Khi Turnus dựng cờ chiến trận trên những ngọn tháp Laurentum, và tiếng kèn cất lên những âm điệu dồn dập, khi hắn quất những con chiến mã hăng máu và giáp trụ va vào nhau lách cách, lòng người lập tức sục sôi; toàn cõi Latium bỗng chốc rúng động trong những liên minh nổi dậy, và các dũng sĩ của xứ này cuồng nộ gầm thét. Các thủ lĩnh của họ là Messapus, Ufens, và Mezentius – kẻ khinh miệt thần linh – bắt đầu chiêu mộ binh sĩ tứ phương, khiến các đồng quê bát ngát vắng bóng nông phu. Venulus cũng được cử đến thị trấn của Diomede hùng mạnh để cầu viện, để thông báo rằng người Teucria đã đặt chân lên đất Latium; rằng Aeneas đang cùng hạm đội xâm chiếm xứ sở này mang theo những vị thần lưu vong của quê hương, và tự xưng là vị Vua được định mệnh triệu gọi; rằng nhiều bộ tộc đang gia nhập phe Dardanus, và thanh thế của hắn đang lừng lẫy tại Latium. Những gì hắn sẽ gầy dựng trên nền móng ấy, kết cục trận chiến nào mà hắn mong cầu, nếu vận may mỉm cười, thì điều đó rõ ràng với chính hắn hơn là với Vua Turnus hay Vua Latinus.

Tình hình ở Latium là vậy. Còn vị anh hùng dòng máu Laomedon, chứng kiến tất cả, tâm can cuồn cuộn những âu lo nặng nề, trí tuệ xoay chuyển nhanh chóng hết hướng này sang hướng khác, biến hóa khôn lường qua từng ý nghĩ: tựa như ánh nước lấp lánh tràn đầy trong chậu thau, hắt lại từ ánh dương hay bóng trăng rọi chiếu, chao đảo khắp căn phòng, khi thì vươn lên cao đập vào mái trần chạm trổ. Đêm buông xuống, trên khắp muôn nơi vạn vật mệt mỏi chìm trong giấc ngủ say sâu, từ loài chim chóc đến bầy gia súc; bấy giờ chúa công Aeneas, lòng nặng trĩu u sầu vì cuộc chiến thảm khốc, ngả mình bên bờ sông dưới vòm trời lạnh giá, và để giấc ngủ, dẫu muộn màng, bao trùm các bắp thịt rã rời. Tựa hồ chính vị thần của đất đai, dòng Tiber dịu dàng, đang vươn tấm thân già cỗi giữa những nhành dương; lớp vải mỏng manh che phủ lên ngài một màu xám bạc, và những khóm sậy uốn lượn che khuất mái tóc. Ngài cất lời với Aeneas như thế, và bằng những lời này xoa dịu nỗi muộn phiền:

‘Hỡi người sinh ra từ dòng dõi thần linh, ngươi là kẻ đưa thành Troia của chúng ta thoát khỏi tay thù hận, và giữ cho những ngọn tháp Troia trường tồn vĩnh cửu; hỡi người bấy lâu mong đợi trên đất Laurentum và đồng cỏ Latin! đây là quê hương vững chắc của ngươi, là những vị thần an toàn của gia thất ngươi. Đừng chùn bước, cũng đừng nao núng trước những lời đe dọa chiến tranh. Mọi cơn thịnh nộ và giận hờn của thần linh đã qua đi... Và ngay lúc này, để ngươi vững dạ, để ngươi không nghĩ đây chỉ là mộng ảo hão huyền, một con heo nái lớn sẽ hiện ra nằm dưới những tán sồi bên bờ sông, cùng bầy con mới đẻ tròn ba mươi con: nó nằm phục trên mặt đất với bộ lông trắng muốt, và bầy heo con quây quần quanh bầu vú trắng ngần. Bằng điềm báo này, đúng ba mươi năm sau, Ascanius sẽ lập nên một thành phố, đó là Alba mang tên rạng rỡ. Lời tiên tri của ta là chân xác. Giờ hãy lắng nghe, ta sẽ vắn tắt chỉ dẫn cho ngươi cách thức gỡ rối và vượt qua thử thách trước mắt. Một dân tộc Arcades dòng dõi Pallas, tòng quân theo các cấp bậc dưới cờ vua Evander của họ, đã chọn một vùng đất trên bờ biển này, và dựng lên một thành phố trên đồi, được gọi là Pallanteum theo tên tổ phụ Pallas của họ. Những kẻ này gây chiến tranh không dứt với giống dân Latin; ngươi hãy kết thân với trại của chúng và liên minh với chúng. Chính ta sẽ dẫn ngươi đi dọc theo bờ sông và xuôi theo dòng nước của ta, để ngươi có thể khua chèo ngược dòng nước xiết. Hãy chỗi dậy và đứng lên, hỡi người sinh ra từ nữ thần, và ngay khi các vì sao lặn hãy cất lời cầu nguyện với Juno theo đúng nghi thức, đồng thời dẹp tan cơn thịnh nộ và những lời đe dọa của bà bằng những lời khấn nguyện khiêm nhường. Ngươi sẽ dâng hiến cho ta lễ vật của kẻ chiến thắng. Ta chính là kẻ mà ngươi thấy đang vỗ về đôi bờ bằng dòng nước dâng tràn và chia cắt những cánh đồng mầu mỡ, là dòng Tiber trong vắt, dòng sông được thiên đọng yêu chuộng nhất. Nơi đây là dinh thự nguy nga của ta; nguồn cội của ta nằm giữa những thành phố cao ngất.’

Dòng Sông nói thế rồi chìm sâu vào lòng vực; đêm và giấc ngủ rời bỏ Aeneas. Ngài chỗi dậy, hướng về bầu trời rạng rỡ lúc bình minh, múc nước sông bằng đôi lòng bàn tay khum khum vừa vặn, và cất lời dâng lên trời cao:

‘Hỡi những nàng Nymph, những nàng Nymph xứ Laurentum, nguồn cội của muôn dòng sông, và ngỡi hỡi phụ vương Tiber với dòng nước thánh thiêng, xin hãy đón nhận Aeneas và dủ lòng cứu giúp ngài khỏi hiểm nguy. Bất cứ vũng nước nào dung chứa nguồn cội của ngài, hỡi Đấng xót thương những khốn khổ của chúng tôi, từ bất kỳ mảnh đất nào ngài tuôn chảy với vẻ đẹp tuyệt trần, muôn đời sự tôn kính của tôi, muôn đời những lễ vật của tôi sẽ hướng về ngài, vị chúa tể sông ngòi mang sừng của xứ Hesperia. Ôi, xin ngài hãy luôn bên cạnh tôi, và nhân từ chuẩn nhận tâm nguyện ấy.’ Ngài vừa dứt lời, liền chọn hai chiến thuyền từ hạm đội của mình, trang bị tay chèo cho chúng, đồng thời sắm sửa binh khí cho một thủy thủ đoàn.

Và kìa! Bất ngờ thay, một điềm báo kỳ lạ và đáng kinh ngạc, con heo nái trắng như tuyết, cùng một màu với bầy con trắng muốt, xuất hiện xuyên qua khu rừng đang nằm phục trên bờ cỏ xanh; kẻ mà ngài dâng làm lễ vật, vâng, chính là dâng lên ngài, nữ hoàng Juno, và ngài đặt nó cùng bầy con trước bệ thờ của vị nữ thần. Suốt đêm hôm ấy, Tiber đã vỗ về dòng nước đang dâng cao của mình, lặng lẽ kìm giữ những con sóng cuộn ngược, làm phẳng mặt nước thành một vùng ao tĩnh lặng và hồ nước êm đềm, để bớt nhọc nhằn cho mái chèo. Thế là họ lên đường, phóng đi giữa những tiếng hò reo hoan hỉ; con thuyền gỗ linh sam được trang hoàng lướt đi trên dòng nước; những con sóng và những khu rừng lạ lẫm ngạc nhiên trước những chiếc khiên lấp lánh từ xa và những thân tàu rực rỡ nổi trên mặt sông. Họ trải qua một đêm một ngày chèo thuyền, vượt qua những khúc sông dài, lướt dưới bóng cây đan cài, và rẽ qua khu rừng xanh mát trong làn nước phẳng lặng. Mặt trời rực lửa đã leo lên lưng chừng vòm trời thì họ nhìn thấy từ xa những bức tường thành và những mái nhà rải rác, nơi giờ đây uy quyền của Roma đã vươn cao tận trời xanh; khi ấy Evander chỉ nắm giữ một vương quốc nhỏ bé. Họ nhanh chóng quay mũi thuyền vào bờ và tiến lại gần thị trấn.

Hôm ấy tình cờ là ngày vị vua xứ Arcades dâng lễ vật quen thuộc cho người con vĩ đại của Amphitryon và tất cả các vị thần trong một lùm cây trước thành phố. Cùng đi với ông có người con trai Pallas, cùng toàn thể các bậc trưởng lão trong dân chúng và viện nguyên lão nghèo khó của ông đang dâng hương, và máu nóng bốc hơi nghi ngút tại các bệ thờ. Khi họ nhìn thấy những chiếc chiến thuyền cao lớn, thấy chúng lướt qua giữa những khu rừng râm mát và dừng lại trên những mái chèo im lìm, cảnh tượng bất ngờ khiến họ hoảng sợ, và tất cả đồng loạt đứng dậy bãi tiệc. Pallas can đảm ngăn họ không được phá vỡ nghi lễ; vồ lấy một ngọn giáo, cậu lao vút lên, và từ trên một gò đất cất tiếng gọi vọng lại: ‘Hỡi các ngươi, nguyên cớ nào thúc đẩy các ngươi dò dẫm những lối đi lạ lẫm này? Hoặc các ngươi đang lái thuyền đi đâu? Dòng tộc các ngươi là gì, quê quán ở đâu? Các ngươi mang đến đây hòa bình hay gươm giáo?’ Bấy giờ từ trên cao mạn lái, chúa công Aeneas cất lời, giơ cao nhành ô-liu biểu tượng của hòa bình trong tay:

‘Ngươi thấy những người sinh ra từ Troia và mang gươm giáo thù địch với người Latin, những kẻ đã đẩy chúng tôi vào cảnh chạy trốn trong một cuộc chiến đầy ngạo mạn. Chúng tôi tìm gặp Evander; hãy mang thông điệp này, và nói với ông ấy rằng những chiến binh ưu tú của các thủ lĩnh xứ Dardanus đã đến để cầu xin một liên minh quân sự.’

Pallas đứng sững sờ trước cái tên lừng lẫy. ‘Hãy bước xuống,’ cậu gọi lớn, ‘dù ngươi là ai, và hãy đối thoại trực tiếp với phụ vương ta, bước vào mái nhà và sự hiếu khách của chúng tôi.’ Nói rồi, cậu nắm lấy bàn tay chào mừng, ôm chặt lấy tay ngài. Tiến bước, họ bước vào lùm cây và rời khỏi bờ sông. Đoạn, Aeneas bằng những lời lẽ nhã nhặn cất tiếng thưa với nhà Vua:

‘Vẻ vang nhất trong giống nòi Hy Lạp, người mà định mệnh đã định đoạt để tôi đến cầu khẩn, tay giương cao những nhành cây được trang hoàng bằng dải băng, không có nỗi sợ hãi nào kìm chân tôi dẫu ngài là một thủ lĩnh người Hy Lạp và xứ Arcadia, hay có họ hàng huyết thống với hai người con trai của Atreus. Trái lại, chính lòng dũng cảm của tôi cùng sự linh thiêng của những lời sấm truyền thần thánh, mối quan hệ họ hàng từ tổ tiên, và tiếng tăm của ngài lan truyền khắp mặt đất đã liên kết tôi với ngài và dẫn dắt tôi bước đi tự nguyện trên con đường định mệnh. Dardanus, kẻ đã giương buồm đến vùng đất Teucria, vị tổ phụ đầu tiên và là người sáng lập thành phố Ilian, sinh ra, theo lời kể của người Hy Lạp, từ Electra nàng công chúa xứ Atlas; cha của Electra là vị thần cổ đại Atlas, người có đôi vai gánh đỡ các tầng trời. Cha của các ngài là Mercury, kẻ được nàng Maia da trắng thụ thai và sinh ra trên đỉnh núi Cyllene lạnh giá; nhưng nàng Maia, nếu chúng ta tin vào lời đồn đại, chính là con gái của Atlas, cũng là vị Atlas đang gánh đỡ bầu trời đầy sao; thế nên cả hai dòng họ chúng ta đều chung một dòng máu. Dựa vào niềm tin ấy, tôi không sai sứ thần, không dựng lên những mưu chước xảo quyệt; chính thân này đã hiện diện, và đến như một kẻ cầu khẩn tại cung điện của ngài. Cùng một giống nòi Daunian ấy đang truy đuổi chúng tôi và ngài trong một cuộc chiến không khoan nhượng; một khi chúng tôi bị trục xuất, chúng hoàn toàn tin rằng không gì có thể ngăn cản chúng đặt toàn bộ xứ Hesperia dưới ách thống trị của mình, và chiếm giữ những vùng biển ôm ấp nó từ trên xuống dưới. Xin hãy chấp nhận và đáp lại tình bằng hữu của chúng tôi. Chúng tôi có thể dâng hiến những trái tim dũng cảm trong chiến trận, những tâm hồn cao cả và những con người đã được kiểm chứng qua hành động.’

Aeneas dứt lời. Vị vua kia từ nãy vẫn đăm đăm quan sát gương mặt, đôi mắt và toàn bộ vóc dáng của người nói; đoạn ngài vắn tắt đáp lời:

‘Ta vui mừng biết bao, hỡi dũng sĩ kiệt xuất nhất của xứ Teucria, khi được chào đón và nhận ra ngươi! Ta nhớ làm sao những lời nói của phụ vương ngươi, cùng chính giọng điệu và ánh mắt của Anchises vĩ đại! Bởi ta nhớ khi Priam con trai của Laomedon, lúc đi tìm Salamis trên đường đến vương quốc của người chị Hesione, đã ghé qua thăm những vùng biên viễn lạnh giá của Arcadia. Khi ấy tuổi thanh xuân vừa tô điểm cho đôi má ta sắc hồng. Ta ngưỡng mộ các thủ lĩnh Teucria, ngưỡng mộ chúa công của họ, người con trai của Laomedon; nhưng Anchises vượt lên cao hơn tất cả bọn họ. Lòng ta bừng cháy niềm đam mê tuổi trẻ muốn được bắt chuyện và nắm chặt tay người; ta đã tìm đến người, và hân hoan dẫn người lên thị trấn cao Pheneus. Khi rời đi, người đã tặng ta một ống tên được chạm trổ cùng những mũi tên xứ Lycia, một chiếc khăn choàng dệt kim tuyến, và một cặp hàm thiếc bằng vàng mà giờ đây Pallas con ta đang sở hữu. Thế nên tay ta đã nắm chặt trong liên minh mà các ngươi tìm kiếm, và ngay khi ánh ban mai ngày mai ló dạng trên mặt đất, ta sẽ tiễn các ngươi ra về trong niềm vui với sự trợ giúp của ta, và cung cấp cho các ngươi từ kho tàng của ta. Trong lúc này, vì các ngươi đã đến đây trong tình bằng hữu, hãy cử hành cùng chúng tôi những nghi lễ hằng năm này, thứ mà chúng ta không thể trì hoãn, và ngay bây giờ hãy làm quen với bàn tiệc của các đồng bào các ngươi.’

Nói đoạn, ngài ra lệnh dọn lại bàn tiệc và những chiếc chén thánh từ nơi chúng được cất giữ, và chính tay ngài bày biện chúng trên thảm cỏ, đón tiếp Aeneas ở vị trí danh dự, với một tấm da sư tử xù lông làm đệm và một chiếc ghế mọc bằng gỗ thích đầy lòng hiếu khách. Bấy giờ những người được chọn cùng vị tư tế của bệ thờ trong sự hối hả ganh đua mang đến thịt bò quay, chất đầy những chiếc giỏ quà bánh làm từ bột mì xay, và phục vụ rượu vang. Aeneas cùng những người Troia đi cùng thưởng thức phần thịt lưng bò dài và nội tạng của lễ vật.

Sau khi cơn đói được xua tan và ham muốn thực phẩm lắng xuống, Vua Evander cất lời: ‘Không phải sự mê tín hão huyền nào không biết đến các vị thần cổ xưa đã ra lệnh cho những nghi lễ trang nghiêm này của chúng tôi, bữa tiệc quen thuộc này, bệ thờ có sự tôn nghiêm tối cao này; được cứu thoát khỏi những hiểm nguy cay đắng, hỡi vị khách Troia, chúng tôi tôn thờ, và những nghi lễ chúng tôi khai mở là vô cùng đáng kính. Giờ hãy nhìn trước tiên vào vách đá nhô ra này, nơi những khối đá vỡ vụn nằm rải rác, và ngôi nhà trên núi đứng hoang vắng, cùng những tảng đá bị xé toạc trong sự tàn phá khổng lồ. Nơi đây từng có một hang động, đáng sợ và ẩn khuất sâu thẳm, ánh nắng mặt trời không thể xuyên qua, nơi hình hài quái monstrous nửa người nửa thú của Cacus trú ngụ: mặt đất luôn đẫm máu tươi của những vụ tàn sát mới, và những gương mặt tái nhợt của con người, ghê rợn vì máu đọng, được đóng đinh treo trên những cánh cửa kiêu ngạo. Quái vật này là con trai của Vulcan, và phun ra những ngọn lửa đen từ miệng khi hắn di chuyển với thân hình khổng lồ. Thời gian cũng mang đến cho chúng tôi, những kẻ đang khao khát, sự trợ giúp và sự xuất hiện của một vị thần. Vì dũng tướng Alcides người báo thù đã đến lừng lẫy với chiến lợi phẩm từ Geryon ba mình bị tiêu diệt; theo lối này, Kẻ Chinh Phục đã lùa những con bò khổng lồ, và bầy bò của ông đã làm đầy thung lũng sông. Nhưng tên Cacus tàn bạo, kẻ ngu muội không từ bỏ bất kỳ hành động táo bạo hay thủ đoạn tội ác nào, đã lùa bốn con bò có hình dáng đẹp đẽ ra khỏi bãi chăn thả của chúng, và số lượng tương đương những con bò tơ có vẻ đẹp tuyệt vời. Và những con này, để không có dấu chân thẳng tắp nào, hắn đã kéo giật lùi bằng đuôi vào hang động của mình, dấu vết của con đường chúng bị cưỡng bức bị đảo ngược, và giấu chúng đằng sau bức bình phong bằng đá. Không có dấu vết nào có thể dẫn dắt kẻ dò tìm đến hang động. Trong khi đó, người con trai của Amphitryon, với đàn gia súc đã được cho ăn no nê, lúc bấy giờ đang phá vỡ bãi chăn thả của mình và chuẩn bị rời đi. Đàn bò rống lên khi chúng khởi hành; toàn bộ khu rừng ngập tràn tiếng kêu than của chúng khi chúng ồn ào rời khỏi những ngọn núi. Một con bò tơ đã đáp lại tiếng kêu, và rống lên từ sâu trong hang động tối tăm, làm tan vỡ hy vọng của Cacus từ nơi giam cầm của nó. Trước điều này, nỗi buồn và cơn thịnh nộ của Alcides bùng cháy tối tăm và cuồng nộ. Nắm chặt trong tay chiếc gậy gỗ sồi bện chặt nặng nề, hắn tìm kiếm với bước chân swift đỉnh núi cao. Khi ấy, chưa từng có bao giờ, chúng ta mới thấy Cacus sợ hãi và gương mặt bối rối; hắn bay đi nhanh hơn gió và tìm kiếm hang động của mình; nỗi sợ hãi chắp cánh cho đôi chân hắn. Khi hắn tự nhốt mình lại, và phá vỡ những xiềng xích, thả tảng đá khổng lồ được treo bằng sắt bởi mưu trí của cha hắn, và chặn đứng cửa ra vào bằng sức nặng của nó, kìa! người anh hùng xứ Tiryns đã đến trong cơn giận dữ cuồng nộ, và quan sát toàn bộ lối vào, quay mặt đi chỗ này chỗ khác và nghiến răng. Ba lần, nóng rực vì cơn thịnh nộ, hắn lượn quanh toàn bộ núi Aventine; ba lần hắn vô ích tấn công những cánh cổng đá; ba lần hắn quỵ xuống kiệt sức trong thung lũng. Nơi đó đứng một tảng đá lửa sắc nhọn với những vách đá bị cắt đứt lìa, nhô lên cao vút qua sườn núi, là nơi trú ẩn phù hợp cho các loài chim ô uế xây tổ. Tảng đá này — vì dốc thoải từ sườn núi, nó nghiêng về bên trái hướng ra sông — hắn đã nới lỏng, thúc đẩy nó từ bên phải cho đến khi hắn xé toạc nó ra khỏi nền móng sâu thẳm; rồi bất ngờ hất văng nó tự do; với cú chấn động, bầu trời bao la gầm thét, đôi bờ tách rời nhau, và dòng sông kinh hoàng lùi lại. Nhưng hang ổ, cung điện khổng lồ của Cacus, đã mở ra và phơi bày, và chiều sâu của hang động tối tăm đã được tỏ tường; tựa như thể một lực nào đó xé toạc trái đất mở ra ngôi nhà địa ngục, và phơi bày những cõi tái nhợt bị trời cao ghê tởm, và sâu thẳm bên dưới vực thẳm quái monstrous được nhìn thấy nơi những hồn ma bay lượn trong ánh sáng ban ngày. Nhận ra hắn bấy giờ, bị bất ngờ trong ánh sáng không ngờ tới, bị nhốt trong những chỗ sâu của tảng đá và hú hét theo cách kỳ lạ, Alcides từ trên cao ném những vật phóng và kêu gọi tất cả vũ khí của mình đến trợ giúp, và ép sát hắn bằng những cành cây và những cối đá xay khổng lồ. Và hắn, vì không còn lối thoát nào khác khỏi hiểm nguy, nôn ra từ cổ họng những luồng khói khổng lồ, thật kỳ lạ để kể, và bao bọc ngôi nhà của mình trong bóng tối mù mịt, che khuất tầm nhìn khỏi đôi mắt, trong khi ở sâu trong hang động đêm dày đặc với những đợt khói bùng nổ trong bóng tối lóe lên ánh lửa. Alcides bùng nổ trong cơn giận dữ, và với một cú nhảy đã lao mình thẳng vào giữa những ngọn lửa, nơi khói cuồn cuộn cuộn cuộn, và đám mây dâng lên đen kịt qua hang ổ khổng lồ. Nơi đây, khi Cacus trong bóng tối phun ra những ngọn lửa hão huyền, hắn chộp lấy và siết chặt quanh hắn, cho đến khi đôi mắt hắn lồi ra và cổ họng hắn cạn kiệt máu dưới áp lực bóp nghẹt. Ngay lập tức những cánh cửa bị xé toạc và ngôi nhà tối tăm được phơi bày rõ ràng; đàn bò bị đánh cắp và chiến lợi phẩm bội ước được trưng ra trước bầu trời, và cái xác dị dạng bị kéo lê tới trước bởi đôi chân. Con người không thể thỏa mãn linh hồn mình bằng cách ngắm nhìn đôi mắt khủng khiếp, gương mặt quái monstrous và bộ ngực xù lông tua tủa, cùng cổ họng với những ngọn lửa đã tắt. Từ đó lễ vật này được cử hành trang nghiêm, và một thế hệ trẻ hơn đã vui mừng giữ gìn ngày lễ; Potitius là người khai mạc, và gia tộc Pinarian, những người bảo vệ các nghi lễ của Hercules, đã dựng lên trong lùm cây bệ thờ này, sẽ mãi mãi được gọi bởi chúng ta là Tối Thượng, và sẽ là vĩ đại nhất của chúng ta từ muôn đời. Vì vậy hãy chỗi dậy, hỡi những người anh em, và kết những nhành cây xanh quanh mái tóc của các bạn, và giơ cao những chiếc chén trong tay; hãy kêu gọi vị thần chung của chúng ta và rót chén rượu vui mừng.’ Ngài dứt lời; khi nhành dương hai màu của Hercules che khuất mái tóc râm mát của ngài với những chiếc lá bện thõng xuống, và chiếc cốc thánh làm đầy bàn tay ngài. Nhanh chóng tất cả rót lễ vật vui mừng lên bàn tiệc, và khẩn cầu các vị thần.

Trong khi đó, sao mai đang hạ thấp dần xuống sườn dốc thiên đường, và giờ đây các tư tế bước ra, Potitius đi đầu, thắt lưng bằng da thú theo cách của họ, và mang những ngọn đuốc cháy rực. Họ làm mới lại bữa tiệc, và mang món quà biết ơn của bữa ăn thứ hai, chất đầy những chiếc đĩa trên các bệ thờ. Bấy giờ các tư tế Salii đứng xung quanh ngọn lửa bệ thờ được thắp sáng để hát, ván trán được buộc bằng những nhành dương, một dàn hợp xướng gồm các thanh niên, một của các bỉ lão, và ca ngợi trong lời ca những lời ca ngợi và chiến công của Hercules; cách đầu tiên hắn bóp cổ trong vòng tay của mình hai nỗi kinh hoàng song sinh, những con rắn của mẹ kế hắn; cách hắn cũng đập tan trong chiến tranh những thành phố nổi tiếng, Troia và Oechalia; cách dưới thời Vua Eurystheus hắn chịu đựng sự nhọc nhằn của hàng ngàn công việc lao động bởi những sắc lệnh độc ác của Juno. Bàn tay ngươi, kẻ bất bại, tiêu diệt giống nòi hai thân hình sinh ra từ mây, Hylaeus và Pholus, quái vật đảo Crete, và con sư tử khổng lồ trong hang động Nemean trống trải. Trước ngươi những vũng nước Stygian run sợ vì sợ hãi, trước ngươi người gác cổng địa ngục, nằm phục trên những chiếc xương gặm dở một nửa trong hang động đẫm máu của mình; đối với ngươi không hình dạng nào là khủng khiếp, không phải bản thân Typhoeus vươn cao trong vũ khí; ngươi không bị tước mất lời khuyên khi con rắn Lerna bao vây ngươi với những cái đầu đông đúc. Chào ngươi, hạt giống chân chính của Jove, vinh quang được thần thánh hóa! nhân từ viếng thăm chúng ta và những nghi lễ này của ngươi với những bước chân thuận lợi. Đó là những bài hát ca ngợi của họ; họ trao vương miện cho tất cả bằng hang động của Cacus và chúa tể phun lửa của nó. Toàn bộ khu rừng vang vọng tiếng la hét của họ, và những ngọn núi vang dội.

Từ đó tất cả đồng loạt, các nghi lễ thiêng liêng hoàn thành, quay trở lại con đường dẫn về thành phố. Vị Vua già cỗi đi bộ giữ Aeneas và con trai ngài bên cạnh làm bạn đồng hành trên con đường của mình, và làm nhẹ bớt con đường bằng những câu chuyện thay đổi. Aeneas ngưỡng mộ và quay đôi mắt nhẹ nhàng xung quanh, hài lòng với vùng đất; và vui mừng ở từng nơi một thăm hỏi và nghe về những kỷ vật của những con người trước đó. Đoạn Vua Evander, người sáng lập pháo đài Roma, cất lời:

‘Trong những khu rừng này từng trú ngụ các vị thần Fauni và Nymphs sinh ra từ đất, và một bộ tộc con người sinh ra từ gốc cây và gỗ sồi cứng; những kẻ không có luật pháp cũng không có ân sủng của cuộc sống, cũng không biết cách trói buộc bò hay tích trữ kho lương hoặc cứu lấy những khoản lợi của mình, mà được nuôi dưỡng bởi các nhành cây rừng và cuộc sống khắc nghiệt của thợ săn. Từ lâu lắm rồi Saturn từ thiên đường trên cao trốn chạy trước vũ khí của Jove, một kẻ lưu vong từ vương quốc đã mất của mình. Ngài đã tập hợp lại giống nòi bất trị rải rác trên đỉnh núi, và ban cho họ luật lệ, và chọn Latium làm tên gọi của họ, vì trong những biên giới này ngài đã tìm thấy một nơi ẩn náu an toàn. Dưới triều đại của ngài là những thời đại được gọi là vàng; thế đấy, trong hòa bình và yên tĩnh, ngài cai quản các quốc gia; cho đến khi dần dần len lỏi vào một thời gian chìm đắm và vấy bẩn, cơn giận dữ của chiến tranh, và lòng tham sở hữu. Sau đó đến thị tộc Ausonian và các bộ tộc Sicania, và nhiều lần vùng đất Saturn đã từ bỏ tên gọi của mình. Khi ấy có những các vị vua, và Thybris hung dữ với thân hình khổng lồ của mình, từ tên của ông mà chúng ta những người Ý sau đó gọi dòng sông Tiber, khi nó mất đi tên thật từ thuở xưa là Albula. Ta, bị trục xuất khỏi đất nước của mình và theo dõi những giới hạn tận cùng của biển cả, Vận Mệnh toàn năng và không thể đảo ngược đã định cư trong khu vực này; và những lời cảnh báo đáng sợ của mẹ ta Nymph Carmentis cùng lời khuyên thần thánh của Apollo đã thúc đẩy ta đến đây.’

Lời vừa dứt; tiến lên phía trước ngài chỉ ra bệ thờ và Cổng Carmental, mà người La Mã gọi theo tên cổ xưa để tôn vinh Nymph Carmentis, nhà tiên tri và đoán mệnh, người đã ca hát thuở xưa về sự vĩ đại sắp tới của nhà Aeneadae và vinh quang của Pallanteum. Tiếp theo ngài chỉ ra lùm cây rộng lớn nơi dũng sĩ Romulus thiết lập nơi thánh điện của mình, và hang Lupercal trong hòm đá mát mẻ, được cúng dường cho thần Pan Lycean theo cách của Parrhasia. Cùng với đó ngài cho thấy khu rừng thánh của Argiletum, và gọi địa điểm làm chứng khi ngài kể về vụ sát hại vị khách của mình Argus. Từ đó ngài dẫn anh ta đến ngôi nhà Tarpeian, và đồi Capitol giờ đây bằng vàng, ngày xưa xù xì với những lùm cây rậm rạp. Ngay cả khi đó con người vẫn run sợ trước khu rừng và tảng đá. ‘Khu rừng này,’ ngài kêu lên, ‘ngọn đồi này với chiếc vương miện lá xanh của nó, là nơi ở của một vị thần, mặc dù chúng ta không biết là ai; người Arcadia tin rằng chính Jove đã từng hiển thị, khi thường xuyên ngài lắc chiếc khiên tối tăm trong tay và tụ tập những đám mây giông bão. Ngươi cũng nhìn thấy hai thị trấn này với những bức tường bị lật đổ, những di tích và kỷ vật của con người thời xưa. Pháo đài này chúa tể Janus đã xây dựng, pháo đài này Saturn; tên của cái này từng là Janiculum, của cái kia là Saturnia.’

Với những lời nói qua lại như vậy, họ tiến đến gần ngôi nhà của Evander nghèo khó, và nhìn thấy những đàn gia súc tản mát đang rống lên trên Diễn đàn La Mã và xuống khu Carinae rực rỡ. Khi họ đến được nơi ở của ngài, ‘Ngưỡng cửa này,’ ngài kêu lên, ‘Alcides Kẻ Chinh Phục đã cúi xuống để bước qua; trong cung điện này ngài đã nghỉ ngơi. Hỡi vị khách của ta, hãy dám khinh thường sự giàu có; hãy uốn nắn bản thân thành phẩm giá thần linh tương tự, và đừng đến đòi hỏi sự nghèo khó của chúng ta.’ Ngài nói, và dẫn Aeneas cao lớn dưới mái nhà thấp của ngôi nhà chật hẹp của mình, và đặt anh ta nằm trên chiếc giường nhồi lá cây và tấm da của một con gấu cái Libya. Đêm buông xuống và ôm lấy trái đất trong đôi cánh tối tăm của nó.

Nhưng Venus, bị khuấy động trong tâm hồn bởi những nỗi lo sợ không vain của người mẹ, và bị di chuyển bởi những lời đe dọa và cuộc nổi dậy nghiêm ngặt của người Laurentines, hướng về Vulcan, và trong phòng cưới bằng vàng của mình bắt đầu nói như thế, thở ra niềm đam mê thần thánh trong lời nói của mình:

‘Trong khi các vị vua xứ Argolic lãng phí trong chiến tranh những tháp pháo chịu số phận diệt vong của Troia, pháo đài được định mệnh sụp đổ trong những ngọn lửa thù địch, ta đã không đòi hỏi sự trợ giúp nào cho người dân khốn khổ của nó, không có vũ khí nào từ nghệ thuật và sự trợ giúp của chàng: cũng không làm phiền, hỡi người chồng thân yêu, chàng hoặc những nỗ lực của chàng vì vô ích, mặc dù ta nợ rất nhiều món nợ đối với những đứa trẻ của Priam, và đã thường xuyên khóc thương sự nhọc nhằn đau đớn của Aeneas. Giờ đây theo mệnh lệnh của Jove ngài đã đặt chân lên biên giới Rutulian; do đó ta bây giờ đến với lời cầu xin, và xin vũ khí từ vị thần mà ta tôn thờ. Đối với đứa con trai mà nàng sinh ra, những giọt nước mắt của con gái Nereus, của người vợ Tithonus, có thể làm tan chảy trái tim chàng. Hãy nhìn xem những quốc gia nào đang tụ tập, những thành phố nào khóa cửa và mài gươm chống lại ta để tàn phá những đứa con của ta.’

Nữ thần dứt lời, và, khi ngài do dự, ôm lấy ngài trong vòng tay mềm mại của đôi tay trắng như tuyết. Ngài bất ngờ bắt lấy ngọn lửa quen thuộc, và sức nóng quen thuộc từ thuở xưa đã đâm thủng trái tim ngài và tràn qua khung hình đang tan chảy của ngài: tựa như khi, nổ tung từ tiếng sét, một tia lửa lóe lên xuyên qua các đám mây giông bão với ánh sáng chói lóa. Vợ ngài biết, vui mừng trong những mưu chước của nàng, và cảm nhận được vẻ đẹp của mình. Đoạn chúa tể của nàng lên tiếng, bị xiềng xích bởi Tình Yêu bất tử:

‘Tại sao lại có những lời cầu xin xa vời này? Hỡi nữ thần, niềm tin của nàng đối với ta đã đi đâu rồi? Giả sử nàng có nỗi đau khổ tương tự, thì ngay cả khi đó chúng ta cũng có thể không bị khiển trách khi trang bị vũ khí cho những người Troia của nàng, định mệnh hay Chúa tể toàn năng cũng không cấm Troia đứng vững, và Priam sống sót thêm mười năm nữa. Và bây giờ, nếu nàng dự định chiến tranh, và đây là lời khuyên của nàng, bất kỳ nhiệm vụ nào ta có thể đảm nhận trong nghề thủ công của mình, trong bất cứ thứ gì có thể được làm bằng sắt hoặc điện kim nóng chảy, bất cứ thứ gì lửa và không khí có thể làm, nàng hãy ngừng cầu xin như thể nghi ngờ sức mạnh của mình.’ Những lời này nói ra, ngài ôm lấy vợ mình trong cái ôm mong muốn, và, chìm vào lòng nàng, dụ dỗ giấc ngủ yên bình bao trùm các chi của ngài.

Sau đó, ngay khi giấc ngủ, giờ đang ở giữa giai đoạn suy tàn của đêm, đã ban sự nghỉ ngơi và ra đi; ngay khi một người phụ nữ, có nhiệm vụ duy trì cuộc sống bằng cái cuộn chỉ và những công việc mảnh mai của khung cửi, thắp sáng tro tàn của ngọn lửa đang ngủ say của mình, sự nhọc nhằn của nàng lấn chiếm ban đêm, và đặt một nhiệm vụ dài quay sợi được thắp sáng bằng lửa cho các cô hầu gái của mình, để qua đó nàng có thể giữ cho chiếc giường của chồng mình không bị vấy bẩn và nuôi dưỡng những đứa con nhỏ của mình — ngay cả khi đó Chúa tể của Lửa, cũng không hề lười biếng hơn nàng trong những giờ phút của mình, đứng dậy từ chiếc giường mềm mại của mình để làm việc tại lò rèn của mình. Một hòn đảo nhô lên bên cạnh Sicily và Aeolian Lipare, dốc đứng với những vách đá bốc khói, bên dưới đó những hang động vòm và sấm sét của Aetna được khoét rỗng cho các lò rèn Cyclopean, những cú đánh mạnh mẽ vào đe vang lên tiếng rên rỉ, quặng sắt xì xèo trong các hòm vòm, và ngọn lửa thở hổn hển trong các lò nung: ngôi nhà của Vulcan, và Vulcania là tên của vùng đất. Đến đây bây giờ Chúa tể của Lửa đi xuống từ độ cao của thiên đường. Trong hang động khổng lồ, những người Cyclopes đang rèn sắt, Brontes và Steropes và Pyracmon với những cơ thể để trần. Được định hình trong tay họ là một tia sét, một phần đã được đánh bóng, giống như Cha của Thiên đàng ném xuống trái đất với số lượng lớn, một phần vẫn chưa hoàn thành. Ba cuộn mưa đóng băng, ba cuộn sương mù nước mà họ đã bện vào đó, ba cuộn lửa đỏ rực và gió nam có cánh; giờ đây họ đang pha trộn trong công việc của mình những vẻ đẹp tuyệt vời, âm thanh và sự kinh hoàng, và những ngọn lửa đuổi theo giận dữ. Nơi khác họ vội vã chế tạo một cỗ xe cho Mars với những bánh xe bay, nơi ông khuấy động con người và thành phố; và đánh bóng những chiếc vảy rắn bằng vàng của chiếc khiên đáng sợ, áo giáp của Pallas giận dữ, và những con rắn đan xen trên ngực nữ thần, cái đầu Gorgon với chiếc cổ bị cắt đứt và đôi mắt lăn lộn. ‘Hãy dẹp bỏ tất cả!’ ngài kêu lên: ‘dừng những công việc chưa hoàn thành của các ngươi lại, Cyclopes của Aetna, và chú ý đến điều này; áo giáp của một chiến binh phải được chế tạo. Bây giờ sức mạnh, bây giờ sự nhanh nhẹn của đôi tay phải được thử thách, bây giờ tất cả nghệ thuật của chúng ta phải cho mượn sự hướng dẫn của nó. Vứt bỏ sự trì hoãn đi.’ Ngài không nói thêm gì nữa; nhưng tất cả họ nhanh chóng cúi đầu làm việc, phân chia công việc của mình một cách công bằng. Đồng thau và quặng vàng chảy thành dòng, và thép gây thương tích được nung chảy trong lò nung khổng lồ. Họ định hình một chiếc khiên hùng mạnh, để tiếp nhận đơn lẻ tất cả các vũ khí của người Latin, và hàn nó thành bảy lớp, vòng tròn này nối tiếp vòng tròn kia. Một số người làm đầy và làm trống những chiếc ống bễ lộng gió của luồng gió của họ, một số người nhúng chiếc đồng thau xì xèo vào máng nước. Họ giơ cao đôi tay của mình một cách mạnh mẽ theo nhịp điệu phản ứng, và xoay khối kim loại xung quanh trong sự nắm giữ của những chiếc kìm của họ.

Trong khi chúa tể Lemnos bận rộn như vậy ở biên giới Aeolia, Evander bị đánh thức khỏi ngôi nhà thấp của mình bởi ánh ban mai ân sủng và những bài hát buổi sáng của các loài chim từ mái hiên. Ông lão chỗi dậy, và mặc trang phục lên cơ thể, và buộc dây giày Tyrrhene xung quanh đôi chân của mình; đoạn thắt lưng thanh kiếm Tegeaean bên hông và vai của mình, và quấn mình trong một tấm da báo rủ xuống bên trái của mình. Cùng với đó, hai con chó canh gác đi trước ông từ ngưỡng cửa cao, và đồng hành cùng các bước đi của chủ nhân. Vị anh hùng tìm kiếm vị khách Aeneas của mình trong sự riêng tư của ngôi nhà, ghi nhớ cuộc trò chuyện của họ và phần thưởng đã hứa. Aeneas cũng không quên thức dậy cùng ánh bình minh. Đi cùng người này là con trai Pallas, đi cùng người kia là Achates. Họ gặp nhau và nắm chặt tay, và, ngồi xuống trong ngôi nhà, cuối cùng tận hưởng cuộc trò chuyện không bị cản trở. Nhà Vua bắt đầu nói như thế: . . . [Pg 185] [470-505] 'Thủ lĩnh vương giả của người Teucria, trong suốt cuộc đời của ngươi, ta sẽ không bao giờ cho phép trạng thái hoặc vương quốc Troia bị đánh bại, sức mạnh của chúng ta quá ít ỏi để cứu trợ trong chiến tranh cho một cái tên lớn lao như vậy. Ở phía bên này dòng sông Tuscan bao vây chúng ta; ở phía bên kia người Rutulian đẩy chúng ta mạnh mẽ, và sấm sét trong vũ khí xung quanh các bức tường của chúng ta. Nhưng ta có ý định hợp nhất với ngươi các dân tộc hùng mạnh và trại của một vương quốc giàu có; một cơ hội không ngờ tới cung cấp điều này cho sự cứu rỗi của ngươi. Định mệnh triệu tập sự tiếp cận của ngươi. Không xa đây đứng vững thành phố Agylla, một đống đá cổ xưa, nơi thuở xưa giống dân Lydian, nổi bật trong chiến tranh, định trên các sườn núi Etruscan. Trong nhiều năm nó đã phát triển mạnh mẽ, cho đến khi Vua Mezentius cai trị nó với quyền lực ngạo mạn và sự khủng bố có vũ trang. Tại sao ta phải kể lại những vụ giết người khủng điều, những hành động tàn bạo của vị quân vương? Mong các vị thần giữ chúng trong kho cho chính hắn và dòng dõi của hắn! Thậm chí hắn còn liên kết những cái xác chết với những người sống, lắp ráp tay với tay và mặt với mặt (thật là tra tấn!), và trong sự bẩn thỉu và thối rữa đầy bùn lầy của cái ôm khủng khiếp đó để giết chết họ bằng một cái chết kéo dài. Nhưng cuối cùng các công dân của hắn, kiệt sức vì những hành vi điên rồ của hắn, bao quanh hắn và ngôi nhà của hắn trong vũ khí, cắt đứt các đồng đội của hắn, và ném lửa lên mái nhà của hắn. Giữa vụ thảm sát, hắn đã trốn thoát đến nơi trú ẩn của vùng đất Rutulian và sự phòng thủ vũ trang của tình bạn của Turnus. Vì vậy, toàn bộ Etruria đã nổi dậy trong cơn thịnh nộ chính đáng, và trong trận chiến tức thì đòi lại nhà vua để trừng phạt. Trên hàng ngàn người này, ta sẽ làm ngươi làm thủ lĩnh, hỡi Aeneas; vì những con thuyền ồn ào của họ đông đúc toàn bộ bờ biển, và họ ra lệnh cho các tiêu chuẩn tiến lên, trong khi vị nhà tiên tri già cỗi ngăn họ lại bằng những lời tiên tri: "Hỡi những người được chọn của Maeonia, bông hoa và sức mạnh của họ, từ thời xưa, những người tức giận chính đáng thúc giục kẻ thù, và Mezentius kích động với cơn thịnh nộ đáng có, không có người Ý nào được phép nắm giữ quốc gia vĩ đại này trong sự kiểm soát: hãy chọn người nước ngoài để dẫn dắt các ngươi." Tại đó, bị terrify bởi lời cảnh báo thần thánh, các hàng ngũ Etruscan đã cắm trại trên đồng bằng; bản thân Tarchon đã cử sứ thần đến với ta cùng vương miện và vương trượng của vương quốc, và cung cấp trang phục hoàng gia nếu ta bước vào trại của họ và chiếm lấy vương quốc Tyrrhene. Nhưng tuổi già, đóng băng thành sự đần độn, và kiệt sức với chiều dài của cuộc đời, từ chối ta gánh nặng của đế chế, và sự dũng cảm của ta đã qua thời kỳ của nó. Ta sẽ thúc giục nó đối với con trai ta, nếu sự pha trộn máu bởi người mẹ Sabellian của nó không làm cho đây là một nửa quê hương của nó. Ngươi, người có tuổi tác và chủng tộc giống nhau, các định mệnh mở rộng sự ưu ái của chúng, người mà vận mệnh kêu gọi, hãy bước vào, một nhà lãnh đạo tối cao về lòng dũng cảm trên người Teucria và người Ý. Pallas của chính ta cũng vậy, hy vọng và sự thoải mái của chúng ta, ta sẽ cử đi cùng ngươi; hãy để nó quen với việc chịu đựng chiến tranh và công việc khắc nghiệt của chiến tranh dưới sự dạy dỗ của ngươi, để coi trọng các hành động của ngươi, và từ những năm đầu tiên nhìn lên ngươi. Ta sẽ giao cho nó hai trăm kỵ binh Arcadian, sự lựa chọn của sức mạnh hiếu chiến của chúng ta, và Pallas nhiều hơn thế cho ngươi theo tên riêng của nó.’

Ngài vừa dứt lời; Aeneas, con trai của Anchises, và Achates trung thành ngắm nhìn với khuôn mặt kiên định, và, buồn bã trong lòng, đang xoay chuyển trong lòng rất nhiều công lao, nếu Cytherean không gửi một dấu hiệu từ bầu trời trong xanh. Vì bất ngờ một tia chớp và tiếng nổ đến rung rợn từ thiên đường, và mọi thứ dường như trong một khoảnh khắc lung lay, và tiếng kèn Tyrrhene gầm thét dọc theo bầu trời. Họ ngước lên; một lần nữa và một lần nữa tiếng nổ nặng nề vang dội. Họ nhìn thấy trong khoảng không gian thanh thản của bầu trời áo giáp lấp lánh màu đỏ qua một đám mây trong không khí trong lành, và vang lên lách cách. Những người khác đứng ngạc nhiên; nhưng người anh hùng Troia biết âm thanh đó là lời hứa của người mẹ nữ thần của mình; đoạn ngài nói: ‘Đừng hỏi, hỡi người bạn, đừng hỏi bằng bất kỳ cách nào vận mệnh nào mà điềm báo này thông báo; chính tôi là người được thiên đường triệu gọi. Dấu hiệu này nữ thần đã sinh ra tôi đã tiên tri rằng nàng sẽ gửi nếu chiến tranh tấn công, và sẽ mang qua không khí để cứu trợ vũ khí từ tay Vulcan. . . . Ah, cuộc tàn sát nào đang chờ đợi những người Laurentines khốn khổ! cái giá nào, hỡi Turnus, ngươi sẽ trả cho ta! có bao nhiêu chiếc khiên và mũ giáp và những cơ thể dũng cảm của con người mà ngươi, Hỡi Tiber, sẽ cuộn dưới những con sóng của ngươi! Hãy để họ gọi cho mảng bám vũ khí và phá vỡ liên minh!’

Những lời này được thốt ra, ngài đứng dậy khỏi ghế cao, và đầu tiên đánh thức bằng ngọn lửa mới các bệ thờ đang ngủ của Hercules và vui mừng tiến đến vị thần hộ mệnh của mình tối qua và các vị thần nhỏ của gia đình. Giống nhau Evander, và giống nhau những người Troia, dâng lên, như là đúng, cừu lựa chọn hai tuổi. Sau đó, ngài đi đến các tàu và thăm lại thủy thủ đoàn của mình, trong số những người công ty của ngài chọn ra những người đứng đầu về lòng dũng cảm để tham gia cùng ngài trong chiến tranh; phần còn lại trượt xuống dòng nước và nổi lờ mờ với dòng nước đang giảm dần, để đến với tin tức cho Ascanius về tình trạng của cha mình. Họ trao ngựa cho những người Teucria tìm kiếm các cánh đồng của Tyrrhenia; một người được chọn được mang đến cho Aeneas, được dung chứa trong một bộ da sư tử màu vàng lấp lánh với móng vuốt vàng. Tin đồn bay bất ngờ, lan rộng ra thị trấn nhỏ, rằng họ cưỡi ngựa vội vã đến các tòa án của vị vua Tyrrhene. Các bà mẹ nhân đôi lời cầu nguyện của họ trong nỗi sợ hãi, khi nỗi sợ hãi bước chân gần hơn vào mối nguy hiểm và sự tương tự của Thần Chiến Tranh xuất hiện lớn hơn trong tầm nhìn. Khi đó Evander, ôm lấy bàn tay của người con trai đang rời đi của mình, bám lấy cậu khóc không thể nguôi ngoai, và nói như thế:

‘Ôi, nếu Jupiter khôi phục lại cho ta những năm tháng đã qua, như khi ta ở, gần sát dưới Praeneste, ta đã cắt đứt các hàng ngũ hàng đầu của họ và đốt cháy những chiếc khiên được chất đống của những kẻ bị chinh phục! Khi đó bàn tay phải này đã gửi Vua Erulus xuống địa ngục, mặc dù đối với cậu khi sinh ra mẹ cậu Feronia (thật đáng sợ để kể) đã cho ba cuộc sống và bộ ba vũ khí để sử dụng; ba lần cậu phải bị hạ gục trong cái chết; tuy nhiên sau đó bàn tay này đã lấy đi tất cả các cuộc sống của cậu và thường xuyên tước đoạt vũ khí của cậu. Không bao giờ ta bây giờ, hỡi con trai, bị chia cắt khỏi vòng tay thân yêu của con; không bao giờ thanh kiếm ngạo mạn của Mezentius trên biên giới của ta đã đối phó với rất nhiều cái chết tàn bạo, góa bụa thành phố của rất nhiều công dân. Nhưng các ngươi, hỡi các quyền lực thiên đường, và ngươi, Jupiter, Chúa tể và Thống đốc Thiên đàng, hãy có lòng trắc ẩn, ta cầu xin, đối với vị vua Arcadian, và nghe những lời cầu nguyện của một người cha. Nếu thần tính và các sắc lệnh của các ngươi giữ cho Pallas của ta an toàn cho ta, nếu ta sống để ta có thể nhìn thấy cậu ấy và gặp cậu ấy chưa, ta cầu xin sự sống; bất kỳ nỗ lực nào ta có kiên nhẫn để chịu đựng. Nhưng nếu, hỡi Vận Mệnh, ngươi đe dọa một tai họa khủng khiếp nào đó, bây giờ, ah bây giờ, có thể ta phá vỡ một cuộc sống tàn bạo, trong khi sự lo lắng vẫn dao động và kỳ vọng đang nghi ngờ, trong khi ngươi, cậu bé thân yêu, niềm vui cuối cùng duy nhất của ta, vẫn được ôm trong vòng tay ta; không có thông điệp cay đắng nào làm tổn thương tai ta.’ Những lời này người cha trút ra tại sự chia tay cuối cùng; các nhân viên của ông mang ông ngất xỉu bên trong.

Và bây giờ kỵ binh đã phát hành từ các cổng mở, Aeneas và Achates đáng tin cậy trong số những người đứng đầu, sau đó các hoàng tử Troia khác, Pallas nổi bật giữa cột trong khăn choàng và áo giáp khảm; giống như Sao Mai, khi, mới được rửa sạch trong sóng đại dương, cậu thể hiện khuôn mặt thánh thiện của mình trên thiên đường, và làm tan chảy bóng tối đi. Các bà mẹ đáng sợ đứng trên các bức tường và theo dõi bằng đôi mắt của họ đám mây bụi và các phi đội lấp lánh bằng đồng thau. Họ, nơi mục tiêu của con đường của họ nằm gần nhất, mang qua bàn chải trong mảng bám vũ khí. Hình thành trong cột, họ tiến lên ồn ào, và móng ngựa làm rung chuyển đồng bằng crumbling với bốn bàn chân dập nát. Có một lùm cây cao bởi dòng sông lạnh giá của Caere, được tôn sùng rộng rãi trong sự tôn kính của tổ tiên; những ngọn đồi trú ẩn khép kín nó tất cả xung quanh và thắt lưng khu rừng với những cây thông tối tăm của chúng. Tin đồn là những người Pelasgian cũ, những người từng giữ biên giới Latin từ lâu, đã thánh hiến lùm cây và ngày lễ hội của nó cho Silvanus, vị thần của sự cày cấy và bầy đàn. Không xa nó Tarchon và những người Tyrrhene của ông đã cắm trại ở một nơi được bảo vệ; và bây giờ từ đỉnh đồi những chiếc lều của tất cả quân đội của họ có thể được nhìn thấy lan rộng trên các cánh đồng. Chúa tể Aeneas và các chiến binh được chọn của mình vẽ hither và làm mới những con ngựa mệt mỏi và các chi của họ.

Nhưng Venus nữ thần màu trắng tiến lại gần, mang theo những món quà của cô qua những đám mây thiên đường; và khi cô nhìn thấy con trai mình rút lui rất xa trong sự suy tàn của thung lũng bởi dòng sông lạnh giá, ném chính mình vào con đường của mình, và giải quyết anh ta như thế: ‘Hãy nhìn thấy hoàn thành những món quà của nghề thủ công hứa hẹn của chồng tôi: vì vậy ngươi sẽ không tránh khỏi, hỡi đứa con của tôi, sớm thách thức những người Laurentines cao ngạo hoặc Turnus dữ dội chiến đấu.’ Cytherean nói, và tìm kiếm cái ôm của con trai mình, và đặt áo giáp lấp lánh dưới một cây sồi chống lại anh ta. Anh ta, vui mừng trong sự lãng phí của món quà của nữ thần, không thể có đầy đủ việc quay đôi mắt của mình qua nó từng mảnh một, và ngưỡng mộ và xử lý giữa hai tay của mình chiếc mũ giáp, đáng sợ với chùm và phun lửa, như khi một đám mây màu xanh bắt lửa trong ánh nắng mặt trời và lấp lánh xa; sau đó những chiếc ủng mượt mà bằng điện kim và vàng tinh chế, ngọn giáo, và thiết kế không thể diễn tả của chiếc khiên. Nơi đó Chúa tể của Lửa đã tạo ra câu chuyện của Ý và những chiến thắng của người La Mã, không khôn ngoan về lời tiên tri hoặc không biết gì về thời đại sắp tới; ở đó tất cả các chủng tộc hạt giống tương lai của Ascanius, và các cuộc chiến tranh của họ chiến đấu từng người một. Tương tự như vậy ông đã tạo ra con sói cái nằm sau khi sinh trong hang động xanh của Mars; xung quanh vú của cô những đứa trẻ sinh đôi treo chơi đùa, và không sợ hãi mồm miệng mẹ nuôi của họ; cô, với cái cổ tròn uốn cong trở lại, vuốt ve chúng lần lượt và định hình cơ thể của chúng bằng lưỡi của mình. Ở đó không xa điều này, ông đã thiết lập Roma và vụ cưỡng hiếp vô pháp của người Sabines trong cuộc tụ họp của nhà hát khi các trò chơi Circensian lớn được kỷ niệm, và một cuộc chiến tranh tươi mới bất ngờ phát sinh giữa những người dân của Romulus và Tatius già và Cures khắc khổ. Tiếp theo những vị vua này đã đặt xuống cuộc chiến tương phản của họ và đứng vũ trang trước bệ thờ của Jove với chiếc cốc trong tay, và tham gia hiệp ước qua một con heo nái bị giết. Không xa đó bốn xe ngựa chiến được lái rời xa đã xé Mettus ra (nhưng ngươi, hỡi Alban, nên giữ lời của ngươi!), và Tullus xé thịt của kẻ dối trá qua khu rừng, máu bắn tung tóe của hắn nhỏ giọt từ những bụi gai. Đồng thời Porsena ra lệnh cho phép Tarquin bị lưu vong, và giữ thành phố trong sự nắm bắt của một cuộc phong tỏa mạnh mẽ; nhà Aeneadae lao vào thanh kiếm vì tự do. Hắn ngươi có thể nhìn thấy giống như một người chà nhát và giống như một người đe dọa, bởi vì Cocles dám xé bỏ cây cầu, và Cloelia phá vỡ các mối liên kết của mình và bơi dòng sông. Cao nhất trong số tất cả Manlius, người giám hộ của pháo đài Tarpeian, đứng với ngôi đền đằng sau anh ta và giữ Capitol cao; và mái tranh của cung điện Romulus đứng thô ráp và tươi mới. Và ở đây con ngỗng bạc, vẫy vùng trong các hàng cột mạ vàng, kêu lên rằng người Gaul ở đó trên ngưỡng cửa. Người Gaul ở đó trong số các bụi rậm, cứng trên pháo đài, an toàn trong bóng tối và của cải của màn đêm bóng tối. Những lọn tóc cụm của họ bằng vàng, và bằng vàng là trang phục của họ; áo choàng sọc của họ lấp lánh, và cổ trắng như sữa của họ được đan xen bằng vàng. Hai cây giáo Alpine lấp lánh trong tay của mỗi người, và những chiếc khiên dài bảo vệ cơ thể của họ. Ở đây ông đã chạm nổi những người Salii nhảy múa và Luperci khỏa thân, những chiếc vương miện bện bằng len, và những chiếc khiên thiêng liêng rơi từ thiên đường; trong những chiếc xe có đệm, các bà matron đức hạnh dẫn dắt các nghi lễ của họ qua thành phố. Xa từ đây ông thêm những nơi ở của địa ngục quá, những cánh cửa cao của Dis và những phán quyết của tội lỗi; và ngươi, hỡi Catiline, bám vào tảng đá lởm chởm, và rùng mình trước khuôn mặt của các Furies; và xa xôi những người tốt, và Cato giao cho họ các quy luật. Giữa tất cả những điều đó trôi chảy rộng lớn sự tương tự của biển dâng trào, được chế tác bằng vàng, mặc dù bọt dâng lên màu xám trên nước màu xanh; và xung quanh cá heo, bằng bạc sáng chói, càn quét các vùng biển với chiếc đuôi của chúng theo vòng tròn khi chúng chia cắt thủy tide. Ở trung tâm có thể nhìn thấy các hạm đội chiến tranh bằng đồng thau của Actium; ngươi có thể thấy tất cả Leucate bầy đàn trong mảng bám vũ khí, và những con sóng lấp lánh bằng vàng. Ở đây Caesar Augustus, dẫn dắt Ý chiến đấu với Các Cha và Nhân Dân, với các vị thần của gia đình và nhà nước, đứng trên phần đuôi cao; những ngọn lửa thịnh vượng phun quanh trán của mình, và ngôi sao tổ tiên của mình mọc lên trên đầu. Nơi khác Agrippa, với những cơn gió và vị thần ưu ái, tự hào dẫn dắt cột của mình; trên trán của mình lấp lánh vương miện hải quân mũi tàu, biểu tượng kiêu ngạo của chiến tranh. Ở đây Antonius với sự trợ giúp của người dã man và vũ khí tạp nham, từ các quốc gia bị chinh phục của Bình Minh và bờ biển của biển phía nam, mang theo Ai Cập và các lực lượng phương Đông của Bactra tối cao, và người phụ nữ Ai Cập đáng xấu hổ đi như vợ của mình. Tất cả cùng một lúc lao vào, và toàn bộ đại dương bị xé thành bọt bởi những mái chèo căng thẳng và những chiếc mũi nhọn ba nhánh. Họ lái ra biển; người ta có thể nghĩ rằng các Cyclades đã bị nhổ bật gốc và nổi trên đất liền, hoặc những ngọn núi cao va chạm với những ngọn núi, vì vậy mạnh mẽ mà thủy thủ đoàn của họ thúc đẩy các con tàu có tháp. Cọc lửa và thép có cánh của phi tiêu rưới dày đặc từ bàn tay của họ; các cánh đồng đại dương đỏ bừng với vụ tàn sát mới. Ở giữa Nữ hoàng gọi phi đội của mình với chiếc trống cơm của đất nước mình, cũng không quay lại một cái nhìn vào những con rắn sinh đôi đằng sau cô. Anubis hú hét, và các vị thần quái monstrous và đông đúc, mức độ vũ khí của họ chống lại Neptune và Venus và chống lại Minerva; Mars hoành tráng giữa sự tàn phá, được khắc bằng sắt, và Các Nữ Thần Định Mệnh treo lơ lửng ở trên, và Sự Bất Hòa bước đi vui mừng với quần áo bị xé rách, và Bellona tham dự cô với chiếc roi đẫm máu. Nhìn vào đó, Actian Apollo ở trên rút cung của mình; với sự khủng bố của tất cả Ai Cập và Ấn Độ, mọi người Ả Rập và Sabaean, quay trở lại trong chuyến bay. Bản thân Nữ hoàng dường như gọi gió và trải rộng cánh buồm của mình, và ngay cả bây giờ hãy để các tấm của cô chạy lỏng lẻo. Cô Chúa tể của Lửa đã tạo ra giữa tàn sát, nhợt nhạt với bóng tối của cái chết, được mang theo bởi sóng và gió tây bắc; và chống lại cô ta phần lớn sự tang tóc của Nile, mở ra các nếp gấp của mình và gọi bằng tất cả quần áo của mình những người bị chinh phục vào lòng màu xanh của mình và vỏ bọc của các dòng suối của mình. Nhưng Caesar cưỡi vào thành phố Roma trong chiến thắng gấp ba lần, và cúng dường lời thề của mình cho các vị thần đứng mãi mãi, ba trăm ngôi đền trang nghiêm tất cả xung quanh thành phố. Các đường phố ồn ào với niềm vui và trò chơi và la hét. Trong tất cả các ngôi đền là một ban nhạc của các bà matron, trong tất cả là các bệ thờ, và trước các bệ thờ những con bò bị giết rải rác trên mặt đất. Bản thân ông ngồi trên ngưỡng cửa tuyết trắng của Phoebus sáng ngời, xem xét những món quà của các quốc gia và sắp xếp chúng trên các cánh cửa kiêu ngạo. Các bộ tộc bị chinh phục di chuyển trong dòng dài, đa dạng như trong ngôn ngữ, vì vậy trong thời trang của trang phục và áo giáp. Ở đây Mulciber đã thiết kế chủng tộc Nomad và người châu Phi không có thắt lưng, ở đây người Leleges và Carians và những người Gelonians bắn cung. Euphrates đi qua bây giờ với những con sóng mượt mà hơn, và người Morini tối cao của con người, và chiếc Rhine có sừng, người Dahae bất kham, và Araxes cằn nhằn dưới chiếc cầu của mình.

Những điều này anh ấy ngưỡng mộ trên chiếc khiên của Vulcan, món quà của mẹ mình, và vui mừng trong bức chân dung của lịch sử chưa biết, nâng trên vai của mình vinh quang được định mệnh của con cháu mình.