HÃY KHIẾN BẢN THÂN TRỞ NÊN VÔ GIÁ
Trong vai trò của một giáo sư và nhà tâm lý trị liệu, tôi đã hướng dẫn rất nhiều người phát triển sự nghiệp của họ. Đôi lúc những người này tìm đến tôi để được tư vấn vì đồng nghiệp, cấp dưới hoặc cấp trên của họ không làm tốt nhiệm vụ được giao. Họ thường phải làm việc với những người có đủ mọi tính xấu như tự cao, thiếu năng lực, tàn nhẫn hay chuyên quyền. Những điều như thế rất thường xảy ra ở nơi làm việc và chúng cần phải được xử lý một cách hiệu quả. Tôi không bao giờ khuyên họ phải hi sinh bản thân một cách vô ích và để người khác cướp hết công sức. Tuy nhiên, nếu bạn khôn ngoan và để ý một chút, bạn sẽ thấy rằng những đồng nghiệp bất tài đó đang để lại vô số những nhiệm vụ quan trọng cần được giải quyết. Vì thế, bạn cần nghiêm túc tự hỏi: “Nếu mình nhận lấy trách nhiệm làm những việc đó thì sao nhỉ?”. Câu hỏi này không dễ trả lời bởi vì đây thường là những nhiệm vụ khó khăn và nhiều rủi ro. Nhưng điều đó cũng có nghĩa là việc hoàn thành những nhiệm vụ như thế rất quan trọng và xứng đáng để bạn bỏ ra công sức. Và mặc dù đôi lúc bạn có thể thiếu sáng suốt, bạn vẫn có đủ khả năng để đánh giá những vấn đề như thế. Bạn cần phải tự hỏi mình liệu đó có phải là nhiệm vụ thích hợp với bản thân không và tại sao những người khác không nhận ra vấn đề đó.
Nếu bạn muốn trở thành một thành viên vô giá nơi làm việc (và nói chung là trong bất cứ cộng đồng nào), hãy làm những điều có ích mà không ai nhận làm. Hãy đến nơi làm việc sớm hơn và đi về trễ hơn đồng nghiệp của mình (nhưng đồng thời cũng phải cân bằng hợp lý giữa công việc và cuộc sống cá nhân)1. Hãy tự mình sắp xếp lại những gì bạn thấy bừa bộn. Hãy làm việc thực sự chứ đừng giả vờ là mình đang làm việc. Và cuối cùng, đừng tự hài lòng với những gì mình đã biết mà hãy luôn cố gắng học hỏi nhiều hơn. Nếu bạn làm được tất cả những điều đó, bạn sẽ trở thành một nhân tố cốt yếu đáng kính trọng nơi làm việc. Mọi người sẽ dần nhận ra điều đó và bắt đầu công nhận những thành quả của bạn.
Tất nhiên bạn có thể phản đối, “Nhưng mà tôi không đủ sức lực lẫn thời gian để nhận thêm một nhiệm vụ quan trọng nào khác”. Câu trả lời là bạn hãy bắt đầu phát triển bản thân thành một người có đủ năng lực để làm được như thế. Bạn có thể bắt đầu bằng cách cố gắng giải quyết một vấn đề nhỏ nào đó vừa sức với bạn. Nói cách khác, bạn có thể bắt đầu đối mặt với một con rồng có kích thước vừa phải để chắc chắn là mình có thể đánh bại được nó. Dĩ nhiên, một con rồng nhỏ thường sẽ không canh giữ nhiều vàng nhưng ít nhất nó cũng đủ để khuyến khích bạn cố gắng và rèn luyện thêm cho bản thân. Và đến lúc thích hợp, bạn hãy mạnh dạn đảm đương những trách nhiệm nặng nề hơn để chứng tỏ giá trị bản thân. Như thế, khi bạn muốn được tăng lương, hoặc được tự do hơn trong công việc, bạn có thể đủ tự tin nói với sếp rằng, “Đây là mười điều quan trọng mà những người khác đã bỏ mặc không làm, và tôi đã hoàn thành chúng một cách xuất sắc. Nếu sếp giúp tôi một chút, tôi sẽ có thể tiếp tục làm việc tốt như thế, thậm chí còn tốt hơn nữa. Và mọi thứ, kể cả cuộc sống của sếp, cũng sẽ tốt hơn lên”. Và nếu sếp của bạn là người sáng suốt, cuộc thương lượng của bạn sẽ thành công. Đó là cách mà bạn thăng tiến trong công việc. Và bạn đừng quên rằng những người lãnh đạo tốt rất sẵn lòng nâng đỡ, cất nhắc một người có năng lực và đáng tin cậy như thế. Việc nâng đỡ những người có năng lực thường tạo ra niềm hạnh phúc sâu sắc cho con người, một điều mà chúng ta thường đánh giá thấp trong thế giới đầy nghi ngờ hiện nay (và nhiều người đã lầm sự nghi ngờ mù quáng là biểu hiện của sự khôn ngoan).
Một trong những điều mang lại nhiều ý nghĩa nhất cho cuộc sống của chúng ta chính là việc nhận lãnh những trách nhiệm quan trọng. Khi con người nhìn lại những gì mình đã đạt được, họ sẽ nghĩ (nếu may mắn): “Chà, mình đã làm được điều đó và nó hết sức đáng giá. Nó không dễ dàng chút nào, nhưng rất xứng đáng”. Thoạt nghe có vẻ lạ lùng và mâu thuẫn, nhưng sự thật là có mối quan hệ mật thiết giữa giá trị của một việc và mức độ khó khăn của nó. Hãy tưởng tượng cuộc đối thoại sau đây:
“Bạn có muốn làm việc khó không?”
“Không, tôi chỉ muốn làm điều dễ dàng thôi.”
“Thế thì theo kinh nghiệm của bạn, một việc dễ dàng thì có đáng để làm không?”
“Không, thường thì không.”
“Vậy thì có lẽ bạn thực sự cần phải làm những việc khó.”
Tôi nghĩ đó là bí ẩn đằng sau động lực thúc đẩy sự sống: Khó khăn và gian nan là điều cần thiết. Đó là lý do mà chúng ta thường sẵn sàng áp đặt quy tắc lên chính mình. Chẳng hạn khi ta chơi một trò chơi nào đó, ta chấp nhận những quy tắc thường là ngẫu nhiên của nó. Chúng ta tự giới hạn và thu hẹp không gian hoạt động của mình lại để có thể khám phá hết những tiềm năng trong đó. Và định nghĩa trò chơi là như thế, tức những quy tắc ngẫu nhiên nào đó. Chẳng hạn như trong môn cờ vua, bạn chỉ có thể di chuyển quân mã theo hình chữ L (“Thật lố bịch. Nhưng cũng rất thú vị!”). Mặc dù nghe có vẻ kì lạ nhưng sự thật là cờ vua sẽ không còn thú vị nữa nếu bạn có thể di chuyển các quân cờ theo bất kì cách thức nào. Vì vậy, một trò chơi cần có những giới hạn và quy tắc của nó. Cũng như thế, cuộc sống cần có những giới hạn và quy tắc của nó. Khi bạn chấp nhận các quy tắc, bạn có thể bắt đầu học cách vượt lên trên chúng. Và bạn sẽ bắt đầu biết chơi đúng cách.
Và tất cả những điều đó không chỉ có ý nghĩa về mặt tâm lý, cũng như chúng không chỉ đơn thuần là về trò chơi. Con người cần tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống của mình, nhưng những vấn đề thực tế cũng cần được giải quyết. Tất nhiên về mặt tâm lý, ai cũng nên có một điều gì đó quan trọng, một điều đáng để ta phải hi sinh, đáng để ta phải đối mặt và xử lý. Và những đau khổ và xấu xa trong cuộc sống là có thực và chúng để lại những hệ quả cũng thực chẳng kém. Hơn nữa, khả năng giải quyết vấn đề của ta cũng là có thực. Vì thế, khi ta can đảm nhận lãnh những trọng trách, ta không những có thể tìm được con đường có ý nghĩa cho riêng mình và cảm thấy hạnh phúc hơn mà còn giúp thế giới trở nên tốt đẹp hơn. Như thế, ta không chỉ giúp được cho mình mà còn giúp được cho tất cả những người khác.
TRÁCH NHIỆM VÀ Ý NGHĨA CUỘC ĐỜI
Quan niệm xem khổ đau như một phần cuộc sống tương đối phổ biến trong các tôn giáo trên thế giới. Đó là sự thật đầu tiên trong Bốn sự thật cao quý (Tứ diệu đế) của Phật giáo và cũng là một khái niệm quan trọng trong Ấn Độ giáo. Trong cổ ngữ Ấn Độ, từ đau khổ nghĩa là dukkha (tiếng Pali) hoặc duhka (tiếng Sanskrit). Nó gồm chữ dus (xấu) và chữ kha (lỗ hổng – thường để chỉ lỗ tròn nằm ở tâm của bánh xe ngựa). Khi chế tạo bánh xe, nếu lỗ khoan đó không nằm chính xác ngay tâm thì xe ngựa sẽ vô cùng dằn xóc; vị trí càng lệch, độ dằn xóc càng lớn. Điều này cũng khiến tôi nhớ đến hamartia – một từ Hi Lạp thường được dịch là tội lỗi trong Thiên Chúa giáo.
Từ hamartia có nguồn gốc từ môn bắn cung và được dùng để chỉ việc bắn trượt mục tiêu. Và việc bắn trượt đó có thể diễn ra theo nhiều cách khác nhau. Theo kinh nghiệm trị liệu tâm lý và kinh nghiệm sống cá nhân của tôi, con người thường không có được điều họ cần (hoặc điều họ muốn) bởi vì họ không diễn đạt rõ ràng, rành mạch điều đó là gì với cả bản thân và người khác. Bạn không thể nào bắn trúng mục tiêu được nếu bạn không nhắm vào nó. Cũng như thế, con người thường bực bội vì những gì họ không dám thử hơn là vì những sai lầm họ mắc phải khi chủ động tương tác với thế giới2. Khi bạn phạm sai lầm trong lúc làm điều gì đó, ít nhất bạn cũng học hỏi được kinh nghiệm từ sai lầm ấy. Nhưng khi bạn quá thụ động trong cuộc sống và biện hộ rằng mình chỉ muốn tránh mắc sai lầm, đó mới chính là sai lầm lớn nhất của bạn. Như những lời trong bài hát A Little Rain (Một cơn mưa nhỏ) của nhạc sĩ nổi tiếng dòng nhạc blues Tom Waits có câu: “Bạn phải dám đánh cược một điều gì đó thật quan trọng”.
Trong truyện về cậu bé biết bay Peter Pan, điều đó được thể hiện qua sai lầm to lớn của chính Peter. Từ Pan – tên gọi rất gần với vị thần của sự hoang dã trong thần thoại Hi Lạp – có nghĩa là bao gồm mọi thứ, nghĩa là Peter Pan có khả năng làm được mọi thứ. Như mọi đứa trẻ, cậu bé là hiện thân của tiềm năng và điều đó khiến cậu trở thành một điều kì diệu (cũng như những điều kì diệu bạn thấy nơi trẻ em). Nhưng rồi thời gian sẽ dần cuốn đi điều kì diệu đó và biến tiềm năng đầy cuốn hút của tuổi thơ thành thực tế cần thiết nhưng nhàm chán của tuổi trưởng thành. Vì thế, điều cốt yếu ở đây là làm sao ta có thể biến tiềm năng tuổi thơ đó thành một điều có ý nghĩa, hiệu quả và bền vững lâu dài. Trong truyện, Peter Pan đã không chịu làm như vậy. Một phần nguyên nhân là vì cậu chứng kiến hình ảnh của thuyền trưởng Hook như vị chúa tể độc tài, chuyên chế, sợ hãi cái chết và là trật tự bị thoái hóa. Tất nhiên, thuyền trưởng Hook cũng có cái lý của mình. Một bàn tay của ông đã bị đứt lìa và làm mồi cho một con cá sấu. Rủi thay, con cá sấu đó rất thích bàn tay của Hook và liên tục săn đuổi ông. Một chi tiết thú vị nữa là trong bụng con cá sấu có một cái đồng hồ kêu tích tắc và điều đó làm Hook sợ hãi mọi tiếng tích tắc. Tiếng tích tắc là hiện thân cho thời gian hữu hạn của con người và cũng là nỗi sợ lớn nhất của chúng ta: cái chết. Nhưng đó cũng là một phần của sự sống. Và không chỉ có kẻ hèn nhát mới sợ hãi những gì rình rập dưới chiều sâu của sự hỗn độn. Trước độ tuổi trưởng thành, dường như tất cả chúng ta đều đã từng đau khổ vì tuyệt vọng, bệnh tật hoặc cái chết của người thân. Những trải nghiệm này có thể khiến con người trở nên cay đắng, oán hận, độc đoán và thù ghét con người, giống như thuyền trưởng Hook. Với một hình mẫu như Hook, chẳng trách Peter Pan không chịu lớn lên. Cậu thà làm vua của nhóm Những cậu bé lạc lối. Cậu thà đắm chìm trong ảo mộng với nàng tiên Tinkerbell, một cô gái có thể cho cậu tất cả những gì cậu cần, chỉ có điều cô ta không có thực.
Trái lại, Wendy, tình yêu vĩ đại của Peter Pan, đã chọn lớn lên dù cô rất ngưỡng mộ Peter. Cô lấy chồng và dám đối mặt với (thậm chí còn chào đón) những khắc nghiệt của sự trưởng thành, cũng như ý thức về cái chết của con người. Wendy đã lựa chọn hi sinh tuổi thơ để đổi lấy thực tại của người lớn, và cô đã có được một cuộc sống chân thật. Còn Peter Pan thì vẫn mãi là một đứa trẻ. Dù đó là một đứa trẻ kì diệu nhưng đứa trẻ đó không thể nào tiếp xúc được với sự sống hữu hạn nhưng độc nhất và đầy ý nghĩa. Trong vở kịch Peter Pan, cậu bé không chịu lớn của J. M. Barrie, Peter Pan được mô tả như người không sợ hãi khi phải đối mặt với cái chết tại vùng Đá Lang Thang. Nhiều người sẽ xem đây như một biểu hiện của lòng can đảm. Nói cho cùng thì Peter Pan đã thốt lên rằng: “Chết là một cuộc phiêu lưu vô cùng vĩ đại”(*). Nhưng người dẫn chuyện đầy thông thái thì lại phản đối: “Chính việc sống mới là một cuộc phiêu lưu vô cùng vĩ đại” (một điều lẽ ra đã thành hiện thực với Peter Pan nếu cậu chọn đi cùng Wendy). Và ngay sau đó, người dẫn chuyện nói tiếp: “nhưng cậu ấy không bao giờ chạm tới được cuộc sống chân thật”(**). Sự thực thì thái độ không sợ chết của Pan không phải là lòng dũng cảm mà là biểu hiện của sự dốt nát trẻ con trước thực tế của cuộc sống (một điều mà cậu liên tục thể hiện khi từ chối trưởng thành).
Chú thích:
(*) Peter Pan, Màn III, gutenbergnetauebooks03/0300081hhtml.
(**) Peter Pan, Màn V, cảnh 2 (đoạn cuối), gutenbergnetauebooks03/0300081hhtml.
Chắc chắn bạn sẽ không tự hào chút nào khi là người lớn tuổi nhất trong bữa tiệc chia tay cuối khóa thời sinh viên. Những hành động nông nổi trẻ con chỉ là sự tuyệt vọng được khoác lên tấm áo choàng của sự nổi loạn siêu ngầu đi cùng với sự tự cao và chán nản thầm kín. Tất cả đều là biểu hiện của sự từ chối trưởng thành. Với thái độ đó, tiềm năng quyến rũ của một con người vô định mà tài hoa ở tuổi 25 bắt đầu trở thành nỗi tuyệt vọng và thảm hại ở tuổi 30, và chắc chắn sẽ trở thành thảm họa ở tuổi 40. Bạn cần phải hi sinh mặt nào đó trong những tiềm năng của mình để đạt được thành quả trong cuộc sống. Hãy nhắm vào một mục tiêu nào đó. Hãy kỷ luật với bản thân. Nếu không thì bạn phải trả giá cho điều đó. Và cái giá bạn phải trả là trải qua tất cả những đau khổ của cuộc sống một cách vô nghĩa mà chẳng học hỏi được gì cả. Nói cách khác, đó chính là địa ngục như thường được mô tả trong các tôn giáo.
“Đời là bể khổ” theo quan niệm của Phật giáo cũng như trong Ấn Độ giáo. Còn trong Kinh Thánh của Do Thái giáo, ta thấy lịch sử đầy đau khổ của dân tộc Do Thái, cả về phương diện cá nhân lẫn quốc gia (mặc dù những thành tựu của họ cũng không phải hoàn toàn bị bỏ qua). Kể cả những người được đích thân Đức Chúa Trời mời gọi bước vào chuyến phiêu lưu của cuộc sống thì họ cũng không thể thoát khỏi những tai họa. Một ví dụ điển hình là vị Giáo trưởng Abraham. Abraham đã có một khởi đầu như Peter Pan. Kinh Thánh kể lại rằng ông đã sống một cách an ổn trong túp lều của cha mình trước khi được Chúa gọi ở tuổi 75 (một sự khởi nghiệp khá trễ, ngay cả với tiêu chuẩn thời nay của chúng ta). Sau đó, ông được Chúa phán truyền hãy rời bỏ gia đình và xứ sở để dấn thân vào cuộc sống thực sự bên ngoài. Và Abraham đã gặp những gì sau khi nghe theo tiếng gọi thần thánh để bước chân vào cuộc phiêu lưu đó? Đầu tiên, ông gặp nạn đói. Sau đó là chế độ độc tài ở Ai Cập; là nguy cơ bị những kẻ quyền lực hơn cướp mất người vợ xinh đẹp; là sự lưu đày khỏi quê hương của mình; là những xung đột về lãnh thổ với chính đồng bào mình; là chiến tranh (và việc cháu trai bị bắt cóc); là sự hiếm muộn kéo dài (mặc dù Chúa đã hứa khiến ông trở thành tổ phụ của một dân tộc vĩ đại); và cuối cùng là sự xung đột khủng khiếp giữa các bà vợ của ông (vốn cũng tệ hại, nếu không muốn nói là tệ hơn tất cả những điều kia).
Câu chuyện của Abraham đã tác động đến tôi sâu sắc khi tôi bắt đầu nghiên cứu và tìm hiểu nó một cách nghiêm túc và tường tận hơn. Về mặt bản chất, nó chứa đựng một sự kết hợp kì lạ của nỗi bi quan và sự khích lệ chân thành, thực tế. Tại sao lại là nỗi bi quan? Ngay cả khi bạn được đích thân Chúa Trời mời gọi dấn thân vào thế giới như Abraham, cuộc sống của bạn chắc chắn vẫn trở nên khó khăn hơn gấp ngàn lần. Ngay cả trong điều kiện lý tưởng nhất, một trở ngại tưởng chừng như không thể vượt qua vẫn sẽ xuất hiện và ngáng đường bạn. Còn sự khích lệ thì sao? Bạn sẽ có cơ hội để thể hiện bản thân, chứng tỏ rằng bạn mạnh mẽ và có năng lực hơn bạn nghĩ. Trong bạn luôn có những tiềm năng to lớn (như điều kì diệu của tuổi thơ) và chúng sẽ được giải phóng khi bạn bị hoàn cảnh thử thách và trở thành người trưởng thành hơn.
Có một ý niệm cổ xưa mà mãi đến gần đây tôi mới bắt đầu hiểu ra được (ít nhất là phần nào đó). Nó thường được biểu hiện dưới nhiều hình thái trong văn chương, kịch nghệ cổ đại lẫn hiện đại. Nó có liên hệ mật thiết với trách nhiệm và ý nghĩa cuộc sống, nhưng tầm quan trọng thực sự của nó dường như bị ẩn giấu rất khó thấy (cũng như những sự thông thái mà giấc mơ thường đem đến cho ta). Nó được kết nối với những huyền thoại anh hùng kinh điển: Người anh hùng nói lên những điều kì diệu, có thể thấy được điều mà người khác không thấy (hoặc không chịu thấy), chiến thắng gã khổng lồ, lãnh đạo cả dân tộc, tiêu diệt những con rồng, tìm được những kho tàng vô giá và giải cứu được người đẹp. Tất cả những câu chuyện như thế đều có cùng một mẫu hình về hành vi và nhận thức, cũng như thể hiện được sự thích nghi phổ quát của bản thân sự sống. Đôi lúc người anh hùng cũng sẵn sàng hi sinh bản thân để cứu một ai đó (như cậu bé người gỗ Pinocchio đã hi sinh để cứu cha mình khỏi bụng cá voi). Vậy thì mẫu hình anh hùng từ những câu chuyện thế này có ý nghĩa gì?
GIẢI CỨU ÔNG CHA TA: OSIRIS VÀ HORUS
Bây giờ chúng ta hãy đến với câu chuyện cổ Ai Cập về các vị thần Osiris, Set, Isis và Horus(*). Người Ai Cập xem Osiris như vị thần đã xây dựng nên Ai Cập. Bạn có thể xem ngài như một sự tổng hợp tất cả đặc điểm của những người đã thiết lập nên nền văn minh đáng kinh ngạc dọc bờ sông Nile. Osiris được thờ phụng như một người anh hùng văn hóa, một vị thần trẻ đầy sức sống đã sáng tạo nên một trong những nền văn minh vĩ đại đầu tiên của loài người. Nhưng cũng như mọi điều khác, ông bắt đầu già đi và cố tình trở nên mù quáng. Người Ai Cập đã quyết định rằng nhân vật thần thoại tối quan trọng này sở hữu cả hai đặc tính đó (tức sự sáng tạo lúc còn trẻ và sự mù quáng lúc về già). Và điều đó nói lên một sự thật quan trọng. Vị thần lập quốc vĩ đại đó không những trở nên lỗi thời, lạc hậu mà quan trọng hơn là ông đã nhắm mắt lại dù biết rõ mình cần phải mở mắt ra để thấy rõ mọi việc. Osiris không còn để tâm đến những gì đang diễn ra trong vương quốc của mình nữa. Đó là sự mù quáng cố ý, và tuổi tác không hẳn là nguyên nhân chính. Sự mù quáng đó có một sức hấp dẫn kì lạ vì nó giúp ta tạm quên đi những vấn đề khó khăn trong hiện tại và đùn đẩy chúng cho thế hệ tương lai. Hành động này sẽ không có gì nghiêm trọng nếu những rắc rối không lớn dần lên theo cấp số nhân, điều mà ta biết sẽ luôn xảy ra trong thực tế.
Chú thích:
(*) Tôi đã phân tích điểm này khá chi tiết trong quyển sách Maps of Meaning (Bản đồ cho ý nghĩa cuộc đời) cũng như có đề cập tới trong Quy luật 7 ở cuốn 12 Quy luật cuộc đời.
Quyết định làm ngơ của Osiris đã mang đến một cái giá đắt cho Ai Cập: Người em xấu xa của ông, tức thần Set, dần nắm lấy quyền lực. Ý tưởng về một thế lực xấu xa trong giới cầm quyền là một đặc trưng trong thế giới quan của người Ai Cập (chắc chắn là đến từ kinh nghiệm của nền văn minh phức tạp đó). Và điều này vẫn còn mang tính thời sự cho đến tận ngày nay. Khi một xã hội phân cấp bắt đầu hoạt động tốt và đi vào ổn định, quyền cai trị thường rơi vào tay những người muốn lợi dụng quyền lực và địa vị để mưu cầu lợi ích cho bản thân (trong khi những người thực sự có năng lực lại bị đẩy ra ngoài lề). Những thế lực đối lập đó đã được người Ai Cập khắc họa bằng nhân vật Set, kẻ thù của sự khai sáng, hiểu biết, tỉnh thức và tầm nhìn xa trông rộng3. Thần Set luôn khao khát nắm quyền cai trị Ai Cập và chiếm lấy vị trí của những vị pharaoh chân chính. Và khi Osiris làm ngơ trước sự chuyên quyền của người em xấu xa, thần Set bắt đầu tạo nên vây cánh và quyền lực. Đó một sai lầm chết người (hoặc một điều tương tự với những vị thần bất tử như Osiris). Thần Set đã kiên nhẫn chờ đợi cơ hội để tấn công Osiris vào lúc ông yếu nhất. Khi thời cơ đến, Set đã tấn công, cắt cơ thể của Osiris ra thành nhiều mảnh và rải khắp nơi ở Ai Cập. Thực sự mà nói thì Osiris bất tử, cũng như khuynh hướng vĩnh cửu của con người là hướng đến trật tự xã hội – điều không bao giờ chết đi được. Những gì Set muốn làm chỉ là phân mảnh Osiris ra để ông không thể duy trì trật tự trong xã hội Ai Cập được nữa.
Hình ảnh vị thần trật tự Osiris bị tan rã đại diện cho những gì thường xảy ra trong cuộc sống cá nhân cũng như trong lịch sử xã hội loài người. Mọi thứ dường như sụp đổ khi một mối tình tan vỡ, một sự nghiệp xuống dốc, hoặc một giấc mơ lụi tàn. Đó cũng là khi nỗi tuyệt vọng, lo lắng và bất an thế chỗ sự trật tự ổn định; là khi chủ nghĩa hư vô(*) xuất hiện và tiêu diệt những giá trị vững chãi của cuộc sống. Khi điều đó xảy ra, sự hỗn độn sẽ nổi lên. Và đó là lý do mà nữ thần Isis, tức nữ hoàng của âm phủ và cũng là vợ của Osiris, lại xuất hiện khi Osiris bị Set hủy hoại. Thần Isis đã tìm kiếm khắp nơi để thu nhặt những gì tinh túy nhất còn sót lại của Osiris. Bà đã tìm thấy bộ phận sinh dục của ông và khiến mình có thai trở lại. Điều này có nghĩa là gì? Nữ hoàng của âm phủ, vị thần của hỗn độn, tượng trưng cho sức mạnh vĩnh cửu đã giúp tái tạo sự sống. Tất cả những tiềm năng mà trước kia đã bị kiềm chế bởi hệ thống phân cấp trật tự nay lại được giải phóng khi hệ thống đó tan rã và mang lại những hệ quả tích cực lẫn tiêu cực. Vì thế, khi sự hỗn độn ập đến (ngay cả trong những thời khắc đen tối nhất), những khả năng mới mẻ sẽ xuất hiện. Đó là lý do mà các vị anh hùng mẫu mực thường xuất hiện vào những thời điểm đen tối nhất.
Chú thích:
(*) Thuyết cho rằng cuộc đời là vô nghĩa và các giá trị nhân văn cũng chẳng có nghĩa lý gì cả. – BTV
Sau khi mang thai, nữ thần Isis trở về âm phủ và hạ sinh đứa con trưởng của vị vua đã mất. Đó là thần Horus và ông đã lớn lên trong thế giới dưới lòng đất, hoàn toàn biệt lập với thế giới trên dương thế của cha ông. Đặc điểm chính của Horus là con mắt của ông (tức biểu tượng con mắt nổi tiếng của Ai Cập) và hóa thân của ông là chim ưng, một loài chim có thị giác cực kì sắc bén giúp nó có thể nhắm vào và tấn công con mồi với độ chính xác tuyệt đối. Điều quan trọng hơn nữa là Horus sẵn lòng sử dụng khả năng đặc biệt đó của mình trên dương thế. Đó là biểu hiện của lòng can đảm dám đối mặt với những điều bí ẩn, dù nó trông khủng khiếp đến mức nào đi nữa. Horus là vị thần vĩ đại của sự chú tâm. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử và thông qua những câu chuyện, người Ai Cập đã thể hiện quan điểm của mình rằng sự chú tâm là phẩm chất cao quý hơn hết thảy. Khác với cha mình, Horus sẵn lòng sử dụng cái nhìn đặc biệt của mình. Chẳng hạn ông có thể thấy rõ ràng chú mình, thần Set, là biểu hiện của tội ác, của sự xấu xa. Khi trưởng thành, Horus đã trở về vương quốc bị xâm chiếm của cha mình và đối mặt với thần Set. Cả hai đã đụng độ trong một cuộc chiến long trời lở đất. Vị thần trẻ tuổi và là người kế vị chân chính này đã thấy được cơ hội tiềm ẩn đằng sau trách nhiệm mà cha mình đã phủi bỏ, và ông đã dũng cảm đối mặt với trách nhiệm đó. Đây không phải là lựa chọn dễ dàng cho những kẻ yếu ớt khi cả con tim lẫn khối óc của người đó bị nỗi sợ hãi xâm chiếm và trở nên mù quáng trước sự thật. Dù sự dũng cảm nhìn thẳng vào cái ác là cần thiết, nhưng nó cũng hết sức nguy hiểm. Điều đó được thể hiện qua sự thất thế lúc đầu của thần Horus. Trong cuộc đụng độ, thần Set đã xé toang một mắt của đứa cháu trai dũng cảm.
Với thương tích nặng nề như thế, Horus vẫn giành được chiến thắng cuối cùng. Một điều quan trọng đi cùng với chiến thắng này là ông đã tham chiến một cách chủ động. Một trong những nguyên lý nền tảng nhất trong tâm lý trị liệu là sự chủ động đối mặt với những khó khăn, sợ hãi, hận thù mang lại hiệu quả rất lớn. Chúng ta trở nên mạnh mẽ hơn khi chủ động đối mặt với những gì ngăn cản sự tiến bộ của mình. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa rằng bạn nên “ngựa non háu đá” (cũng như “chủ động tham chiến” không có nghĩa là “gây hấn bất chấp”). Chúng ta cần phải chấp nhận thử thách ở mức độ vừa đủ để giữ vững sự tỉnh táo cũng như thúc đẩy sự phát triển của lòng dũng cảm và tài năng, nhưng đồng thời cũng cần tránh những cuộc đụng độ mù quáng vượt quá tầm hiểu biết của mình.
Vậy thì làm sao ta biết được mức độ thử thách như thế nào là vừa đủ? Chính trực giác của bạn về ý nghĩa cuộc sống (vốn sâu sắc và cổ xưa hơn tư duy lý tính nhiều) sẽ cho bạn câu trả lời. Bạn phải tự hỏi mình những câu hỏi như: Liệu điều bạn đang thử sức có thúc đẩy bạn tới trước mà không kèm theo quá nhiều nỗi sợ hãi? Liệu nó có cuốn hút nhưng không nghiền nát bạn? Hoặc nó có giúp bạn thoát khỏi gánh nặng của những vấn đề đang chồng chất theo thời gian? Hay nó có mang lại lợi ích cho những người mà bạn yêu quý và có thể là ngay cả những người mà bạn ghét bỏ? Đó chính là định nghĩa cao nhất của trách nhiệm. Bạn cần phải kiểm soát sự xấu xa, giảm bớt những đau khổ, và đối mặt với những tiềm năng đầy nguy cơ trong cuộc sống với một khao khát muốn giúp mọi thứ trở nên tốt hơn giữa muôn vàn khó khăn đang vây quanh. Những hành động ngược lại sẽ chỉ đào thêm hố sâu, tăng thêm sức nóng và cuối cùng đẩy bạn xuống địa ngục của những vấn đề khó khăn nghiêm trọng. Mọi người đều biết điều đó. Lương tâm của bất kì ai cũng hiểu rõ như vậy. Những bạn bè tốt và người thân của bạn sẽ thất vọng khi thấy bạn không thể làm những điều cần thiết đó.
Sau cuộc chiến, thần Horus đã lấy lại được đôi mắt của mình từ tay thần Set và đày ông ta ra khỏi biên giới của vương quốc Ai Cập. Thần Set không thể bị tiêu diệt. Ông ta bất tử, cũng như thần Isis và Horus. Những điều xấu xa ta phải chạm mặt hằng ngày là vĩnh cửu, là một phần của cuộc sống cá nhân lẫn đời sống xã hội. Nhưng cái xấu có thể bị chế ngự, vượt thắng và kiềm chế trong một khoảng thời gian nào đó. Khi điều đó xảy ra, hòa bình và thịnh vượng sẽ bắt đầu phát triển cho đến khi con người quên đi những gì cần thiết để mang lại sự phát triển đó.
Khi lấy lại được con mắt của mình, Horus đã không làm những gì mà người bình thường làm. Một người bình thường sẽ cảm thấy may mắn và gắn con mắt trở lại để có thể tiếp tục với cuộc sống của mình như trước. Trái lại, thần Horus đã quay lại âm phủ để tìm kiếm linh hồn của cha mình, thần Osiris. Mặc dù bị cắt ra nhiều mảnh, Osiris vẫn không chết hẳn, ông vẫn còn tồn tại trong thế giới dưới lòng đất đầy hỗn độn của vợ mình. Sau khi tìm được cha, thần Horus đã trao cho ông con mắt của mình. Nhờ hành động quên mình đó của người con, vị thần nguyên thủy Osiris đã có thể hồi sinh trở lại và cả hai đã trở về dương thế để cùng nhau tiếp tục cai trị Ai Cập. Qua câu chuyện này, người Ai Cập muốn khẳng định sự hồi sinh của một đường lối cai trị hợp lý đến từ sự kết hợp giữa tầm nhìn, lòng dũng cảm và truyền thống. Chính sự kết hợp giữa tuổi trẻ và sự thông thái là nền tảng cho sức mạnh của các vị vua Ai Cập cũng như linh hồn bất tử của họ.
Khi bạn đối mặt với một thử thách, bạn phải vật lộn với mọi thứ và tìm cách để hiểu được chúng. Điều đó giúp bạn trưởng thành hơn. Nó giúp bạn tiến đến gần hơn con người lý tưởng mà bạn có thể trở thành. Vậy thì con người lý tưởng đó là gì? Bạn có thể trở thành bất cứ người nào bạn muốn. Bạn có thể trở thành một biểu tượng huyền thoại mới để thay thế cho những vị anh hùng vĩ đại cổ xưa. Vậy thì đâu là giới hạn cho những ước mơ đó? Sự thật là chúng ta không biết rõ. Và hệ thống tôn giáo của chúng ta đã gợi ý về điều đó qua những câu chuyện ẩn dụ để trả lời những câu hỏi như: Một người sẽ trở nên như thế nào khi giải phóng được mọi tiềm năng của mình? Một người đủ can đảm để đối mặt với những bi kịch và xấu xa của cuộc đời sẽ đạt đến một trình độ nào? Vì thế, câu hỏi tối hậu của con người không phải chúng ta là ai mà là chúng ta sẽ trở thành con người như thế nào.
Khi nhìn xuống vực thẳm đen ngòm, bạn cảm thấy một con quái vật đang ở trong đó. Nếu cái hố nhỏ thì đó có thể chỉ là một con quái vật cỏn con. Nhưng nếu nó là một vực thẳm sâu hun hút thì đó có thể là một con quái vật khổng lồ. Đó chắc chắn sẽ là một con rồng, hoặc bản thân cái ác. Khái niệm về con quái vật trong vực sâu thể hiện một kẻ săn mồi bất tử ẩn nấp trong đêm tối và sẵn sàng nuốt chửng bất cứ con mồi lơ đễnh nào. Hình ảnh này đã có từ hàng chục triệu năm về trước và có lẽ đã được khắc sâu trong mỗi tế bào của con người chúng ta. Và đó không chỉ là con quái vật của thế giới tự nhiên mà còn là tên bạo chúa của văn hóa và sự xấu xa trong mỗi con người chúng ta. Khi nói đến bản chất con người, chúng ta không phải là những sinh vật yếu đuối co rúm lại trước kẻ săn mồi hoặc những tên hèn nhát phản bội lại đồng loại, mà chúng ta là những người dũng cảm đối mặt với loài sư tử trong chính hang ổ của chúng. Đó là bản chất của tổ tiên chúng ta: những người săn bắt dũng cảm; những người phiêu lưu, dẫn đường, bảo vệ, phát minh; những chiến binh và người xây dựng nên thành phố, quốc gia. Đó là những vị tổ tiên mà bạn có thể giải cứu (như Horus đã giải cứu cha mình), và cũng là những người mà bạn có thể trở thành. Và con người lý tưởng chỉ có thể được tìm thấy ở nơi sâu kín nhất, nơi mà bạn phải tìm đến nếu bạn muốn nhận lãnh những trọng trách và phát huy được mọi tiềm năng của mình.
THẾ NÀO LÀ CON NGƯỜI LÝ TƯỞNG?
Chúng ta hãy bắt đầu bằng một trách nhiệm đạo đức cơ bản là tự chăm sóc bản thân. Bạn có thể phản đối rằng lẽ nào chúng ta chỉ nên quan tâm một cách ích kỷ đến lợi ích bản thân thôi sao. Câu trả lời của tôi là tùy bạn định nghĩa thế nào là “chăm sóc” và thế nào là “bản thân”. Tất nhiên, ta có thể bắt đầu bằng sự ích kỷ thuần túy, sự quan tâm độc nhất về lợi ích bản thân. Theo cách hiểu đơn giản đó, bạn có quyền tự do làm bất cứ điều gì bạn muốn bởi vì bạn chẳng cần phải quan tâm đến ai cả. Nhưng có lẽ một phần lý trí nào đó trong bạn sẽ phản đối: “Khoan đã. Điều đó sẽ không hiệu quả”. Bởi vì sự thật là khi bạn tự do làm theo ý thích của mình, bạn chỉ đang chăm sóc cái tôi trong giây phút hiện tại. Thế còn cái tôi trong tương lai thì sao? Bạn biết chắc tương lai sẽ trở thành hiện tại cũng như mặt trời sẽ mọc vào mỗi sáng. Vì thế, bạn cũng biết rằng mình phải chuẩn bị cho nó, và phải chăm sóc cho cả cái tôi trong tương lai nữa.
Bạn biết rõ những nguy cơ và cái giá của việc thỏa mãn cái tôi trong hiện tại. Hãy thử tưởng tượng bạn chuẩn bị thốt ra những lời giận dữ thiếu suy nghĩ. Có lẽ trong đầu bạn sẽ thoáng qua ý nghĩ “Mặc kệ tất cả” và bạn bắt đầu nói ra những lời hung dữ, độc ác. Thường thì bạn sẽ cảm thấy một sự khoan khoái, hứng khởi trong chốc lát cùng với cảm giác thỏa mãn vì xả được cơn giận. Thế nhưng không lâu sau đó, bạn sẽ gặp rắc rối và nó có thể sẽ đeo bám bạn dai dẳng một thời gian dài. Trong trường hợp này, rõ ràng là bạn đã không hành xử vì lợi ích cao nhất của mình, mặc dù bạn đã hành động tự do theo ý thích của mình trong hiện tại. Và tôi chắc chắn chẳng bậc cha mẹ có lý trí nào lại dạy con mình rằng: “Này con, hãy làm theo những gì con thấy thích ngay lúc này và mặc kệ tất cả mọi thứ vì chúng chẳng quan trọng chút nào đâu”. Bạn sẽ không nói thế với con mình vì bạn biết quá rõ rằng tương lai sẽ đến và bọn trẻ sẽ phải trả giá cho hành động của chúng trong hiện tại. Vì thế, khi ta nhìn vào bức tranh toàn cảnh, một việc khiến bạn thấy hạnh phúc trong giây phút hiện tại không có nghĩa rằng nó sẽ mang lại lợi ích cao nhất cho bạn về mặt lâu dài. Cuộc sống sẽ đơn giản hơn nhiều nếu điều đó đúng. Nhưng sự thật là ngoài cái tôi trong hiện tại, chúng ta còn có cái tôi trong tương lai, tức cái tôi của tuần tới, của năm tới và của mười năm tới. Vì vậy, chúng ta cần phải tính đến tất cả những cái tôi đó khi suy nghĩ về hành động của mình. Đó là lời nguyền đi kèm với nhận thức của con người về sự tồn tại của tương lai, và cùng với nó là nhận thức về sự cần thiết của lao động, bởi vì lao động có nghĩa là hi sinh niềm vui thỏa mãn cái tôi trong hiện tại để đạt tới những tiềm năng trong tương lai.
Tuy nhiên, ta cũng không nên quá đặt nặng tầm quan trọng của cái tôi xa xôi trong tương lai, bởi vì nói cho cùng thì tương lai khá bất định. Cụ thể hơn, bạn nên quan tâm nhiều hơn đến hệ quả do hành động của mình gây ra trong tương lai gần thay vì trong một tương lai xa xôi (20 năm nữa chẳng hạn) vì xác suất mà bạn vẫn còn sống tới lúc đó sẽ thấp hơn nhiều so với tương lai gần. Và tất nhiên, ta còn phải tính đến những dự đoán sai lầm về những điều quá xa trong tương lai. Nhưng sự bất định của tương lai sẽ không ngăn cản một người có lý trí chuẩn bị cho những năm tiếp theo của mình. Và đây là sự chuẩn bị tốt nhất cho tương lai: Nếu bạn tự chăm sóc tốt bản thân mình, bạn đã hoàn thành xuất sắc một trách nhiệm xã hội nặng nề (và cũng là một đặc quyền cá nhân). Những cái tôi mà bạn chăm sóc qua thời gian chính là một cộng đồng nho nhỏ. Sự cần thiết của việc phải quan tâm đến cái xã hội nhỏ đó là một gánh nặng đồng thời là một cơ hội khá đặc trưng và độc nhất của loài người.
Loài vật dường như không nghĩ về tương lai theo cùng cách thức như chúng ta. Nếu bạn đến thăm vùng đồng cỏ châu Phi và quan sát một bầy ngựa vằn, bạn sẽ thấy những con sư tử lượn lờ vòng quanh bầy ngựa. Và miễn là lũ sư tử chỉ đi quanh và nằm thư giãn thì bầy ngựa vằn thực sự chẳng hề thấy phiền hà. Nhìn từ quan điểm của con người, thái độ đó có vẻ hết sức thiếu suy nghĩ. Chúng ta nghĩ rằng lẽ ra bầy ngựa vằn nên giả vờ chơi đùa cho đến khi bọn sư tử ngủ say rồi phóng ngay về một góc kín đáo để lập nên một âm mưu hoàn hảo. Và sau đó, một nhóm ngựa vằn sẽ được tuyển chọn để thực hiện kế hoạch tiêu diệt lũ sư tử và kết thúc vấn đề “sư tử” của chúng. Nhưng bầy ngựa vằn không làm như vậy. Thay vào đó, chúng lại nghĩ: “À, hãy nhìn lũ sư tử đang thư giãn kìa! Chúng chả gây phiền phức gì cho mình cả!”. Ngựa vằn không có ý niệm gì về thời gian. Chúng không thể tưởng tượng được bản thân mình trong suốt chiều dài của thời gian. Còn con người thì khác. Chúng ta chẳng những có khả năng làm điều đó mà nó còn xảy ra một cách tự nhiên đến nỗi ta khó có thể thoát khỏi ý niệm đó. Loài người đã đạt đến sự hiểu biết này từ rất lâu, và bây giờ chúng ta xem cái tôi của tương lai cũng là bản thân mình nhưng tồn tại dưới dạng tiềm năng. Chúng ta xem nó chẳng khác gì bản thân thực tại. Mặc dù thực tại đó không chắc chắn như giây phút hiện tại, nhưng xác suất mà nó thực sự xảy ra vẫn đủ cao để ta phải xem xét đến nó.
Vì thế bạn thường cảm thấy bị mắc kẹt trong chính bản thân mình vì gánh nặng của cả cái tôi hiện tại lẫn cái tôi tương lai. Điều đó có nghĩa là, nếu bạn muốn đối xử tốt với bản thân, bạn cần phải suy tính về sự hiện diện của mình trong chiều dài của thời gian. Bạn cần phải chắc chắn rằng hành động của mình ngày hôm nay sẽ không ảnh hưởng xấu đến hoàn cảnh của mình ngày mai. Vì vậy, sự ích kỷ muốn hưởng lạc tức thời sẽ không mang lại lợi ích cao nhất. Cũng vì lý do đó mà cụm từ “đạo đức cá nhân thuần túy” mang đầy mâu thuẫn. Sự thật là có sự giống nhau đáng ngạc nhiên giữa cách bạn đối xử với chính bản thân mình (tức một cộng đồng nho nhỏ những cái tôi theo thời gian) và cách bạn đối xử với những người xung quanh.
Một ví dụ cụ thể là trong hôn nhân, những rắc rối bạn gặp phải với người bạn đời cũng tương tự như những rắc rối bạn có với bản thân mình: Bạn bị mắc kẹt vào những hệ quả của một trò chơi lặp đi lặp lại. Bạn có thể đối xử tàn tệ với người bạn đời theo cách mà bạn muốn nhưng sự thật là bạn sẽ thức dậy vào buổi sáng với người đó vào ngày mai, vào tháng tới, và có thể là hàng chục năm tới (hoặc nếu không phải cùng một người đó thì cũng là một người kém may mắn nào khác). Nếu bạn đối xử với người mình chung sống cả đời theo một cách tồi tệ, bạn đang chơi một trò chơi mà càng chơi càng thua và cả hai sẽ chịu đựng sự đau khổ khủng khiếp vì điều đó. Vấn đề cũng chẳng khác gì với sự thất bại của bạn trong việc làm hòa với cái tôi tương lai của mình. Những hệ quả của cả hai việc này gần như y hệt.
HẠNH PHÚC VÀ TRÁCH NHIỆM
Tất nhiên làm người thì ai cũng muốn hạnh phúc. Có những lúc tôi vô cùng khao khát sự trở lại của hạnh phúc, hi vọng nó hiển hiện ngay trước mắt, và tôi chắc rằng mình không phải là người duy nhất có mong ước đó. Tuy nhiên, tôi không nghĩ rằng bạn nên theo đuổi hạnh phúc (ít nhất là thứ hạnh phúc bản năng gây ra những đau khổ về lâu dài). Nếu bạn làm điều đó, bạn sẽ bị mắc kẹt vào cái trò chơi lặp đi lặp lại của sự hưởng lạc trong hiện tại và đau khổ trong tương lai. Nếu bạn đặt con người vào trong một hoàn cảnh quá thuận lợi và nhiều niềm vui, họ sẽ tập trung vào hiện tại một cách nông nổi, bồng bột4. Như câu nói “phơi rơm khi trời còn nắng”, họ sẽ tận dụng thời cơ thuận lợi và hưởng thụ ngay. Nhưng sự thật là “hiện tại” không phải là tất cả và bạn cần phải cố gắng hết sức để suy tính đến những thứ khác. Vì thế, những điều mang lại lợi ích cao nhất cho cuộc đời bạn về lâu dài chưa hẳn là thứ sẽ làm bạn hạnh phúc. Tất nhiên, tôi không muốn nói rằng bạn nên tránh xa mọi niềm hạnh phúc. Nếu hạnh phúc đến với bạn một cách tự nhiên, bạn có quyền mở rộng vòng tay chào đón nó với lòng biết ơn (và với sự cẩn trọng để không bị nó cuốn đi).
Vậy thì đâu là một thay thế hợp lý hơn cho niềm hạnh phúc bản năng đó? Đó là khi bạn sống với một tinh thần trách nhiệm cao độ, bởi vì nó sẽ mang lại lợi ích lâu dài trong tương lai. Hơn nữa, đó còn là khi bạn hành xử một cách đáng tin cậy, thành thực và cao quý nhằm hướng tới một mục tiêu cao cả hơn. Một trong những mục tiêu đó là sự tối ưu hóa lợi ích của cả bản thân và những người xung quanh trước mỗi hành động của mình. Đó là mục tiêu cao cả nhất. Vậy thì khi bạn đã hướng tới mục tiêu đó và thể hiện nó một cách rõ ràng, câu hỏi kế tiếp sẽ là “Kết quả tâm lý của thái độ đó là gì?”.
Đầu tiên, một điều đáng chú ý là hầu hết những cảm xúc tích cực của con người không đến từ việc đạt được điều gì đó. Mặc dù có những niềm khoái lạc đơn giản (hay nói đúng hơn là sự thỏa mãn) như một bữa ăn ngon khi đói bụng, nhưng cũng có những niềm hạnh phúc phức tạp hơn đi cùng với thành tựu đạt được từ một điều gì đó khó khăn và xứng đáng, chẳng hạn như khi bạn tốt nghiệp phổ thông. Ngày tốt nghiệp là một sự kiện, một buổi lễ ăn mừng vui vẻ, nhưng nó sẽ kết thúc ngay ngày hôm sau và bạn phải đối mặt với một loạt những vấn đề mới mẻ (cũng như bạn sẽ đói trở lại trong vài giờ sau một bữa ăn no nê). Bạn không còn là vị vua của trường phổ thông nữa (giả sử như bạn tốt nghiệp thủ khoa), mà bạn trở thành một tân binh trong lực lượng lao động của xã hội, hoặc một sinh viên năm nhất đại học. Bạn ở trong hoàn cảnh như nhân vật Sisyphus trong thần thoại Hi Lạp (vị vua bị bắt phải đẩy một tảng đá lên đỉnh núi rồi phải đứng nhìn tảng đá lăn xuống và lại tiếp tục đẩy tảng đá lên, cứ như thế mãi mãi). Tương tự, bạn đã vật lộn để đẩy một tảng đá to lớn lên đến đỉnh, và sau đó nhận ra mình đang đứng ở chân núi.
Một thành tựu sẽ mang tới sự biến đổi tức thời nào đó. Và cũng như niềm khoái lạc nhất thời, nó sẽ mang lại cảm xúc tích cực. Nhưng bản thân thành tựu cũng không phải là một nguồn suối hạnh phúc đáng tin cậy. Vậy thì đâu là một nguồn suối thực sự đáng tin cậy cho những cảm xúc tích cực? Câu trả lời là con người cảm thấy hạnh phúc khi theo đuổi một mục tiêu cao quý. Hãy tưởng tượng bạn có một mục tiêu và bạn hướng về nó. Bạn đề ra một kế hoạch và bắt đầu thực hiện kế hoạch đó. Và trong quá trình thực hiện, bạn cảm thấy sung sướng về những kết quả tốt đẹp mình đạt được. Điều này sẽ mang lại cảm xúc tích cực bền vững nhất cho bạn5. Hơn nữa, thái độ và cách hành xử đó sẽ dần chiếm ưu thế trong quá trình chọn lọc tự nhiên theo học thuyết Darwin6. Nó sẽ dần trở thành sự thật cả về mặt tâm lý cá nhân lẫn văn hóa xã hội. Kết quả là điều đó không chỉ diễn ra trong cuộc đời ngắn ngủi của bạn mà còn trải dài suốt hàng thế kỷ khi con người tương tác, đối thoại và ca ngợi những phẩm chất đó trong xã hội.
Tất cả những điều trên nói lên một điểm quan trọng: Chúng ta không thể hạnh phúc nếu sống thiếu trách nhiệm. Nói cách khác, không có một mục tiêu xứng đáng đồng nghĩa với không có cảm xúc tích cực bền vững. Bạn có thể thắc mắc: “Vậy thế nào là một mục tiêu xứng đáng?”. Hãy tưởng tượng bạn đang theo đuổi một điều mang lại cảm giác khoái lạc nông cạn, nhất thời. Con người thông thái trong bạn sẽ tự động so sánh đối tượng đó với những mục tiêu khác có thể mang lại lợi ích cao nhất cho bản thân bạn về mặt lâu dài cũng như cho cộng đồng quanh bạn. Có lẽ bạn không cho phép mình thực hiện mục tiêu thông thái đó bởi vì bạn không muốn gánh vác trách nhiệm nặng nề đi kèm. Bạn chỉ muốn được thỏa mãn ngay lập tức và tập trung vào điều đó thôi. Tuy nhiên, bạn đang tự lừa dối chính mình nếu bạn nghĩ rằng sự tránh né như vậy sẽ thành công. Con người thông thái cổ xưa trong bạn sẽ không cho phép bạn dễ dàng qua mặt và phủi bỏ điều đó. Nếu bạn mặc kệ tiếng nói thông thái bên trong bạn và cứ tiếp tục hướng về mục tiêu nông cạn đó, bạn sẽ sớm nhận ra rằng nó không thể làm bạn thỏa mãn sâu sắc được. Đơn giản bởi vì điều đó quá nông cạn đối với những mối quan tâm tối hậu sâu sắc nhất trong thâm tâm bạn. Hơn nữa, khi bạn không theo đuổi một mục tiêu xứng đáng, bạn sẽ liên tục cảm thấy tội lỗi, xấu hổ và mặc cảm.
Rõ ràng đó không phải một giải pháp tốt bởi vì nó sẽ không mang lại lợi ích cao nhất cho bạn. Tôi chưa từng gặp người nào thực sự mãn nguyện khi người đó biết mình chưa làm hết sức. Chúng ta là những sinh vật có ý thức cao độ về thời gian. Chúng ta biết mình đang chơi một trò chơi lặp đi lặp lại theo thời gian và không thể nào thoát khỏi nó được. Dù ta có muốn phủi bỏ tương lai đến mức nào đi nữa, nó luôn hiện diện trong tâm trí ta và đó cũng là cái giá để được là một sinh vật có ý thức cao cấp như loài người. Chúng ta sẽ không thể nào thoát được tương lai. Và khi ta bị mắc kẹt với điều gì đó, thái độ đúng đắn là hãy quay lại và chủ động đối mặt với nó. Đó là giải pháp tốt nhất. Như thế, thay vì đặt ra những mục tiêu nông nổi và nhất thời, hãy lên kế hoạch cho một mục tiêu to lớn hơn không chỉ cho bản thân mà còn cho những người xung quanh.
GÁNH THÊM NHỮNG TRÁCH NHIỆM KHÁC
Có một quy chuẩn đạo đức về cách hành xử đúng đắn, và bạn phải học cách chấp nhận nó. Bạn cần phải suy tính cho bản thân và những người khác về mặt lâu dài, và bạn phải tự chịu trách nhiệm về những hành vi của mình. Mục tiêu ở đây là tìm ra một giải pháp mang lại lợi ích lâu dài cho bản thân bạn và những người khác. Đó là một quy tắc đạo đức tự phát. Và mặc dù chúng ta khó có thể diễn đạt nó một cách rõ ràng, nó vẫn là một phần tất yếu và sâu sắc của trò chơi cuộc đời. Những người chơi xuất sắc sẽ trở nên hấp dẫn. Và những người hấp dẫn sẽ thu hút được bạn tình. Khi ta càng tuân thủ tốt quy tắc của trò chơi đó, ta càng có nhiều cơ hội sinh tồn và bảo vệ được gia đình mình. Cuộc đấu sẽ lựa chọn những người chơi dựa trên cách hành xử của họ. Vì thế, về mặt sinh học, ta đã được cấu tạo để phản ứng tích cực và bắt chước Người chơi Xuất sắc, cũng như phản đối (đôi lúc một cách bạo lực) với những kẻ ăn gian và lừa dối. Và lương tâm của bạn (tức trực giác về đức hạnh) sẽ chỉ ra những kẻ lầm đường lạc lối. Khi con bạn cố tình phạm lỗi với một cầu thủ đội bạn hoặc không chịu chuyền bóng cho đồng đội ghi điểm vì ích kỷ, bạn sẽ tự động nhăn mày. Bạn cảm thấy xấu hổ (một cách hợp lý) vì bạn chứng kiến sự phản bội của đứa con thân yêu không chỉ đối với người khác mà còn với bản thân nó. Một điều tương tự là khi bạn vi phạm những quy tắc hành xử do chính mình đề ra. Đó cũng là một trực giác bạn cần phải để tâm xem xét. Nếu bạn không đi theo con đường đúng đắn, bạn sẽ mất phương hướng và rơi xuống vực thẳm. Và con người lý trí trong bạn không thể nào nhắm mắt làm ngơ trước hành động như vậy.
Bạn có thể biện hộ rằng: “Nhưng bây giờ chẳng có vực thẳm nào trước mắt tôi cả. Và một vực thẳm mà tôi có khả năng rơi xuống vào mười năm sau thì xa vời quá”. Nhưng phần con người sâu sắc trong bạn sẽ luôn phản đối: “Cách suy nghĩ như thế không hợp lý chút nào. Nó sẽ không giúp ích gì cả. Những gì xảy ra vào mười năm tới cũng thực chẳng kém gì hiện tại, dù nó trông có xa vời đến mức nào đi nữa. Nếu có một thảm họa chờ đợi ta ở đó, ta chẳng nên hướng về nó trong giây phút hiện tại. Ít nhất là ta phải phản đối hành động đó đến cùng”. Nếu hành vi của bạn đẩy bạn đi về hướng như thế, bạn thường sẽ cảm thấy tội lỗi và khó chịu khủng khiếp (nếu bạn may mắn vẫn còn chút lý trí). Và may mắn cho bạn, những cảm giác đó gần như là một phần bản năng của con người. Nếu cái giá phải trả cho sự phản bội bản thân là mặc cảm, tội lỗi và lo âu thì lợi ích của hành động ngược lại là ý nghĩa sâu sắc cho cuộc đời bạn. Khi bạn chối bỏ trách nhiệm của mình thì bạn cũng mất luôn những cơ hội ẩn chứa trong phần trách nhiệm đó.
Nếu bạn biết lắng nghe tiếng nói lương tâm của mình, bạn sẽ bắt đầu nhận ra những điều sai trái trong hành vi của bản thân. Nói một cách chính xác hơn là khi bạn có thể thực sự đối thoại được với lương tâm của mình và ý thức được những hành vi sai trái, bạn sẽ bắt đầu có được một bức tranh rõ ràng hơn về lẽ phải trái đúng sai. Về mặt cơ bản, điều đúng là sự ngược lại của cái sai, và cái sai thì thường sẽ rõ ràng, dễ nhận thấy hơn. Vì thế, bạn có thể phát triển và rèn luyện nhận thức đúng đắn bằng cách chú ý đến những điều sai trái. Khi bạn hành xử tệ hại, bạn cảm thấy khó chịu về điều đó dù không biết tại sao. Bạn sẽ cố gắng tránh nghĩ về nó vì đó là giải pháp tình thế mà bạn dễ dàng thực hiện. Nhưng dù bạn cố hết sức mình để phớt lờ nó, mặc cảm tội lỗi trong bạn vẫn cứ tăng lên và khiến bạn cảm thấy mâu thuẫn với chính bản thân mình.
Vì thế bạn nghĩ có lẽ mình nên đối mặt với sự khó chịu đó. Bạn ý thức được sự mâu thuẫn của bản thân cũng như những hỗn độn đi cùng với nó. Bạn tự hỏi bản thân mình đã làm gì sai và mong muốn tìm được câu trả lời. Và câu trả lời sẽ đến với bạn. Nhưng nó lại không phải điều bạn mong muốn bởi vì một phần của bạn sẽ phải chết đi để bạn có thể thay đổi. Và phần con người phải chết đi đó sẽ vật lộn để sống sót, sẽ đưa ra những lý lẽ hùng hồn nhất để biện minh cho sự tồn tại của nó. Nó sẽ khai thác mọi thủ thuật ranh mãnh nhất như sự dối trá đầy thuyết phục, những ký ức cay đắng đau khổ của quá khứ, và thái độ khinh miệt đầy tuyệt vọng về tương lai. Thế nhưng bạn vẫn kiên định trong việc phân biệt, phán xét và xác định chính xác những sai sót trong hành vi của mình. Từ đó, bạn sẽ hiểu được mình nên làm gì và bắt đầu làm theo tiếng nói lương tâm. Bạn nhận ra rằng lương tâm là một người bạn đường tin cậy dù đôi lúc nó làm bạn khó chịu. Khi bạn thực hiện được những gì mình vừa khám phá, bạn bắt đầu nhận thấy sự tiến bộ của bản thân. Hơn nữa, bạn cũng bắt đầu tự theo dõi bản thân một cách cẩn thận để chắc rằng mình đang làm điều đúng. Bạn ý thức rõ rệt những gì mình nói, những gì mình làm và cố gắng để không đi lạc lối lần nữa. Điều đó trở thành mục tiêu của bạn.
Một ý niệm dần định hình trong đầu bạn: “Mình sẽ bắt đầu sống tốt hơn. Mình sẽ hướng tới những mục tiêu cao quý hơn. Kì thực mình sẽ hướng tới những mục tiêu cao nhất có thể”. Đến lúc này, toàn bộ con người bạn đều đồng ý chăm sóc cho cả cái tôi hiện tại lẫn cái tôi tương lai. Toàn bộ con người bạn đều nhắm về cùng một hướng. Bạn không còn là thực thể bị chia tách nữa. Bạn bắt đầu cảm thấy sự vững chãi. Bạn trở nên kiên định, vững vàng hơn. Sự quyết tâm của bạn vượt thắng những tuyệt vọng và chủ nghĩa hư vô. Sự vật lộn với những nghi ngờ và dối trá trong chính tự thân giúp bạn thoát được sự phê phán, khinh miệt vô căn cứ đối với người khác. Giờ đây trong bạn đã có một mục tiêu cao cả, một ngôi sao tỏa sáng xua đi bóng đêm và soi sáng con đường phía trước cho bạn. Đó là ngôi sao mang lại niềm hi vọng và ý nghĩa cho cuộc sống mà bạn không thể nào sống thiếu được.
Trong câu chuyện về cậu bé người gỗ Pinocchio, khi bác thợ mộc Geppetto muốn biến con rối gỗ thành người thực, ông đã ngước mắt nhìn về phía chân trời và nói thầm điều ước của mình với một ngôi sao. Đó là ngôi sao đã tuyên bố sự ra đời của Pinocchio ở đầu phim và cũng là ngôi sao được phản chiếu trên tấm huy chương vàng của cậu bé ở cuối phim. Trong Kinh Thánh, sự ra đời của Chúa Giê-su vào thời khắc đen tối nhất cũng được đánh dấu bằng một vì sao. Bác thợ mộc Geppetto đã tập trung vào một ngôi sao để nói lên điều ước của mình. Ông đã ước rằng con rối gỗ của mình sẽ trở thành người thật. Câu chuyện về Pinocchio cùng với những cám dỗ và thử thách là một vở kịch tâm lý sâu sắc. Tất cả chúng ta đều hiểu được nó ngay cả khi ta không diễn đạt được sự hiểu biết đó một cách rõ ràng. Chúng ta cần phải ngước nhìn lên về phía chân trời như một biểu tượng của mục tiêu cao cả, để ta không còn là con rối bị điều khiển bởi những điều mình không hiểu (hoặc không muốn hiểu). Như thế, tất cả những nhân cách trong con người ta không còn mâu thuẫn nữa và sẽ cùng nhau hợp nhất dưới một lý tưởng thực sự. Trong điều kiện đó, toàn bộ con người ta sẽ toàn tâm toàn ý hướng về mục tiêu đó. Đó chính là một trạng thái tâm lý được diễn đạt qua ý niệm độc thần trong tôn giáo (tức chỉ thờ một vị thần duy nhất mà thôi). Đó cũng là sự xuất hiện của một bản ngã siêu thoát chân chính xứng đáng được phục vụ Chúa Trời. Và bản ngã đó tồn tại dưới một dạng thực tại siêu hình nào đó nằm sau những điều mà người trần mắt thịt như ta có thể thấy được.
Vậy thì đâu là liều thuốc cho sự đau khổ và khắc nghiệt của cuộc sống? Đó là mục tiêu cao nhất mà bạn có thể đạt được. Thế thì tiền đề để theo đuổi mục tiêu đó là gì? Đó là sự sẵn sàng nhận lãnh trách nhiệm cao nhất, kể cả những trách nhiệm bị người khác phủi bỏ. Bạn có thể phản đối: “Việc gì tôi phải gánh vác những trách nhiệm đó chứ? Chúng chẳng mang lại lợi ích gì ngoài những hi sinh, khó khăn và phiền phức”. Nhưng bạn có chắc rằng mình không muốn gánh vác một trách nhiệm nặng nề không? Sự thực là trong thâm tâm bạn luôn muốn thực hiện một nhiệm vụ nào đó nặng nề, sâu sắc và khó khăn. Như thế, khi bạn thức dậy giữa đêm và những nghi ngờ ập đến, bạn có thể nói rằng: “Dù mình đã phạm nhiều sai lầm nhưng ít nhất mình cũng đã dám làm điều đó. Ít nhất mình cũng đã chăm sóc tốt bản thân. Ít nhất mình đã có thể giúp đỡ gia đình và những người xung quanh. Ít nhất mình cũng đang tiến về phía trước với tất cả những gánh nặng mà mình quyết tâm mang lấy”. Bằng cách đó, bạn có thể phát triển được lòng tự trọng thực sự cho riêng bản thân. Và nó không chỉ là một khái niệm tâm lý trừu tượng về cách bạn xây dựng hình tượng của bản thân. Nó sâu sắc hơn điều đó nhiều. Và nó không chỉ đơn thuần là về mặt tâm lý mà còn là một sự thật.
Ý nghĩa cuộc đời bạn sẽ tỉ lệ thuận với mức độ trách nhiệm mà bạn sẵn sàng gánh vác. Đó là bởi vì khi bạn chủ động nhận lãnh trách nhiệm, bạn đang góp phần giúp xã hội tốt hơn. Bạn giúp giảm bớt những đau khổ không cần thiết. Bạn truyền cảm hứng cho những người xung quanh bằng lời nói và hành động của mình. Bạn chế ngự sự xấu xa trong trái tim mình và cả những người khác. Một người thợ xây có thể thắc mắc về ích lợi của công việc đơn điệu, chán ngắt mà anh ấy đang làm (tức đặt những viên gạch lên và trát vữa). Nhưng nếu biết nhìn xa trông rộng, người đó có thể thấy được mục tiêu cao cả trong công việc của mình. Có thể anh ấy đang xây một bức tường và bức tường đó là một phần của một thánh đường nguy nga, tráng lệ. Và thánh đường đó là sự tôn vinh những gì cao quý, thiêng liêng nhất. Như thế, mỗi viên gạch được đặt lên cũng mang tính thiêng liêng chẳng kém những gì mà các tôn giáo thờ phụng. Nếu bạn cảm thấy chưa thỏa mãn với những gì mình đang làm hằng ngày, có thể là bạn chưa đặt ra một mục tiêu đủ cao quý như tòa thánh đường đó. Nếu mục tiêu của bạn đủ cao quý, bạn sẽ có cảm giác đầy ý nghĩa khi nghĩ về nó, và điều đó sẽ giúp bạn vượt qua được những khổ đau, vất vả trong cuộc sống. Nếu bạn theo đuổi một điều gì đó có ý nghĩa, bạn sẽ cảm thấy cuộc đời đầy thú vị. Bạn đang đi trên một con đường đầy ý nghĩa. Nếu bạn không tự lừa dối mình thì bạn sẽ thấy rằng ý nghĩa sâu sắc, bền vững nhất chỉ đến khi bạn đi trên con đường của đức hạnh tột độ.
Nếu bạn cảm thấy được ý nghĩa cuộc đời mình thì nhiều khả năng là bạn đang đi trên con đường như thế. Đó là dấu hiệu chứng tỏ rằng tất cả những phần phức tạp trong con người bạn đã hợp nhất để cùng nhắm về một mục tiêu xứng đáng, và mục tiêu đó sẽ góp phần giúp cân bằng thế giới và tạo nên sự hài hòa cho xã hội. Nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy những ý nghĩa sâu sắc đó được thể hiện rất rõ trong âm nhạc. Nếu bạn hâm mộ dòng nhạc rock nổi loạn vô thần death metal, bạn sẽ hết sức bi quan và đầy hoài nghi về mọi thứ. Bạn không thấy được ý nghĩa cuộc đời và căm ghét tất cả (ít nhất là về mặt lý thuyết). Nhưng khi ban nhạc bạn hâm mộ cuồng nhiệt bắt đầu chơi những giai điệu hài hòa, bạn sẽ lập tức bị cuốn hút: “À, mặc dù mình không tin vào điều gì cả nhưng lạy Chúa, thứ âm nhạc đó thật tuyệt vời”. Và mặc dù lời nhạc chứa đầy những cay đắng, khinh miệt, tuyệt vọng, vô thần và đổ vỡ, bạn vẫn cảm thấy xúc động đến tận tâm can vì những ý nghĩa sâu sắc trong đó. Chúng lay động con tim bạn và khiến bạn không thể ngừng gật đầu và nhịp chân theo giai điệu của bài nhạc. Chính những giai điệu hài hòa đó thể hiện được điều mà bạn mong ước sâu sắc trong thâm tâm mình: một sự hợp nhất và cân bằng tuyệt đối giữa trật tự và hỗn độn trong bước nhảy vĩnh cửu của chúng. Và rồi bạn bắt đầu nhảy theo điệu nhạc và gác lại thái độ khinh miệt cực đoan với mọi thứ quanh mình. Khi hòa mình vào trong giai điệu nhịp nhàng đó, bạn tìm thấy một ý nghĩa bền vững cho cuộc đời mình.
Tất cả chúng ta đều mang trong mình một trực giác, một chiều hướng tâm linh đối với cái thiện cao nhất. Nó mời gọi tâm hồn bạn tránh xa địa ngục và hướng đến thiên đường. Chính vì sự tồn tại của trực giác mà bạn thường cảm thấy thất vọng sâu sắc trong cuộc sống. Mọi người làm bạn thất vọng. Bạn tự phản bội chính mình; bạn đánh mất sự kết nối đầy ý nghĩa với công việc, với cấp trên hoặc với cả người bạn đời. Bạn nghĩ rằng: “Thế giới này không ổn chút nào. Và điều đó làm mình khó chịu hết sức”. Thế nhưng, nếu bạn biết khai thác nỗi thất vọng, nó sẽ trở thành tiếng gọi sâu sắc của số phận. Nó nói lên được những trách nhiệm đang bị phủi bỏ cũng như những điều quan trọng cần phải được hoàn thành. Bạn cảm thấy bực mình về khoảng trống đó. Bạn bực mình về chính phủ, bạn cảm thấy ghét cay ghét đắng công việc của mình, bạn bất hòa với cha mẹ, và bạn cảm thấy khó chịu khi những người chung quanh không làm tốt nhiệm vụ của mình. Lúc nào cũng có những điều thiết yếu cần phải được thực hiện và bạn cảm thấy tức giận vì không ai để ý đến những điều đó. Tuy nhiên, sự tức giận đó cũng là một cánh cửa giải thoát cho bạn. Khi bạn thấy được những trách nhiệm bị phủi bỏ, bạn cũng bắt đầu thấy được số phận và ý nghĩa cuộc đời của mình. Con người hướng về nẻo thiện trong bạn đang chỉ ra sự cách biệt giữa lý tưởng trong đầu bạn và thực tại xung quanh bạn. Khoảng trống giữa hai điều đó nói lên một nhu cầu cần được lấp đầy. Tất nhiên, bạn có thể chọn cách thả mình theo cơn giận và đổ lỗi cho ai đó vì đã góp phần gây ra tình trạng như thế. Tuy nhiên, cách tốt hơn là bạn nhận ra rằng sự thất vọng của bản thân là dấu hiệu cho thấy có điều gì đó cần phải được thực hiện, và bạn sẽ là người đảm nhiệm sứ mạng này. Vậy thì ý nghĩa của mối quan tâm và sự khó chịu đó là gì? Đó không phải là tiếng gọi theo đuổi hạnh phúc bản năng. Đó là sự mời gọi bạn tham dự vào cuộc phiêu lưu thực sự của cuộc sống. Chúng ta hãy trở lại với câu chuyện về Abraham trong Kinh Thánh. Khi Chúa Trời đến với ông, Người nói:
Hãy rời bỏ xứ sở, họ hàng và nhà cha ngươi, mà đi tới đất Ta sẽ chỉ cho ngươi.
Ta sẽ làm cho ngươi thành một dân lớn, sẽ chúc phúc cho ngươi. Ta sẽ cho tên tuổi ngươi được lừng lẫy, và ngươi sẽ là một mối phúc lành.
Ta sẽ chúc phúc cho những ai chúc phúc cho ngươi;
Ai nhục mạ ngươi, Ta sẽ nguyền rủa.
Nhờ ngươi, mọi gia tộc trên mặt đất sẽ được chúc phúc.
(Sách Sáng thế 12:1-[3])
Nói một cách lịch sự thì “đóa hoa nở muộn” Abraham đã quanh quẩn ở nhà với cha mình quá lâu. Thế nhưng, ngay cả khi bạn rơi vào trường hợp như thế thì cũng đừng chần chừ khi nghe thấy tiếng gọi của Chúa, dù nó có đến trễ đến mức nào đi nữa (và câu chuyện của Abraham là một minh chứng đầy hi vọng cho những người nghĩ rằng mình bắt đầu quá trễ). Chỉ với tiếng gọi đó của Chúa mà Abraham đã rời bỏ xứ sở, dân tộc và gia đình mình để dấn thân vào một cuộc phiêu lưu vĩ đại. Và đó chẳng phải là tiếng gọi của sự hưởng thụ. Ngược lại, nó là một thảm họa khủng khiếp như ta đã biết: nạn đói, chiến tranh và lục đục trong gia đình. Tất cả những khó khăn đó đủ để khiến một người có lý trí (huống hồ là Abraham) nghi ngờ sự khôn ngoan của Chúa Trời và lương tâm của mình, và sẽ dễ dàng khiến người đó chùn bước trước trách nhiệm to lớn của sự tự lập cũng như cuộc phiêu lưu mạo hiểm đó. Lựa chọn dễ dàng hơn nhiều là nằm dài trên chiếc võng và nhấm nháp những quả nho mọng nước trong sự an toàn ở nhà mình. Thế nhưng, mục tiêu của chuyến phiêu lưu ra ngoài thế giới rộng lớn không phải là sự dễ dàng. Đó là sự vật lộn và trắc trở. Đó là sự tranh đấu khắc nghiệt và trò chơi chết người với kẻ thù. Khi bạn nghe theo tiếng nói lương tâm và tự gánh lấy trách nhiệm giúp đỡ thế giới lên vai, nó sẽ khiến bạn nhiều lần thất vọng và bất an. Nhưng đó cũng chính là nơi bạn sẽ tìm thấy ý nghĩa sâu sắc cho cuộc đời mình. Đó là nơi mà những mảnh rời rạc bên trong bạn (cũng như bên ngoài bạn) sẽ hợp nhất để cùng hướng tới một mục tiêu ý nghĩa. Đó là nơi mà cái thiện, cái chân chính sẽ vượt thắng, và cái xấu xa, cái yếu ớt bị đẩy lùi. Đó là nơi mà bạn sẽ tìm thấy một cuộc đời đáng sống, nếu bạn sẵn sàng đối mặt với nó.
Hãy nhớ cơ hội ẩn nấp nơi trách nhiệm bị phủi bỏ.

Thiên thần sa ngã, lấy cảm hứng từ Alexandre Cabanel,
Fallen Angel (1847).