Vượt Lên Trật Tự - 12 Quy Tắc Cho Cuộc Sống

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 166 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Quy Tắc 8
Hãy Trang Trí Thật Đẹp Một Căn Phòng Trong Nhà

❊ ❊ ❊

DỌN DẸP SẠCH SẼ VẪN CHƯA ĐỦ

Sau quyển sách trước, tôi đã trở nên nổi tiếng với việc khuyến khích mọi người dọn dẹp sạch sẽ phòng của mình. Có lẽ một phần bởi vì tôi khá nghiêm túc với lời khuyên đó và một phần bởi vì tôi biết điều đó khó hơn chúng ta nghĩ. Trong vòng ba năm trở lại đây, bản thân tôi cũng thất bại trong việc dọn dẹp phòng làm việc của mình dù trước đó tôi luôn cố gắng giữ cho nó ngăn nắp, gọn gàng. Lý do là vì trong khoảng thời gian đó cuộc sống của tôi đã rơi vào trạng thái hỗn loạn, từ xung đột chính trị, thay đổi nghề nghiệp, những chuyến diễn thuyết vô tận, thư của người hâm mộ đến một loạt những căn bệnh của bản thân và gia đình. Tất cả khiến tôi cảm thấy quá tải. Hơn nữa, tình trạng càng trở nên tệ hơn khi tôi và vợ mới vừa sửa sang lại nhà cửa và những thứ chúng tôi chưa tìm được chỗ ưng ý để bày biện đều bị đưa vào phòng làm việc của tôi.

Có những lời bình luận trên Internet phê phán tôi là một kẻ đạo đức giả với bằng chứng là một tấm hình chụp phòng làm việc bừa bộn của tôi (và tôi cũng phải thú nhận là bản thân mình trong bức hình đó trông cũng không khá hơn bao nhiêu). Nếu tôi còn không thể làm tốt việc này thì tôi có tư cách gì mà dám bảo mọi người dọn dẹp phòng của họ trước khi xông pha giải cứu thế giới? Tất nhiên, lời chỉ trích đó không phải hoàn toàn vô lý vì đúng là tình trạng hỗn loạn trong cuộc sống của tôi đã được phản ánh khá chính xác trong bức hình. Khi tôi đi diễn thuyết khắp thế giới, mọi thứ bắt đầu tích tụ và chất đống lại trong căn phòng của tôi. Mặc dù đây là trường hợp đặc biệt và tôi cũng đã cố gắng sắp xếp rất nhiều những việc khác, tôi vẫn cảm thấy mình có trách nhiệm dọn dẹp phòng làm việc của mình ngay khi có thể. Và vấn đề không chỉ là dọn dẹp phòng cho ngăn nắp. Tôi còn muốn khiến mọi thứ trở nên đẹp đẽ, từ phòng làm việc, ngôi nhà cho tới cộng đồng xung quanh tôi. Tôi biết rõ rằng đó là điều cả xã hội chúng ta đang mong mỏi.

Việc khiến một điều gì đó trở nên đẹp đẽ không dễ dàng chút nào nhưng nó vô cùng xứng đáng để ta cố gắng. Nếu bạn đã từng khiến điều gì đó trong cuộc sống của mình trở nên đẹp đẽ thực sự (dù chỉ là một điều mà thôi) thì bạn đã thiết lập được mối liên kết với cái đẹp. Từ đó, bạn có thể tiếp tục mở rộng mối liên kết ra tất cả những mặt khác trong cuộc đời bạn cũng như thế giới quanh bạn. Đó là tiếng gọi thiêng liêng của sự sống. Đó là chuyến du hành về thế giới bất tử của tuổi thơ, của cái đẹp chân chính và sự sống kì diệu mà bạn đã đánh mất trong cuộc sống bận rộn của mình. Bạn phải có can đảm để tiếp xúc trở lại với những điều kì diệu ấy.

Nếu bạn từng học về nghệ thuật (hay văn chương và các ngành nhân văn khác), có lẽ bạn đã được tiếp xúc với những minh triết ngàn đời của nền văn minh con người. Và những điều đó đều có giá trị sâu sắc vì loài người đã vật lộn từ rất lâu để tìm ra lối sống tốt đẹp nhất cho bản thân mình. Những tri thức đó đôi khi có thể lạ lùng nhưng chúng vô cùng phong phú. Vậy thì tại sao ta lại không khai thác nguồn tài nguyên vô giá đó? Tầm nhìn của bạn sẽ rộng mở hơn và kế hoạch của bạn sẽ toàn mỹ hơn. Bạn sẽ hiểu được người khác một cách sâu sắc và đầy đủ hơn. Bạn sẽ chăm sóc được bản thân hiệu quả hơn. Bạn sẽ hiểu được hiện tại sâu sắc hơn nhờ nhìn thấy những gốc rễ trong quá khứ, và bạn cũng sẽ cẩn trọng hơn trong quyết định của mình. Bạn sẽ nhìn thấy tương lai một cách rõ ràng hơn (nhờ tầm nhìn rộng mở) và nhờ đó mà bạn sẽ không hi sinh tương lai của mình vì những thú vui nông nổi. Bạn sẽ trở nên sâu sắc, đứng đắn và chín chắn hơn. Bạn sẽ nói năng chính xác hơn, và mọi người sẽ lắng nghe cũng như hợp tác với bạn hiệu quả hơn. Bạn sẽ có lập trường của riêng mình thay vì trở thành công cụ và con rối của người khác cũng như của các trào lưu và ý thức hệ trong xã hội.

Bạn có thể bắt đầu bằng việc mua một tác phẩm nghệ thuật khiến bạn xúc động sâu sắc. Nếu đó là một tác phẩm nghệ thuật đích thực, nó sẽ đi vào cuộc sống của bạn và thay đổi cuộc đời bạn. Một tác phẩm nghệ thuật có giá trị sẽ mở ra cho bạn những chân trời thoát tục, và bạn rất cần đến điều đó vì cuộc sống của bạn thường bị giới hạn và trói buộc bởi sự thiếu hiểu biết. Nếu bạn thiếu đi sự kết nối với những điều thoát tục, bạn sẽ không đủ sức mạnh để vượt qua những thử thách đáng sợ nhất của cuộc đời. Bạn cần phải thiết lập sự kết nối với những gì vượt thoát khỏi con người bạn vì đó là chiếc phao cứu sinh khi bạn lênh đênh giữa cuộc sống đầy trắc trở. Và cái đẹp là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để giúp bạn làm được điều đó.

Vì lý do như vậy mà ta nên tìm hiểu về vai trò của nghệ thuật trong đời sống con người và tránh việc nghĩ về nó như một sự xa xỉ, một sở thích cá nhân hoặc tệ hơn như sự màu mè, kiểu cách vô vị. Nghệ thuật là một trong những nền tảng của văn hóa con người. Nó giúp con người đoàn kết lại và thiết lập một môi trường sống hòa bình, hiệu quả. Và như Kinh Thánh đã nói “Người ta sống không chỉ nhờ cơm bánh” (sách Matthew 4:[4]). Điều đó hết sức chính xác. Chúng ta còn sống nhờ cái đẹp, văn chương và nghệ thuật. Chúng ta không thể sống thiếu những điều thần thánh (và cái đẹp là biểu tượng của thần thánh) bởi vì cuộc đời con người quá ngắn ngủi, đầy đau khổ và bi kịch. Để có thể tồn tại, con người cần phải sống thật tỉnh thức, sáng suốt và luôn sẵn sàng đối phó với mọi thử thách. Cái đẹp khiến ta nghiêng mình trước những kì quan của sự sống và khuyến khích ta phát triển lòng biết ơn thay vì nỗi oán hận cuộc đời.

KÍ ỨC VÀ CÁI THẤY

Niềm kiêu hãnh của loài công là sự tôn vinh của Chúa Trời.

Sự thèm khát của loài dê là món quà của Chúa Trời.

Cơn thịnh nộ của sư tử là sự thông thái của Chúa Trời.

Sự trần trụi của phụ nữ là công trình của Chúa Trời.

Nỗi buồn sâu lắng mang đến tiếng cười. Niềm vui cực điểm mang đến nước mắt.

Tiếng gầm của sư tử, tiếng hú của loài sói, trận cuồng phong của biển cả, và thanh gươm hủy diệt là một phần của sự vĩnh cửu vượt xa tầm hiểu biết của loài người.

– William Blake Trích từ “Proverbs of Hell” trong cuốn

The Marriage of Heaven and Hell

Khi tôi còn nhỏ, tôi biết rõ từng đường nét chi tiết của các ngôi nhà trong khu phố. Tôi biết hết các con hẻm nhỏ hẹp, các khu vực được rào lại, các vết nứt trên lề đường và tất cả lối đi tắt. Mặc dù khu phố của tôi không lớn lắm nhưng tôi đã dành rất nhiều thời gian để khám phá nó tường tận đến từng chi tiết nhỏ nhất. Khu phố đó tên là Fairview, nơi tôi đã dành phần lớn tuổi thơ của mình ở đấy. Mặc dù chỉ sống ở nơi này trong 9 năm nhưng đến giờ tôi vẫn có thể hình dung ra từng chi tiết của khu phố. Thế nhưng, giờ đây khi tôi đã sống ở thành phố Toronto gần gấp đôi thời gian đó, tôi vẫn chỉ có thể mường tượng một cách mơ hồ những căn nhà xung quanh.

Tôi nghĩ điều này chẳng hay chút nào vì tôi cảm thấy ít gần gũi hơn với môi trường sống của mình. Khi tôi bước dọc con phố hiện tại và lướt nhìn một căn nhà, tôi nghĩ đến nó như một biểu tượng mơ hồ và rồi tâm trí tôi lại nhanh chóng hướng về điều khác. Tôi không thấy được từng mái lợp, sắc màu, hoa cỏ và những chi tiết kiến trúc của ngôi nhà, dù chúng có thể rất thú vị nếu tôi chịu để tâm một chút. Đến từng tuổi này tôi đã thấy quá nhiều ngôi nhà đến nỗi tôi không còn chút hứng thú nào với chúng nữa. Vì thế tôi cũng phớt lờ những nét đẹp độc đáo của những ngôi nhà và chỉ để tâm đến chúng đủ để bước đi trên hè phố. Đó là một thiếu sót lớn. Đơn giản là tôi đã không hiện diện ở khu phố hiện tại như cách mà tôi đã làm ở khu phố tuổi thơ. Tôi như bị tách rời khỏi thực tại của thế giới. Và điều đó khiến tôi có một cảm giác lạc lõng sâu sắc với nơi mình sinh sống.

Với tôi, tri giác trực tiếp về thực tại đã bị thay thế bởi những ký ức thực dụng giúp tôi sinh hoạt trong đời sống hằng ngày. Về mặt nào đó, nó khiến tôi hoạt động hiệu quả hơn nhưng đổi lại tôi đã đánh mất trải nghiệm về những sắc màu phong phú của thế giới. Tôi còn nhớ lúc mình mới bắt đầu vị trí giáo sư ở thành phố Boston, hai con của tôi chỉ mới khoảng 2-[3] tuổi. Lúc đó, công việc hầu như chiếm hết tất cả thời giờ của tôi vì tôi đã phải cố gắng rất nhiều để thăng tiến trong sự nghiệp cũng như kiếm đủ tiền để nuôi sống gia đình (vợ tôi lúc đó vẫn chưa đi làm). Mỗi khi về nhà, tôi thường đi dạo một lúc với vợ và hai đứa con. Khi đó, tôi luôn cảm thấy mất kiên nhẫn với những hoạt động như thế vì tôi có quá nhiều việc phải làm và đã quá quen với việc ép bản thân tập trung vào công việc. Vì thế, trước khi đi dạo, bao giờ tôi cũng muốn xác định chính xác chúng tôi sẽ đi đâu và đi trong bao lâu. Thái độ như vậy rõ ràng không thích hợp chút nào nếu bạn muốn dành một khoảng thời gian thư giãn thoải mái với gia đình (đặc biệt là với những đứa bé mới biết đi). Bạn sẽ không thể nào hòa mình vào trải nghiệm cũng như tận hưởng những khoảnh khắc khám phá thú vị của con bạn. Bạn sẽ đánh mất những điều quý giá nho nhỏ như thế. Tuy vậy, tôi vẫn không thể thư giãn và tập trung vào hiện tại cũng như ngắm nhìn lũ trẻ đi vòng quanh khu phố để khám phá mọi thứ, từ con chó, con bọ, con sâu đến những trò chơi chúng tự nghĩ ra. Đôi lúc, tôi vẫn có thể hòa mình trong phút chốc với thế giới tuổi thơ của bọn trẻ, một thế giới vẫn chưa bị ràng buộc bởi tri thức và tư duy hiệu quả, một thế giới chỉ thuần niềm vui khám phá những điều mới mẻ. Nhưng tâm trí tôi sẽ lại bị chiếm cứ bởi mối quan tâm về tương lai và những điều cần phải làm tiếp theo.

Tôi biết rõ rằng mình đang đánh mất vẻ đẹp và ý nghĩa của cuộc sống dù có thể tôi đang làm việc một cách hiệu quả. Tôi cực kì tập trung, chính xác và cố gắng không phí một giây phút nào, nhưng cái giá tôi phải trả là sự mù quáng trước vẻ đẹp muôn màu của cuộc sống. Tôi không thể thấy được trọn vẹn thế giới vì cứ phải chạy như bay trên con đường mình đã xác định. Không có gì đáng ngạc nhiên cả, bởi vì tôi có những trách nhiệm nặng nề của một người lớn như công việc và gia đình. Điều đó khiến tôi hi sinh hiện tại để hướng tới tương lai. Thế nhưng, khi quan sát các con của mình hoàn toàn an trú trong hiện tại và đầy hứng thú với những gì xung quanh, tôi cảm thấy rất rõ những gì tôi đã đánh mất cùng với sự trưởng thành. Những nhà thơ vĩ đại ý thức rất rõ điều này, và họ đã làm tất cả những gì có thể để nhắc nhở chúng ta:

Một thuở nọ khi đồng cỏ, rừng cây và dòng suối,

Trái đất và vạn vật xung quanh,

Khoác lên mình ánh sáng thần thánh,

Vẻ huy hoàng và giấc mơ tươi trẻ.

Một thời đã qua, không trở lại,

Tôi cố kiếm tìm,

Cả ngày lẫn đêm.

Những điều tôi thấy nay đã vuột mất...

Những sinh vật huyền thoại,

Tôi nghe tiếng gọi,

Tiếng cười rộn rã chốn thiên đường;

Trái tim tôi nơi lễ hội,

Tâm trí tôi bừng nở hoa,

Niềm vui tròn đầy, tôi cảm thấy tất cả.

Ôi những ngày u tối! Nếu tôi buồn thảm,

Khi Trái đất ấp ôm,

Một sớm mai tháng Năm ngọt ngào,

Những đứa trẻ hái hoa,

Trên khắp mọi ngả,

Nơi ngàn vạn thung lũng mênh mông,

Những đóa hoa tươi thắm; khi mặt trời tỏa tia nắng ấm,

Và đứa trẻ ùa vào vòng tay mẹ:

Con đã nghe thấy, nghe thấy niềm vui!

Nhưng một cội cây nọ,

Một cánh đồng tôi đã quan sát,

Tất cả đều toát ra những niềm mất mát;

Đóa hoa păng-xê dưới chân tôi

Hát lên những lời ca đồng điệu:

Đâu rồi tia sáng diệu kì?

Đâu rồi vẻ huy hoàng và giấc mơ?

– William Wordsworth

Trích từ Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood

Kì thực, vài người trong chúng ta chẳng bao giờ đánh mất cách nhìn huy hoàng của tuổi thơ. Điều này đặc biệt đúng với những nghệ sĩ (và đó chính là một tố chất thiết yếu của người nghệ sĩ). William Blake, một họa sĩ và nhà thơ người Anh, là một trong số đó. Ông dường như sống trong một thế giới hư ảo độc nhất. Blake có thể cảm nhận mọi thứ như “vật tự thân”1 (theo cách gọi của triết gia Immanuel Kant) trong khi hầu hết chúng ta đều bị hạn chế bởi tri giác trưởng thành của mình. Ông cũng có một sự nhạy cảm kì lạ với tầm quan trọng của mỗi sự kiện riêng lẻ, cứ như thể chúng là nguồn suối vô tận cho thi ca:

Mỗi người nông dân đều hiểu rằng

Mỗi giọt nước mắt rơi xuống

Đều trở thành đứa con vĩnh cửu

Được đón lấy bởi bà mẹ sáng chói

Và trở thành niềm vui tự thân

Tiếng kêu của muôn loài

Là những con sóng vỗ tới bờ thiên đường

Đứa trẻ khóc dưới đòn roi

Viết nên sự báo thù của cái chết

Người hành khất lê bước run rẩy

Ứa ra giọt nước mắt thiên đường

Người lính với thanh gươm và cây súng

Run rẩy đánh vào mặt trời mùa hạ

Đồng xu trên tay người nghèo

Giá trị hơn vàng ở bờ biển xa xôi

Đứa bé đáng thương thoát ra từ người lao động

Sẽ đổi chác lấy miền đất khốn khổ

Nếu được đấng bề trên bảo vệ

Cả dân tộc cũng sẽ đổi chác chăng

Những ai trêu chọc niềm tin thơ trẻ

Sẽ bị tuổi già và cái chết châm biếm

Những ai dạy đứa trẻ nghi ngờ

Sẽ thoát được ngôi mộ thối rữa

Những ai kính trọng niềm tin thơ trẻ

Sẽ vượt thắng địa ngục lẫn tử thần

– William Blake

Trích từ dòng 67-90 trong Auguries of Innocence

Cách nhìn của một nghệ sĩ thực thụ như Blake thực sự vượt quá tri giác hạn hẹp của chúng ta. Đó là khi toàn bộ thế giới trong quá khứ, hiện tại lẫn tương lai được kết nối. Mọi tầng lớp đều kết nối với nhau, không thứ gì tồn tại biệt lập. Mọi thứ đều toát lên tầm quan trọng vượt quá sự hiểu biết của chúng ta. Và tất cả đều nói lên những bí ẩn tràn ngập của sự sống. Nhà thơ có tầm nhìn vượt thời gian này chú tâm vào những điều mà chúng ta đều nhìn một cách hờ hững. Đó có thể là một chậu hoa cùng với tất cả mọi vẻ đẹp và sự phức tạp của nó, cùng với từng đóa hoa bừng nở từ hư không để rồi tàn lụi nhưng sẽ trở lại một ngày không xa. Hoặc đó có thể là một ụ rơm suốt bốn mùa xuân, hạ, thu, đông cùng với mọi mặt bí ẩn đầy sắc màu của nó.

Làm sao bạn biết được cánh chim đang tung bay kia không phải là một bầu trời khoái cảm, khi bạn bị giới hạn bởi những giác quan của mình?

– William Blake Trích từ “A Memorable Fancy”

trong cuốn The Marriage of Heaven and Hell

Chẳng hạn, khi bạn cảm nhận được sâu sắc bức tranh Hoa diên vĩ của Van Gogh (là cảm hứng cho bức hình minh họa ở đầu chương này), bạn sẽ khám phá ra được thế giới kì diệu vĩnh cửu mình từng thấy nhưng đã đánh mất trong cuộc sống tẻ nhạt. Qua cái nhìn của người họa sĩ tài hoa đó, chúng ta lại được hợp nhất với suối nguồn truyền cảm về thế giới ngay cả khi sự nhàm chán của cuộc sống hằng ngày đã khiến tầm nhìn của ta trở nên thực tế và hạn hẹp:

Những cảm xúc đầu tiên,

Những ký ức mơ hồ đó,

Với muôn vàn biểu hiện,

Là suối nguồn ánh sáng cuộc đời ta,

Là ánh sáng phủ khắp thế giới ta;

Ôm ấp ta, nâng niu và có quyền năng sai khiến

Những năm tháng ồn ào trở nên

Một phút giây lặng im vĩnh cửu: sự thật thức giấc,

Không bao giờ tàn lụi;

Nỗi chán chường, sự cố gắng điên cuồng,

Chàng trai hay cậu bé,

Kẻ thù của niềm vui,

Không gì có thể hủy diệt được sự thật lặng im đó!

– William Wordsworth

Trích từ Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood

Tất cả những điều đó đều hết sức đáng sợ. Đáng sợ vì ta cảm nhận được cái vỏ bao bọc lấy con người mình. Đáng sợ vì ta thoáng thấy được một thực tại siêu thoát vượt ngoài tầm hiểu biết của ta. Chúng ta thường nghĩ rằng mình phải đưa những bức tranh tuyệt tác vào một khung hình trang trọng, cầu kì để tôn vinh vẻ đẹp của nó. Thế nhưng ta làm thế còn vì muốn khẳng định với bản thân rằng ánh hào quang của bức tranh sẽ bị nhốt gọn trong khung hình đó. Nó giúp bao bọc thế giới quen thuộc của ta khỏi ánh hào quang đó. Chúng ta không muốn vẻ đẹp đó thoát ra ngoài và ảnh hưởng đến những gì mình đã quá quen thuộc.

Chúng ta cũng làm điều tương tự với những bảo tàng nghệ thuật. Đó là nhà tù của các tác phẩm nghệ thuật thiên tài, những thứ lẽ ra nên được đưa đi khắp thế giới. Tại sao chúng ta không xây dựng một thánh đường nghệ thuật ở mỗi thị trấn để dành riêng cho việc tôn vinh một tác phẩm vĩ đại mà thôi (thay vì đưa tất cả vào một nơi mà không phải ai cũng tới được)? Chẳng lẽ một tuyệt tác nghệ thuật không xứng đáng được dành riêng một căn phòng, hoặc thậm chí một tòa nhà hay sao? Mười hay thậm chí hàng trăm tác phẩm nghệ thuật trưng bày trong cùng một căn phòng là một điều hết sức lố bịch, vì mỗi tác phẩm chứa đựng một thế giới riêng trong nó. Việc sưu tập hàng loạt như thế sẽ làm xói mòn giá trị độc nhất của các tác phẩm vô giá như thế. Chính nỗi sợ hãi với những điều thoát tục là nguyên nhân khiến ta muốn giam cầm nghệ thuật.

Bạn đã bao giờ đo hàng ngàn mẫu đất? Hay đo cả trái đất này? Bạn đã bao giờ tập rất nhiều mới có thể đọc được?

Bạn đã bao giờ cảm thấy tự hào khi hiểu được ý nghĩa một bài thơ?

Hãy dừng lại tất cả hôm nay cùng tôi và bạn sẽ hiểu được cội nguồn của thi ca,

Bạn sẽ hiểu được ý nghĩa của trái đất và mặt trời (và hàng triệu mặt trời khác nữa),

Bạn sẽ không cần phải nhìn thế giới qua con mắt của người khác hay những quyển sách,

Bạn cũng không cần phải nhìn qua con mắt của tôi,

Bạn sẽ lắng nghe được mọi mặt của thế giới và cảm nhận từ trực giác của chính mình.

– Walt Whitman

Trích từ Song of Myself

Bạn có thể cảm thấy choáng ngợp khi lần đầu mở lòng với vẻ đẹp nguyên sơ của thế giới, một vẻ đẹp vốn bị những người trưởng thành đơn giản hóa quá mức. Và nếu bạn không làm thế, bạn sẽ đánh mất sự vĩ đại và kì diệu của thế giới cũng như khiến cuộc sống của mình chỉ còn là một sự sinh tồn xám xịt.

VÙNG ĐẤT BẠN BIẾT, VÙNG ĐẤT BẠN KHÔNG BIẾT VÀ VÙNG ĐẤT BẠN KHÔNG THỂ TƯỞNG TƯỢNG NỔI

Bạn sống ở một nơi nào đó và hiểu rõ vùng đất quen thuộc của mình. Nhưng hãy thử tưởng tượng những gì nằm ngoài vùng đất đó. Có thể đó là một không gian rộng lớn đầy những điều bí ẩn đối với bạn nhưng người khác lại thấy quen thuộc. Và ở ngoài vùng đất mà con người hiểu biết sẽ là nơi mà chưa ai từng đặt chân tới. Thế giới của bạn là vùng đất quen thuộc được bao quanh bởi vùng đất tương đối xa lạ; vùng đất tương đối xa lạ lại được bao quanh bởi vùng đất hoàn toàn xa lạ; và vùng đất hoàn toàn xa lạ lại được bao quanh bởi vùng đất hoàn toàn không ai có thể đặt chân tới được. Những điều xa lạ thường biểu hiện ngay giữa lòng cái quen thuộc. Sự hiển lộ đó đôi lúc thú vị nhưng thường là khá khó chịu và đó là nguồn gốc của tri thức mới. Vậy thì câu hỏi cơ bản sẽ là: Làm sao ta có thể tạo ra tri thức mới? Một điều chắc chắn là sẽ không dễ dàng để từ một điều hoàn toàn mới lạ trở thành điều rõ ràng và quen thuộc. Tri thức cần phải trải qua rất nhiều giai đoạn phân tích và biến đổi mới có thể trở thành phổ biến, quen thuộc.

Giai đoạn đầu tiên là hành động đơn thuần, hay nói cách khác là phản xạ ở cấp độ cơ bản nhất2. Nếu điều gì đó khiến bạn ngạc nhiên, cơ thể bạn sẽ phản ứng một cách tự động, vô thức. Bạn sẽ co người lại trong thế tự vệ, hoặc người bạn sẽ đông cứng lại một cách bất động, hoặc bạn sẽ vùng chạy trong hoảng loạn. Tất cả những hành động đó đều mang một ý nghĩa biểu tượng nguyên thủy. Tư thế co người lại tương tự như các con vật sắp săn mồi. Sự đông cứng người lại cho thấy bạn bị đe dọa tấn công. Sự hoảng loạn có nghĩa bạn cần phải chạy trốn khỏi một mối nguy hiểm nào đó. Thế giới tiềm năng bắt đầu biểu hiện bằng những hành động bản năng, vô thức và thiếu kiểm soát như thế. Sự biểu hiện đó không phải ở cấp độ khái niệm mà ở cấp độ hành động. Nhưng nó vẫn mang ý nghĩa biểu tượng. (Điều đó có nghĩa nó không còn là vật tự thân như ta đã nói trước đó mà là sự biến đổi của vật tự thân thành một biểu hiện vật lý).

Giả sử như bạn đang ở nhà một mình vào ban đêm. Một tiếng động bất thình lình vang lên, và bạn đông cứng người lại. Đó là sự biến đổi đầu tiên: Một tiếng động lạ chuyển thành tư thế đông cứng của bạn. Sau đó, tim bạn sẽ đập nhanh để chuẩn bị cho một hành động nào đó3. Đó là sự biến đổi thứ hai. Bạn đã sẵn sàng để hành động. Tiếp theo, trí tưởng tượng của bạn bắt đầu vẽ nên một thứ khủng khiếp nào đó đã phát ra tiếng động trong đêm tối4. Đó là sự biến đổi thứ ba và là một phần của chuỗi phản ứng nơi cơ thể bạn: Bắt đầu bằng những phản ứng sinh lý (đông cứng người và tim đập nhanh) và sau đó là những ý nghĩ tưởng tượng đầy hình ảnh. Ý nghĩ đó là một phần của sự khám phá, và nếu bạn có thể vượt qua nỗi sợ của mình, bạn sẽ bắt đầu đi vòng quanh nhà để xem điều gì gây ra tiếng động (tất nhiên, nếu không có một điều gì quá bất thường xảy ra nữa). Đến giai đoạn này thì bạn bắt đầu quá trình khám phá chủ động, một tiền đề cho tri giác trực tiếp. Tiếp theo sẽ là sự hiểu biết về nguồn gốc của tiếng động, và nếu quả thực không có gì nghiêm trọng, bạn sẽ quay về sự an tâm, thoải mái như trước. Đó là cách mà điều chưa biết trở thành điều đã biết. (Tất nhiên, nếu bạn khám phá ra điều gì đó nghiêm trọng thì có nghĩa là bạn đang gặp rắc rối to).

Nghệ sĩ là những người ở đầu chiến tuyến của quá trình biến đổi từ điều xa lạ thành tri thức. Họ chủ động xông vào miền đất lạ, lấy đi một mảnh ở nơi đó và khắc họa nó bằng một hình ảnh. Họ có thể làm điều này bằng những điệu nhảy, vũ đạo – thể hiện sự hiểu biết về thế giới bằng sự trình diễn của hình thể và có thể truyền đạt đến người khác mà không cần sử dụng lời nói. Họ có thể làm thông qua kịch nghệ, một hình thức hóa thân và mô phỏng tinh tế, hoặc thông qua hội họa hay điêu khắc. Hoặc họ sẽ thể hiện nó với một kịch bản phim truyện và một quyển tiểu thuyết. Và sau cùng sẽ là những nhà trí thức dùng triết học và sự phê phán khoa học để tổng quát hóa cũng như truyền đạt những ý nghĩa và quy tắc từ các công trình đó.

Bây giờ chúng ta hãy xem thử các nghệ sĩ hoạt động như thế nào nơi thành thị. Thường thì đa số họ sẽ hơi đói khổ một chút bởi vì bạn hầu như không thể làm giàu bằng nghệ thuật và cơn đói cũng là một phần động lực của nghệ sĩ (đừng bao giờ đánh giá thấp tầm quan trọng của những nhu cầu cơ bản). Trong cảnh nghèo khổ như thế, họ khám phá thành phố và chợt nhận thấy một khu ổ chuột đầy tệ nạn nào đó (nơi vốn từng không đến nỗi nào). Họ sẽ tiếp tục tìm hiểu, nhìn quanh và lùng sục khắp nơi. Và họ sẽ nghĩ rằng: “Thực sự thì nếu mọi người chịu đầu tư một chút, nơi này sẽ khá hơn rất nhiều”. Sau đó, họ sẽ dọn đến khu ổ chuột này và bắt đầu trưng bày vài tác phẩm nghệ thuật. Mặc dù chẳng kiếm được đồng nào, họ vẫn khiến nơi đó văn minh hơn một chút. Kết quả là họ đã biến đổi và nâng cấp một nơi nguy hiểm thành một nơi sôi động, nhộn nhịp. Tiếp theo, một quán cà phê sẽ mọc lên, và có thể là một cửa hàng quần áo nữa. Tiếp đó sẽ là sự xuất hiện của những cư dân tương đối khá giả và thích mạo hiểm. Họ cũng là những người sáng tạo, mặc dù có thể hơi bảo thủ (đó là lý do họ xuất hiện sau các nghệ sĩ). Sau đó, những nhà đầu tư và phát triển địa ốc sẽ xuất hiện. Kết quả là hàng loạt cửa hàng mọc lên, và tầng lớp trung lưu lẫn thượng lưu bắt đầu đông đúc hơn. Hệ quả của tất cả những điều đó là người nghệ sĩ phải dọn đi nơi khác vì họ không thể trả nổi tiền thuê nhà nữa. Bạn có thể nghĩ điều này là một sự bất công với người nghệ sĩ tiên phong nhưng nó cũng không đến nỗi nào vì với sự ổn định, vững vàng nơi khu phố đó, người nghệ sĩ không còn lý do gì để ở lại nữa. Họ cần phải ra đi để hồi sinh một khu phố khác. Họ cần một thử thách khác để tiếp tục chinh phục. Đó là môi trường tự nhiên của họ.

Nơi tiền tuyến có thể hết sức khắc nghiệt và nguy hiểm nhưng đó là nơi mà nghệ sĩ sẽ biến hỗn độn thành trật tự. Thế nhưng khi sống ở đó, người nghệ sĩ có nguy cơ rơi vào sự hỗn độn toàn diện thay vì biến nó thành trật tự. Nhưng họ lúc nào cũng sẽ sống ở đó, nơi biên giới của tri thức loài người. Nghệ thuật đối với xã hội cũng như giấc mơ đối với tâm trí con người. Bạn trở nên rất sáng tạo trong giấc mơ của mình. Đó là lý do khi bạn nhớ lại một giấc mơ, bạn thường nghĩ: “Tất cả những điều này xuất phát từ đâu nhỉ?”. Thường thì chúng rất lạ lùng và khó hiểu, và bạn chẳng hiểu nổi ý nghĩa cũng như nguồn gốc của chúng. Đó là một phép lạ: Tiếng nói của tự nhiên được biểu hiện trong đầu bạn. Và điều đó đều xuất hiện vào mỗi đêm. Cũng như nghệ thuật, giấc mơ là cầu nối giữa hỗn độn và trật tự. Như thế, một nửa của giấc mơ là hỗn độn. Đó là lý do mà giấc mơ rất khó hiểu. Nó chỉ là một viễn tượng chứ không phải là một sản phẩm tư duy hoàn chỉnh.

Bằng cách hiện thực hóa những viễn tượng đó thành tác phẩm nghệ thuật, người nghệ sĩ biến đổi một điều chưa được hiểu thành điều mà ta có thể nhận biết dễ dàng hơn. Đó là vị trí gác cổng của người nghệ sĩ. Đó là môi trường sinh hoạt tự nhiên của họ. Họ là những người đầu tiên mang tới ánh sáng văn minh cho nhân loại.

Người nghệ sĩ không hiểu được hết những gì họ đang làm. Tất nhiên họ không thể là vì những gì họ làm đều hoàn toàn mới mẻ. Nếu họ có thể hiểu được rõ ràng thì họ chỉ cần diễn đạt nó bằng lời mà không cần đến những hình thái thể hiện khác như vũ điệu, âm nhạc và hình ảnh. Trái lại, họ được dẫn dắt bởi cảm giác, trực giác và các giác quan nhạy bén của mình. Ở giai đoạn đầu thì hầu hết những trực giác đó đều tồn tại dưới dạng nhận thức mơ hồ. Khi sáng tác, người nghệ sĩ luôn chật vật vật lộn với một vấn đề họ chưa hiểu rõ và cố gắng để đưa một điều mới mẻ ra ánh sáng. Nếu không thì họ chỉ đơn thuần là những kẻ tuyên truyền đang cố gắng biến một điều rõ ràng thành hình ảnh và văn nghệ để phục vụ cho một ý thức hệ hay mục đích chính trị nào đó. Đó là một tội lỗi to lớn nhằm khai thác một điều cao quý để phục vụ cho một mục đích thấp kém. Và đó cũng là chiến thuật thường thấy của một chế độ độc tài, tức dùng nghệ thuật và văn chương cho mục đích chính trị (hoặc nỗ lực xóa nhòa ranh giới giữa hai thứ đó).

Như thế, người nghệ sĩ chân chính phải đối mặt thường xuyên với điều mà họ chưa hiểu. Một nghệ sĩ giả danh chỉ là kẻ làm bộ, kẻ lãng mạn giả tạo, hoặc một “diễn viên tài ba” (theo nghĩa xấu của nó). Ngược lại, một nghệ sĩ đích thực thường bị ám ảnh một cách lạ lùng bởi trực giác của mình và sẵn sàng theo đuổi nó ngay cả khi bị phản đối, chỉ trích, chê bai và nhiều khả năng thất bại. Khi họ thành công, họ sẽ khiến thế giới trở nên rõ ràng hơn hoặc đôi lúc, họ sẽ lật đổ những hiểu biết lạc hậu và thay thế bằng điều mới mẻ, tiến bộ hơn. Họ đưa một điều bí ẩn ra ánh sáng để loài người có thể nhận thức nó rõ ràng hơn. Và khi mọi người thưởng thức những tác phẩm đó (như một vở kịch hoặc câu chuyện), họ sẽ cảm thấy hiểu biết hơn dù không rõ tại sao. Mọi người thường nhận ra giá trị tuyệt vời trong các tác phẩm đó. Đó là lý do mà những tác phẩm đắt giá nhất (hoặc nói chính xác hơn là vô giá) đều là những tác phẩm vĩ đại.

Tôi đã từng viếng thăm Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở thành phố New York. Trong đó có một bộ sưu tập những bức tranh tuyệt tác và nổi tiếng thời kì Phục hưng và mỗi bức có giá lên đến vài trăm triệu đô-la. Phòng trưng bày chúng cũng như một đền thờ thiêng liêng, đối với cả người biết thưởng thức lẫn người bình thường. Phòng trưng bày nằm trong viện bảo tàng danh giá và đắt đỏ nhất, trong một khu bất động sản đắc địa và đáng ao ước nhất, và trong một thành phố năng động và thú vị nhất thế giới. Bộ sưu tập đó đã được góp nhặt qua một thời gian dài với không ít những khó khăn, trở ngại. Mỗi năm, vô số người đã đến chiêm ngưỡng bộ sưu tập và nhiều người xem nó như một chuyến hành hương về miền đất thánh của nghệ thuật.

Tôi nghĩ: “Tại sao mọi người lại chấp nhận đi một quãng đường xa để đến nơi này chiêm ngưỡng các bức họa đó? Và họ đang theo đuổi điều gì ở nơi này?”. Một trong những bức tranh nổi tiếng ở đây là bức Immaculate Conception of Mary (tạm dịch: Đức Maria vô nhiễm nguyên tội). Trong bức hình đó, Đức Mẹ đang bay về thiên đường với một dáng vẻ diễm lệ, bao quanh là đám mây hào quang có khuôn mặt những em bé thiên thần. Tất cả mọi người dường như đều bị cuốn hút vào tác phẩm đó. Tôi thầm nghĩ: “Có lẽ họ chẳng hiểu được ý nghĩa của bức tranh này đâu. Họ không hiểu được ý nghĩa biểu tượng của hào quang, tầm quan trọng của khuôn mặt em bé, hoặc ý tưởng về việc tôn vinh Đức Mẹ. Nói cho cùng thì mọi người đều tin rằng Chúa đã chết. Vậy thì tại sao bức tranh vẫn giữ được nguyên vẹn giá trị của nó? Tại sao nó vẫn được bảo quản và giữ gìn hết sức cẩn trọng trong căn phòng danh giá này? Tại sao bức tranh này (cũng như những bức khác) lại vô giá và được những người đã có tất cả khao khát đến thế? Tại sao những tác phẩm này lại được cất giữ hết sức cẩn trọng trong một đền thờ hiện đại để mọi người chiêm ngưỡng cứ như thể đó là một nhiệm vụ tối cao của loài người?”.

Ta xem những tác phẩm đó như những vật thiêng liêng. Ít nhất thì khi ta đến gần chúng, hành động của ta dường như thể hiện điều đó. Ta ngắm nhìn chúng dù không hiểu gì và dường như chúng gợi lên trong ta một điều gì đó ta đã lãng quên, đã không còn thấy (hoặc không chịu thấy) nữa. Điều xa lạ dường như được những tác phẩm đó soi sáng để ta có thể thấy nó rõ ràng hơn. Một điều bí ẩn vĩ đại nào đó bắt đầu được nhận diện rõ ràng hơn và vẫn giữ được sức mạnh thoát tục đáng sợ của nó. Đó là vai trò của nghệ thuật, của người nghệ sĩ. Vì thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi ta cố giam giữ sức mạnh ma thuật đáng sợ của các tác phẩm nghệ thuật và giữ chúng cách xa khỏi mọi thứ còn lại. Và nếu một tác phẩm nào đó bị hủy hoại, tin tức ấy sẽ loan truyền khắp thế giới. Chúng ta cảm nhận được sự chấn động dưới nền tảng của văn hóa con người. Giấc mơ mà thế giới của chúng ta cần đến bị lung lay. Và chúng ta cảm thấy bất an.

MỘT CĂN PHÒNG

Tôi sống cùng vợ trong một ngôi nhà chung vách với một hàng xóm khác, và căn phòng khách nhà chúng tôi rộng khoảng 13 mét vuông. Chúng tôi đã cố gắng hết sức để khiến phòng khách trở nên tuyệt đẹp, và dự định làm điều tương tự với tất cả những phòng còn lại. Trong phòng khách, chúng tôi treo nhiều bức tranh lớn của thời Xô Viết (gồm những bức họa theo trường phái hiện thực hay ấn tượng, một vài bức minh họa về Thế chiến Thứ hai, một vài bức khác thể hiện sự thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản), những bức tượng nhỏ đủ thể loại và những tác phẩm truyền thống Nam Mỹ. Trước khi sửa sang lại ngôi nhà thì phòng khách có khoảng 25 bức họa với khoảng 15 bức cỡ nhỏ. Chúng tôi thậm chí còn có một bức treo trên trần nhà (theo phong cách tranh khắc trung cổ nhưng thực ra chỉ là tranh vẽ) và tôi đã dùng những miếng nam châm để dính nó lên. Bức tranh đó có nguồn gốc từ một nhà thờ Rumani. Bức tranh lớn nhất cao khoảng 1,[8] mét và rộng khoảng 2,[4] mét. (Tôi biết rõ rằng đặt tất cả những bức tranh này trong một căn phòng nhỏ là đi ngược lại với quan điểm của tôi về việc dành hẳn một căn phòng cho một tác phẩm nghệ thuật. Nhưng tôi chỉ có một căn nhà nên tôi đành phải tạm thời để chúng ở những nơi có thể). Với phần còn lại của ngôi nhà, chúng tôi dùng khoảng 36 màu sắc và nước sơn bóng khác nhau để trang trí theo một bức tranh hiện thực lớn về đường ray xe lửa ở Chicago (người họa sĩ vẽ bức tranh đó cũng đã giúp chúng tôi trong việc trang trí).

Tôi mua những tác phẩm Xô Viết trên trang eBay từ những nhà buôn Ukraine chuyên về sản phẩm thời Xô Viết. Chẳng hạn, tôi có một bức tranh về phi hành gia Yuri Gagarin (người đầu tiên đi vào vũ trụ) đứng trước một phi thuyền, và một bức tranh khác từ những năm 1970 về một người lính đang viết thư cho mẹ trước một chiếc radio lớn. Có một cảm giác khó tả khi bạn chứng kiến những sự kiện cận đại được các họa sĩ tài năng ghi dấu trên tranh vẽ.

Những bức tranh Xô Viết dần dần chiếm lấy hết không gian trong nhà tôi. Hầu hết chúng đều khá nhỏ và cũng cực kì rẻ, và tôi mua khoảng vài chục bức như thế. Thời Xô Viết đã tạo nên trường phái ấn tượng rất đặc trưng với những nét khắc họa thô và sắc hơn phiên bản cổ điển của Pháp. Và chúng rất hợp với gu thẩm mỹ của tôi vì chúng gợi nhớ lại miền quê phía Tây Canada nơi tôi đã lớn lên. Trong quá trình tìm kiếm đó, tôi có cảm giác mình đã tiếp xúc với một lượng khổng lồ các bức tranh, nhiều hơn bất cứ ai trong lịch sử. Trong vòng ít nhất bốn năm, bắt đầu từ 2001, tôi đã tìm kiếm trên trang eBay và xem xét mỗi ngày khoảng 1.000 bức(*) để chọn ra một đến hai bức thực sự có giá trị. Hầu hết chúng đều mô tả phong cảnh của Nga hoặc Xô Viết và có giá rất rẻ. Những bức tranh đó thậm chí còn đẹp hơn những bức tôi thấy ở bảo tàng hoặc phòng trưng bày ở thành phố Toronto. Tôi thường đưa chúng vào một danh sách riêng trên eBay, in từng bức ra và nhờ vợ tôi lựa chọn giúp. Cô ấy có con mắt thẩm mỹ cao và cũng đã được đào tạo về nghệ thuật. Chúng tôi thường loại bỏ những bức có lỗi và mua hết phần còn lại. Vì lý do đó mà các con của tôi lúc nào cũng được bao quanh bởi nghệ thuật và điều đó hẳn để lại cho chúng một ấn tượng nào đó.

Chú thích:

(*) Như thế, trong vòng khoảng 5 năm tôi đã xem khoảng 1,[2] triệu bức tranh. Đó có lẽ là một kỷ lục (mặc dù không có gì đáng tự hào lắm nhưng vẫn khá thú vị). Và điều đó có thể xảy ra bởi vì Internet đã giúp con người có thể tiếp xúc với một hệ thống cơ sở dữ liệu khổng lồ.

Vào lúc ấy, tôi cũng cố gắng khiến phòng làm việc của mình ở trường đại học trở nên đẹp hơn. Sau khi tôi chuyển sang một văn phòng khác, tôi đã nhờ một họa sĩ giúp trang trí căn phòng ảm đạm như một xưởng máy những năm 1970 thành nơi mà một người biết thưởng thức nghệ thuật có thể ngồi ở đó suốt 30 năm trời mà không chán. Bởi vì giáo sư trong trường không được phép sửa sang phòng làm việc của mình quá nhiều nên tôi và người bạn họa sĩ đã phải lên một kế hoạch ứng biến.

Chúng tôi đã gắn những cái móc chắc chắn bằng kẽm lên tường ở vị trí cách nhau khoảng 1 mét và cao khoảng 2 mét. Sau đó, chúng tôi treo lên đó những tấm gỗ có sơn bóng màu anh đào. Và kết quả là tôi có một văn phòng làm việc vách gỗ chỉ với 8 tấm ván ép có giá 75 đô-la và một ít công sức. Chúng tôi đã thực hiện việc sửa sang này vào ngày cuối tuần khi trường học khá vắng vẻ. Sau đó, chúng tôi còn lên kế hoạch sơn trần nhà (với sự cẩn thận hết mức vì chúng được làm từ những tấm amiăng mỏng manh). Tôi rất ghét một phòng làm việc với trần nhà xám xịt, những lỗ thông gió rỉ sét và đèn huỳnh quang. Chúng trông thật xấu xí, ảm đạm và đèn huỳnh quang khiến mọi người trông như xác chết. Việc tiết kiệm với những vật liệu xây dựng rẻ tiền như vậy chẳng đáng chút nào so với tác hại suy giảm hiệu năng của người ngồi làm việc trong những căn phòng xấu tệ ấy. Quả là tính già hóa non.

Chúng tôi đã sơn lại trần nhà bằng một loại sơn gọi là Hammerite có màu kim loại bóng tự nhiên. Nó giúp một căn phòng với kiến trúc kiểu công nghiệp trở nên độc đáo và dễ nhìn hơn. Và lẽ ra điều đó nên được làm từ trước vì nó cũng tương đối rẻ. Thế là chỉ cần thêm một tấm thảm loại tốt, vài tấm màn chất lượng vừa phải và một bàn làm việc thích hợp là tôi đã có một văn phòng mà một người văn minh có thể thoải mái ngồi làm việc.

Nhưng tôi đã phạm một sai lầm chết người. Tôi đã nói với một nhân viên hành chính cao cấp ở khoa tâm lý về kế hoạch này. Trước đó, tôi đã nói chuyện với cô ấy về những văn phòng làm việc xấu xí và tôi tưởng chúng tôi có một sự đồng cảm sâu sắc về việc cải thiện tình trạng đó. Tôi đã nghĩ rằng cô ấy hoàn toàn cùng hội cùng thuyền với mình. Chúng tôi thậm chí còn trò chuyện về việc sửa sang góc làm việc của cô ấy. Thế là tôi chia sẻ một cách hào hứng dự định của mình. Cô ấy ngay lập tức tỏ vẻ khó chịu và bất ngờ nói: “Anh không được phép làm thế”. Tôi sửng sốt vì không thể tin nổi, và nghĩ: “Cái gì? Tôi đang dự định biến một thứ hết sức xấu xí trở nên đẹp đẽ hơn một cách nhanh chóng, dễ dàng, rẻ tiền và phản ứng của cô ta là Anh không thể làm thế ư?”. Tôi hỏi lại: “Ý cô là sao?”. Cô ấy trả lời: “Ý tôi là nếu anh làm thế, mọi người đều sẽ muốn bắt chước theo”. Trong trí tôi lập tức nảy ra bốn phản ứng. Thứ nhất là: “Không, họ sẽ không làm thế đâu”. Thứ hai là: “Nhưng đúng là mọi người đều có thể làm thế vì nó rẻ bèo”. Thứ ba là: “Mình tưởng cô ấy cũng là một người sáng suốt, trưởng thành và cả hai đang có một cuộc trò chuyện bổ ích về việc cải thiện văn phòng trường đại học. Nhưng hóa ra chúng ta như những đứa trẻ đang cãi nhau trên sân trường”. Và thứ tư là: “Mình đã nghĩ rằng cô ấy cũng khá lý trí và sáng suốt nhưng rõ ràng mình đã hoàn toàn sai lầm”. Cuối cùng, cô ấy đã kết thúc buổi nói chuyện bằng một lời đe dọa: “Đừng có ép tôi trong chuyện này đấy nhé!”. Tôi đúng là một thằng ngốc khi nói cho cô ấy biết dự định của mình. (Thực sự thì tôi chỉ cố gắng truyền tải một điều hết sức hào hứng, đẹp đẽ và thú vị. Nhưng rốt cuộc nó lại thành một trò chơi quyền lực). Tuy nhiên, tôi đã không nói ra những ý nghĩ của mình (mặc dù có một sự thôi thúc rất lớn bên trong muốn tôi làm điều đó). Thay vì thế, tôi ngay lập tức lên một kế hoạch thay thế.

Trước đó, tôi và người bạn họa sĩ đã trò chuyện không mệt mỏi về sự vô lý và cứng đầu của những nhân viên hành chính. Và chúng tôi cũng đã bàn đến một kế hoạch thay thế với ít sự thay đổi trong phòng hơn. Kế hoạch đó bao gồm lựa chọn cẩn thận màu sơn tường (thay vì dùng những tấm gỗ) và nếu có thể thì tôi sẽ sơn nhiều màu khác nhau cho mỗi bức tường nhưng vẫn giữ sự hài hòa với thảm và màn. Tôi vẫn phải đấu tranh với phòng hành chính để được chọn màu chính xác cho bức tường và tôi đã thành công. Mặc dù kế hoạch thay thế không tốt bằng kế hoạch cũ nhưng dù sao nó vẫn tốt hơn là không làm gì cả. Sau đó, tôi còn tạo ra trần nhà màu đồng bằng cách dán mấy tấm nhựa ép nhẹ lên đó, treo một vài bức tranh và đặt một vài bức tượng thích hợp. Những người đến văn phòng của tôi (như sinh viên và đồng nghiệp) đều hết sức thích thú trước sự trang trí độc đáo đó. Văn phòng của tôi là một nơi đầy sáng tạo và nghệ thuật, chứ không phải là một nhà máy xám xịt, ảm đạm nào đó. Vì thế, tất cả mọi người đều ngạc nhiên, thoải mái và hài lòng.

Không lâu sau, tôi khám phá ra rằng khoa tâm lý bắt đầu đưa những ứng cử viên sáng giá vào tham quan văn phòng của tôi để chứng tỏ rằng trường rất thoải mái với sự tự do sáng tạo của nhân viên. Tôi thầm nghĩ điều đó cực kì buồn cười. Và tôi đã suy ngẫm về vấn đề đó một thời gian dài. Những sự chống đối tôi vướng phải thật sự rất khó hiểu. Tôi tự hỏi: “Mọi người dường như rất sợ những điều tương tự như điều mình đã làm. Có lẽ có một lý do quan trọng nào đó mà mình chưa hiểu được”. Sau đó, tôi đọc được một câu chuyện của nhà sinh vật học Robert Sapolsky nói về loài linh dương đầu bò5. Chúng là sinh vật sống theo bầy đàn và rất khó để phân biệt những cá thể với nhau (có lẽ không khó đối với bản thân chúng nhưng chắc chắn là khó với các nhà khoa học nghiên cứu về chúng). Chúng luôn đi chung và trộn lẫn vào nhau. Vì thế trong quá khứ, các nhà sinh học gặp rất nhiều khó khăn trong việc quan sát từng cá thể trong một thời gian dài để nghiên cứu về hành vi của chúng. Khi họ cúi xuống để ghi chép về một con linh dương nào đó rồi khi ngước lên nhìn lại, họ hầu như không thể xác định được chính xác con linh dương mà họ đang quan sát.

Cuối cùng, họ quyết định thử một giải pháp. Họ lái xe jeep đến gần đàn linh dương đầu bò với một thùng sơn và cây gậy dài để quét sơn. Và họ chấm một vệt đỏ lên đùi của một con linh dương đầu bò. Như thế, họ có thể dễ dàng theo dõi hành động của cá thể đó và tìm hiểu về hành vi của loài linh dương đầu bò. Bạn thử nghĩ xem điều gì đã xảy ra cho con linh dương đầu bò nổi bật đó? Những con vật săn mồi rình rập xung quanh đã lập tức xông vào hạ gục con linh dương xấu số. Loài sư tử, một trong những hiểm họa lớn nhất của linh dương đầu bò, thông thường khó có thể hạ một con linh dương đầu bò cụ thể trừ khi chúng có thể cùng đồng loạt xác định được cùng một con linh dương. Chúng không thể nào săn cả một bầy linh dương được. Và chúng cũng không thể đuổi theo cùng một lúc bốn con linh dương đầu bò khác nhau. Chúng cần phải tổ chức cuộc đi săn xung quanh một con mồi nhất định. Vì thế, khi bầy sư tử nhắm vào những con nhỏ hoặc bị khập khiễng, chúng không phải đang nhắm vào những con yếu. Sự thực là chúng rất muốn xơi một con khỏe mạnh, ngon lành nào đó hơn là một con nhỏ bé, ốm yếu, bệnh tật. Nhưng chúng gặp khó khăn trong việc xác định cùng một con linh dương khỏe mạnh giữa bầy thay vì một con nhỏ bé, ốm yếu. Vậy thì bài học từ câu chuyện này là gì? Khi bạn trở nên rực rỡ, nổi bật, bầy sư tử sẽ hạ gục bạn. Và xung quanh bạn lúc nào cũng đầy những con sư tử.

Nếu bạn ngoi đầu lên khỏi đám đông, một thanh gươm sẽ chờ sẵn ở đó. Rất nhiều nền văn hóa có một câu thành ngữ về điều này. Trong tiếng Anh, chúng ta có câu: “Cây anh túc nào mọc cao hơn sẽ bị lưỡi liềm cắt trước”. Còn trong tiếng Nhật có câu: “Cây đinh nào nhô lên cao nhất sẽ bị búa đóng xuống trước”. Sự quan sát này không nhỏ nhặt chút nào và vì thế mà nó khá phổ biến. Những công trình sáng tạo, nghệ thuật thường có nhiều nguy cơ và xác suất thành công thì lại thấp. Nhưng ta vẫn thấy nhiều tác phẩm nghệ thuật thành công vượt bậc. Hơn nữa, tác phẩm nghệ thuật còn là một điều kiện thiết yếu để cải tạo và giúp xã hội thích nghi. Mọi thứ đều sẽ thay đổi. Vì lý do đó mà chủ nghĩa truyền thống thuần túy chắc chắn sẽ thất bại. Chúng ta cần đến những điều mới mẻ để giữ xã hội tồn tại vững vàng. Chúng ta cần thấy được sự mù quáng của mình, những điều bị che lấp bởi kiến thức chuyên môn của bản thân. Chỉ có như thế ta mới không đánh mất đi Nước Chúa và chết dần chết mòn trong sự chán chường, kiêu ngạo, mù lòa trước cái đẹp và sự khinh miệt u ám. Hơn nữa, loài người chúng ta lẽ nào lại bất lực như những sinh vật bậc thấp lúc nào cũng trốn tránh một cách hèn nhát hay sao?

KHÔNG CHỈ LÀ TRANG TRÍ

Con người thường cảm thấy không thoải mái với nghệ thuật trừu tượng hoặc những loại hình nghệ thuật gây ra cảm giác tiêu cực như sự ghê tởm và kinh dị. Tôi thuộc dạng người thích vẻ đẹp truyền thống nên rất cảm thông với phản ứng này. Và chắc chắn là không ít người tạo ra những tác phẩm nghệ thuật chỉ để che đậy sự bất mãn với truyền thống. Thế nhưng, qua thời gian chúng ta sẽ dần phân biệt được đâu là những tác phẩm nghệ thuật đích thực và đâu là những tác phẩm tầm thường. Chúng ta cũng phải cẩn thận để không mắc sai lầm ngược lại, tức cho rằng nghệ thuật lúc nào cũng phải dễ nhìn, dễ thưởng thức. Nói cách khác, chúng ta không nên nghĩ nghệ thuật chỉ đơn thuần để trang trí một cách hài hòa với nội thất phòng khách. Sự thật là nghệ thuật khác với trang trí. Đó là cái nhìn của một người nghiệp dư ngây thơ, hoặc một người quá sợ hãi trước nghệ thuật và không dám học hỏi, tiến bộ từ nó.

Nghệ thuật là sự khám phá. Người nghệ sĩ giúp người thưởng lãm thấy được những điều mới mẻ. Chẳng hạn, hầu hết những người có hiểu biết về nghệ thuật giờ đây đều xem những tác phẩm theo trường phái ấn tượng là vừa đẹp vừa khá truyền thống. Điều đó xảy ra vì thời nay chúng ta đều nhìn nhận thế giới theo cách nhìn của những nghệ sĩ trường phái ấn tượng vào nửa sau thế kỷ 19. Và chúng ta không thể nào tránh khỏi điều đó vì nghệ thuật ấn tượng đã thấm vào mọi mặt trong đời sống: quảng cáo, phim ảnh, áp-phích, truyện tranh và tất cả những loại hình nghệ thuật hình ảnh khác. Thời nay, có lẽ tất cả chúng ta đều thấy được vẻ đẹp của ánh sáng mà thời trước chỉ có những nghệ sĩ trường phái ấn tượng mới cảm nhận được. Họ đã dạy chúng ta về điều đó. Khi những nghệ sĩ ấn tượng giới thiệu tác phẩm của họ ở phòng trưng bày Salon des Refusés vào năm 1863 (thay vì một nơi truyền thống nổi tiếng hơn như Paris Salon), khán giả đã cười cợt và chế giễu các tác phẩm đó. Cái nhìn của những họa sĩ ấn tượng (vốn chú trọng vào ánh sáng thay vì hình dáng) quá mới mẻ đến nỗi nó gây ra những cảm xúc như thế.

Tôi thường cảm thấy ngạc nhiên vì ngay cả trường phái lập thể, vốn kì lạ và cực đoan hơn cả trường phái ấn tượng, cũng dần trở thành một phần thiết yếu của xã hội chúng ta. Tôi thậm chí còn thấy những hình ảnh đa chiều đặc trưng của trường phái đó trong truyện tranh. Điều tương tự cũng xảy ra với chủ nghĩa siêu thực vốn đã trở nên phổ biến đến mức nhàm chán trong xã hội. Tôi muốn lặp lại rằng những nghệ sĩ đã dạy chúng ta cách nhìn thế giới. Cảm nhận về thế giới là một việc hết sức khó khăn, và chúng ta rất may mắn khi có những nghệ sĩ thiên tài giúp ta kết nối với những gì ta đã đánh mất cũng như khai sáng cho ta về thế giới. Vì lý do đó mà ta nên suy ngẫm về những lời sau đây của Đức Giê-su:

Lúc ấy, các môn đệ lại gần hỏi Đức Giê-su rằng: “Thưa Thầy, ai là người lớn nhất trong Nước Trời?”.

Đức Giê-su liền gọi một em nhỏ đến, đặt vào giữa các ông và bảo: “Thầy bảo thật anh em: nếu anh em không trở lại như trẻ nhỏ, thì sẽ chẳng được vào Nước Trời”.

(Sách Matthew 18:1-[3])

Cái đẹp đưa ta về lại với những điều ta đã đánh mất. Cái đẹp nhắc nhở bạn về những điều mãi mãi được bảo vệ khỏi sự khinh miệt. Cái đẹp giúp bạn nhìn rõ mục đích sống của mình hơn. Cái đẹp còn nhắc nhở bạn rằng có những điều giá trị hơn những điều khác. Có nhiều điều khiến cuộc sống bạn trở nên có ý nghĩa như tình yêu, trò chơi, lòng can đảm, lòng biết ơn, công việc, tình bạn, sự thật, sự duyên dáng, niềm hi vọng, đức hạnh và trách nhiệm. Cái đẹp là một trong những điều tuyệt vời nhất trong số đó.

Đâu rồi tia sáng một thời lấp lánh

Giờ đây đã mất hút khỏi tầm mắt tôi,

Dù không gì có thể hồi sinh thời khắc

Của sự rực rỡ nơi ngọn cỏ và vẻ huy hoàng của đóa hoa;

Chúng ta sẽ không đau buồn đâu

Hãy tìm thấy sức mạnh từ những gì còn sót lại;

Trong nỗi cảm thông nguyên thủy

Đã tồn tại tự bao giờ; Trong ý nghĩ xoa dịu

Nảy ra từ khổ đau của loài người;

Trong niềm tin nhìn thấu suốt cái chết,

Trong những tháng năm mang đến bộ óc của triết gia.

– William Wordsworth

Trích từ Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood

Hãy trang trí thật đẹp một căn phòng trong nhà.

a8

Nỗi cám dỗ của Thánh Anthony, lấy cảm hứng từ Martin Schongauer, The Temptation of Saint Anthony (ca.1470-1475).

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.