NHỮNG CÁI ĐĨA CHẾT TIỆT
Tôi yêu quý và kính trọng cha vợ mình. Ông có một tinh thần thép, là người cứng rắn có thể đi qua những khó khăn, khắc nghiệt của cuộc đời với rất ít phàn nàn và rất nhiều thành quả. Tên ông là Dell Roberts và bây giờ ông đã 88 tuổi. Ông đã phải thay một bên khớp gối và sắp tới có thể sẽ phải thay nốt bên còn lại. Ông đã trải qua các cuộc phẫu thuật tim để chữa bệnh mạch vành và thay van tim mới. Ông còn bị chứng bàn chân rũ (khiến việc nhấc chân lên hết sức khó khăn) và đôi lúc bị té ngã vì hội chứng này. Nhưng cách đây một năm ông vẫn còn chơi môn bi đá trên băng (curling), và ông phải dùng một cây gậy đặc biệt để đẩy những tảng đá granite nặng nề chạy trên mặt băng.
Khi mẹ vợ tôi, Beth, bắt đầu mắc chứng sa sút trí tuệ ở độ tuổi còn khá trẻ, ông đã kiên nhẫn chăm sóc bà mà không hề phàn nàn, oán trách. Đó là điều hết sức đáng ngưỡng mộ. Bản thân tôi cũng không tin rằng mình có thể làm được như thế. Ông tự tay chăm sóc bà tới tận lúc mà ông không thể nào bế bà nổi khỏi chiếc ghế mà bà đang ngồi. Bà đã mất đi khả năng nói từ rất lâu, nhưng bạn có thể cảm nhận được tình yêu của bà dành cho ông mỗi khi ông xuất hiện trước mặt bà. Ông không phải là dạng người dễ dàng bỏ cuộc khi mọi thứ bắt đầu trở nên khó khăn. Hoàn toàn ngược lại là khác.
Khi cha vợ tôi còn trẻ, ông đã làm việc hàng chục năm trong vị trí môi giới địa ốc ở Fairview, tỉnh Alberta – một thị trấn nhỏ nơi tôi lớn lên (kì thực nhà tôi gần như đối diện với nhà vợ tôi). Trong khoảng thời gian đó, ông thường về nhà ăn trưa, cũng như đa số mọi người sống ở đấy. Mẹ vợ tôi thường nấu súp cho bữa trưa (có lẽ là từ nhãn hiệu súp đóng hộp Campbell’s, thứ mà ai cũng ăn vào thời đó và nó khá là ngon), và bánh mì sandwich. Một ngày nọ, không hiểu tại sao ông bỗng quát vợ mình: “Tại sao chúng ta luôn phải ăn trong những cái đĩa nhỏ xíu này? Tôi rất ghét ăn trong mấy cái đĩa nhỏ như vậy!”.
Bà Beth thường đặt bánh mì sandwich trong cái đĩa nhỏ thay vì dùng cái đĩa to gấp đôi dành cho bữa tối. Ít lâu sau, khi gặp con gái mình, bà đã kể lại câu chuyện này với một chút ngạc nhiên. Nói cho cùng thì bà đã dùng những cái đĩa nhỏ đó suốt 20 năm nay trước khi ông quát lên như thế. Vì thế, bà chẳng hiểu tại sao ông chưa từng phản đối trong suốt ngần ấy năm. Và có một điều gì đó khá thú vị trong câu chuyện nhỏ nhặt này.
Tất nhiên, có thể là trong ngày ông Dell đã gặp chuyện bực mình và thực ra cái đĩa chỉ là cái cớ để ông trút bỏ sự bực bội. Về mặt nào đó, chuyện này hết sức nhỏ nhặt. Nhưng nếu nhìn theo một cách khác, nó chẳng hề nhỏ nhặt chút nào vì hai lý do. Thứ nhất, nếu một việc luôn xảy ra hằng ngày thì nó rất quan trọng, và bữa trưa là một điều quan trọng như thế. Vì vậy, nếu có gì đó trong những hoạt động quan trọng này khiến bạn khó chịu, dù là rất nhỏ, bạn cần phải giải quyết nó. Thứ hai, việc để những điều khó chịu như thế tiếp diễn nhiều năm trời là chuyện khá phổ biến trong đời sống hằng ngày của chúng ta (và như tôi đã nói, về mặt lâu dài nó không tốt chút nào).
Vấn đề chính ở đây là: Khi hàng trăm, hàng ngàn những điều khó chịu nhỏ nhặt như thế cứ tích tụ lại, cuộc sống của bạn sẽ hết sức khốn khổ và cuộc hôn nhân của bạn có nguy cơ đổ vỡ. Vì thế, đừng giả vờ tỏ ra thoải mái với điều gì đó nếu bạn không thực sự cảm thấy thế, nhất là khi bạn có thể thương lượng và thực hiện một giải pháp hợp lý. Hãy vùng lên và đấu tranh. Có thể vào lúc đầu bạn sẽ không cảm thấy thoải mái, nhưng về mặt lâu dài bạn sẽ tránh được tình huống giọt nước tràn ly. Và điều này đặc biệt đúng với những việc bạn xem là nhỏ nhặt, vặt vãnh trong đời sống hằng ngày. Cuộc sống chứa đầy những điều lặp đi lặp lại, và chúng đáng cho bạn đầu tư thời gian để hoàn thiện hơn.
CHẲNG ĐÁNG ĐỂ CÃI NHAU
Và sau đây là một câu chuyện tương tự nhưng nghiêm trọng hơn. Một thân chủ đến gặp tôi để kể về kế hoạch thành lập công ty riêng của cô sau nhiều năm làm kế toán cho một tập đoàn lớn. Cô được mọi người trong nghề kính trọng và là một người có năng lực, tử tế và cẩn trọng. Nhưng cô lại không hạnh phúc. Lúc đầu tôi nghĩ có thể là do cô lo lắng về giai đoạn chuyển tiếp này trong sự nghiệp của mình. Nhưng sự thực là cô đã không gặp bất cứ trở ngại nào, và dần dần tôi nhận ra những rắc rối thực sự đằng sau nỗi đau khổ của cô.
Vấn đề thực sự của cô không nằm ở sự nghiệp mà là trong cuộc hôn nhân của mình. Cô mô tả chồng mình như một người hết sức ích kỷ và luôn quan tâm quá mức đến những gì người khác nghĩ về anh ta. Thoạt nghe thì hai tính cách đó có vẻ hoàn toàn trái ngược nhau, vì khi bạn ích kỷ thì bạn thường đâu có nghĩ nhiều đến người khác. Thế nhưng trong thực tế, ta bắt gặp rất nhiều người giống như người chồng của thân chủ tôi, bởi vì khi bạn trở nên thái quá về một mặt nào đó thì một mặt khác trong nhân cách của bạn sẽ nghiêng về hướng ngược lại để cân bằng. Vì thế, mặc dù chồng cô yêu bản thân hơn ai hết (ít nhất là từ quan điểm của cô), anh ta cũng là một nô lệ trước ý kiến của mọi người, trừ người thân trong gia đình. Hơn nữa, anh ta còn uống rượu rất nhiều, một thói quen càng làm cho những khuyết điểm của anh ta trở nên tệ hơn.
Thân chủ của tôi cảm thấy không thoải mái trong chính ngôi nhà của mình. Cô cảm thấy trong căn hộ này không có gì thực sự thuộc về mình (hai người chưa có con). Trường hợp của cô ấy là một ví dụ điển hình về việc môi trường xung quanh có thể ảnh hưởng sâu sắc đến nội tâm con người (đó là lý do mà tôi thường khuyên những người đang gặp vấn đề về tâm lý nên bắt đầu dọn dẹp lại phòng mình cho ngăn nắp và trang trí nó đẹp hơn, nếu có thể). Tất cả đồ nội thất trong nhà đều do chồng cô chọn và theo như cô mô tả thì chúng trông rất bắt mắt, hào nhoáng, nhưng chẳng thoải mái tí nào. Hơn nữa, chồng cô còn có thú đam mê sưu tập các tác phẩm nghệ thuật đại chúng thời thập niên 60-70 và treo khắp nơi trong nhà. Anh ta thường dành rất nhiều thời gian đến các phòng trưng bày nghệ thuật để ngắm nghía và chọn lựa, trong khi cô thì ngồi đợi một mình ngoài xe hơi.
Cô ấy bảo tôi rằng cô không quan tâm lắm về những món đồ nội thất đó, nhưng sự thực không phải thế. Sự thực là cô không thèm quan tâm đến chúng. Tất cả những đồ nội thất và tác phẩm nghệ thuật hào nhoáng đó chẳng hợp với gu thẩm mỹ của cô chút nào. Cô có khuynh hướng tối giản trong cách trang trí nhà cửa (hoặc có lẽ nó là hệ quả từ sự thái quá nơi chồng cô). Thế nhưng, cô cũng không biết mình thực sự muốn gì, và đây chính là một phần của vấn đề: Bởi vì cô không biết mình thích gì (hoặc không thích gì), nên cô không thể đưa ra một ý kiến cá nhân mạnh mẽ nào cả. Bạn không thể nào thắng một cuộc tranh cãi, hay thậm chí là khơi gợi lên một cuộc tranh luận, nếu bạn không thể diễn đạt rõ ràng những gì bạn muốn hoặc cần.
Tuy nhiên, một điều khá rõ ràng là cô ấy không thích cảm giác sống như một người xa lạ trong chính ngôi nhà của mình. Cũng vì lý do đó mà cô chưa bao giờ mời bất cứ người bạn nào đến nhà mình chơi, và đây cũng là một vấn đề nghiêm trọng vì nó góp phần khiến cô cảm thấy ngày càng cô độc. Những đồ nội thất và tranh trang trí cứ dần trở nên nhiều hơn và chúng bắt đầu chiếm hết không gian của cô lẫn tình cảm vợ chồng trong cuộc hôn nhân này. Thế nhưng thân chủ của tôi không bao giờ tranh cãi về vấn đề này. Cô không thích cảm giác tức giận. Cô chưa từng thử ném một món đồ gốm sứ đáng ghét của chồng xuống sàn để xả bỏ sự bực bội. Trong hàng chục năm trời sống chung, cô chưa từng thực sự nổi trận lôi đình, và cô cũng chưa từng đối mặt trực tiếp với sự thật là cô căm ghét căn nhà của chính mình cũng như căm ghét phải phục tùng sở thích thẩm mỹ khác biệt của chồng. Trái lại, cô cứ để chồng mình làm những điều anh ta thích hết lần này đến lần khác bởi vì cô nghĩ rằng những điều vụn vặt như vậy chẳng đáng để tranh cãi. Cứ sau mỗi lần bực bội, sự bất đồng của cô đối với chồng càng lúc càng tăng dù cô vẫn không muốn tranh cãi, vì cô hiểu rằng một cuộc thảo luận nghiêm túc sẽ có nguy cơ chạm đến mọi mặt rắc rối của đời sống hôn nhân và dẫn đến một cuộc chiến giữa hai vợ chồng, trong đó mọi vấn đề sẽ nổi lên rõ mồn một và cần phải xử lý. Thế là cô quyết định giữ im lặng. Tuy nhiên, cô cảm thấy bị chèn ép quá mức, oán hận không ngớt cũng như cảm giác rằng mình đã lãng phí quá nhiều cơ hội tận hưởng cuộc sống.
Chúng ta thường sai lầm khi nghĩ rằng các món đồ nội thất và tác phẩm nghệ thuật chỉ là những vật vô tri vô giác. Sự thực thì chúng là những cái vỏ chứa đựng thông tin cực kì quan trọng về tình trạng hôn nhân của bạn (giống như ví dụ tôi vừa kể ở trên). Mỗi món đồ có thể là chứng tích của một chiến thắng (với tổn thất to lớn về lâu dài) và một thất bại (lẽ ra đã có thể tránh được với một sự thảo luận thẳng thắn). Và có lẽ bạn sẽ gặp hàng chục hoặc hàng trăm món đồ như thế trong suốt cuộc hôn nhân của mình, mỗi thứ đều có nguy cơ trở thành một vũ khí hủy diệt đối với mối quan hệ vợ chồng của bạn. Trở lại với vị thân chủ của tôi, không có gì đáng ngạc nhiên khi cô ấy ly dị chồng sau 30 năm chung sống. Tôi tin rằng chồng cô sẽ giữ lấy tất cả mọi món đồ nội thất và tranh ảnh nghệ thuật đó.
Sau đây là bài học mà tôi muốn rút ra từ câu chuyện đó, một bài học mà có lẽ bạn sẽ cảm thấy không thoải mái, thậm chí khiếp sợ khi phải nghĩ đến những cuộc thương lượng khó khăn với vợ hay chồng mình. Rất nhiều những vấn đề nhỏ nhặt mà vợ chồng bạn gặp phải trong đời sống hôn nhân sẽ diễn đi diễn lại từ sáng tới tối trong suốt gần 15.000 ngày, nếu cuộc hôn nhân của bạn kéo dài 40 năm. Những bất hòa nhỏ nhặt đó sẽ cứ lặp đi lặp lại (từ việc nấu nướng, rửa chén, quét dọn đến tài chính và sự gần gũi vợ chồng) cho đến khi bạn giải quyết chúng rốt ráo. Có lẽ bạn nghĩ rằng tốt nhất là tránh mọi sự đối đầu và cứ giả vờ như mọi chuyện đều ổn. Nhưng bạn đừng nghĩ rằng sự yên ổn giả tạo đó có thể sẽ khiến bạn khỏe hơn (và trẻ hơn, nhất là đối với chị em phụ nữ). Khi bạn tránh né như thế, xác suất mà bạn đạt được điều mình muốn hầu như bằng không. Mặc dù mọi thứ đều có xu hướng xấu đi theo thời gian, kinh nghiệm cho ta thấy rằng tội lỗi của con người có thể khiến mọi chuyện xấu đi nhanh hơn nữa. Khi bạn nhận ra rằng sự chịu đựng sẽ tiếp tục nuôi dưỡng cái địa ngục nho nhỏ đó mãi mãi, bạn sẽ có đủ dũng khí để đối mặt với những vấn đề trong cuộc hôn nhân của mình và cố gắng tìm cách giải quyết. Tuy nhiên, chúng ta rất dễ rơi vào sự thiển cận của việc làm ngơ và cứ để việc đó tiếp diễn hết ngày này đến ngày khác. Và đó chắc chắn không phải là một giải pháp hiệu quả. Chỉ có sự dũng cảm đối mặt, cố gắng tỉnh táo và kiên trì đến cùng mới giúp ngăn được sự tích tụ của thảm họa đó và đặt nó trong vòng kiểm soát của bạn.
SỰ THOÁI HÓA: LÀM ĐIỀU XẤU VÀ KHÔNG LÀM ĐIỀU TỐT
Sự thoái hóa trong một mối quan hệ như ví dụ ở trên có liên hệ mật thiết với sự lừa dối, đặc biệt là tự lừa dối bản thân. Về điểm này, những nhà logic học thường xem việc tự lừa dối bản thân là một điều không thể. Họ không thể hiểu làm sao một người có thể tin vào một điều gì đó và cùng lúc cũng tin vào điều ngược lại với điều đó. Tuy nhiên, các nhà logic học không phải là những nhà tâm lý học, và họ chắc không nhận ra rằng có những thành viên trong gia đình mà chúng ta có thể vừa yêu vừa ghét cùng một lúc. Hơn nữa, chúng ta cũng chưa có một định nghĩa chính xác về “niềm tin” lẫn “cùng lúc”. Hôm nay, tôi có thể tin vào một điều gì đó, và ngày mai tôi lại tin vào một điều khác, và thường thì tôi chẳng có vấn đề gì khi làm như vậy (ít nhất là trong ngắn hạn). Tôi đã được chứng kiến điều này rất nhiều lần khi đọc các bài luận văn của sinh viên trong lớp mình: Họ có thể đưa ra một tuyên bố gì đó trong đoạn văn này và một tuyên bố hoàn toàn trái ngược trong đoạn văn khác (đôi lúc điều đó còn xảy ra trong cùng một câu).
Về mặt lý thuyết, sự tự lừa dối bản thân có thể xảy ra trong nhiều điều kiện, hoàn cảnh. Những nhà phân tâm học đã nghiên cứu rất nhiều về điều này, mà Freud là người tiên phong. Ông tin rằng hầu hết các bệnh tâm thần đều do sự đè nén tâm lý vốn có thể được xem như một dạng của sự tự lừa dối bản thân. Theo ông thì ký ức về quá khứ đau buồn bị đày xuống địa ngục của vô thức, và ở dưới đó chúng không ngừng phá phách, gây rắc rối cho bạn như những con yêu tinh trong hầm ngục. Freud hiểu rằng nhân cách con người không phải là một thể thống nhất hoàn chỉnh. Trái lại, nó là tập hợp của vô số những tính cách rời rạc, phân mảnh và không phải lúc nào cũng nhất trí với nhau. Ít nhất thì tuyên bố đó cũng đúng về điểm này: Chúng ta có thể nghĩ về mọi thứ (như là những tình huống hoặc kế hoạch giả định) mà chưa cần phải thực hiện chúng. Chính sự tách biệt của ý nghĩ và hành động như thế giúp cho suy nghĩ trừu tượng có thể tồn tại. Vì thế, chúng ta có thể nói (hoặc nghĩ) một đằng và làm một nẻo. Tất nhiên, điều đó không có vấn đề gì nếu ta chỉ dừng lại ở mức độ suy nghĩ. Rắc rối chỉ xảy ra khi ta hứa hẹn hoặc tuyên bố một điều gì đó và sau đó lại hành động cứ như thể ta tin tưởng vào điều khác hẳn. Hành vi như vậy thậm chí có hẳn một tên gọi riêng trong triết học hiện đại: sự (tự) mâu thuẫn ngôn hành (performative contradiction)1. Còn với tôi thì nó chẳng khác gì một sự dối trá phức tạp. Hành vi đó cũng đưa đến rắc rối khi một người cố gắng thực hiện cả hai niềm tin trái ngược cùng một lúc và xấu hổ khi khám phá ra rằng đó là điều không thể.
Freud đã liệt kê ra một danh sách dài những hiện tượng tương tự như sự đè nén tâm lý (tức chủ động chối bỏ một số suy nghĩ có ý thức) và gọi chúng là “cơ chế phòng vệ”. Chúng gồm sự chối bỏ (“thực ra thì nó cũng không tệ lắm”), phản ứng thái quá (“tôi cực kì, cực kì thương mẹ mình”), sự chuyển dịch cảm xúc tiêu cực sang đối tượng khác (“sếp mắng tôi, tôi mắng vợ, vợ mắng con, và con đánh mèo”), sự bắt chước những điều không thích (“tôi bị bắt nạt, vì thế tôi muốn trở thành kẻ bắt nạt”), sự biện hộ (tức tìm lời giải thích hợp lý cho hành động không tốt của mình), sự trốn tránh bằng lý trí (tức tránh đối mặt với cảm xúc tiêu cực bằng cách vùi mình vào những tri thức liên quan), sự thăng hoa từ những thôi thúc xấu xa (tức biến những thôi thúc xấu xa thành điều có ích cho xã hội), và sự phóng chiếu bản thân lên người khác (“không phải tôi khó chịu mà chính anh mới là người khó chịu”). Freud là một nhà triết học xuất sắc về sự lừa dối. Ông không ngại chỉ ra mối quan hệ giữa sự dối trá và bệnh tâm lý. Tuy nhiên, theo tôi thì lý thuyết của Freud về sự tự lừa dối bản thân có hai lỗi lớn.
Lỗi đầu tiên là Freud không nhận ra rằng việc bỏ sót những hành động tốt cũng góp phần đưa đến bệnh tâm thần không kém gì việc thực hiện những hành động xấu (như sự đè nén tâm lý ta nói đến ở trên). Ông đã không thoát ra được lối suy nghĩ thông thường. Con người thường nghĩ rằng việc chủ động làm điều xấu thì sẽ tệ hơn là việc bị động không chịu làm điều tốt. Con người thường có tâm lý đó có lẽ bởi vì có quá nhiều điều tốt ta chưa làm được và đó gần như là một điều tất yếu. Thế nhưng, trong nhiều trường hợp, sự mù quáng cố ý có thể tạo ra những thảm họa nghiêm trọng hơn (và dễ được biện hộ hơn) so với những hành động xấu như sự đè nén tâm lý. Sự mù quáng cố ý xảy ra khi bạn không tìm hiểu một điều gì đó kỹ càng bởi có thể bạn lo sợ kết quả khó chịu của sự tìm hiểu đó. Những chuyên gia đánh bóng thương hiệu cho các công ty gọi đó là “sự chối bỏ hợp lý”, và cụm từ đó nói lên được mức độ cao cấp của việc dùng lý trí để biện minh cho tâm lý bệnh hoạn của một số người. Điều đáng chú ý ở đây là sự mù quáng như thế thường được xem như một hành động tội phạm rõ ràng. Chẳng hạn, nếu bạn là CEO của một công ty và nghi ngờ thủ quỹ làm sổ sách gian dối nhưng bạn không chịu tiến hành điều tra, bạn vẫn phải chịu trách nhiệm về mặt pháp lý nếu đó là sự thực. Cũng như thế, nếu bạn nghi ngờ có một con vật nguy hiểm dưới gầm giường nhưng không chịu kiểm tra thì điều này cũng chẳng tốt tí nào.
Lỗi thứ hai là Freud giả định rằng ta hiểu được hết những trải nghiệm của bản thân. Cùng với giả định đó, ông tin rằng ta lưu giữ được chính xác mọi ký ức về quá khứ như một đoạn phim khách quan. Điều này chỉ đúng nếu kinh nghiệm sống của chúng ta chỉ là một chuỗi những sự kiện rõ ràng, được cảm nhận qua các giác quan, được đánh giá và sau đó đưa đến hành động của ta. Nếu toàn bộ điều này là thật thì trải nghiệm đau khổ vẫn còn được lưu giữ trong ký ức dù chúng có bị đẩy xuống tầng vô thức trong tâm trí ta. Tuy nhiên, sự thật là tri giác của ta về thực tại không khách quan như Freud nghĩ.
Ví dụ bạn hãy thử tưởng tượng rằng mình bị vợ hoặc chồng phớt lờ trong nhiều tháng liền đến mức không thể chịu nổi. Sau đó, bạn vô tình bắt gặp cô ấy hoặc anh ấy đang dựa vào hàng rào và nói chuyện có vẻ thân mật (hoặc hơn thế nữa) với một người hàng xóm quyến rũ. Cách mà chúng ta xử lý một sự kiện bất thường, mới mẻ và đáng lo ngại như thế thường ít khi nào đi theo chuỗi logic của việc nhận thức vấn đề, suy nghĩ một cách có ý thức, rồi nảy sinh cảm xúc và sau cùng là hành động. Trái lại, những gì sẽ xảy ra thường đi theo hướng mà ta đã nói đến ở Quy tắc 1 và Quy tắc 2: Chúng ta xử lý điều bí ẩn trong thế giới từ dưới lên. Trước hết, ta chạm mặt cái vỏ của một thông tin nào đó mà tầm quan trọng của nó vẫn còn là điều bí ẩn. Cũng như thế, khi chứng kiến người bạn hôn phối nói chuyện với người hàng xóm, điều đầu tiên nảy ra trong tâm bạn ít khi nào là những tư duy mạch lạc, hoàn chỉnh như một bài phân tích triết học: “Mình đã cảm thấy cô đơn và bị bỏ rơi cả về thể xác lẫn tinh thần trong nhiều tháng. Mặc dù mình chưa bao giờ nói rõ điều này với anh ấy (cô ấy) nhưng sự thực là nó đã khiến mình đau khổ và bực bội rất nhiều. Thế mà giờ đây anh ta (cô ta) lại xát muối vào vết thương của mình bằng cách nói chuyện thân mật với một kẻ xa lạ trong khi chẳng quan tâm đến mình chút xíu nào”. Ngược lại, thường thì trong tình huống đó, sự tức giận, bực bội và đau khổ vốn đang chất chứa trong bạn từ bấy lâu, nay bắt đầu tràn lên như nước vỡ bờ.
Hơn nữa, sự xuất hiện bất thình lình của những cảm xúc tiêu cực như vậy không có nghĩa là giờ đây bạn bắt đầu ý thức được sự tích tụ của các cảm xúc này. Nhiều khả năng là sự bực bội của bạn đã được tích tụ dần dần đến mức bạn cảm thấy gắt gỏng và không vui mà vẫn không biết được nguyên nhân tại sao (giống như trường hợp của cha vợ tôi và nữ thân chủ của tôi). Vậy thì đâu là nguyên nhân thực sự? Thực tế thì có lẽ rất khó để xác định được nguyên nhân thực sự vì nó có thể đến từ bất cứ trải nghiệm nào trong cuộc sống của bạn. Có lẽ nguyên nhân chính không phải vì bạn bị vợ hoặc chồng bỏ rơi. Có thể nguyên nhân là vì bạn gặp khó khăn trong công việc nên sự tự tin của bạn bị suy giảm nghiêm trọng. Từ đó, bạn trở nên nhạy cảm quá mức với những dấu hiệu (hoặc thậm chí là bạn tưởng tượng) bị bỏ rơi trong cuộc hôn nhân. Trong trường hợp đó, một người có lý trí sẽ tách biệt nguyên nhân thực sự (tức khó khăn trong công việc) khỏi cảm giác bị bỏ rơi làm mình bực bội, đau khổ đó. Thế nhưng, trên thực tế thì chúng ta khó có thể xác định được rõ ràng đâu là nguyên nhân thực sự. Có lẽ đúng là bạn bị bỏ rơi. Hoặc đúng là vợ hoặc chồng bạn đang có một mối quan hệ bất chính và đó là mầm mống dẫn đến việc ly hôn sau này. Nếu những điều này là đúng thì chúng thực sự khá nghiêm trọng. Và bạn hoàn toàn có lý khi cảm thấy bực bội. Nhưng thường thì mọi người ít khi nào chịu suy xét và tìm hiểu cặn kẽ những vấn đề như thế trong sự nghiệp và hôn nhân của mình. Và điều đó sẽ gây hại rất lớn cho bạn về mặt lâu dài.
Hơn nữa, cuộc sống còn chứa đựng vô số những yếu tố phức tạp khác khiến việc tìm kiếm những nguyên nhân thực sự là hết sức khó khăn. Chẳng hạn như với câu hỏi “Điều gì đã xảy ra?” trong một cuộc hôn nhân đổ vỡ dẫn đến ly dị và sự tranh giành quyền nuôi con, để trả lời câu hỏi phức tạp như vậy thường cần đến sự tham gia của nhiều bên như chuyên gia tâm lý, pháp lý, tòa án và các bên liên quan. Và ngay cả khi mọi chuyện đã kết thúc thì một trong hai người (hoặc cả hai người) vẫn có cảm giác mình bị đối xử bất công. Một phần lý do là vì những sự kiện xã hội không diễn ra theo một cách đơn giản, khách quan, biệt lập như các hiện tượng vật lý. Ý nghĩa của mọi tương tác xã hội đều phụ thuộc vào hoàn cảnh xung quanh và ta ít khi thấy được hoàn cảnh đó khi sự việc xảy ra. Ý nghĩa trong lời của người vợ nói với chồng phụ thuộc vào tất cả những gì mà hai người đã làm, đã nói và thậm chí là suy nghĩ cùng nhau trong suốt những tháng năm chung sống. Nó thậm chí còn có thể phụ thuộc vào cách mà mẹ của người vợ đối xử với cha cô ta, hoặc quan niệm của xã hội lúc bấy giờ về mối quan hệ vợ chồng. Đó là lý do mà những cuộc tranh cãi trong hôn nhân thường đi quá tầm kiểm soát, đặc biệt là khi hai người không thiết lập được cách thức nói chuyện hiệu quả và liên tục. Một vấn đề nào đó có thể sẽ dẫn tới một vấn đề khác sâu hơn và cứ như thế cho đến khi một điều nhỏ nhặt như cái đĩa nhỏ trong bữa trưa kết thúc bằng một cuộc chiến nảy lửa về việc có nên kết thúc cuộc hôn nhân hay không. Và chính nỗi sợ hãi đối mặt với cái giếng sâu thẳm đen ngòm đó khiến ta có khuynh hướng tránh né những điều khó nói trong đời sống vợ chồng, và kết cục là làm cho tình trạng càng tồi tệ hơn.
MÀN SƯƠNG CÓ Ý NGHĨA GÌ?
Hãy thử tưởng tượng bạn đang sợ hãi vì một nguyên nhân nào đó. Có thể bạn sợ hãi chính bản thân mình, bạn sợ hãi những người khác, hoặc bạn sợ hãi thế giới xung quanh. Bạn mang một niềm hoài cổ về quá khứ ngây thơ, về khoảng thời gian trước khi bạn khám phá ra những sự thật khủng khiếp đã phá vỡ hoàn toàn những niềm tin thời thơ ấu. Những điều bạn biết về bản thân, về người khác và về thế giới chỉ mang lại cay đắng thay vì soi sáng cho bạn. Bạn cảm thấy bị phản bội, đau khổ và thất vọng. Bạn cảm thấy không còn tin tưởng vào bất cứ điều gì được nữa và dần mất hết mọi hi vọng cho một tương lai tươi sáng hơn. Bạn không còn muốn biết thêm điều gì nữa. Bạn thà để mọi thứ ở yên trong màn sương của sự bí ẩn. Và bạn tránh suy nghĩ quá nhiều (hoặc chẳng thèm suy nghĩ) về những gì có thể sẽ xảy ra. Nói cho cùng, khi sự dốt nát mang lại cảm giác dễ chịu, tại sao ta lại phải cố gắng để khôn ngoan hơn chứ?
Hơn nữa, hãy thử tưởng tượng rằng bạn quá sợ hãi đến nỗi bạn thậm chí còn không cho phép mình tìm hiểu bản thân đang muốn gì. Tìm hiểu đồng nghĩa với việc có hi vọng và bạn không muốn gánh thêm bất cứ niềm hi vọng nào nữa. Bạn nghĩ ra mọi lý do để bám lấy sự thiếu hiểu biết của mình. Có lẽ bạn sợ rằng chẳng có điều gì đáng để bạn mong cầu nữa; hoặc sợ rằng nếu bạn xác định được rõ mình muốn gì, bạn cũng sẽ khám phá ra rằng mình có thể không đạt được nó. Cũng có thể bạn sợ rằng khi bạn hành động và thất bại, bạn sẽ biết chắc rằng mình là kẻ vô dụng và tất cả đều là lỗi của bạn.
Thế là bạn không cho phép mình được biết bản thân thực sự muốn gì. Và bạn không muốn nghĩ quá nhiều về điều đó. Có những lúc bạn thực sự hạnh phúc, thỏa mãn và hứng thú; cũng có những lúc bạn đau khổ, thất vọng và chán chường. Nhưng bạn không muốn tìm hiểu kỹ nguồn cơn bởi vì bạn sợ phải đối mặt với câu trả lời khiến bạn mất hết mọi hi vọng một lần nữa. Hơn nữa, bạn còn không muốn người khác biết được mình muốn gì. Trước hết, nếu người khác biết được mong muốn của bạn, họ có thể sẽ nói cho bạn biết điều đó, chính cái điều mà bạn đã phải đấu tranh chật vật để tránh xa. Ngoài ra, nếu họ biết điều bạn thật sự mong muốn, họ có thể cố ý ngăn cản bạn đạt được nó và khiến bạn tổn thương sâu sắc.
Như vậy, hình ảnh màn sương trước hết là sự từ chối nhận diện những cảm xúc và thôi thúc của bản thân cũng như từ chối diễn đạt chúng một cách rõ ràng cho bản thân và người thân thiết với ta. Một tâm trạng tồi tệ nói lên rất nhiều điều. Tương tự như thế, một sự lo âu hoặc buồn bã cũng nói lên những điều khiến bạn không thoải mái. Hơn nữa, khi bạn thể hiện một cảm xúc tiêu cực đã tích tụ lâu ngày, điều đó có thể sẽ khiến bạn khóc, và những giọt nước mắt chính là sự thừa nhận những đau khổ và yếu ớt của bản thân (vốn là những gì mà bạn không muốn thể hiện, nhất là khi bạn đang tức giận và nghi ngờ mọi thứ). Ai mà lại muốn đào sâu vào nỗi đau và mặc cảm tội lỗi của riêng mình đến mức nước mắt trào ra chứ? Và sự cố ý lờ đi những cảm xúc của chính mình không phải là nguyên nhân duy nhất khiến mọi thứ trở nên tệ hơn. Khi vợ hoặc chồng bạn (hoặc bất kì ai trong mối quan hệ rắc rối với bạn) nói lên sự thật đau lòng đó, bạn thường sẽ đáp trả bằng những lời cay độc để khiến họ im miệng. Và đây cũng là một phép thử cho người kia: Liệu họ có yêu thương bạn nhiều đến mức họ vẫn vượt qua những khó khăn đó để khơi gợi và giúp bạn đối mặt với chính mình không? Một nguyên nhân khác trong cách hành xử đó của bạn là nếu bạn có thể xua đuổi người khác khỏi những vấn đề mà bạn không muốn chạm tới, bạn sẽ cảm thấy dễ chịu hơn dù chỉ trong phút chốc. Đáng buồn thay, khi làm thế, bạn sẽ cảm thấy cô độc, bị bỏ rơi và bị phản bội bởi chính bản thân mình. Về mặt bản chất, bạn vẫn có những nhu cầu cần được thỏa mãn và những mong ước cần được theo đuổi. Hơn nữa, bạn vẫn phải sống cùng với những người khác trong xã hội. Do đó, khi bạn chọn cách hành xử như thế, bạn sẽ rơi vào một vòng luẩn quẩn hết sức tiêu cực. Bạn sẽ thể hiện sự thất vọng mỗi khi một người thân làm bạn không vui và tự cho phép bản thân được thoải mái giận dữ mỗi khi có điều gì đó không vừa ý. Bạn còn khiến cho người đó tê liệt trước thái độ gay gắt của bạn và bắt họ phải tự hiểu nguyên nhân khiến bạn bực bội. Và cuối cùng, bạn để họ mò mẫm trong màn sương do bạn tạo ra quanh mình và bắt họ phải mang đầy thương tích trước khi khám phá ra được những ý thích và mơ ước gai góc của bạn. Có thể đó là bài kiểm tra bạn muốn người kia phải trải qua, một bài kiểm tra gắn liền với sự hèn nhát của chính bản thân bạn: “Nếu anh thực sự yêu tôi, anh phải đủ dũng khí để vượt qua những chướng ngại khủng khiếp do tôi tự dựng lên quanh mình để có thể khám phá ra được con người thật của tôi”. Có lẽ điều đó cũng không phải hoàn toàn vô lý vì việc thử lòng người kia cũng có ích. Thế nhưng, chúng ta thường đi quá đà, và những hành động thử lòng người khác không cần thiết có thể sẽ đưa đến những hệ quả nghiêm trọng.
Hơn nữa, bạn vẫn không thể tránh được việc phải tự đối mặt với bản thân mình. Có lẽ trong phút chốc, bạn có thể có cảm giác được che chở khỏi ý thức về điểm yếu của mình bằng cách từ chối khám phá bản thân. Nói cho cùng thì mọi lý tưởng đều là một vị thẩm phán, và vị thẩm phán đó sẽ nói: “Anh chưa thể hiện được hết mọi tiềm năng của mình”. Thế là để tránh vị thẩm phán đó, bạn quyết định tránh xa mọi lý tưởng, mọi hoài bão. Nhưng cái giá phải trả là sự mất phương hướng, sự vô định trong mục đích sống. Và đó là một cái giá khá đắt. Không có mục đích sống, bạn cũng sẽ mất đi những cảm xúc tích cực bởi vì những thôi thúc đưa ta hướng tới niềm hi vọng chỉ tồn tại khi bạn muốn đạt được điều gì đó một cách mãnh liệt. Tệ hơn nữa, khi bạn sống không có mục đích, bạn sẽ bị choáng ngợp bởi những lo âu không ngừng vì sự hỗn độn quá mức của tiềm năng bị bỏ lỡ và vô số những lựa chọn không được xem xét.
Sự thực là nếu bạn thể hiện rõ ràng mong muốn của mình và quyết tâm theo đuổi nó, bạn có thể sẽ thất bại. Nhưng nếu bạn tránh né mong muốn ấy thì bạn chắc chắn sẽ thất bại. Bạn không thể nào bắn trúng đích nếu bạn không chịu nhìn vào nó. Và bạn cũng không thể bắn trúng đích nếu bạn không nhắm vào nó. Hơn nữa, trong cả hai trường hợp này, bạn đều không học được những kinh nghiệm quý giá của việc dám làm và dám thất bại. Bạn cũng không có được những kinh nghiệm cần thiết khi sự việc không diễn ra theo ý bạn. Thành công thường chỉ đến sau một chuỗi rất dài của việc cố gắng, thất bại, đứng dậy (cùng với những kinh nghiệm đau khổ từ thất bại đó) và cứ tiếp tục như thế không ngừng. Đôi lúc, những trải nghiệm đó khiến bạn nhận ra rằng thay đổi mục tiêu của mình có thể sẽ tốt hơn (không phải vì mục tiêu mới dễ hơn hoặc vì bạn bỏ cuộc mà vì bạn khám phá ra rằng điều bạn thực sự mong muốn đang ở nơi khác, hoặc vì bạn không thể nào đạt tới mục tiêu đó theo cách làm hiện tại).
Vậy thì thay vì che giấu mọi thứ trong màn sương của sự dốt nát, bạn cần phải làm gì đây? Hãy học cách chấp nhận cảm giác của mình. Đó không phải là điều dễ dàng chút nào vì chấp nhận không đồng nghĩa với đầu hàng. Trước hết, khi bạn công nhận (chứ chưa nói đến thể hiện) cảm giác tức giận và đau khổ do cô đơn hay lo lắng về những điều nhỏ nhặt mơ hồ, nó khiến bạn cảm thấy xấu hổ. Việc công nhận những cảm giác đó làm lộ ra sự thiếu hiểu biết, khiếm khuyết và yếu kém của bạn. Thứ hai, bạn sẽ cảm thấy bất an vì rất có thể những cảm giác choáng ngợp đó hoàn toàn bất hợp lý và đưa bạn đi sai hướng. Có thể bạn đã hoàn toàn hiểu sai tình huống hiện tại và không ý thức được sai lầm của mình. Đó là lý do có những lúc bạn phải cần đến niềm tin, nhưng đó phải là một thứ niềm tin trưởng thành, đầy lý trí. Một người ngây thơ thì rất dễ dàng tin vào điều gì đó bởi vì người ấy nghĩ rằng tất cả mọi người đều đáng tin. Nhưng bất kì ai trong chúng ta cũng đã từng bị phản bội trong đời.
Một người từng trải biết rằng con người có thể lừa dối và không ngần ngại làm điều đó khi cần thiết. Sự hiểu biết đó dẫn đến một nỗi bi quan có cơ sở về bản chất con người nhưng đồng thời nó cũng mở ra cánh cửa cho một niềm tin khác tích cực hơn về loài người, một niềm tin dựa trên lòng dũng cảm thay vì sự ngây thơ. Nói cách khác, tôi sẽ tin tưởng bạn, sẽ chìa bàn tay của tôi ra cho bạn dù biết rằng bạn có thể phản bội tôi. Và tôi làm điều đó vì tôi tin rằng sự tin tưởng chân chính có thể làm hiển lộ những gì tốt đẹp nhất trong bạn và trong cả tôi nữa. Vì thế, tôi chấp nhận mọi nguy cơ để mở ra cánh cửa của sự hợp tác và thương lượng. Ngay cả khi bạn phản bội tôi một cách không thể tha thứ, tôi vẫn tiếp tục chìa bàn tay của tôi ra cho bạn (tất nhiên là sau khi đã nhận được lời xin lỗi chân thành từ bạn). Và để chứng tỏ thiện chí của mình, tôi sẽ nói cho bạn biết cảm giác của tôi.
Một chút khiêm tốn cần thiết phải đi kèm với sự biểu lộ chân thành. Tôi không nên nói: “Gần đây, em đã hoàn toàn bỏ mặc anh”. Thay vì thế, tôi nên nói: “Anh cảm thấy cô đơn và xa cách, và không thể ngăn được ý nghĩ rằng em không còn quan tâm đến anh nhiều như anh muốn. Và điều đó không tốt cho mối quan hệ của chúng ta. Nhưng anh cũng không chắc là anh đang tưởng tượng hay sự thực đúng là vậy”. Khi bạn nói giống như vậy, câu cuối cùng sẽ cho người kia hiểu được ý chính của bạn nhưng có thể giúp bạn tránh được giọng điệu buộc tội vốn là rào cản rất lớn cho một cuộc trò chuyện thẳng thắn để đi đến gốc rễ vấn đề. Và rất có thể bạn đã hiểu sai về nguyên nhân gây ra cảm giác khó chịu của bản thân. Nếu điều đó đúng là sự thật, bạn cần phải biết được nguyên nhân bởi vì sự hiểu lầm sẽ làm bạn và người kia đau khổ cũng như ảnh hưởng đến chính tương lai của bạn. Vì thế, tốt nhất là bạn hãy tìm ra sự thật, hãy vén màn sương của sự dốt nát để khám phá ra liệu điều gai góc mà bạn sợ hãi kia có thật hay chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của bạn. Tất nhiên, điều mà bạn khiếp sợ có thể là sự thật. Nhưng việc nhìn thấy nó rõ ràng vẫn tốt hơn để nó nằm yên sau màn sương, vì khi bạn đã thấy được nó, ít nhất bạn có thể xử lý nó được tốt hơn.
SỰ KIỆN VÀ KÝ ỨC
Khi những sự kiện diễn ra trước mắt ta, chúng thường không thể hiện rõ ràng nguyên nhân đằng sau. Hơn nữa, ký ức của ta về quá khứ không đơn giản chỉ là một sự ghi chép khách quan, chính xác tất cả những sự kiện như thế, vì đó là điều không thể. Những thông tin trong ký ức tồn tại dưới dạng tiềm ẩn, cũng như vàng trong quặng mỏ, cần được khai thác (như ta đã nói trong Quy tắc 2). Nó cần phải được chiết xuất và tinh luyện rất công phu (và thường là với sự hợp tác của nhiều người) trước khi có thể được sử dụng hiệu quả trong cả hiện tại lẫn tương lai. Khi ta khai thác quá khứ hiệu quả, ta có thể gặt hái được những hoa trái đáng mong đợi (cũng như tránh được các kết quả không tốt). Hơn nữa, ta không chỉ muốn biết điều gì đã xảy ra mà còn muốn biết tại sao nó xảy ra. Sự thông thái thường nằm trong câu hỏi tại sao đó vì nó chính là thứ giúp ta tránh lặp lại những sai lầm cũng như (nếu ta may mắn) lặp lại được những thành công.
Gạn lọc ra thông tin có ích từ kinh nghiệm quá khứ không phải là điều dễ dàng. Nó đòi hỏi một động lực mãnh liệt để có thể thực hiện đúng đắn. Nó còn đòi hỏi sự can đảm đối mặt với sai lầm một cách thẳng thắn để có thể xác định được khi nào (cũng như tại sao) ta bị lạc lối. Nó cũng đòi hỏi sự sẵn lòng thay đổi chính mình, và thường là sự buông bỏ lại sau lưng những điều cũ kỹ, lạc hậu. Với tất cả những đòi hỏi khó khăn đó, phản ứng tự nhiên của ta là tránh nghĩ về nó cũng như tự dựng lên những bức tường vô hình để ngăn cản mọi sự tìm hiểu sâu sắc về bản thân và những người xung quanh.
Không may là về mặt lâu dài, sự mù quáng cố ý này khiến cuộc sống của bạn trở nên mờ mịt và u tối, và bạn sẽ mất phương hướng trong đời sống của mình2. Đó là một sự kết hợp kì lạ của thế giới tâm lý và vật lý, của cái chủ quan và khách quan. Có phải điều đó thật sự đáng sợ không, hay đó chỉ là cái sợ trong tâm mình? Có phải điều đó đẹp thật không, hay mình đang áp đặt ý kiến chủ quan lên nó? Khi tôi nổi giận với ai đó, có phải đó là do họ không, hay do tôi thiếu kiềm chế? Những câu hỏi như thế thể hiện được sự bối rối bạn thường gặp khi cảm thấy mặt đất dưới chân mình như sụp xuống. Thường thì những điều đó cũng chứa đựng một yếu tố khách quan nào đó như cái chết, căn bệnh hiểm nghèo, hoặc sự thất nghiệp. Nhưng chúng cũng chứa đựng những yếu tố chủ quan như sự đau khổ, ngờ vực, bối rối và mất khả năng nhìn thấy con đường phía trước.
Bản chất của Sự sống vừa là chủ quan vừa là khách quan. Nó chứa đựng những thôi thúc, những cảm xúc và cả thế giới vật chất cùng một lúc. Và nó xuất hiện trước cả khi tri giác của bạn trở nên rõ ràng và nhận biết được thế giới. Trong trạng thái nguyên thủy đó, người vợ trở nên khó hiểu, hoàn cảnh xung quanh lời nói của cô ấy không được khám phá vì nỗi sợ hãi với những gì nó có thể tiết lộ. Một tình huống không thể được diễn tả vì thế giới vẫn ở trạng thái mơ hồ, vô định. Những thôi thúc cá nhân của ta bắt đầu dưới dạng tiềm ẩn, và nó cứ ở yên như thế bởi vì ta không muốn biết mục tiêu của đời mình là gì. Hạt lúa vẫn nằm yên trong vỏ trấu. Vàng (và những thiếu nữ xinh đẹp) vẫn nằm dưới móng vuốt của những con rồng. Viên đá phù thủy vẫn nằm yên trong bóng tối, và thông tin ẩn giấu trong sự hỗn độn tròn đầy vẫn chưa được khám phá. Tất cả những điều đó là kết quả của sự cố ý từ chối mở mang nhận thức của ta. Nói cho cùng thì con đường dẫn tới Chén Thánh bắt đầu từ những nơi rừng sâu đen tối nhất, và điều bạn cần nhất lại được ẩn giấu ở nơi bạn muốn tránh xa nhất.
Nếu bạn cứ mãi chất chứa rác rưởi trong ngăn tủ cuộc đời mình, đến một ngày nào đó, cánh cửa sẽ bật tung và tất cả những thứ đen tối trong đó sẽ tràn ra và chôn vùi bạn. Khi điều đó xảy ra, rất có thể bạn sẽ không còn đủ thời gian hoặc năng lượng để đối mặt và dọn dẹp chúng. Thế là bạn bị đè bẹp bởi khối hành trang quá tải của mình. Đó là sự trở lại của nữ thần Tiamat, vị thần Hỗn độn của vùng Lưỡng Hà, và cũng là kẻ hủy diệt đối với những ai sống thiếu tổ chức.
Thế giới vốn chứa đầy những nguy hiểm và tiềm ẩn những khó khăn, nhưng đồng thời cũng có vô số cơ hội. Việc để yên mọi thứ trong màn sương vì sợ hãi sẽ không giúp được bạn khi số phận buộc bạn phải đối mặt trực diện với những gì bạn chối bỏ. Sau một cuộc hành trình gai góc, trắc trở, đầy sợ hãi và khiến bạn mang nhiều thương tích, bạn sẽ muốn chối bỏ một sự thật là nếu bạn dũng cảm đối mặt với những điều đen tối sau màn sương đó, bạn đã có thể đốt cháy chúng bằng ánh sáng trí tuệ của mình. Và sau đó bạn bắt đầu nguyền rủa con người, thực tại và cả Chúa Trời nữa vì đã tạo nên một mê cung không lối thoát như thế. Sự thoái hóa đạo đức sẽ cuốn lấy và dần chiếm lĩnh con người bạn. Khi bạn càng lúc càng đắm chìm trong sự tối tăm và mất phương hướng đó, nỗi oán hận sẽ dần được nung nấu trong tâm bạn đến mức bạn sẽ muốn trả thù những người mà bạn cho là đã hại bạn. Thái độ và cách hành xử đó sẽ dần hủy hoại cuộc sống của bạn, cộng đồng quanh bạn, đất nước của bạn và cả thế giới. Và điều đó sẽ hủy hoại bản thân Sự sống (và có lẽ đó cũng chính là một trong những khao khát đen tối nhất của bạn).
Với sự tìm kiếm cẩn thận và chú tâm cao độ, bạn vẫn có thể đưa cán cân cuộc đời mình về hướng cơ hội thay vì khó khăn, và cuộc sống của bạn sẽ trở nên đáng sống dù nó vẫn chứa đầy những đau khổ, yếu kém. Nếu bạn thực sự muốn điều gì đó, có lẽ bạn sẽ nhận được nó nếu bạn dũng cảm theo đuổi. Nếu bạn thực sự tìm kiếm, có lẽ bạn sẽ đạt được điều mình muốn. Nếu bạn gõ cửa một cách chân thành, có lẽ cánh cửa sẽ rộng mở. Có những lúc trong cuộc đời bạn cần phải dũng cảm đánh cược mọi thứ để đối mặt với những điều đen tối nhất, thay vì trốn tránh sự thật khủng khiếp đằng sau chúng.
Đừng giấu những điều bạn không mong muốn sau màn sương.

Atlas và chị em nhà Hesperides, lấy cảm hứng từ John Singer Sargent,
Atlas and the Hesperides (ca. 1922-1925).