối khi chúng đủ lớn để có thể tự mình đi lại4. Nếu bạn có con, chắc bạn thường nghe chúng nói: “Có một con quái vật trong bóng tối đó ba!”. Và người cha thường sẽ khẳng định với đứa con rằng chẳng có con quái vật nào cả. Sự thật là trong vấn đề này thì người lớn đã sai và đứa trẻ hoàn toàn đúng. Có thể chẳng có con quái vật nào trong bóng tối ngay lúc này, nhưng với một đứa trẻ nhỏ bé và “ngon lành”, sẽ luôn có một con quái vật nào đó ngoài kia trong tương lai. Tốt nhất là bạn nên cho đứa trẻ biết rằng luôn có một điều nguy hiểm ẩn nấp trong bóng tối, rằng trẻ nên chuẩn bị để đối phó với điều nguy hiểm và lấy được những châu báu từ sự nguy hiểm đó. Đó là điều mà cả trẻ em lẫn người lớn đều nên học hỏi.
Khoảng một năm rưỡi trước khi Julian xem phim Pinocchio, tôi dẫn nó đến Bảo tàng Khoa học ở thành phố Boston. Ở đó có trưng bày bộ xương của con khủng long bạo chúa Tyrannosaurus. Ngay cả tôi cũng thấy bộ xương đó lớn khủng khiếp. Và chắc chắn là từ góc nhìn của thằng bé thì nó còn lớn hơn nhiều nữa. Khi còn ở xa thì thằng bé rất hiếu kì và muốn lại gần để xem kỹ. Nhưng càng đến gần thì thằng bé càng đi chậm lại. Và nó nhất quyết không chịu lại gần hơn khi chúng tôi cách bộ xương khoảng 30 mét. Đó là một hiện tượng tâm lý thú vị. Óc tò mò thúc đẩy thằng bé tiến tới con quái vật để biết được rõ hơn cho đến khi nỗi sợ hãi làm thằng bé chết cứng. Tôi có thể thấy được chính xác ranh giới an toàn đối với một đứa trẻ nằm ở đâu. Có lẽ điều đó được xác định bởi khoảng cách cần thiết để giữ an toàn nếu lỡ sinh vật đó bỗng nhiên sống lại và muốn tóm thằng bé.
Có một ý nghĩ đã ăn sâu vào tâm trí con người rằng tiềm năng có thể là một nơi kinh hoàng tột độ, là nơi trú ngụ của vô số loài săn mồi ghê gớm. Về mặt thực tế thì điều đó hoàn toàn đúng vì ngay từ buổi đầu của lịch sử nhân loại, loài người đã luôn là con mồi cho nhiều loài khác (mặc dù điều đó đã đỡ hơn nhiều khi chúng ta đoàn kết lại và tự trang bị vũ khí cho mình). Về mặt cá nhân thì tôi cảm thấy thoải mái khi tôi có khả năng tự bảo vệ mình nhiều hơn. Tôi đã từng cắm trại ở nơi có những con gấu lớn. Tất nhiên sự tồn tại của chúng trên hành tinh này là điều tốt nhưng tôi vẫn thích hơn nếu loài gấu trở nên e dè, không đói bụng và ở cách xa tôi để tôi thoải mái ngắm nhìn chúng. Hơn nữa, có những thế lực đen tối về mặt tinh thần thậm chí còn nguy hiểm hơn. Ví dụ như sự độc ác trong trái tim con người cùng với những hận thù, cướp bóc, tham lam và ý thích tàn bạo. Những điều đen tối đó cũng tồn tại trong trái tim bạn, và đó là con rồng nguy hiểm nhất. Vì thế, việc chế ngự được những mặt đen tối trong tâm mình là thành tựu cao nhất mà một người có thể đạt đến.
Về mặt sinh học thần kinh thì bạn đã được cấu tạo để nhìn thế giới theo quan điểm đó ở một cấp độ sâu sắc. Trong não bạn có một cấu trúc nguyên thủy nhỏ nhắn, nằm ở đầu tủy sống gọi là vùng dưới đồi5 có vai trò điều tiết những phản ứng cơ bản trước nguy hiểm và tiềm năng. Một trong hai chức năng chính của vùng dưới đồi có liên quan đến sự sinh tồn (cảm giác đói khát và phản ứng tự vệ trước nguy hiểm) và sự sinh sản (sự thu hút giới tính và hành vi tình dục). Chức năng thứ hai là sự khám phá(*). Như thế, một nửa vùng dưới đồi có chức năng thúc đẩy ta tận dụng những gì đã biết để giải quyết những nhu cầu cơ bản của sự sống, kể cả khả năng tự vệ. Còn nửa kia thì luôn hỏi: “Còn những gì ngoài kia nữa? Chúng có thể được dùng để làm gì? Nó có nguy hiểm không?”. Nói tóm lại, con người ăn, uống, vui vẻ cho đến khi nguồn thức ăn cạn kiệt (đồng thời canh chừng những con quái vật). Sau đó, họ phiêu lưu đến những miền đất lạ đầy nguy hiểm nhưng cũng nhiều hứa hẹn để khám phá. Tại sao lại thế? Mặc dù bạn biết rất nhiều những điều cần thiết, bạn cũng biết rằng sự hiểu biết của mình rất hạn hẹp. Bạn cũng biết rằng cuộc sống của bạn có thể trở nên tốt hơn nữa, và bạn rồi cũng sẽ chết. Vì thế, bạn muốn học hỏi nhiều hơn. Thế là bạn cảm thấy bị thôi thúc muốn khám phá. Như vậy, hình ảnh về thế giới như kho tàng được canh giữ bởi kẻ săn mồi bất diệt thể hiện được chính xác cách mà con người được cấu tạo ở cấp độ sâu sắc nhất của sự sống.
Chú thích:
(*) Có những nghiên cứu chứng tỏ rằng ta có thể cắt bỏ toàn bộ não của một con mèo cái trừ vùng dưới đồi và xương sống mà nó vẫn có thể sinh tồn được trong một môi trường đơn giản. Hơn nữa, nó còn trở nên thích khám phá ghê gớm. Theo tôi thì điều đó hết sức thú vị. Nếu bạn cắt bỏ 95% bộ não của con mèo, nó bỗng trở nên không ngừng khám phá. Có thể bạn nghĩ rằng một con mèo bị mất 95% bộ não thì hẳn phải ngồi yên một chỗ, nhưng sự thật không phải thế vì phần não tò mò của nó vẫn còn.
Tự nhiên: sinh thành và hoại diệt
Chúng ta đều có một hình ảnh trong đầu về giới tự nhiên. Đó có thể là một phong cảnh tuyệt đẹp, một thiên nhiên hiền dịu và đầy sức sống. Hình ảnh đó là nền tảng cho phong trào bảo vệ môi trường trên thế giới hiện nay. Đến từ miền Bắc tỉnh Alberta, Canada, tôi có một cái nhìn khác hẳn về tự nhiên. Ở quê hương tôi, thành phố Fairview, tự nhiên như chỉ muốn đông cứng mọi loài đến chết trong 6 tháng hoặc nuốt chửng mọi thứ với vô số côn trùng trong ít nhất 2 tháng khác nữa. Đó là mặt ít lãng mạn hơn của thiên nhiên với nanh vuốt đẫm máu. Đó là phần thiên nhiên đầy thương tích, bệnh tật, chết chóc, điên rồ và tất cả những gì có thể xô bạn xuống vực thẳm.
Một mặt, ta có những tiềm năng tương lai chưa biến thành hiện thực (vốn mang hình tượng của Con rồng Hỗn độn). Mặt khác, ta có giới tự nhiên mà con người đối mặt mỗi ngày và ít nhất ta cũng biết một ít về nó. Tự nhiên có những mặt tích cực của nó: Bản thân bạn là một thực thể sống của tự nhiên, bạn có vô số điều thú vị để thực hiện, thức ăn ngon để thưởng thức và những con người mà bạn cảm thấy thoải mái khi tiếp xúc. Tự nhiên còn chứa đựng những phong cảnh hùng vĩ, đại dương bao la với vẻ đẹp bất tử, và vô số những yếu tố tuyệt diệu khác. Nhưng tự nhiên còn có những mặt khủng khiếp của nó như sự hủy hoại, bệnh tật, đau khổ và chết chóc. Hai mặt đó của tự nhiên luôn tồn tại song song với nhau. Thậm chí ta có thể nói rằng mặt này không thể tồn tại thiếu mặt kia được. Để cơ thể của bạn có thể khỏe mạnh, ta cần đến một sự cân bằng hoàn hảo giữa việc tế bào cũ chết đi và tế bào mới sản sinh để thay thế.
Những yếu tố đó của tự nhiên thường được biểu hiện trong trí tưởng tượng của ta dưới dạng con người. Một mặt, ta có Nữ hoàng Độc ác (tức Nữ thần Hủy diệt và Chết chóc). Còn mặt kia là Bà tiên Đỡ đầu, một người mẹ đầy yêu thương luôn chăm sóc cho đứa con thơ dại của mình. Để có thể sống tốt, bạn cần phải tiếp xúc với cả hai hình tượng đó. Nếu bạn là một đứa trẻ bị mẹ mình ngược đãi, bạn chỉ tiếp xúc với Nữ hoàng Độc ác. Bạn bị hủy hoại bởi sự thiếu vắng tình thương và sự quan tâm, cũng như luôn phải đối mặt với sợ hãi, khổ đau và bạo lực. Bạn sẽ không thể nào phát triển một cách bình thường và tâm bạn luôn chứa đầy những nghi ngờ, thù hận và ước muốn trả thù. Bạn cần phải tìm đến ai đó có thể đóng vai trò của Nữ thần Nhân từ, có thể là bạn bè, người thân hoặc một nhân vật tưởng tượng. Hoặc có thể một phần nào đó trong bạn quyết tâm tận dụng mọi cơ hội để thoát khỏi hoàn cảnh kém may mắn của mình để có được một cuộc sống cân bằng, hợp lý. Theo tôi thì điều đầu tiên bạn nên làm trong hoàn cảnh này là hãy nhớ rằng mình xứng đáng được yêu thương, chăm sóc. Điều thứ hai bạn nên làm là hãy tập cho đi những gì mình có thể dù bản thân bạn nhận được rất ít.
Nếu bạn hiểu được hai mặt đó của tự nhiên, sự khủng khiếp và lòng nhân từ, thì bạn cũng đồng thời biết được hai yếu tố cơ bản của trải nghiệm làm người. Khi bạn hiểu được sự thật vĩnh cửu đó, bạn sẽ bắt đầu hiểu được những điều như ước muốn hi sinh vì người khác. Một hình tượng phổ biến trong tôn giáo là sự hi sinh sẽ làm vui lòng các vị thần. Khi bạn hiểu được ai là những vị thần không hạnh phúc và họ kinh khủng thế nào, bạn đã bước được một bước nhỏ để đến với sự thông thái. Với người thời xưa, sự hi sinh tức là hỏa thiêu vật tế lễ để dâng lên các vị thần(*). Nhưng ngày nay thì chúng ta thực sự cảm thấy khó hiểu ý nghĩa của hi sinh theo cách như thế. Chúng ta có thể dễ dàng hiểu được sự hi sinh nếu ta nghĩ về nó như sự kiềm chế những ham muốn trong hiện tại để giữ an toàn cho tương lai. Nói cách khác, bạn dâng cúng cho vị thần tiêu cực để vị thần tích cực có thể xuất hiện. Bạn chấp nhận trải qua những giờ học khó khăn đằng đẵng để trở thành một bác sĩ, y tá hoặc nhân viên xã hội. Thái độ hi sinh đó là một khám phá vĩ đại về tương lai cũng như về khả năng kiểm soát những ham muốn của mình để có một tương lai tốt hơn. Bằng cách buông bỏ những gì bạn ham muốn, bạn có thể đạt được những điều giá trị về mặt lâu dài (cũng như tránh được những hoàn cảnh khủng khiếp). Bạn giảm bớt tiệc tùng và những khoảng thời gian thoải mái. Bạn lao mình vào sự khó khăn của cuộc sống. Bạn làm thế vì bạn biết rằng nó sẽ giảm bớt những khó khăn về lâu dài và giúp rèn luyện bản thân bạn trở nên mạnh mẽ hơn. Chúng ta luôn phải mặc cả với tự nhiên và với bản thân mình. Và điều kì lạ là chúng ta thường thành công khi cố gắng biến điều đó thành hiện thực. Nếu bạn tỉnh táo, bạn sẽ luôn làm như thế. Bạn luôn chuẩn bị cho điều xấu nhất, cho sự xuất hiện của Nữ hoàng Độc ác. Bạn làm những gì cần làm để kiểm soát vị nữ hoàng không ai chào đón đó. Nếu bạn thành công, bạn sẽ nhìn thấy Mẹ Thiên nhiên Nhân từ mỉm cười hiền dịu với bạn. Có thể điều đó không kéo dài được lâu nhưng ít nhất bạn vẫn giữ được phần nào sự kiểm soát. Ít nhất bạn không phải là một con vịt nằm yên trong tầm ngắm của thợ săn, một em bé ngơ ngác giữa khu rừng hay một tên nhà quê trong công viên giải trí.
Chú thích:
(*) Từ sacrifice ngoài nghĩa hi sinh thì còn có nghĩa là cúng tế, tế lễ – BTV
Với con người, tự nhiên bao giờ cũng chứa đựng sự hỗn độn bởi nó luôn có xu hướng đối lập với văn hóa loài người. Đó là điều chúng ta sẽ bàn đến sau đây. Nhà thơ Robert Burns từng viết trong bài thơ nổi tiếng của mình: “Kế hoạch tuyệt vời nhất của cả loài người và loài chuột, vẫn thường đi chệch hướng”. Và thường thì chính tự nhiên trong biểu hiện tích cực lẫn tiêu cực của mình đã gây ra điều đó. Con người luôn vật lộn trong việc cân bằng giữa cuộc sống khó khăn, nhu cầu duy trì nòi giống và ước muốn ổn định, trật tự. Và đó là chưa kể đến cái chết (nói cho cùng thì ung thư cũng là một dạng khác của sự sống). Nhưng điều đó không có nghĩa là sự hỗn độn ít giá trị hơn trật tự. Không có sự bất định, mọi thứ sẽ chết cứng, không phát triển được mặc dù con người luôn mong ước giảm bớt sự bất định trong cuộc sống.
Sự kết hợp giữa tự nhiên và hỗn độn thường được thấy trong văn hóa đại chúng. Chúng ta vừa nói đến Nữ hoàng Độc ác trong phim hoạt hình Người đẹp ngủ trong rừng. Cũng như thế, ta có các nhân vật tương tự trong những bộ phim khác như phù thủy biển Ursula trong Nàng tiên cá, hoàng hậu Grimhilde trong Bạch Tuyết và 7 chú lùn, nhân vật Cruella de Vil trong 101 chú chó đốm, bà mẹ kế trong Cô bé Lọ Lem và hoàng hậu Q trong Alice lạc vào xứ thần tiên. Đó là những hình tượng đại diện cho tự nhiên khắc nghiệt. Chúng ta hãy trở lại một lần nữa với ví dụ hết sức điển hình trong phim Người đẹp ngủ trong rừng, ở phần đầu bộ phim là hình ảnh nhà vua và hoàng hậu mong đợi một đứa con trong tuyệt vọng. Phước lành cuối cùng đã tới với họ: Một đứa bé đã chào đời và được đặt tên là Aurora (tức bình minh). Cả hai đều mừng rỡ vô cùng, và cả vương quốc cũng thế. Một mầm sống mới mẻ xuất hiện mang đến bao hi vọng. Họ đã lên kế hoạch làm lễ rửa tội cho cô bé. Đó là một ý tưởng khá hay nhưng vấn đề là họ lại không mời Maleficent, Nữ hoàng Độc ác, đến buổi lễ. Lý do không phải là họ quên hoặc bỏ sót bà ấy. Họ biết đến sự tồn tại cũng như quyền năng của bà. Đơn giản là họ cố tình phớt lờ bà ấy, và đó là một hành động sai lầm. Thay vì giúp đứa bé có đủ sức mạnh và trí tuệ để vượt thắng cái xấu, họ lại muốn che chở nó khỏi những yếu tố tiêu cực của thế giới. Họ cứ muốn giữ Aurora mãi ngây thơ và yếu ớt. Nhưng Maleficent vẫn xuất hiện, và đó là một điều tất yếu. Thông điệp ở đây là: Hãy mời Nữ hoàng Độc ác bước vào cuộc đời của con bạn, nếu không thì đứa bé sẽ trở nên yếu ớt và luôn cần đến sự bảo vệ. Và sự thật là Nữ hoàng Độc ác sẽ bước vào cuộc đời của con bạn dù cho bạn có muốn hay không. Trong buổi lễ đó, Maleficent không những xuất hiện mà bà còn tặng cho công chúa một món quà (hay nói đúng hơn là một lời nguyền): Aurora sẽ chết vào tuổi 16 do mũi nhọn của trục quay khung cửi đâm vào tay. Đó là hậu quả của việc không mời bà ấy đến buổi lễ. May mắn thay, một bà tiên quyền năng và nhân hậu – đại diện cho tính nữ tích cực – đã can thiệp và thay đổi lời nguyền đó: Công chúa sẽ không chết mà rơi vào một giấc ngủ dài (một trạng thái cũng không tốt hơn bao nhiêu so với cái chết).
Đó là những gì sẽ xảy đến với những nàng công chúa chưa chịu tỉnh thức ở tuổi 16. Họ chưa đủ dũng cảm cũng như chưa đủ khả năng đối mặt với những yếu tố tiêu cực của thế giới tự nhiên. Thay vì được khuyến khích để lớn lên, họ lại được bảo bọc quá mức. Khi bạn bảo bọc những người trẻ quá mức, bạn sẽ hủy hoại họ. Nếu bạn không chịu mời Nữ hoàng Độc ác, dù chỉ là chốc lát, bạn thử nghĩ xem điều gì sẽ xảy ra khi Nữ hoàng Độc ác xuất hiện với tất cả cơn thịnh nộ của bà mà lũ trẻ chưa hề có sự chuẩn bị? Chúng sẽ không còn muốn tiếp tục cuộc sống nữa. Chúng sẽ mong ước rơi vào một giấc ngủ dài. Và còn tệ hơn thế nữa: Khi bạn bảo bọc con mình quá kỹ, bạn trở thành chính cái điều xấu xa mà bạn muốn con mình tránh khỏi. Khi bạn tước bỏ những cuộc phiêu lưu cần thiết cho một tâm hồn non trẻ, tức là bạn đang làm xói mòn những phẩm chất của chúng. Bạn trở thành chính nhân tố hủy hoại, nuốt tươi mọi ý chí tự lập của chúng.
Một vị thân chủ mà tôi gặp nhiều năm trước là ví dụ điển hình ngoài đời thực của “người đẹp ngủ trong rừng”. Cô ấy cao ráo, tóc vàng, ốm như cây sậy và cực kì đau khổ. Lúc đó cô đang học một trường cao đẳng ở địa phương và cố gắng để học tiếp lên đại học. Cô ấy đến gặp tôi vì cô không thiết sống nữa. Nhưng cô ấy cũng không muốn chết (ít nhất là không muốn tự tử). Vì thế, cô đã dùng thuốc an thần Valium và vô số loại thuốc ngủ khác mà cô tìm cách có được từ nhiều vị bác sĩ (có lẽ họ quá bận rộn nên không nhận ra được cô ấy muốn làm gì). Với sự trợ giúp của thuốc, cô đã ngủ 15-[16] tiếng mỗi ngày. Đó là một cô gái thông minh và có học thức. Cô ấy đã cho tôi xem một bài luận triết học mà cô viết về sự vô nghĩa của cuộc đời mình và của sự sống nói chung. Cô ấy không những không thể chịu đựng được những trách nhiệm trong cuộc sống mà còn không thể đối mặt được với sự tàn bạo xung quanh mình. Chẳng hạn, cô là một người ăn chay, và điều đó liên quan mật thiết đến nỗi sợ hãi chính sự sống của cô ấy. Cô ấy thậm chí không thể đi vào gian hàng bán thịt trong siêu thị. Trong khi những người khác nhìn thấy ở đó thức ăn họ sắp chuẩn bị cho gia đình thì cô ấy thấy toàn là những bộ phận của cơ thể chết. Cái thấy đó chỉ khiến cô ấy càng tin rằng cuộc sống về bản chất là không thể chịu đựng được.
Mẹ ruột của cô đã qua đời khi vừa sinh cô ra, và cô được cha và mẹ kế nuôi nấng. Rủi thay, bà mẹ kế là một người khủng khiếp. Tôi đã gặp bà trong một buổi tư vấn thường lệ với cô ấy. Bà ta đã dành cả giờ đồng hồ để đay nghiến tôi. Trước hết, bà cho rằng tôi là một nhà tâm lý vô dụng. Và sau đó bà cho rằng tôi đổ hết mọi tội lỗi lên đầu bà. Tôi nghĩ tôi chẳng nói được nổi 10 từ trong buổi gặp đó. Tôi nghĩ bà ấy giận dữ vì tôi đã đề nghị bà giảm số lần gọi điện cho con gái, ít nhất là giảm đi 10 lần so với trước (lúc trước bà thường gọi cho cô ấy 2 đến 3 lần mỗi ngày) và cố gắng khiến những cuộc gọi đó thoải mái hơn. Tôi không hề nói (hoặc nghĩ) rằng tất cả đều là lỗi của bà. Kì thực tôi nghĩ rằng bà có lý do chính đáng để bực bội. Con gái của bà sống một cách hờ hững và cô ấy học kém đến nỗi học chương trình cao đẳng 2 năm mà sau 4 năm học tốn kém vẫn chưa tốt nghiệp nổi. Nhưng một điều rõ ràng là 3 cuộc gọi mỗi ngày gồm toàn những lời giận dữ và sỉ nhục không hề giúp được gì cho vị thân chủ của tôi. Vì thế, tôi đã đề nghị với cô ấy rằng một cuộc gọi mỗi tuần là đủ, và cô nên cúp máy khi cuộc nói chuyện với mẹ bắt đầu xấu đi. Khi cô ấy bắt đầu thực hiện điều đó, bà mẹ đã đòi gặp và chất vấn tôi.
Vị thân chủ “người đẹp ngủ trong rừng” này mô tả về tuổi thơ của mình như một câu chuyện thần tiên. Cô sống cuộc đời của một công chúa trong truyện cổ tích. Vì là đứa con duy nhất nên cô được cha mẹ cưng chiều hết mực. Nhưng tất cả bỗng thay đổi khi cô đến tuổi dậy thì. Thái độ của bà mẹ kế thay đổi 180 độ, từ sự tin tưởng tuyệt đối chuyển thành hoàn toàn không còn chút niềm tin nào. Và từ đó, họ liên tục cãi nhau cho đến lúc cô ấy đến gặp tôi (khi đó cô khoảng trên 30 tuổi). Một trong những vấn đề gai góc nhất là về tình dục. Bà mẹ phản ứng cứ như thể đứa con gái ngây thơ của mình đã trở thành một kẻ suy đồi đạo đức. Còn đứa con gái thì phản ứng bằng cách hẹn hò với một loạt những kẻ bất tài, hư hỏng, một phần vì cô nghĩ rằng họ tốt và một phần là để trừng phạt mẹ kế.
Chúng tôi đã cùng nhau thiết kế một chương trình chữa trị bằng tiếp xúc để giúp cô ấy vượt qua nỗi sợ hãi của mình. Trước hết, chúng tôi đến một cửa hàng thịt gần đó. Ông chủ cửa hàng và tôi đã quen biết nhiều năm. Sau khi tôi giải thích tình trạng của vị thân chủ (với sự đồng ý của cô ấy), tôi hỏi liệu tôi có thể đưa cô ấy vào cửa hàng để xem quầy thịt, và khi cô ấy sẵn sàng thì chúng tôi sẽ cho cô ấy xem nhân viên của ông ấy cắt xẻo thịt và xếp hàng hóa lên xe như thế nào. Ông ấy đồng ý ngay lập tức. Mục tiêu trước mắt của chúng tôi là cùng nhau đi đến cửa hàng thịt. Tôi cam đoan với cô ấy là chúng tôi có thể ngừng lại bất cứ lúc nào, và tôi không bao giờ lừa hoặc dụ dỗ cô ấy vượt quá khả năng chịu đựng của cô. Trong buổi đầu tiên, cô ấy đã có thể bước vào trong cửa hàng và đặt tay lên tấm kính quầy thịt. Mặc dù cô ấy trông run rẩy và nước mắt giàn giụa nhưng ít nhất cô ấy đã làm được điều đó (nhất là ở một nơi công cộng). Đến buổi thứ tư, cô ấy đã có thể quan sát người ta dùng dao và cưa để cắt xẻo từng mảng thịt trên một cái xác còn nguyên của con vật. Những điều đó đã có tác dụng tốt với cô ấy. Cô ấy ít dùng thuốc ngủ hơn và chăm chỉ đến lớp hơn. Cô ấy trở nên cứng rắn, mạnh mẽ và khắc nghiệt hơn (một phẩm chất không phải lúc nào cũng đáng được khen ngợi nhưng đôi lúc nó là liều thuốc tốt nhất cho sự ủy mị trẻ con quá đáng). Chúng tôi cũng sắp xếp để cô ấy đến một nông trại địa phương và gặp một số con vật thường thấy ở đó như heo, ngựa, gà và dê. Tôi nhờ ông chủ nông trại (cũng từng là một thân chủ của tôi) cho phép cô ấy đi theo khi ông ấy chăm sóc cho những con vật ở đó. Là một cô gái thành thị, vị thân chủ của tôi chẳng biết gì về động vật và vì thế cô ấy thường lãng mạn hóa chúng giống như lúc còn thơ bé với những câu chuyện cổ tích của mình. Chuyến đi hai ngày ở nông trại đã giúp cô ấy thấy được chính xác hơn bản chất của loài vật mà con người hay ăn. Nhờ đó, cô ấy đã bớt đi cái nhìn lãng mạn hóa về chúng. Tất nhiên chúng cũng là những sinh vật có cảm giác, và chúng ta có trách nhiệm giảm thiểu những đau đớn không cần thiết cho chúng. Thế nhưng, chúng cũng không phải là con người, và tất nhiên càng không phải là trẻ em. Cô ấy cần phải hiểu điều đó bằng kinh nghiệm trực tiếp của mình. Sự ủy mị thái quá là một chứng bệnh, một sự phát triển lệch lạc và là một lời nguyền cho trẻ em cũng như những người cần chúng ta chăm sóc.
“Người đẹp ngủ trong rừng” này còn là một người mơ ngủ kì lạ. Tôi từng có những vị thân chủ nhớ được 2 đến 3 giấc mơ mỗi đêm nhưng thường họ chỉ nhớ một cách mơ hồ. Còn cô gái này không những nhớ được rất nhiều giấc mơ mà còn nhớ một cách rất chi tiết. Hơn nữa, cô ấy cũng thường cảm thấy rất tỉnh táo trong giấc mơ. Cô ấy là người duy nhất tôi từng gặp mà có thể chủ động hỏi những nhân vật trong giấc mơ của mình và nhận được câu trả lời ngay lập tức. Một ngày nọ cô ấy kể cho tôi nghe một trong những giấc mơ đó. Cô ấy thấy mình phiêu lưu vào sâu trong một khu rừng rậm rạp và gặp một chú lùn mặc áo như một anh hề trong bóng tối. Chú lùn đó cho biết anh ta có thể trả lời một câu hỏi nếu cô muốn. Cô ấy đã hỏi rằng mình cần phải làm gì để hoàn thành được chương trình cao đẳng (vốn chỉ cần 2 năm nhưng cô ấy đã vật lộn suốt 8 năm trời cùng với rất nhiều lần thương lượng với nhà trường để được tiếp tục học). Câu trả lời là: “Cô phải học cách làm việc trong một lò mổ”.
Theo quan điểm của tôi thì giấc mơ là những lời tuyên bố từ tự nhiên. Ta không tạo ra chúng mà chính chúng tự biểu hiện với ta. Tôi chưa từng thấy giấc mơ nào hoàn toàn sai sự thật. Tôi cũng không tin rằng giấc mơ luôn cố gắng che giấu ý nghĩa của nó (như Freud tuyên bố). Chúng kì thực là giai đoạn đầu của quá trình tư duy trước khi được phát triển hoàn thiện, và chúng không phải bỗng nhiên xuất hiện từ hư không như một phép lạ. Chúng ta thường phải đối mặt với một vấn đề hóc búa, bí ẩn (tức Con rồng Hỗn độn hoặc Nữ hoàng Độc ác) và chúng ta chẳng biết phải làm thế nào hay bắt đầu từ đâu. Giấc mơ chính là bước nhận thức đầu tiên giúp ta biến điều bí ẩn đó thành tri thức rõ ràng, thực tế. Như thế, giấc mơ chính là nơi khởi nguồn của tư duy, đặc biệt là những tư duy không thể biểu hiện dễ dàng trên bề mặt ý thức. Nó không cố gắng che giấu điều gì cả. Nó chỉ đơn thuần là không rõ ràng (nhưng điều đó không có nghĩa nó không chứa đựng điều gì sâu sắc).
Trở lại với giấc mơ của vị thân chủ, tôi nghĩ nó khá đơn giản vì nhân vật chú lùn đã nói rất thẳng thắn ý nghĩ của anh ta. Vì thế, tôi lắng nghe rất cẩn thận lời kể của cô ấy (nên nhớ điều này xảy ra sau chuyến thăm cửa hàng thịt và nông trại). Tôi cũng hỏi cô ấy về những gì chúng tôi nên làm. Thực sự tôi không biết làm sao để sắp xếp một chuyến đi đến lò mổ (vốn khác xa so với cửa hàng thịt). Tôi thậm chí còn không biết trong thành phố có lò mổ nào hay không. Và nếu có thì liệu họ có cho phép chúng tôi vào xem hay không. Tuy nhiên, cô ấy khăng khăng rằng đó có thể là điều cần thiết và chúng tôi cần phải xem xét nó nghiêm túc. Thế là chúng tôi thảo luận thêm về hiệu quả của việc cô ấy đã trở nên mạnh mẽ hơn và về việc cô ấy đã thành công trong việc đặt người mẹ kế cay nghiệt qua một bên. Mặc dù cuối buổi tư vấn chúng tôi không có ý tưởng gì thêm về vấn đề lò mổ nhưng tôi giao cho cô ấy nhiệm vụ lên kế hoạch về điều đó (hoặc một thứ gì đó tương tự).
Một tuần sau, cô trở lại và tuyên bố một điều tôi không bao giờ ngờ tới: “Tôi nghĩ tôi cần xem quá trình ướp xác chết”. Thành thật mà nói tôi chẳng thích xem việc ướp xác chút nào. Tôi đã xem bộ phận cơ thể người trong bảo tàng khoa học, và chúng để lại trong ký ức tôi những ấn tượng khó phai. Khi tôi xem những xác chết được bảo quản ở một phòng trưng bày khoảng 10 năm trước, tôi cảm thấy rất sợ hãi. Đó là lý do tôi trở thành một nhà tâm lý chứ không phải bác sĩ giải phẫu. Tuy nhiên, việc này không phải vì bản thân tôi, tất cả đều vì lợi ích của vị thân chủ “người đẹp ngủ trong rừng” và ước muốn được thức tỉnh của cô ấy. Và tôi không muốn cản trở sự thông thái mà chú lùn đã chuyển tải qua thông điệp trong giấc mơ đó. Tôi bảo cô ấy rằng để xem tôi có thể làm được gì về chuyện này. Nó hóa ra đơn giản hơn tôi nghĩ nhiều. Tôi chỉ cần nhấc điện thoại lên và gọi cho một nhà quàn địa phương. Trước sự kinh ngạc của tôi, ông chủ lập tức đồng ý. Tôi nghĩ rằng có lẽ ông ấy đã chứng kiến quá nhiều sự đau khổ và khủng khiếp nên ông có thể đối mặt với mọi thứ một cách điềm tĩnh và khôn ngoan. Thế là tôi bị bắt buộc phải thực hiện chuyến đi đó cùng vị thân chủ của mình.
Hai tuần sau, chúng tôi đi đến nhà tang lễ. Vị thân chủ hỏi tôi rằng cô ấy có thể mang theo một người bạn không và tôi đã đồng ý. Trước tiên, ông chủ dẫn chúng tôi đi tham quan nơi làm việc của ông. Ông chỉ cho chúng tôi xem nhà nguyện và phòng trưng bày quan tài. Chúng tôi hỏi làm thế nào ông có thể làm tốt công việc này khi mọi thứ đều xoay quanh cái chết chóc và sự đau khổ như thế. Ông ấy nói rằng ông cảm thấy có trách nhiệm sâu sắc trong việc làm vơi nhẹ giây phút khủng khiếp nhất trong cuộc đời của khách hàng mình. Và điều đó giúp ông vượt qua mọi trở ngại. Những lời đó giúp chúng tôi hiểu hơn về công việc của ông cũng như làm thế nào ông có thể tiếp tục nó ngày này qua tháng nọ. Sau đó, chúng tôi được đưa đến phòng ướp xác. Đó là một nơi khá nhỏ, khoảng chừng 9 mét vuông. Cái xác xám xịt, lốm đốm của một ông già nằm khỏa thân bất động trên chiếc bàn thép. Vì căn phòng nhỏ đó không đủ chỗ nên tôi, vị thân chủ và người bạn đứng ngoài cửa để quan sát toàn bộ quá trình ướp xác. Trước tiên, ông ấy rút hết máu và các chất lỏng trong xác chết. Mặc dù quá trình rút bỏ máu diễn ra hết sức bình thường nhưng cảnh tượng đó vẫn khiến chúng tôi cảm thấy sợ hãi. Tôi có cảm tưởng rằng một thứ quý giá và thiết yếu như thế xứng đáng được sử dụng vào mục đích tốt hơn. Tiếp theo, ông ấy làm một số thủ tục phẫu thuật, khâu lại mí mắt, trang điểm cho khuôn mặt, và bơm chất ướp xác vào. Tôi vừa quan sát ông ấy vừa trông chừng vị thân chủ. Lúc đầu, cô ấy ngoảnh mặt nhìn về phía hành lang để tránh né cảnh tượng trước mắt. Nhưng dần dần cô bắt đầu liếc nhìn về phía căn phòng ướp xác. Và sau khoảng 15 phút thì cô quan sát nhiều hơn là ngoảnh mặt đi. Tôi cũng thấy rõ là cô ấy đã bấu lấy tay bạn mình thật chặt.
Vị thân chủ của tôi nhận ra rằng một điều mà cô nghĩ sẽ làm cô kinh khiếp thực ra cũng không đến nỗi nào. Cô vẫn có thể đối mặt được với nó. Cô ấy không hề hoảng loạn, cảm thấy muốn bệnh, chạy đi hay bật khóc. Cô ấy thậm chí còn xin ông chủ nhà quàn cho cô đặt tay lên xác chết. Và ông đã đưa cho cô ấy một đôi găng tay cao su. Cô ấy bước vào trong căn phòng trong dáng điệu trầm tư và tĩnh lặng, nhẹ nhàng đặt tay mình lên thi thể người chết và giữ ở đó một lúc như thể để xoa dịu cho bản thân và con người tội nghiệp kia. Buổi ướp xác kết thúc ngay sau đó. Chúng tôi lặng lẽ rời đi sau khi gửi tới ông chủ nhà tang lễ lời cảm ơn từ tận đáy lòng.
Cả ba người chúng tôi đều bày tỏ sự kinh ngạc khi chúng tôi có thể hoàn thành một chuyến đi như thế. Vị thân chủ của tôi đã học được một bài học quan trọng về khả năng chịu đựng những điều khủng khiếp trong cuộc sống. Một điều quan trọng không kém là giờ đây cô ấy đã có một điểm đối chiếu cho những nỗi sợ khác của mình. So với một trải nghiệm đáng sợ như thế thì tất cả những nỗi kinh khiếp khác trong cuộc sống bỗng trở nên nhỏ bé hơn nhiều (dù tôi không nghĩ rằng nó có thể hoàn toàn chữa lành bệnh cho cô ấy). Những đau khổ trong cuộc sống thường nhật chẳng đáng là bao so với điều cô ấy đã chủ động trải qua. Và cửa hàng thịt quả thật chẳng còn chút đáng sợ nào so với việc tiếp xúc trực tiếp một xác chết như thế. Cô ấy đã chứng tỏ rằng mình có thể đối mặt dũng cảm với những điều tồi tệ nhất mà tự nhiên mang tới. Nghe có vẻ nghịch lý nhưng trải nghiệm đó đã mang lại cho cô một niềm an ủi không thể xóa nhòa.
Cũng như trong câu chuyện Người đẹp ngủ trong rừng, gia đình vị thân chủ của tôi đã không mời Nữ hoàng Độc ác vào trong cuộc đời của cô ấy. Việc này khiến cô ấy hoàn toàn bất lực trước những khắc nghiệt tất yếu của cuộc sống, ví dụ như sự phức tạp của tình dục và việc các loài phải ăn lẫn nhau để sống. Kết quả là Nữ hoàng Độc ác đã xuất hiện trở lại khi cô vào tuổi dậy thì trong hình dạng người mẹ kế của cô cũng như trong sự bất lực của cô trước những trách nhiệm của người trưởng thành. Vì vậy, cũng như người đẹp ngủ trong rừng, cô cần phải được đánh thức bởi sự khám phá và lòng dũng cảm (vốn được diễn tả trong truyện như một vị hoàng tử nhưng kì thực bạn phải tìm thấy nó trong chính bản thân mình).
Văn hóa: an toàn và độc tài
Nếu Con rồng Hỗn độn cùng với cặp đôi Nữ hoàng Độc ác và Nữ thần Nhân từ là đại diện cho tiềm năng và điều bí ẩn thì hình tượng Đức vua Thông thái và Bạo chúa Độc tài đại diện cho cấu trúc xã hội lẫn tâm lý. Chúng ta thường diễn dịch hiện tại theo lăng kính của văn hóa. Chúng ta lên kế hoạch để hiện thực hóa những gì mình đã học cũng như những gì mình cho là có giá trị. Tất cả những điều đó đều tốt cả, nhưng một cách tiếp cận quá cứng nhắc sẽ che mất giá trị của sự đổi mới và sáng tạo. Khi những cấu trúc dẫn đường cho ta là điều an toàn vững chắc chứ không phải là thứ cứng nhắc, thì óc tò mò sẽ đưa ta khám phá những gì nằm ngoài tầm hiểu biết và lĩnh vực quen thuộc của mình. Nhưng nếu những cấu trúc đó trở nên khô cứng, chúng ta sẽ chạy trốn và chối bỏ mọi thứ nằm ngoài tầm hiểu biết của mình. Kết quả là ta sẽ không thể thay đổi khi cần thiết. Hiểu biết điều này một cách sâu sắc là rất quan trọng trong việc cân bằng cuộc sống của chúng ta.
Chúng ta có thể dùng một hình tượng thi ca để diễn tả những trải nghiệm tâm lý ở trên (và sự thật thì đó là cách mà nó thường được diễn tả). Bạn hãy tưởng tượng Con rồng Hỗn độn như bầu trời đêm trải dài vô tận vào một ngày quang đãng. Nó đại diện cho những gì luôn nằm ngoài tầm hiểu biết của bạn. Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trên bãi biển nhìn lên bầu trời đêm và hoàn toàn bị cuốn vào trong những suy tưởng về nó. Tiếp theo, bạn hướng sự chú ý về biển cả trông rộng lớn chẳng khác gì vũ trụ nhưng kì thực dễ hiểu và nằm trong tầm với của con người hơn. Đó là tự nhiên. Nó không chỉ đơn thuần là tiềm năng. Nó vẫn nằm đó trước mắt chúng ta trong trạng thái bí ẩn. Thế nhưng, nó vẫn chưa được chinh phục và chưa được đưa đến lĩnh vực của sự trật tự. Và nó trông tuyệt đẹp trong hình hài bí ẩn đó. Mặt trăng phản chiếu ánh sáng trên bề mặt biển cả. Từng con sóng vỗ vào bờ bất tận như bài ca đưa bạn vào giấc ngủ. Bạn còn có thể bơi lội thỏa thích trong đó. Nhưng vẻ đẹp ấy cũng chứa đựng những hiểm nguy. Bạn phải cẩn thận với bầy cá mập, những con sứa độc, dòng nước xoáy và những cơn bão có thể cuốn trôi căn nhà trên bãi biển của bạn.
Hãy tưởng tượng tiếp rằng bạn đang đứng trên bờ biển của một hòn đảo. Hòn đảo đó đại diện cho một nền văn hóa. Có thể người dân ở đó sống trong hòa bình và tình hữu nghị với một người cai trị nhân từ. Hoặc đó có thể là một địa ngục đầy rẫy chiến tranh, đàn áp, đói khổ và cướp bóc. Đó là bản chất của văn hóa: Nó vừa có thể là vị vua thông thái vừa có thể là kẻ độc tài. Cũng như trong trường hợp của Nữ hoàng Độc ác và Nữ thần Nhân từ, chúng ta cần phải nhận ra tầm quan trọng của cả hai nhân vật đó để đảm bảo sự cân bằng và thích nghi với những khó khăn trong cuộc sống. Sự thiên lệch về phía Đức vua Thông thái sẽ khiến ta mù quáng trước sự bất công và đau khổ do những khiếm khuyết tất yếu trong cấu trúc xã hội gây ra. Ngược lại, sự thiên lệch về phía Bạo chúa Độc tài sẽ khiến ta đánh giá thấp những cấu trúc xã hội mỏng manh giúp đoàn kết và bảo vệ con người khỏi sự hỗn độn.
Các khái niệm ở trên giúp ta hiểu được sâu sắc hơn những hệ tư tưởng mà con người có xu hướng vướng phải, đặc biệt là những tư tưởng gây chia rẽ sâu sắc cả về mặt chính trị lẫn cá nhân. Những tư tưởng đó có thể được xem như một loại ký sinh trùng sống bám vào một cấu trúc tôn giáo, thần thoại hoặc kịch nghệ cơ bản nào đó. Vì lý do đó mà về mặt bản chất chúng mang tính cổ xưa và có gốc rễ sâu dày nơi con người. Các hệ tư tưởng nhặt nhạnh một vài yếu tố nào đó trong các chuyện kể tôn giáo và bỏ đi tất cả phần còn lại. Thế nhưng sức mạnh của chúng đối với tâm lý con người vẫn rất mạnh mẽ vì chúng còn giữ lại bản chất thần thoạitrần tục nền tảng – theo nghĩa vốn có của nó. Nhưng bởi vì còn thiếu sót các yếu tố khác nên chúng thường thể hiện những tư tưởng thiên lệch và nguy hiểm. Sự thiên lệch này về mặt nào đó thì tốt vì nó giúp đơn giản hóa một ý tưởng phức tạp. Nhưng mặt khác nó lại nguy hiểm vì sự thiển cận trong góc nhìn sự việc. Nếu tấm bản đồ bạn cầm bị thiếu mất một phần nào đó thì bạn sẽ hết sức bị động khi bắt đầu đi vào vùng đất đó trên thực tế. Vậy thì làm thế nào ta có thể giữ được lợi thế của sự đơn giản hóa mà không bị sự đơn giản đó làm cho mù quáng? Câu trả lời là sự đối thoại liên tục giữa những người thực sự khác biệt nhau về nhiều mặt.
Đa số các tư tưởng chính trị mà con người theo đuổi cuồng nhiệt đều tùy thuộc vào tính khí bẩm sinh của mỗi người. Nếu cảm xúc và động lực của họ nghiêng về một hướng nào đó thì họ cũng sẽ chọn lấy một tư tưởng chính trị tương ứng. Đó không chỉ là ý kiến cá nhân. Động vật có môi trường sinh hoạt của riêng chúng. Những quá trình sinh học trong cơ thể động vật sẽ thích nghi với môi trường đó. Sư tử không thể sống trong biển cả, cũng như cá voi không thể nào lang thang trong đồng cỏ châu Phi được. Động vật và môi trường sống phải hoàn toàn tương thích.
Con người cũng tương tự như thế (ít nhất là về mặt trừu tượng). Thế nhưng về thực tế thì chúng ta có thể sống khắp mọi nơi bằng cách thay đổi môi trường hoặc điều chỉnh hành vi của bản thân. Nhưng ngoài môi trường địa lý thì chúng ta còn có môi trường tâm lý, nhận thức. Chẳng hạn những người cấp tiến thường phấn khích với những điều mới lạ. Tính cách đó có nhiều ưu điểm khá hiển nhiên. Đôi lúc ta cần những giải pháp hoàn toàn mới mẻ cho một vấn đề nào đó, và chính những người ham thích sự sáng tạo sẽ tìm ra chúng. Những người như thế thường cũng sẽ không được ngăn nắp cho lắm6. Có lẽ bởi vì khi bạn bị thu hút bởi một ý tưởng mới và muốn thử nó ngay lập tức, bạn cần phải có khả năng chịu được sự hỗn độn gây ra bởi sự tan rã của khái niệm cũ và sự hình thành của khái niệm mới. Nếu bạn là một người bảo thủ, bạn cũng sẽ có những mặt mạnh và mặt yếu ngược lại. Bạn sẽ cẩn trọng với những ý tưởng mới và không bị chúng thu hút quá nhiều. Đó là bởi vì bạn không quan tâm lắm đến tiềm năng của chúng mà chỉ lo lắng về những hệ quả không thể dự đoán trước. Nói cho cùng thì khi một ý tưởng mới mẻ giải quyết được vấn đề nào đó, nó lại thường tạo ra những vấn đề khác. Nếu bạn là người bảo thủ, bạn muốn mọi thứ phải ở đúng nơi đúng chỗ của nó. Bạn muốn mọi người phải hành xử một cách có trách nhiệm, dễ dự đoán và theo quy ước.
Chúng ta cần đến những người bảo thủ để duy trì mọi thứ khi chúng hoạt động tốt và khi sự thay đổi có thể gây nguy hiểm. Ngược lại, chúng ta cần đến những người cấp tiến để đổi mới khi mọi thứ không còn hoạt động tốt nữa. Tuy nhiên, thường thì chúng ta không dễ xác định được khi nào thì mọi thứ cần được duy trì và khi nào thì chúng cần được đổi mới. Đó là lý do chúng ta cần đến chính trị và sự đối thoại đi kèm với nó (thay vì chiến tranh, độc tài và nô lệ). Chúng ta cần đến những cuộc tranh luận thẳng thắn và đầy nhiệt huyết về giá trị của sự ổn định và đổi mới để tìm ra được giải pháp thích hợp nhất cho hoàn cảnh hiện tại.
Một điều thú vị là hai quan điểm chính trị bảo thủ và cấp tiến lại đi đôi với hai cách nhìn khác nhau về thế giới. Người cấp tiến thường nhìn thế giới như gã Bạo chúa Độc tài đàn áp Nữ thần Nhân từ. Nói cách khác, đó là nền văn hóa khô cứng đàn áp con người hoặc là hệ thống công nghiệp quân sự đe dọa Mẹ Trái đất với sự ô nhiễm, tuyệt chủng và biến đổi khí hậu. Quan điểm đó tất nhiên có ích khi văn hóa con người thực sự trở nên chuyên chế và lỗi thời (vốn cũng khá phổ biến). Ngược lại, những người bảo thủ lại thường nhìn thế giới như Đức vua Thông thái (tượng trưng cho sự trật tự ổn định) có trách nhiệm thuần phục Nữ hoàng Độc ác (tượng trưng cho tự nhiên hỗn độn). Quan điểm này cũng có giá trị của nó. Dù tự nhiên trông đẹp đến mức nào đi nữa, ta cũng không thể chối bỏ được sự thật rằng nó luôn có xu hướng hủy diệt con người. Không có sự bảo vệ của nền văn minh con người, chúng ta sẽ bị thú hoang ăn thịt, chết rét trong bão tuyết, ngã quỵ trong cái nóng của sa mạc, và chết đói vì không tìm được thức ăn. Như thế, chúng ta có hai hệ tư tưởng khác biệt, và cả hai đều “đúng” theo một mặt nào đó(*).
Chú thích:
(*) Ở các nước phương Tây, những người bảo thủ còn có khuynh hướng chống lại sự bành trướng của chính phủ, và điều đó thoạt trông có vẻ trái ngược với những gì tôi vừa nói. Thế nhưng đó là một đặc trưng của văn hóa phương Tây. Nó dựa trên niềm tin của những người bảo thủ vào giá trị vĩnh cửu của Hiến pháp cũng như những yếu tố trường tồn khác của chính phủ thay vì sự bất định của những người cầm quyền khác nhau. Trái lại, những người cấp tiến trong xã hội phương Tây thường đặt niềm tin vào nhà cầm quyền hiện thời (đặc biệt khi đó là một chính phủ cấp tiến) thay vì những thể chế trường tồn khác.
Để có được cái nhìn cân bằng về thế giới, chúng ta cần phải chấp nhận cả hai quan điểm đó. Những người bảo thủ, vốn xem trọng thiết chế hiện tại, cần phải hiểu rằng trật tự đơn thuần không đủ để phát triển xã hội. Bởi vì tương lai và hiện tại có thể rất khác với quá khứ, những gì hiệu quả trước đó có thể không còn đúng nữa. Hơn nữa, ranh giới giữa sự ổn định và sự độc tài chuyên chế sẽ thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Cũng như thế, những người cấp tiến cần phải học cách biết ơn nền văn minh của xã hội đương đại vì đã giúp bảo vệ con người khỏi tự nhiên khắc nghiệt và bí ẩn. Con người khó có thể thấy được những điều không phù hợp với tính cách của mình. Vì lý do đó mà ta luôn phải lắng nghe những người có quan điểm khác biệt vì họ có thể thấy được những điều mà ta hoàn toàn không biết.
Cá nhân: anh hùng và kẻ ác
Nếu bầu trời đêm tượng trưng cho sự hỗn độn, biển cả tượng trưng tự nhiên và hòn đảo tượng trưng văn hóa, thì trong mỗi cá nhân luôn tồn tại sự đấu tranh giữa anh hùng và kẻ ác. Sự hỗn độn, kho báu và loài rồng đều chứa đựng những yếu tố tích cực lẫn tiêu cực, cũng như tự nhiên vừa là Nữ hoàng Độc ác vừa là Nữ thần Nhân từ, còn văn hóa vừa là Bạo chúa Độc tài vừa là Đức vua Thông thái. Một cá nhân cũng thế. Yếu tố tích cực chính là người anh hùng. Đó là người biết cách hi sinh cho tự nhiên đồng thời mặc cả với số phận sao cho tình thương ngự trị trên thế giới. Đó là người luôn tỉnh thức, cảnh giác, chú tâm, cởi mở, có trách nhiệm và biết cách kiềm hãm sự chuyên chế. Đó là người ý thức được khuyết điểm và những góc tối trong tâm hồn mình và có khả năng định hướng rõ ràng. Trái lại, yếu tố tiêu cực là tất cả những gì đáng ghê tởm, đặc biệt là trong chính bản thân bạn (nhưng nó cũng được thể hiện nơi người khác và trong những câu chuyện). Hai nhân vật đó cũng như hai người anh em khắc tính nhau, một hình hượng thần thoại cổ xưa: anh hùng và kẻ ác. Trong Kinh Thánh, đó là hình ảnh của hai nhân vật điển hình: Cain và Abel(*). Ở một cấp độ khác sâu sắc hơn, ta có hình ảnh của Chúa Giê-su và Satan. Cain và Abel vẫn chỉ là con người được sinh ra bởi con người (vốn khác với Adam và Eva được tạo ra bởi Chúa Trời). Còn Chúa Giê-su và Satan là những hình tượng mang tính bất diệt hơn.
Chú thích:
(*) Cain và Abel là hai người con trai đầu của Adam và Eva. Khi Cain và Abel dâng hiến lễ vật lên Chúa Trời, Người chỉ nhận lễ vật của Abel và phớt lờ lễ vật của Cain. Vì ghen tị, Cain đã giết chết Abel. – BTV
Như vậy, ta có hình ảnh của anh hùng và kẻ ác, một nhà vua anh minh và kẻ độc tài, nhân vật tích cực và tiêu cực, và bản thân sự hỗn độn. Đó là 6 hình ảnh tượng trưng cho thế giới cùng với hình ảnh cuối lạ lùng của sự hỗn độn tượng trưng cho sự khai sinh ra những yếu tố kia. Chúng ta cần phải hiểu rằng chúng là những yếu tố vĩnh cửu của sự sống, những điều mà bất kì ai, từ người giàu đến kẻ nghèo, từ thiên tài đến kẻ vô dụng đều phải đối mặt. Chúng là bản thân sự sống. Sự mù mờ về những điều đó sẽ khiến bạn gặp nguy hiểm, trở nên ngây thơ, thiếu chuẩn bị và nhiều khả năng rơi vào sự oán hận, lừa dối và kiêu ngạo. Bạn cần phải biết rằng kho báu luôn được canh giữ bởi loài rồng, rằng tự nhiên tuyệt đẹp có thể giơ nanh vuốt trong nháy mắt, rằng xã hội yên bình luôn bị đe dọa bởi sự độc tài chuyên chế, và trong con người bạn còn có một kẻ ác mong muốn sự xuất hiện của những yếu tố tiêu cực. Nếu bạn không nhận ra những điều đó, bạn sẽ trở thành nạn nhân của một ý thức hệ nửa vời và một kẻ mù quáng gây nguy hiểm cho chính bản thân và những người xung quanh. Nếu bạn là một người khôn ngoan, quan điểm chính trị của bạn sẽ chứa đựng cả 7 yếu tố nói trên (dù bạn không diễn tả được thành lời). Chúng ta luôn phải nhớ rằng luôn có một kẻ săn mồi ghê gớm ẩn nấp dưới lớp băng mỏng của nền văn minh nhân loại. Tôi còn nhớ một hình ảnh tưởng tượng trong đầu mình khi con gái tôi còn nhỏ. Vào mùa đông ở miền Bắc tỉnh Alberta, có những năm mà tuyết hầu như không rơi trong nhiều tuần liền sau khi mặt hồ đóng băng và khoác lên mình vẻ đẹp đầy bí ẩn. (Khi bạn ném một hòn đá trên mặt hồ, nó sẽ phát ra những giai điệu thú vị khi lướt trên mặt băng). Tôi hình dung con gái tôi, Mikhaila, lúc đó vẫn còn là một đứa bé quấn tã, ngồi trên mặt băng cách tôi một khoảng xa. Ở bên dưới con bé, tôi có thể thấy một con cá mập khổng lồ nằm bất động và há to mồm ra. Đó là sự sống và cái chết, là sự hỗn độn phá hủy mọi trật tự ta đã cố công thiết lập. Nhưng đó cũng đồng thời là sự thông thái và tái sinh, nếu ta có thể sống sót.
Nếu người anh hùng có thể xử lý được sự hỗn độn thì anh ta phải có thái độ như thế nào với 6 yếu tố còn lại? Tất nhiên, ta phải cố gắng bảo tồn tự nhiên vì mọi sự sống trên Trái đất, kể cả con người, đều phụ thuộc vào nó. Nhưng ta cũng cần phải nhận ra rằng tự nhiên luôn có xu hướng hủy diệt con người, và chúng ta có lý do chính đáng để xây dựng nên những công trình nhân tạo dù chúng thường gây ra hệ quả xấu cho môi trường(*). Điều tương tự cũng đúng với văn hóa. Chúng ta đều nên biết ơn sự thông thái và di sản của tiền nhân trao lại. Tất nhiên những lợi ích đó sẽ không được phân phối đồng đều bởi vì đó là bản chất của sự sống (cũng như lợi ích đến từ tự nhiên không được phân bố đồng đều trên thế giới). Tuy nhiên, lòng biết ơn đó không nên được dùng để biện hộ cho sự lạc quan một cách mù quáng về bản chất của xã hội loài người. Chúng ta đều nên nhớ rằng cấu trúc phân cấp trong xã hội có thể trở nên kém hiệu quả, độc tài và mù quáng trong nháy mắt. Chúng ta có trách nhiệm đảm bảo rằng xã hội không bị thoái hóa và bất công quá đáng, vốn sẽ dẫn đến sự phân phối lợi ích dựa trên quyền lực và đặc quyền vô lý thay vì năng lực tự thân. Chúng ta cần phải chú ý điều chỉnh cẩn thận sao cho xã hội vừa ổn định vừa linh động một cách hợp lý. Đó là một phần rất quan trọng trong vai trò của người công dân có trách nhiệm và mong muốn hướng đến điều tốt đẹp. Xã hội dân chủ thực hiện điều đó bằng cách thường xuyên thay đổi những người đứng đầu với các hệ tư tưởng khác nhau. Khả năng thực hiện điều đó là một thành tựu cơ bản của xã hội dân chủ. Nếu xã hội không thể chọn ra những người lãnh đạo khôn ngoan và đạo đức (vốn là một điều thường thấy trên thực tế) thì giải pháp tốt nhất có lẽ là chọn ra những người thiển cận về mặt nào đó trong một thời gian và sau đó thay thế họ bằng những người thiển cận về mặt khác. Như thế, ít nhất mối quan tâm của mọi người trong xã hội sẽ được cân nhắc đồng đều trong một khoảng thời gian dài (có thể là một thập kỷ).
Chú thích:
(*) Quả thật chúng ta đã tạo ra không ít những rắc rối nhân tạo trong quá trình đó (vốn là cơ sở cho quan niệm rằng tự nhiên là nạn nhân của lòng tham nơi con người). Nhưng loài người không làm thế nếu không có những lý do chính đáng. Đó là lý do tôi cảm thông sâu sắc với con người và không thể tha thứ được những ai tuyên bố rằng “Trái đất sẽ tốt đẹp hơn nếu không có sự hiện diện của con người”. Đó là yếu tố chết người tiềm ẩn trong những khẩu hiệu quá khích về môi sinh, và là hệ quả của cái nhìn thiên lệch về tự nhiên cũng như về con người. Đó là một quan điểm hết sức khủng khiếp nếu bạn ngẫm nghĩ kỹ.
Tôi nghĩ quan điểm như vậy có phần bi quan nhưng thực tế đó phản ánh được tầm nhìn của những người sáng lập ra nền dân chủ Hoa Kỳ (đồng thời cũng là quan điểm của những người dân chủ ở Anh và các xã hội dân chủ khác). Nói cách khác, những vị đó không tin vào viễn tượng về một xã hội không tưởng. Họ tin rằng những bậc hậu bối cũng sẽ mang đầy khiếm khuyết như chính bản thân họ. Vậy thì khi bạn không bị mù quáng bởi ý thức hệ và có thể nhìn thấu suốt bản chất thực của thế giới, bạn sẽ làm gì? Trước hết, bạn không kì vọng vào sự hoàn hảo tuyệt đối của con người hay một xã hội không tưởng nào đó. Bạn cố gắng tạo nên một xã hội sao cho những người đầy khiếm khuyết và mù quáng như bạn không gây ra quá nhiều nguy hại lâu dài. Là một người bảo thủ, tôi tin vào sự thông thái của tầm nhìn đó. Tôi tin rằng đó là một cái nhìn hợp lý về thế giới. Chúng ta không nên tạo ra quá nhiều ảo tưởng. Chúng ta nên thiết kế một xã hội với một ít hòa bình, an ninh, tự do và sự cải tiến dần dần. Bản thân điều đó đã là một điều kì diệu. Chúng ta nên giữ sự nghi ngờ hợp lý về khả năng thay đổi cả cá nhân, xã hội và tự nhiên cùng một lúc, đặc biệt là khi nó đòi hỏi nhiều thiện chí của mọi cá nhân.
SỰ OÁN HẬN
Tại sao bạn và mọi người rơi vào sự oán hận (một cảm xúc pha trộn giữa giận dữ, tội nghiệp bản thân, tự yêu mình và mong muốn trả thù)? Khi bạn hiểu được bản chất của thế giới cũng như những nhân tố chính yếu trong đó, bạn sẽ thấy được nguyên nhân một cách rõ ràng. Bạn trở nên oán hận vì những điều bí ẩn và sự khủng khiếp đi kèm với nó, vì tự nhiên dường như lúc nào cũng chống lại bạn, vì bạn là nạn nhân của một sự độc tài nào đó trong xã hội, và vì sự độc ác của chính bạn và những người xung quanh. Bấy nhiêu lý do là quá đủ. Tất nhiên chúng không khiến cho sự oán hận của bạn trở nên hợp lý hơn nhưng ít nhất bạn cũng hiểu rõ hơn cảm xúc của mình. Những lý do nói trên không hề nhỏ nhặt chút nào. Sự thật là chúng nghiêm trọng đến nỗi thay vì hỏi “Tại sao bạn lại oán hận?” thì lẽ ra ta nên hỏi “Tại sao con người lại không oán hận mọi lúc mọi nơi?”. Chúng ta luôn là mục tiêu của những thế lực đen tối hùng mạnh bên ngoài. Nói một cách ẩn dụ thì ta luôn bị săn đuổi bởi một loài bò sát săn mồi nào đó. Còn tự nhiên thì dường như lúc nào cũng gây ra hàng triệu thứ khủng khiếp với bạn. Và những quy tắc xã hội thì luôn muốn nhào nặn bạn thành một sinh vật văn minh và có ích nhưng đồng thời cũng đập tan không ít sự sống trong bạn. Bạn có tiềm năng để trở thành bất cứ điều gì, thế nhưng yêu cầu của xã hội đã hạn chế những tiềm năng đó.
Hơn nữa, bạn còn bị hạn chế bởi chính bản thân mình, và điều đó không dễ dàng chút nào. Bạn trì hoãn, lười biếng, dối trá và làm những điều xấu với bản thân và những người xung quanh. Vì thế, chẳng có gì lạ khi bạn cảm thấy mình như một nạn nhân trước vô số những thế lực: sự hỗn độn, tự nhiên khắc nghiệt, sự chuyên chế của xã hội và sự xấu xa của bản thân. Chẳng có gì lạ khi bạn cảm thấy oán hận. Hơn nữa, bạn còn cảm thấy rằng những thế lực đó dường như cư xử nghiêm trọng và bất công với bạn hơn so với những người khác. Trong hoàn cảnh như vậy, làm sao mà bạn không cảm thấy mình là nạn nhân và đầy oán hận kia chứ? Cuộc sống vốn dĩ có quá nhiều điều khắc nghiệt.
Tuy nhiên, có một vấn đề với lập luận ở trên dù nó nghe có vẻ hết sức thuyết phục. Trước tiên, không phải ai cũng cảm thấy mình là nạn nhân và rơi vào cái bẫy của sự oán hận, kể cả nhiều người đã từng thực sự trải qua những khắc nghiệt của cuộc sống. Tôi nghĩ rằng chính những người ít đối mặt với khó khăn trong cuộc sống mới thường có cảm giác nạn nhân và mang nhiều oán hận. Bạn sẽ gặp những người bị tổn thương nặng nề nhưng vẫn không hề oán hận hay nghĩ rằng họ là nạn nhân. Tất nhiên những người như thế không quá nhiều nhưng thực sự cũng không hề hiếm. Vì vậy, sự oán hận không hẳn là hệ quả tất yếu của những đau khổ. Ngoài những bi kịch trong cuộc sống thì còn nhiều nguyên nhân khác dẫn đến nỗi oán hận.
Có thể bạn (hoặc một người thân của bạn) mắc phải căn bệnh nặng. Trong hoàn cảnh đó, bạn thường tự hỏi: “Tại sao điều này lại xảy đến với tôi?”. Nhưng bạn hãy thử suy nghĩ kỹ xem. Chẳng lẽ bạn muốn điều đó xảy ra cho bạn bè, hàng xóm hay một người lạ nào sao? Trong thâm tâm, bạn hẳn muốn lan truyền sự đau khổ của bản thân. Nhưng đó không phải là một phản ứng có lý trí và đạo đức. Và nó không khiến cho mọi việc trở nên công bằng hơn. Tuy nhiên, ta cũng có thể nói rằng câu hỏi đó cũng có phần hợp lý. Thường thì khi điều không may xảy ra với bạn, bạn nên tự hỏi bản thân xem bạn đã làm điều gì trong quá khứ mà có thể dẫn đến hậu quả như thế (chúng ta đã nói rất nhiều về điểm này ở trên). Với thái độ như vậy, bạn có thể học hỏi được từ trải nghiệm đó và tránh lặp lại sai lầm tương tự. Nhưng không may là con người ít khi nào có thái độ như vậy. Chúng ta thường cảm thấy cay đắng và bất công. Bạn có thể nghĩ: “Có vô số kẻ xấu trong xã hội và dường như bọn họ chẳng bị đau khổ như mình” hay “Có nhiều người khỏe mạnh và may mắn trong cuộc sống và điều đó thật bất công với mình”. Chính những suy nghĩ như thế khiến bạn thấy mình là nạn nhân của sự bất công trong xã hội. Như thế, sự oán hận nảy sinh từ những bi kịch trong cuộc sống vì bạn nghĩ rằng mình là nạn nhân duy nhất của những trải nghiệm khủng khiếp.
Kì thực, những điều không may xảy ra cho bạn hay những người xung quanh luôn là một phần của cuộc sống. Và chúng luôn chứa đựng một sự ngẫu nhiên nào đó. Bạn có thể nghĩ rằng việc biết được điều này cũng chẳng giúp ích được gì. Sự thật là nhận thức về những yếu tố ngẫu nhiên trong mọi sự kiện có thể giúp bạn không đồng hóa bản thân với sự kiện đó và khiến bạn bớt oán hận hơn. Một suy nghĩ khác có thể giúp ích là những mặt tiêu cực của một trải nghiệm thường được cân bằng bởi những mặt tích cực khác.
Đây là những gì tôi học được từ kinh nghiệm tư vấn tâm lý của mình. Tôi lúc nào cũng gặp những người bị tổn thương trong cuộc sống. Họ thường có lý do chính đáng để cảm thấy oán hận, và những lý do đó không hề nhỏ nhặt chút nào. Tôi thường đề nghị: “Chúng ta hãy cùng phân tích vấn đề một cách kỹ lưỡng. Trước hết, ta cần phải biết được đâu là thiếu sót của bạn và đâu là những nguyên nhân bên ngoài. Sau đó, ta có thể bắt đầu giải quyết những vấn đề đến từ chính bản thân bạn trước. Còn với những vấn đề đến từ bên ngoài, ta hãy lên kế hoạch để đối mặt với chúng một cách chân thành, thẳng thắn và dũng cảm. Chúng ta sẽ xem kết quả như thế nào khi bạn đã làm được những điều đó”.
Thân chủ của tôi thường cảm thấy tốt hơn. Tất nhiên không phải lúc nào cũng thế. Một vài người trong số họ có thể mắc bệnh ung thư hoặc bị tai nạn xe hơi và qua đời. Chẳng có con đường nào là chắc chắn tuyệt đối cả. Thế giới luôn tồn tại những yếu tố ngẫu nhiên. Vì thế, bạn không nên quá ngây thơ hoặc lạc quan quá đáng. Nhưng sự thực là đa số các thân chủ của tôi đều trở nên tốt hơn. Sự khích lệ của tôi giúp họ sẵn sàng đối mặt với vấn đề, và sự chủ động đó phần nào xua đi nỗi sợ trong họ. Điều đó không khiến mọi việc giảm bớt sự nguy hiểm nhưng nó giúp con người đối mặt với nguy hiểm một cách dũng cảm hơn. Bạn sẽ không tin nổi con người có thể mạnh mẽ và dũng cảm đến mức nào. Con người có thể gánh trên vai những gánh nặng không tưởng khi họ chủ động làm thế. Tất nhiên tôi biết rằng chúng ta không có năng lực vô hạn nhưng tôi cũng tin rằng con người có tiềm năng vô hạn. Tôi nghĩ rằng khi bạn chủ động đối mặt với khó khăn nhiều hơn, năng lực của bạn cũng sẽ tăng dần lên. Điều tôi không biết là giới hạn của sự tiến triển đó là mức nào mà thôi(*).
Chú thích:
(*) Tôi vẫn còn cảm thấy thán phục sự can đảm và mạnh mẽ của vợ tôi khi cô ấy bị chẩn đoán mắc bệnh ung thư ác tính vào năm 2019 (giờ cô ấy đã bình phục). Và tôi cũng cảm thấy xấu hổ rằng bản thân tôi có lẽ không có được sự can đảm như thế.
Trong điều kiện đó, con người không những vượt thoát được sự sợ hãi và oán hận mà còn trở nên có năng lực hơn. Họ không những xử lý hiệu quả hơn những gánh nặng của cuộc sống mà còn trở thành những con người tốt đẹp hơn. Họ bắt đầu có khả năng chế ngự được sự xấu xa và nỗi oán hận trong tim mình, những điều vốn có thể khiến thế giới u ám hơn bản chất của nó. Họ thành thật hơn và có những người bạn tốt hơn. Họ đưa ra những quyết định có ý nghĩa và hiệu quả hơn cho sự nghiệp của mình. Mục tiêu của họ cũng dần trở nên cao quý hơn. Như thế, họ không những xử lý các vấn đề cá nhân tốt hơn mà còn giúp giảm bớt gánh nặng cho mình và những người xung quanh. Kết quả là họ và gia đình sẽ ít chịu những đau khổ không cần thiết hơn. Và điều tương tự cũng bắt đầu xảy ra với cộng đồng quanh họ. Không dừng lại ở đó, họ sẽ tiếp tục chạm đến phần tươi sáng hơn trong câu chuyện: kho tàng mà loài rồng đang canh giữ; yếu tố tuyệt vời của tự nhiên; sự an ninh, vững chãi của văn hóa xã hội; và sức mạnh của cá nhân. Đó là những vũ khí quý giá khi bạn gặp khó khăn. Nếu bạn biết sử dụng đúng cách, chúng mang lại một sức mạnh tuyệt vời khi mọi thứ xung quanh bạn sụp đổ. Vấn đề ở đây là liệu bạn có thể sắp xếp mọi thứ hợp lý và gặt hái được những thành quả từ đó hay không? Nếu câu trả lời là có thì bạn sẽ tìm thấy kho tàng được ẩn giấu, tự nhiên sẽ mỉm cười với bạn, vị vua thông thái sẽ ngự trị, và bạn sẽ trở thành người hùng. Tôi hi vọng rằng bạn sẽ có thể hướng cuộc đời mình về những tiềm năng đó. Đó là tất cả những gì bạn có thể đạt tới. Nếu bạn đối mặt với khổ đau và sự xấu xa một cách dũng cảm và chân thật, bạn sẽ trở nên mạnh mẽ hơn, gia đình bạn sẽ vững chãi hơn, và thế giới sẽ tốt đẹp hơn. Nếu không thì bạn sẽ rơi vào sự oán hận, và nó chỉ khiến mọi thứ tệ hơn mà thôi.
DỐI TRÁ VÀ KIÊU NGẠO
Có hai dạng của sự lừa dối: cố ý phạm lỗi (tức làm điều mà bạn biết rõ là sai trái) và cố ý làm ngơ (tức không chịu xem xét kỹ vấn đề dù bạn biết nó quan trọng). Ví dụ như người làm ăn chung với bạn có vẻ không được minh bạch về sổ sách, và bạn quyết định không kiểm toán kỹ lưỡng. Hoặc có thể bạn nhắm mắt bỏ qua trước những hành động xấu của mình, của con mình và vợ hay chồng mình. Nói tóm lại, bạn để mọi việc trôi qua mà không can thiệp.
Điều gì thúc đẩy những hành động lừa dối như thế? Với lời nói dối trắng trợn, chúng ta làm thế để mọi việc dễ dàng hơn cho mình dù nó có thể gây hại với người khác. Chúng ta thường cố gắng nhào nặn thế giới theo chiều hướng có lợi cho mình. Chúng ta muốn có lợi thế hơn người khác. Chúng ta cố tránh né một hình phạt chính đáng vốn dành cho mình, và đẩy nó sang người khác. Còn về lỗi lầm của việc cố ý làm ngơ, chúng ta nghĩ rằng mọi việc rồi sẽ chìm vào lãng quên (và sự thật thì ít khi nào sự việc sẽ diễn ra như thế). Chúng ta hi sinh tương lai để thỏa mãn hiện tại và ngoan cố tiến tới trước mặc cho tiếng gào thét của lương tâm.
Vậy thì con người thường biện hộ cho những hành động dối trá, bóp méo sự thật đó như thế nào? Một động cơ phổ biến là sự oán hận. Sự dối trá thường được biện hộ bằng niềm tin rằng chúng ta đã bị thế giới đối xử bất công. Nhưng ta còn cần tìm hiểu sự kiêu ngạo mới có thể hiểu hết được nguyên nhân đằng sau sự dối trá của con người. Sự thật thì những trạng thái tâm lý đó ít khi nào tồn tại biệt lập với nhau. Nói cách khác, chúng là những kẻ đồng hội đồng thuyền.
Cố ý phạm lỗi
Biểu hiện đầu tiên khi lừa dối kết hợp với kiêu ngạo là sự chối bỏ mối liên hệ giữa sự thần thánh, sự thật và cái thiện. Trong những chương đầu tiên của sách Sáng thế, Chúa dùng lời nói để biến trật tự thành môi trường hỗn độn nhưng vẫn sinh sống được. Và khẩu hiệu của Người là lòng dũng cảm, tình yêu và sự thật. Lòng dũng cảm được thể hiện khi Chúa sẵn sàng đối mặt với hư vô trước khi tạo ra Sự sống. Điều đó cũng tương tự như việc chúng ta vươn lên từ nghèo đói và hai bàn tay trắng để phát triển và xây dựng lại cuộc sống đổ vỡ của mình. Tình yêu là mục tiêu tối hậu, là ước muốn tạo ra những gì tốt đẹp nhất có thể. Nó cung cấp một dạng thượng tầng kiến trúc cho Sự sống, vốn cũng tương tự như mong muốn có được một gia đình yên ấm khiến con người nói lên sự thật. Những lời mà Chúa dùng để đối mặt với hư vô là lời nói chân thật, và sự thật có năng lực tạo tác ra mọi vật. Không những thế, sự thật còn có xu hướng tạo ra cái thiện, vốn là điều tốt đẹp nhất mà tình yêu đòi hỏi. Không phải vô cớ mà Chúa kiên quyết rằng những gì được tạo ra đều phải mang tính thiện. Sự kiêu ngạo kết hợp với lừa dối sẽ chống lại ý tưởng rằng lòng dũng cảm nói ra sự thật để hướng tới tình yêu sẽ tạo ra cái thiện, và chúng thay thế ý tưởng đó bằng quan điểm rằng sự nông nổi hời hợt, dù lớn hay nhỏ, đều có quyền và cơ hội biểu hiện ra vì một mục đích ích kỷ, hạn hẹp.
Biểu hiện thứ hai của sự kết hợp giữa kiêu ngạo và lừa dối có liên quan đến sức mạnh của sự thần thánh. Khi một người lừa dối qua hành động, lời nói hoặc sự im lặng, người đó quyết định những yếu tố tiềm năng nào sẽ được biểu hiện. Nói cách khác, người đó tự cho mình quyền được bóp méo thực tại. Và người đó tin rằng sự dối trá vị kỷ sẽ tốt đẹp hơn là khi sự thật được phơi bày. Người nói dối thường nghĩ rằng sự dối trá sẽ có lợi cho bản thân mình hơn. Đó là sự kiêu ngạo của một người tin rằng mình có thể nhào nặn thực tại theo ý bản thân mà không phải chịu hậu quả. Nếu chúng ta suy ngẫm kỹ về những niềm tin đó thì ta sẽ thấy rõ rằng chúng hoàn toàn sai lầm. Trước hết, kẻ nói dối sẽ tự biết rằng mình không đáng tin cậy. Và hậu quả là người đó sẽ tự hủy hoại nhân cách và lòng tự trọng của bản thân. Ít nhất, người đó sẽ không sống trong cùng một thực tại với những người khác và vì thế, người đó sẽ dễ bị tổn thương hơn. Điểm thứ hai là khi một người tin rằng mình có thể thoát được mọi hậu quả của sự dối trá, người đó giả định rằng mình thông minh hơn tất cả những người khác và chẳng ai có thể phát hiện ra (có lẽ kể cả Chúa hoặc một Đấng Sáng Thế nào đó). Có thể người đó thoát được một lần, hai lần hoặc mười lần, và khi tính nghiêm trọng của vấn đề càng lúc càng tăng, người đó sẽ càng bạo dạn hơn. Cứ mỗi lần thành công, sự kiêu ngạo của kẻ dối trá càng tăng lên và hắn càng muốn lặp lại hành động đó nhiều hơn. Điều đó lại càng khuyến khích sự dối trá lớn hơn cũng như sự kiêu căng nhiều hơn. Đó là một vòng xoáy nguy hiểm kéo kẻ dối trá ngày càng lún sâu hơn vào tội lỗi.
Biểu hiện thứ ba của sự kiêu ngạo đằng sau lời nói dối là niềm tin rằng sự dối trá có thể đứng vững ngay cả khi sự thật xung quanh nó dần được phơi bày. Kẻ dối trá nghĩ rằng mình đã vĩnh viễn thay đổi được thế giới theo ý mình, và bằng cách nào đó sự dối trá đã trở thành sự thật. Nhưng thực tại thì rất phức tạp và hầu như mọi thứ đều kết nối với những thứ khác. Chẳng hạn khi bạn ngoại tình thì rất khó để ngăn chặn những lời đồn thổi về hành động đó. Mọi người sẽ bắt đầu dòm ngó. Những cái lưỡi sẽ bắt đầu hoạt động. Thế là bạn càng phải nói dối nhiều hơn và phải bỏ công sức để che đậy tất cả những điều đó. Nhưng bạn không thể nào che đậy mọi thứ (mùi hương nước hoa của tình nhân vẫn sẽ còn thoang thoảng đâu đây). Kết quả là tình thương yêu từ người bạn đời sẽ dần bị thay thế bởi lòng hận thù và khinh miệt (nhất là khi người bị phản bội kia thật sự tốt và bạn chẳng có lý do nào để ngoại tình).
Biểu hiện thứ tư của sự kiêu ngạo dùng để biện hộ cho dối trá là quan điểm lệch lạc về công lý vốn bắt nguồn từ niềm oán hận. Trong biểu hiện này, con người lừa dối bởi vì họ tức giận và oán hận về vai trò nạn nhân của mình trong những bi kịch của cuộc đời. Phản ứng này tương đối dễ hiểu và hết sức nguy hiểm. Lý lẽ của họ rất đơn giản và thậm chí có vẻ khá thuyết phục, nhất là với những ai thực sự bị tổn thương: “Tôi có quyền làm những gì tôi muốn vì tôi đã bị đối xử bất công”. Thoạt nghe thì có lý mặc dù sự thật là những người bị họ lừa dối thường không liên quan gì đến sự bất công mà họ phải chịu. Sự kiêu ngạo nằm ở niềm tin rằng chỉ riêng mình họ phải chịu những khổ đau, bất công và nguy hiểm, trong khi sự thật thì đó là những mặt tất yếu của sự sống. Họ nghĩ rằng nếu họ là nạn nhân trong một trò đùa ác ý của số phận thì tại sao họ lại không tìm mọi cách để giành lại chút lợi ích cho mình cơ chứ? Thế nhưng cách lập luận đó chỉ làm cho cuộc sống tồi tệ hơn. Nếu bạn nghĩ rằng mình làm điều xấu vì cuộc sống cũng không có gì tốt đẹp thì việc tiếp tục những hành động xấu đó chỉ khiến cuộc sống càng tệ hơn mà thôi.
Cố ý làm ngơ
Có nhiều lý do khiến bạn đứng nhìn một cách bàng quan mà không làm gì cả trước một việc sai trái và tệ hại. Nguyên nhân đầu tiên là quan điểm về sự hư vô. Thoạt nghe có thể bạn không thấy được sự liên quan giữa chủ nghĩa hư vô và sự kiêu hãnh (và càng không liên quan gì đến lỗi lầm của việc cố ý làm ngơ). Điểm quan trọng ở đây là thái độ chắc chắn của người theo chủ nghĩa hư vô, tức họ tin rằng mọi thứ đều vô nghĩa, thậm chí tiêu cực. Theo tôi thì thái độ đó thể hiện sự kiêu ngạo hết sức sai lầm. Tôi nghĩ rằng con người nên có thái độ khiêm nhường với tầm hiểu biết hạn hẹp của mình và không nên có cái nhìn quá tiêu cực về cuộc sống.
Một động lực khác của lỗi cố ý làm ngơ là quan điểm rằng con người có quyền chọn lựa con đường dễ dàng. Điều đó đồng nghĩa với một cuộc đời chối bỏ mọi trách nhiệm quan trọng thực sự, và bạn có thể nghĩ rằng điều đó hoàn toàn chấp nhận được. “Tại sao tôi phải cố gắng thêm và gánh lấy nguy cơ khi một người nào khác có thể tự nguyện làm việc đó hoặc anh ta không đủ thông minh để né tránh nó?”. Nhưng để xã hội hoạt động tốt, mọi người đều phải thay phiên nhau nhận lấy những lợi ích cũng như gánh vác những trách nhiệm cần thiết. Trẻ em cần phải học điều đó khi chúng vừa lên ba vì nếu không thì chúng sẽ không thể kết bạn. Lý do là chúng cần phải học cách chơi một trò chơi kéo dài theo thời gian, và tình bạn là một trong những trò chơi xã hội như thế (điều đó cũng cần thiết với mọi vị trí trong một doanh nghiệp, từ cấp dưới, cấp trên đến đồng nghiệp).
Tiếp theo chúng ta hãy xem xét một quan điểm khác cho rằng con người có quyền hoặc thậm chí được xem là khôn ngoan khi né tránh trách nhiệm và khó khăn. Đó là một dạng khác của việc đánh giá sai lầm về Sự sống. Câu nói “Chẳng có vấn đề gì khi tôi chọn con đường dễ dàng” bắt đầu bằng “Chẳng có vấn đề gì” và đó là một cách đánh giá về Sự sống. Phần còn lại của câu nói “khi tôi chọn con đường dễ dàng” là một lời nguyền rủa đối với bản thân. Khi bạn gánh lấy những công việc khó khăn, mọi người sẽ bắt đầu tin tưởng bạn, còn bạn cũng sẽ tin tưởng mình hơn đồng thời giỏi hơn trong việc xử lý những việc khó. Tất cả những điều đó đều tốt cho bạn. Nếu bạn né tránh chúng, bạn sẽ rơi vào hoàn cảnh của những đứa trẻ được cha mẹ làm cho mọi thứ: Chúng bị tước mất khả năng trưởng thành hơn sau mỗi khó khăn của cuộc sống. Lời tuyên bố “Chẳng có vấn đề gì khi tôi chọn con đường dễ dàng” chỉ đúng khi một người hoàn toàn không có chút năng lực nào để làm những việc khó khăn. Và những người né tránh tiếng gọi của số phận đồng thời cũng tước mất những lợi ích to lớn của xã hội.
Dạng cuối cùng của lỗi cố ý làm ngơ là sự thiếu vắng niềm tin nơi bản thân (và có thể là nơi cả loài người nói chung) bởi vì bản chất yếu đuối cố hữu của con người. Trong sách Sáng thế, ta thấy một đoạn mô tả những chiếc vảy rơi khỏi mắt Adam và Eva, và họ bỗng nhận ra mình yếu đuối và trần trụi đến mức nào. Đó là một ẩn dụ về khả năng tự ý thức về bản thân của con người. Cùng lúc đó, họ phát triển được nhận thức về tốt và xấu. Cả hai điều đó xảy ra cùng lúc bởi vì bạn không thể nào làm tổn thương người khác nếu bạn không biết được mình có thể bị tổn thương như thế nào. Và bạn không biết được mình có thể bị tổn thương trừ khi bạn tự ý thức được về bản thân. Ý thức đó nói cho bạn biết rằng bạn có thể phải chịu những cơn đau cùng cực và bị giết chết. Nó cũng giúp bạn biết được giới hạn của bản thân. Khi bạn nhận thức được tất cả những điều đó, bạn cũng đồng thời ý thức được sự yếu đuối, trần trụi của mình. Và bạn có thể ứng dụng kiến thức đó để làm hại người khác. Nói ngắn gọn, bạn có khả năng làm điều tốt cũng như điều xấu một cách chủ ý.
Khi được Chúa gọi lên vì hành vi ăn trái cấm của mình, Adam đổ lỗi cho Eva và đổ lỗi cho cả Chúa vì đã tạo ra cô ấy: “Người đàn bà Ngài cho ở với con, đã cho con trái cây ấy, nên con ăn”, (sách Sáng thế 3:[12]). Như thế, sự chối bỏ trách nhiệm của người đàn ông nguyên thủy gắn liền với niềm oán hận (vì có được nhận biết không mấy dễ chịu về bản thân), sự dối trá (vì sự thật là anh ta hoàn toàn có quyền lựa chọn không ăn trái cấm), và sự kiêu ngạo (vì đã dám đổ lỗi cho Chúa và người phụ nữ mà Ngài tạo ra). Adam đã lựa chọn con đường dễ dàng, cũng giống như khi bạn tự nói với mình: “Mình không cần phải tranh luận với vợ về điều này. Mình không cần phải đứng lên đấu tranh với ông sếp độc tài. Mình không cần phải sống theo những gì mình cho là đúng. Và mình có thể né tránh trách nhiệm của mình”. Một phần nguyên nhân của thái độ đó là sự ù lì và hèn nhát, và phần còn lại là sự thiếu tin tưởng vào khả năng của bản thân. Cũng như Adam, bạn biết là mình yếu đuối. Bạn biết quá rõ về những khiếm khuyết của mình, và thế là niềm tin vào bản thân của bạn dần tan rã. Điều đó có thể thông cảm được nhưng nó sẽ không giúp bạn được gì và cũng không phải là lời biện hộ xác đáng.
SỰ NGUY HIỂM RÀNH RÀNH CỦA DỐI TRÁ VÀ KIÊU NGẠO
Sách Châm ngôn 9:[10] trong Kinh Thánh có viết: “Sự kính sợ Đức Chúa là bước đầu của sự khôn ngoan”. Mối liên kết giữa sự dối trá và bản năng sâu sắc nhất của con người được thể hiện rõ ràng trong câu nói đó. Nếu bạn biết rằng sự dối trá làm mục nát và bóp méo bản năng cơ bản nhất của con người khi đối mặt với khó khăn, bạn sẽ bắt đầu cẩn trọng hơn với lời nói và hành động của mình. Một con người chân thật có thể dựa vào trực giác của mình để đưa ra quyết định trong đời sống hằng ngày. Nhưng có một quy luật quan trọng, và đó là một quy luật mà những lập trình viên máy tính đều biết rõ: “Đầu vào là rác thì đầu ra cũng là rác”. Nếu bạn lừa dối (đặc biệt là tự lừa dối chính mình), bạn sẽ bóp méo năng lực trực giác dẫn đường cho bạn. Trực giác đó là một người dẫn đường vô thức, và nó vượt ngoài những nhận thức thông thường, đặc biệt là khi nó trở nên quá quen thuộc. Nếu bạn thay đổi cơ chế của trực giác đó bằng những điều dối trá, nó sẽ dẫn bạn đến những nơi mà bạn không nên đến. Và sự nguy hiểm của nó tỉ lệ thuận với mức độ mục nát mà bạn gây ra. Ít có điều nào đáng sợ hơn viễn cảnh bạn phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng và phát hiện ra rằng bạn không thể nào dựa vào trực giác của mình vì nó đã bị dối trá làm cho mục nát. Nếu bạn lâm vào hoàn cảnh đó, chúc bạn may mắn vì chỉ có may mắn mới có thể cứu được bạn mà thôi.
Có một tội không thể tha thứ được Chúa Giê-su nhắc đến một cách bí ẩn: “Ai nói phạm đến Thánh Thần sẽ chẳng được tha, cả đời này lẫn đời sau”, (sách Matthew 12:32). Thánh Paul, một trong những người sáng lập nên Thiên Chúa giáo, đã soi sáng về điều này khi ông liên hệ giữa Người Thứ Ba trong Chúa Ba Ngôi và lương tâm: “Có Đức Ki-tô chứng giám, tôi xin nói sự thật, tôi không nói dối và lương tâm tôi, được Thánh Thần hướng dẫn, cũng làm chứng cho tôi”, (sách Romans 9:[1]). Lương tâm chính là tiếng nói đạo đức bên trong mỗi người. Sự dối trá đi kèm với việc chối bỏ tiếng nói lương tâm và nguy cơ làm mục nát chức năng thiết yếu đó. Và bạn sẽ không thể nào tránh được hậu quả nghiêm trọng của việc đó. Điều này thậm chí còn đúng về mặt sinh học thần kinh. Những chất gây nghiện thường có tác dụng làm tăng lượng chất dẫn truyền thần kinh dopamine. Hợp chất dopamine thường tạo ra cảm giác khoan khoái gắn liền với hi vọng và tiềm năng. Hơn nữa, khi bạn làm điều gì đó khiến bạn thích thú (và làm cho lượng dopamine tăng vọt), những phần trong con người bạn tham gia vào hành động đó sẽ trở nên mạnh mẽ hơn và lấn át những phần khác. Vì thế, việc liên tục dùng chất gây nghiện sẽ nuôi lớn một con quái vật trong tâm hồn bạn. Và con quái vật đó chỉ tập trung vào một điều duy nhất, tức hiệu ứng kích thích của thuốc gây nghiện. Nó chỉ muốn duy nhất thứ đó thôi, và nó sẽ tạo ra vô số lời lẽ để biện hộ cho tầm quan trọng của thứ đó.
Giả sử bạn đang phục hồi một cách yếu ớt từ việc nghiện ngập. Một điều gì đó không may xảy ra với bạn. Niềm oán hận lại trào dâng. Bạn nghĩ rằng: “Thôi kệ hết đi!”, và bắt đầu sử dụng lại thuốc gây nghiện. Khi lượng dopamine trong não bạn tăng vọt, hệ thống thần kinh tạo ra ý nghĩ đó trở nên mạnh mẽ hơn những phần phản đối việc dùng thuốc. “Thôi kệ hết đi!” là một triết lý có nhiều mặt. Nó có nghĩa là “Điều này đáng để mình phải hi sinh” và “Mặc kệ cuộc đời mình. Dù gì nó cũng chẳng có tí giá trị nào”. Và nó có nghĩa là “Mình chẳng thèm quan tâm đến việc phải nói dối người thân như cha mẹ hay vợ con. Dù gì thì nó cũng chẳng tạo ra sự khác biệt nào. Cái mình muốn ngay lúc này là thứ thuốc gây nghiện kia”. Từ thời điểm đó, bạn sẽ không dễ gì quay đầu lại.
Khi bạn đã có thói quen nói dối, bạn sẽ phát triển một hệ thống thần kinh tương tự như tác dụng của chất gây nghiện, đặc biệt là khi bạn có thể né tránh được hậu quả từ lời nói dối của mình. Một sự dối trá thành công khiến bạn thấy thỏa mãn và nếu nguy cơ càng cao thì nó lại gây hưng phấn càng nhiều. Điều đó lại càng củng cố hệ thần kinh dối trá trong não bạn. Cứ mỗi lần nói dối thành công thì cơ chế này lại càng trở nên mạnh mẽ và tự động hơn vì nó ngạo nghễ rằng nó có thể thoát khỏi mọi hậu quả. Điều đó khá rõ ràng với việc cố ý phạm lỗi nhưng nó cũng nguy hiểm chẳng kém (nếu không muốn nói là nguy hiểm hơn) việc cố ý làm ngơ. Đó là một niềm tin hết sức kiêu ngạo rằng những gì bạn biết là quá đủ, mặc cho vô số bằng chứng chống lại điều đó.
NƠI BẠN NÊN ĐẾN
Mỗi người đều có khả năng đối mặt với tiềm năng tương lai và biến nó thành hiện thực. Cách chúng ta xác định điều gì sẽ thành hiện thực là hệ quả của những quyết định đạo đức có ý thức. Chúng ta thức dậy mỗi sáng và đối mặt với một ngày mới cùng với những tiềm năng và hiểm họa của nó. Chúng ta lên kế hoạch và đưa ra quyết định. Chúng ta hiểu rõ rằng mình có thể mang lại những điều xấu xa và khủng khiếp cho xã hội. Nhưng chúng ta cũng biết rằng mình có thể mang lại những điều tốt đẹp, thậm chí là vĩ đại. Và để làm được điều đó, chúng ta cần phải cư xử đúng mực, chân thực, có trách nhiệm, với lòng biết ơn và khiêm tốn.
Thay vì oán hận, dối trá và kiêu ngạo, thái độ đúng đắn đối với những khó khăn trong cuộc sống là hãy trân trọng bản thân, xã hội và sự sống trên thế giới. Đó là niềm tin với bản thân, đồng loại, và với chính sự sống. Đó là niềm tin rằng bạn hoàn toàn có khả năng đối mặt với cuộc sống và biến nó thành điều tốt đẹp nhất có thể. Như thế, bạn có thể sống một cuộc đời cao quý, vĩ đại và đầy ý nghĩa, và nó sẽ giúp bạn chịu được những yếu tố tiêu cực trong cuộc sống mà không trở nên cay đắng.
Tất nhiên chúng ta luôn phải chịu nhiều sức ép từ bản chất bất định của cuộc sống. Tự nhiên dường như lúc nào cũng đối xử với chúng ta một cách bất công và tàn tệ. Xã hội thì dần trở nên chuyên chế và con người thì dần trở nên xấu xa. Nhưng điều đó không có nghĩa là con người không thể trở nên tốt đẹp, xã hội không thể trở nên công bằng, và tự nhiên không bao giờ chiều chuộng con người. Giá như chúng ta có thể chế ngự sự xấu xa của bản thân tốt hơn một chút, phục vụ và thay đổi các thiết chế xã hội một cách có trách nhiệm hơn, và bớt oán hận đi. Chỉ có Thượng Đế mới biết được giới hạn nào mà con người có thể đạt tới khi ta làm được như thế. Sự việc sẽ trở nên tốt đẹp hơn biết bao nhiêu khi chúng ta tránh được sự cám dỗ của việc bóp méo thực tại, và thay thế sự giận dữ bằng thái độ biết ơn và sự chân thật. Và nếu tất cả chúng ta đều làm được như thế, loài người sẽ có cơ hội tốt nhất để kiềm chế những yếu tố tiêu cực của cá nhân, xã hội và tự nhiên.
Đừng rơi vào hố sâu của oán hận, dối trá hay kiêu ngạo.

Thánh Sebastian, lấy cảm hứng từ Martin Schongauer, Saint Sebastian (ca. 1480).