Trong khi đó, ánh ban mai dâng lên từ lòng đại dương. Aeneas, dẫu gánh nặng thúc bách phải dành chỗ chôn cất cho các đồng đội và tâm trí còn đang chao đảo trước bão táp tử thần, vẫn bắt đầu dâng lên các vị thần những lời nguyện cầu chiến thắng khi tia nắng đầu tiên phá vỡ màn đêm phương Đông. Ngay trên một gò đất, chàng dựng một cội sồi lớn đã bị tỉa trụi cành lá bốn bề, khoác lên nó bộ giáp chói lọi lột từ tay thủ lĩnh Mezentius, như một chiến lợi phẩm kính dâng ngài - Chúa tể Chiến tranh vĩ đại; chàng gắn lên đó những chùm lông vũ đẫm máu, những ngọn giáo gãy, cùng tấm giáp ngực bị đâm thủng ở mười hai nơi; chàng buộc tấm khiên đồng bên tay trái, và treo thanh gươm chuôi ngà từ cổ áo chiến. Rồi giữa những người đồng đội hoan hỉ — bởi toàn thể tướng lĩnh đều quây quần bên chàng —, Aeneas cất tiếng hô vang những lời khích lệ:

Hỡi những người anh em, chiến công lớn lao nhất đã hoàn thành; mọi nỗi sợ hãi về phần việc còn lại nay hãy tiêu tan. Đây là chiến lợi phẩm của một vị vua ngạo mạn, những hoa trái đầu mùa giành được từ hắn; chính tay ta đã đặt Mezentius ở nơi này. Giờ đây, con đường của chúng ta hướng thẳng tới tường thành của vua xứ Latin. Hãy chuẩn bị vũ khí với một lòng dũng cảm, và để niềm hy vọng đi trước cuộc chiến; chớ để bất kỳ sự trì hoãn ngu ngốc nào cản trở hay những nỗi sợ nhút nhát níu chân ta, ngay khi trời cao cho phép ta nhổ trại nhữ cờ và dẫn đạo quân rời khỏi đồn lũy. Trong lúc này, hãy phó thác cho lòng đất những thể xác chưa được chôn cất của các chiến hữu, bởi sâu thẳm trong dòng Acheron, đây là niềm vinh dự duy nhất còn lại. Hãy đi,

chàng nói, dâng những lễ vật cuối cùng cho những tâm hồn cao quý ấy — những người đã dùng máu mình để giành lấy mảnh đất này làm của chúng ta; và trước hết, hãy đưa Pallas về lại thành phố đang tang tóc của Evander, người có lòng dũng cảm không hề suyuyển khi ngày tăm tối và ngọn sóng cay đắng của cái chết cuốn đi.

Chàng nghẹn ngào cất lời, rồi quay bước trở lại căn lều, nơi lão Acoetes đang canh giữ thi thể vô hồn của Pallas được quàn để mai táng; thuở trước, ông từng là kẻ mang giáp cho Evander ở xứ Parrhasia, nhưng giờ đây đã bước đi dưới những điềm gót tối tăm hơn, mang trọng trách là kẻ hầu cận cho đứa con nuôi yêu dấu. Xung quanh là toàn thể gia nhân cùng đông đảo người Troia, và những người phụ nữ xứ Ilium xõa tung mái tóc để tang theo phong tục của họ. Khi Aeneas bước qua ngưỡng cửa cao, họ đấm ngực và cất tiếng khóc than vang dội, khiến cung điện rền rĩ trước nỗi tiếc thương đau đớn. Bản thân chàng, khi nhìn thấy chiếc gối đỡ lấy cái đầu và gương mặt tuấn tú của Pallas, cùng vết thương hoác miệng trên bầu ngực nhẵn nhụi do mũi giáo xứ Ausonia gây ra, liền tuôn trào dòng lệ và cất lời:

Oái oăm thay, hỡi chàng thiếu niên bất hạnh, liệu số phận trong ngày vui tươi trở lại có nỡ tước đi của ngươi cảnh tượng vương quốc chúng ta, cùng khúc khải hoàn bước vào dinh thự của cha ngươi hay chăng? Ta đâu từng đưa ra lời hứa hẹn này với Evander, thân phụ ngươi, vào lúc ta từ biệt, khi ông ôm lấy ta và giục ta tiến tới một đế nghiệp rộng lớn, nhưng đồng thời cũng đầy lo âu cảnh báo rằng người dân nơi đây rất dũng mãnh, tính tình lại ngoan cố trong chiến trận. Và giờ đây, bị vướng lầm trong niềm hy vọng hão huyền, có lẽ ông đang dâng lời khấn nguyện và chất đầy lễ vật trên các bàn thờ; còn chúng ta, đoàn người tang tóc, đang lê bước trong nghi lễ trống rỗng bên thi hài một người giờ đây chẳng còn nợ gì cõi thiên thai. Thật khốn khổ! Ngươi sẽ phải chứng kiến đứa con trai mình bị tàn sát dã man; liệu đây có phải là khúc khải hoàn đoàn tụ mà chúng ta hằng mong đợi? Liệu đây có phải là lời đảm bảo chắc chắn của ta? Than ôi, tấm khiên nào đã mất hỡi Iülus của ta, đối với xứ Ausonia và đối với chính ngươi!

Khúc ai điếu này dứt lời, chàng ra lệnh nâng thi thể đầy thương xót lên, và phái một ngàn binh sĩ được chọn lựa từ toàn quân để làm nhiệm vụ hộ tống danh dự cuối cùng, hòa chung giọt lệ với người cha; đó là một sự an ủi nhỏ nhoi trong nỗi đau lớn lao, dẫu vậy vẫn là điều mà người phụ thân bất hạnh đáng được hưởng. Những người khác nhanh chóng đan một chiếc cáng bằng những nhành cây dâu rừng và chồi sồi mềm mại, rồi phủ lên những chiếc gối chất cao một lớp lá um tùm. Tại đây, họ đặt cậu lên, cao trên chiếc giàn mộc mạc; tựa như một đóa hoa violet dịu dàng hay nhành hoa lan dạ hương rũ rượi bị bàn tay thiếu niên hái xuống, mà vẻ rạng rỡ cùng nét kiều diễm vẫn chưa phai tàn, nhưng đất mẹ muôn đời chẳng còn nuôi dưỡng hay ban cho sức mạnh nữa. Khi ấy, Aeneas mang ra hai tấm áo tía cứng đờ nạm vàng mà chính đôi tay của Dido xứ Sidon, khi xưa từng hạnh phúc biết bao với công việc ấy, đã dệt cho chàng, và đan những sợi tơ vàng tinh tế vào khung cửi. Một trong số đó được chàng u buồn quấn quanh thân thể Pallas như một vinh dự cuối cùng, che phủ lớp vải ấy lên mái tóc định mệnh sẽ hóa thành tro bụi; đồng thời chàng cũng chất đống biết bao chiến lợi phẩm từ các trận chiến xứ Laurentum, và ra lệnh cho đoàn chiến lợi phẩm diễu hành qua trong hàng ngũ kéo dài; đi kèm là những con ngựa cùng vũ khí mà chàng đã tước đoạt từ kẻ thù, và cả những kẻ bị tróiặt tay sau lưng, những kẻ mà chàng sẽ hiến tế cho vong hồn Pallas, rưới dòng máu tử trận của chúng lên ngọn lửa thiêng. Chàng cũng ra chiến lệnh cho các thủ lĩnh mang theo những thân cây được trang điểm bằng áo giáp của kẻ địch, khắc lên đó tên tuổi của những kẻ bại trận. Lão Acoetes bất hạnh được dẫn đi, kiệt quệ vì tuổi già, ông đấm ngực, cào xé khuôn mặt mình, và ngã sấp người xuống đất. Họ cũng dắt ra chiếc chiến xa đẫm máu xứ Rutulian; theo sau là chú chiến mã Aethon đang khóc ròng, lớp trang bị đã được tháo cởi, và những giọt mồ hôi lớn thấm ướt mặt nó. Kẻ khác mang ngọn giáo và chiếc mũ trụ của chàng, bởi mọi thứ còn lại đều là chiến lợi phẩm của Turnus. Tiếp đó là đoàn người Teucria và toàn thể người Tyrrhenia trong trang phục tang tóc, cùng những chiến binh Arcadia với ngọn giáo đảo ngược. Khi toàn bộ đoàn hộ tống dài dằng dặc đã đi qua, Aeneas dừng bước, thở dài thườn thượt, rồi cất lời: 'Một lần nữa, định mệnh khắc nghiệt của chiến tranh lại gọi chúng ta rời đi để hướng về những giọt nước mắt khác: chào mi mãi mãi, hỡi vương tử Pallas, và mãi mãi vĩnh biệt.'

Nói dứt lời, chẳng ngập ngừng thêm, chàng quay gót hướng về những bức tường cao và tiến bước về phía trại của mình.

Và lúc ấy, các sứ thần từ thành phố Latin đã tới, trên tay cầm những cành ô liu được uốn vòng, khẩn khoản xin chàng rủ lòng thương trả lại những thi thể đang phơi thây khắp cánh đồng bởi gươm giáo, để họ được đưa về chôn cất trong lòng đất: chiến tranh đâu kéo dài mãi với những kẻ đã ngục ngã và mất đi hơi thở; xin hãy ban ân huệ này cho những kẻ từng được gọi là bạn hữu và là cha của các cô dâu họ. Aeneas rộng lượng chấp thuận với tấm lòng tử tế và nhã nhặn, không hề cự tuyệt lời cầu xin của họ, rồi tiếp lời: 'Hỡi những người Latin, cơn u mê nào của số phận đã trói buộc các ngươi vào lưới tròng chiến tranh, khiến các ngươi phải chối bỏ tình bằng hữu của chúng ta? Các ngươi đến cầu xin hòa bình cho những thể xác vô tri đã bị số phận chiến trận định đoạt hay sao? Ta sẵn lòng ban điều đó ngay cả cho những kẻ còn sống. Ta đến đây chẳng vì điều gì khác ngoài việc định mệnh đã ban cho ta mảnh đất này làm chốn dung thân; ta cũng chẳng gây chiến với nhân dân các ngươi; chính vua của các ngươi mới là kẻ phá vỡ hiệp ước và chọn cách trao trọn niềm tin vào gươm giáo của Turnus. Đáng lẽ Turnus mới là kẻ phải đối mặt với cái chết ngày hôm nay. Nếu hắn muốn chiến đấu đến cùng và trục xuất người Teucria, lẽ ra hắn nên giáp mặt ta ở nơi này với binh đao; khi ấy, kẻ nào được trời cao hoặc chính tay mình ban cho sự sống thì người đó đã được sống. Giờ đây, hãy đi đi, và nhóm lên ngọn lửa thiêu rụi những người đồng hương bất hạnh của các ngươi.'

Aeneas dứt lời; họ đứng lặng trong thinh không, ánh mắt đăm đăm nhìn nhau đầy kiên định. Khi ấy, lão Drances — kẻ vẫn luôn căm ghét và chỉ trích Turnus không ngớt — mới cất lời đáp lại:

Hỡi tráng sĩ Troia, người có danh tiếng lẫy lừng và vũ nghệ tuyệt luân, ta phải dùng lời ca ngợi nào để tán dương lòng nhân từ thánh thần của ngài? Liệu ta nên kinh ngạc trước sự công minh của ngài trước, hay những gian truân nơi chiến trận? Phần chúng ta, ta sẽ mang những lời này về thành phố tổ tiên với lòng biết ơn, và nếu số phận mở lối, sẽ gắn kết ngài nên một với Vua Latinus. Cứ để Turnus tự đi tìm kiếm liên minh cho riêng mình. Trái lại, sẽ là niềm hạnh phúc cho chúng ta khi được dựng xây những bức tường thành kiên cố do định mệnh định đoạt, và ghé vai gánh vác những khối đá của thành Troy.

Hắn kết lời như vậy, và tất cả đồng thanh lẩm bẩm tán thành. Một hiệp ước đình chiến kéo dài mười hai ngày được thiết lập; và để làm trung gian cho nền hòa bình ấy, người Teucria cùng người Latin vô tư đi lại lẫn lộn giữa những sườn đồi rừng rậm mà chẳng hề sợ hãi điều gì. Những thân cây tần bì cao vút vang vọng tiếng búa rìu; họ đật ngã những cội thông chọc trời, bận rộn bổ những khúc sồi và gỗ tuyết tùng thơm ngát bằng những chiếc nêm, rồi kéo những cây thanh sơn trà trên những chiếc xe bò kẽo kẹt.

Và giờ đây, Tin đồn bay lượn, sứ giả mang theo nỗi buồn nặng trĩu, đã lấp đầy Evander, gia quyến cùng thành phố của ông bằng chính câu chuyện vừa mới ca ngợi chiến thắng của Pallas trên đất Latium. Dân chúng Arcadia tuôn ra các cổng thành, vội vã chộp lấy những ngọn đuốc tang lễ theo phong tục cổ xưa; con đường bừng sáng bởi hàng dài ngọn lửa rực rỡ, chia cắt những cánh đồng thành một lối đi rộng thênh thang; dòng người Phrygia vừa tới liền hội ngộ và hòa vào đoàn người tang tóc. Khi các phu nhân nhìn thấy toàn bộ đoàn người tiến sát dinh thự, họ cất tiếng khóc lóc thảm thiết làm chấn động cả thị trấn. Nhưng chẳng sức mạnh nào có thể kìm giữ được Evander; ông lao đến giữa đám đông; chiếc cáng được đặt xuống; ông ôm chầm lấy Pallas trong những giọt nước mắt nghẹn ngào và tiếng thở dài thườn thượt, và mãi một hồi lâu nỗi đau đớn mới chịu buông tha để giọng nói của ông được cất lên trọn vẹn.

Hỡi Pallas! Lời hứa của con với phụ thân đâu phải thế này, rằng con sẽ không liều lĩnh lao vào chốn cuồng nộ của chiến trận. Ta vốn thừa hiểu sức mạnh của tuổi trẻ đầy kiêu hãnh và sự ngọt ngào của vinh quang trong trận chiến đầu đời lớn nhường nào. Than ôi, những hoa trái đầu khúc ca tuổi trẻ và khúc dạo đầu cay đắng của cuộc chiến trên biên cương chúng ta! Than ôi, những lời khấn nguyện và cầu xin của ta mà chẳng một vị thần nào lắng nghe! Còn con, vương miện trinh bạch của người vợ hiền, thật hạnh phúc biết bao khi con đã chết đi mà không phải chứng kiến nỗi đau này! Nhưng ta lại sống qua khỏi giới hạn định mệnh của mình, để ở lại đây làm kẻ sống sót sau đứa con trai thân yêu. Ước gì ta đã gia nhập lực lượng liên minh của thành Troy để rồi bị vùi dập bởi gươm giáo xứ Rutulian! Ước gì sinh mệnh của ta đã được trao đi, và kẻ được khiêng về trong đoàn rước này phải là ta chứ không phải Pallas của ta! Ta sẽ không trách móc các ngươi, hỡi người Teucria, cũng chẳng oán thán hiệp ước hay cái bắt tay hữu nghị giữa chúng ta: tuổi già của ta đã đến lúc phải trả món nợ ấy. Dẫu vậy, nếu cái chết yểu mệnh đang chờ đợi con trai ta, thì thật an ủi khi nghĩ rằng nó ngã xuống khi đang dẫn dắt người Teucria tiến vào Latium, và đã tiễn vong hàng ngàn tên lính Volsci trước khi gục ngã. Thật vậy, ta chẳng mong mỏi tang lễ nào cho con xứng đáng hơn những gì mà dũng tướng Aeneas, người Phrygia vĩ đại, các thủ lĩnh Tyrrhenia và toàn quân Tyrrhenia đang dành cho con, hỡi Pallas của ta. Thật lớn lao biết bao những chiến lợi phẩm mà họ mang về từ những kẻ bị tay con tước đoạt sinh mạng; và cả ngươi nữa, hỡi Turnus, giờ đây ngươi cũng đã đứng sững thành một thân cây lớn mặc giáp, nếu tuổi tác và sức lực của ngươi sánh được với nó. Nhưng tại sao, kẻ bất hạnh này, ta lại phải trì hoãn binh đao của người Troia? Hãy đi đi, và đừng quên mang theo thông điệp này đến vị vua của các ngươi: Chính tay ngươi là kẻ đã níu giữ ta ở lại trong cõi đời căm ghét này kể từ khi Pallas ngã xuống, và Turnus chính là món nợ mà ngươi thấy cả con trai lẫn cha già đang đòi hỏi: cho dũng khí và vận may của ngươi, chỉ còn lại phạm vi duy nhất này. Ta chẳng màng đến niềm vui sống; ta không thể; nhưng ta phải mang điều này xuống tận cõi âm sâu thẳm để gặp con trai ta.

Trong khi đó, ánh ban mai dịu hiền đã đánh thức những con người mỏi mệt, đem trở lại nhọc nhằn và công việc: giờ đây chúa công Aeneas và Tarchon đã dựng xong những giàn hỏa táng dọc theo bờ biển quanh co. Tới nơi đây, theo phong tục tổ tiên, mỗi người đã mang thi thể những người thân thích của mình đến; ngọn lửa u ám được nhóm lên bên dưới, và làn khói mịt mù che khuất cả bầu trời cao. Ba lần, trong bộ giáp lấp lánh, họ diễu hành quanh những giàn hỏa táng đang bốc cháy, ba lần cưỡi ngựa vòng quanh ngọn lửa tử thần đầy tang tóc, và cất lên tiếng khóc than. Nước mắt rơi lã chã trên mặt đất và giáp trụ; tiếng gào thét của con người cùng tiếng kèn đồng vang vọng tận trời mây. Rồi người ta ném lên ngọn lửa những chiến lợi phẩm xứ Latinh lột từ những kẻ tử trận, nào mũ trụ và gươm giáo tinh xảo, nào dây cương và nhữngh bánh xe chiến xa rực hồng; những kẻ khác thì ném những món quà quen thuộc, chính là những tấm khiên và thứ vũ khí bất hạnh của người đã khuất. Xung quanh, vô số bò đực cùng heo rừng lông cứng và gia súc được tụ tập từ khắp các vùng miền bị đem ra tề tế, bị tùng xẻo ngay trên những ngọn lửa bùng cháy. Sau đó, chen chúc bên bờ biển, họ ngắm nhìn những người đồng đội đang hóa tro tàn, canh giữ những tàn than của giàn hỏa, và chẳng thể dứt ra được cho đến khi màn đêm đẫm sương quay vòng trên bầu trời lấp lánh ngàn sao.

Cùng lúc ấy, những người Latin bất hạnh ở phía xa xôi đang dựng lên vô số giàn hỏa táng và chôn cất nhiều thi thể xuống lòng đất; và rất nhiều người khác nữa được họ nâng lên mang về những vùng quê lân cận, hoặc gửi trở lại thành phố; phần còn lại, một đống đổ nát hỗn độn khổng lồ không thể nhận dạng, được họ thiêu hủy mà chẳng đếm xỉa hay dành cho chút vinh dự nào; khắp mọi nơi, những cánh đồng rộng lớn rực sáng bởi sự cạnh tranh chen chúc của những giàn lửa. Ánh ban mai thứ ba đã cuốn đi bóng tối lạnh lẽo khỏi bầu trời; trong niềm tang tóc, họ vun cao đống tro tàn, trộn lẫn những mảnh xương từ đống than hồng, rồi chất lên đó một lớp đất ấm áp. Giờ đây, trong những dinh thự của thành phố giàu có Latinus, tiếng ồn ào là lớn nhất và tiếng khóc than vang dội nhất. Nơi đây, các bà mẹ cùng những người vợ bất hạnh của các tráng sĩ, những người chị em đượm buồn và những đứa trẻ mồ côi đang nguyền rủa cuộc chiến thảm khốc cùng cuộc hôn nhân của Turnus, đồng thời giục chính bản thân hắn hãy cầm vũ khí tự mình định đoạt kết cục bằng gươm giáo, bởi hắn cứ khăng khăng đòi lấy địa vị cao nhất và quyền cai trị nước Ý. Drances phẫn nộ khơi sâu thêm tiếng khóc than của họ, và quả quyết rằng chỉ có mình Turnus là kẻ được gọi tên, là kẻ duy nhất được thách thức ra trận. Dẫu vậy, vẫn có vô số lời khuyên đa chiều dành cho Turnus, danh tiếng lẫy lừng của vương hậu che chở cho hắn, và hắn vẫn vươn lên cao ngất trong tiếng tăm của những chiến lợi phẩm giành được một cách xứng đáng.

Giữa cơn chao đảo ấy, và khi sự hỗn loạn lên đến đỉnh điểm, kìa! để tô điểm thêm cho tất cả, các sứ thần từ thành phố của đại vương Diomede mang về thông điệp ảm đạm: chẳng có kết quả gì từ bao công sức và lao nhọc đã bỏ ra; quà cáp, vàng bạc cùng những lời nài nỉ thiết tha đều trở thành vô ích; xứ Latium buộc phải tìm kiếm sự trợ giúp từ binh đao khác, hoặc cầu xin hòa bình từ vị vua Troia. Vì nỗi đau đớn quá đỗi nặng nề, chính Vua Latinus đã ngất lịm đi. Cơn thịnh nộ của thần linh cùng những nấm mồ tươi trước mắt cảnh báo ông rằng Aeneas đang tiến bước dưới ý chí hiển hiện của định mệnh. Vì vậy, ông ban chiếu chỉ hoàng gia triệu tập hội đồng cấp cao của mình, gồm những bậc trưởng bão của nhân dân, và tụ họp họ trong triều đình nguy nga. Họ tề tựu, đổ xô qua những con đường đông đúc để tiến về hoàng cung. Latinus, người cao tuổi nhất và đứng đầu vương tộc, ngồi giữa họ với vương miện ảm đạm trên trán, ra lệnh cho các sứ thần vừa từ thành phố Aetolia trở về hãy tường thuật lại những tin tức họ mang tới, đồng thời yêu cầu một câu trả lời đầy đủ và có trật tự. Khi ấy, mọi giọng nói đều im bặt; và Venulus, tuân theo lời vua, bắt đầu cất lời:

Hỡi các công dân, chúng tôi đã diện kiến Diomede trong doanh trại người Argus, vượt qua hành trình dài và vượt qua mọi hiểm nguy để đặt tay lên vị thủ lĩnh từng đánh gục vùng đất Ilium. Ông đang dựng xây một thị trấn mang tên Argyripa theo tên tổ tiên trên những cánh đồng chinh phục của vùng Garganus xứ Iapygia. Sau khi chúng tôi bước vào và được phép tự do ngôn ngữ, chúng tôi bày biện những lễ vật, trình bày danh tính và quê hương, ai là kẻ xâm lược và lý do chúng tôi bị cuốn đến Arpi. Ông lắng nghe, và điềm đạm đáp lại với nét mặt không hề lay động:

Hỡi những dòng giống may mắn, vương quốc của Saturn, những con người Ausonia cổ đại, cớ sao số phận lại quấy nhiễu sự yên bình của các ngươi và xúi giục các ngươi dấn thân vào những cuộc chiến chẳng rõ ngọn nguồn? Chúng tôi — những kẻ từng rút gươm trên chiến trường Ilium, ta không nỡ kể lại những hao mòn khốc liệt dưới tường thành cao ấy, những sinh mạng vùi sâu nơi dòng Simoïs kia — đã trả giá đầy đủ trên khắp thế gian cho tội lỗi và hình phạt của mình, một đám người mà ngay cả Priam cũng phải rủ lòng thương; như ngôi sao tai ương của Minerva đã rõ, cùng những rặng đá ngầm Euboïc và sự trả thù của Caphereus. Bị xua đuổi khỏi cuộc chiến ấy đến những bờ xa lạ, Menelaus con trai của Atreus đang lưu vong tận những Trụ cột của Proteus, Ulysses đã tận mắt chứng kiến những kẻ khổng lồ Cyclopes ở ngọn Aetna. Ta có nên nhắc đến vương quốc của Neoptolemus, hay những vị thần gia thất của Idomeneus đã lật nhào? Hay những người Locri sống trên bờ biển Libya? Ngay cả lãnh chúa xứ Mycenae, vị tổng tư lệnh của người Achaeans hùng mạnh, cũng ngã gục ngay trên thềm cửa nhà mình dưới nhát kiếm của người vợ độc ác, nơi kẻ ngoại tình đang ẩn nấp trên châu Á đã bị khuất phục. Phải, hay là các thần linh đã tiếc nuối không cho ta trở về với những bàn thờ tổ tiên, để ngắm nhìn người vợ ta hằng khao khát, cùng xứ Calydon kiều diễm! Giờ đây, những cảnh tượng điềm báo kinh hoàng cũng đang đeo bám ta; những đồng đội đã mất nay đã mọc cánh bay vút lên bầu trời, hóa thành những cánh chim lượn lờ quanh các dòng sông — than ôi, hình phạt khủng khiếp dành cho dân tộc ta! — và lấp đầy các vách đá bằng tiếng kêu sầu thảm. Điều này là thứ ta đáng phải hứng chịu kể từ khoảnh khắc ta điên cuồng tấn công những thể xác thần linh bằng gươm thép, và vấy bẩn bàn tay của Venus bằng một vết thương. Xin đừng, chớ có ép ta vào những cuộc chiến như thế. Ta chẳng có cuộc chiến nào với thành Troy nữa kể từ khi những tòa tháp của nó ngã đổ, và ta cũng chẳng hề hoài niệm với niềm vui những nỗi thống khổ thuở xưa. Hãy quay sang Aeneas với những món quà các ngươi mang đến cho ta từ biên cương tổ tiên. Ta đã từng đứng vững đối đầu với thứ vũ khí lạnh lùng của hắn, và giáp lá cà với hắn; hãy tin vào một kẻ đã từng trải nghiệm, rằng hắn vươn lên uy nghi nhường nào trên tấm khiên của mình, và cuồng phong dữ dội thế nào khi hắn vung ngọn giáo. Giá như vùng đất Ida sinh thêm hai kẻ giống như hắn, thì Dardanus đã tiến đánh các thành phố của Inachus, và Hy Lạp nay đã phải khóc than cho sự xoay vần của định mệnh. Trong suốt thời gian chần chừ trước thành phố kiên cố của người Troia ấy, chính Hector và Aeneas là những kẻ đã kìm chân chiến thắng của người Hy Lạp và đẩy lùi bước tiến của họ cho đến năm thứ mười. Cả hai đều rực rỡ lòng dũng cảm, cả hai đều lỗi lạc nơi chiến trận; nhưng Aeneas đứng đầu về đạo nghĩa. Hãy để tay các ngươi kết nối trong hiệp ước nếu có thể; nhưng hãy cẩn trọng để vũ khí của các ngươi không va chạm với hắn.

Bệ hạ nhân từ nhất, ngài vừa lắng nghe câu trả lời của vị quốc vương ấy, cũng như lời khuyên của ông ta cho cuộc chiến cam go của chúng ta.

Vừa dứt lời sứ thần, một thứ âm thanh xì xào đa chiều đã chạy dọc qua những đôi môi bối rối của người Ausonia; tựa như khi những khối đá cản dòng chảy của một con sông, nước bọt tung tóe trong vũng nước bị chặn lại, và hai bên bờ rầm rì hòa theo con sóng đang réo rít. Ngay khi tâm trí họ bình tâm và những đôi môi đang hối hả khép lại, nhà vua, trước hết cất lời ca ngợi các vị thần, bắt đầu từ ngai vàng cao ngất:

Hỡi những người Latin, giá như từ trước chúng ta đã định đoạt được đường lối của đất nước thì mọi chuyện đã tốt hơn biết bao; thay vì tề tựu bàn thảo vào lúc kẻ thù đã ngồi ngay trước cổng thành thế này. Hỡi các đồng bào, chúng ta đang tiến hành một cuộc chiến sai thời điểm với một chủng tộc thần thánh, bất khả chiến bại, không hề gục ngã trong giao tranh, những kẻ thậm chí chẳng chịu buông gươm ngay cả khi đã bị khuất phục. Nếu các ngươi từng đặt hy vọng vào lời kêu gọi viện binh từ Aetolia, hãy từ bỏ nó đi; dẫu hy vọng của mỗi người là thuộc về riêng họ, các ngươi cũng thừa nhận con đường ấy chật hẹp nhường nào. Hơn thế nữa, các ngươi đang tận mắt chứng kiến và tận tay sờ nắm sự sụp đổ toàn diện của vận mệnh chúng ta. Ta không khiển trách bất kỳ ai; những gì lòng dũng cảm tối đa có thể làm thì đã làm xong; chúng ta đã chiến đấu bằng toàn bộ sức mạnh của vương quốc. Giờ đây, ta sẽ bộc bạch những điều ta còn đang đắn đo suy tính và dự định, rồi vắn tắt chỉ dẫn cho các ngươi chú tâm lắng nghe. Có một vùng đất cổ xưa thuộc sở hữu của ta giáp với con sông Tuscan, kéo dài tít tắp về phía Tây vượt qua biên giới Sicania. Người Aurunca và Rutuli gieo trồng trên đó, cày xới những ngọn đồi cứng nhắc bằng lưỡi cày, và chăn thả gia súc ở những nơi hiểm trở nhất. Hãy để toàn bộ vùng đất này, với một dải núi cao phủ đầy thông, thuộc về người Teucria trong tình bằng hữu; hãy cùng nhau đưa ra những điều khoản hiệp ước tốt đẹp, mời gọi họ làm đồng minh của vương quốc chúng ta; hãy để họ định cư nếu họ có ý nguyện đó, và dựng nên một thành phố. Nhưng nếu họ có ý định thử sức ở những bờ cõi khác và một dân tộc khác, và có thể chịu đựng việc rời bỏ mảnh đất của chúng ta, thì chúng ta hãy đóng hai mươi con tàu bằng gỗ sồi Ý, hoặc nhiều hơn nữa tùy theo số lượng họ có thể chèo lái; gỗ nằm ngổn ngang bên mép nước cho tất cả mọi người; hãy để họ ấn định số lượng và kiểu dáng của tàu thuyền, còn chúng ta sẽ cung cấp đồng, nhân lực, và các bến tàu. Hơn thế nữa, ý nguyện của chúng ta là một trăm đại sứ có địa vị cao nhất xứ Latium sẽ lên đường mang theo lời lẽ của chúng ta để phê chuẩn hiệp ước, giơ cao những cành cây hòa bình trong tay, mang theo quà tặng là vàng bạc và ngà voi, cùng chiếc ghế ngai vàng và tấm áo choàng sọc — biểu tượng vương quyền của chúng ta. Hãy cởi mở hiến kế, và cứu rỗi lấy đất nước đang kiệt quệ của chúng ta.

Khi ấy, Drances — kẻ mang tâm địa ghen ghét, bị châm ngòi bởi sự tức giận và cay đắng trước tiếng tăm của Turnus, một kẻ giàu có về ngôn từ và nhanh mồm nhanh miệng dẫu đôi tay lạnh ngắt nơi chiến trận, không phải là một kẻ mưu sĩ tầm thường và có thế lực trong các phe phái — xuất thân quý tộc từ dòng dõi người mẹ trong khi nguồn gốc bên cha lại mờ mịt —, đứng dậy, dùng những lời lẽ ấy để châm ngòi và thổi bùng ngọn lửa phẫn nộ trong lòng họ:

Hỡi bệ hạ nhân từ, điều mà ngài đang suy tính chẳng hề mờ ám đối với bất kỳ ai và chẳng cần đến tiếng nói của chúng ta. Tất cả đều thú nhận họ hiểu rõ vận mệnh quốc gia chúng ta đang chao đảo thế nào; nhưng những lời nói ấy đã bị nghẹn lại. Hãy để kẻ đó ban sự tự do ngôn luận và hạ thấp hơi thở kiêu ngạo của mình xuống — kẻ mà vì sự cai trị thảm họa cùng con đường lệch lạc của hắn (ta sẽ nói thẳng, dẫu hắn có đe dọa ta bằng gươm giáo và cái chết), chúng ta đã chứng kiến bao ngôi sao chiến trận lụi tàn và toàn thành phố chìm trong tang tóc; trong khi hắn, tự tin trong những cuộc trốn chạy, lại tấn công trại lính Troia và khiến bầu trời phải run rẩy trước vũ khí của hắn. Hãy thêm một điều nữa vào những món quà của ngài, vào tất cả những thứ giàu sang mà ngài ra lệnh gửi đi hoặc hứa hẹn với người Dardanus, hỡi vị vua nhân từ nhất; chỉ một điều duy nhất ấy thôi: xin đừng để niềm đam mê của bất kỳ ai lấn át ngài khỏi việc gả chính con gái mình cho một vị hoàng tử lừng lẫy và một cuộc hôn nhân xứng đáng, đồng thời gắn kết nền hòa bình này bằng một hiệp ước vĩnh cửu. Thế nhưng, nếu tâm can chúng ta đều đang run rẩy sợ hãi đến nhường ấy, thì hãy khẩn khoản van xin chính hắn, trực tiếp cầu xin hắn rủ lòng thương nhường bước, trả lại quyền lợi chính đáng cho vua cha và đất nước. Cớ sao ngài cứ hết lần này đến lần khác đẩy những người dân bất hạnh này vào hiểm cảnh nhãn tiền như vậy, hỡi nguồn cội và dòng suối của những nỗi thống khổ xứ Latium? Trong chiến tranh chẳng có sự an toàn nào cả; tất cả chúng ta đều khẩn cầu ngài ban hòa bình, hỡi Turnus, và chiếc ấn tín duy nhất làm cho hòa bình ấy trở nên bất khả xâm phạm. Chính ta là kẻ đầu tiên, chính ta — kẻ mà ngươi vẫn vẽ ra như kẻ thù, dẫu ta chẳng màng điều đó — này đây, ta quỳ sụp dưới chân ngươi. Hãy thương xót lấy những đồng minh của ngươi; hãy nguôi giận, và rút lui trước kẻ chiến thắng của ngươi. Chúng ta đã chứng kiến quá đủ những cuộc tháo chạy, chết chóc và cảnh hoang tàn trên khắp các vùng đất rộng lớn của mình. Hoặc nếu vinh quang kích động ngươi, nếu sức mạnh ấy sục sôi trong lồng ngực ngươi, và nếu một dinh thự quá đỗi hấp dẫn đối với ngươi như của hồi môn, thì hãy can đảm lên, và hiên ngang tiến bước đối mặt với kẻ thù. Thật vậy, để Turnus có được người vợ vương giả của mình, chúng ta phải nằm rải rác trên các cánh đồng, những sinh mạng vô giá trị, một đám đông không được chôn cất và chẳng ai tiếc thương. Còn ngươi nữa, nếu ngươi có chút sức mạnh nào, nếu vị Thần Chiến tranh ngự trị trong ngươi như ở tổ tiên ngươi, hãy nhìn thẳng vào mặt kẻ đang thách thức ngươi...

Nghe những lời đó, cơn giận dữ của Turnus bùng cháy. Hắn gầm lên, và bộc phát ra những lời lẽ trầm đục:

Drances, lời lẽ của ngươi quả thực rất dồi dào và lưu loát vào thời điểm chiến tranh kêu gọi hành động; và khi các bậc trưởng bão được triệu tập thì ngươi luôn có mặt đầu tiên. Nhưng chúng ta chẳng cần những lời nói suông để lấp đầy viện nguyên lão của mình, khi mà ngươi có thể thoải mái vung vẩy chúng một cách an toàn trong lúc những bức tường thành vẫn che chắn kẻ thù, và các chiến hào chưa ngập ngụa máu tươi. Cứ tiếp tục sấm sét bằng nghệ thuật hùng biện đi, thói quen thường lệ của ngươi: cứ buộc tội ta là hèn nhát đi, hỡi Drances, khi mà chính đôi tay ngươi đã chất đống biết bao người Teucria trong các vụ thảm sát, và những chiến lợi phẩm vinh quang của ngươi điểm tô rợp các cánh đồng. Cuộc thử thách đang rộng mở để xem dũng khí thực sự có thể làm được gì; và quả thực kẻ thù của chúng ta cũng chẳng phải ở đâu xa; chúng đang bao vây tường thành chúng ta từ mọi ngả. Chúng ta có định ra gặp chúng không? Còn chần chừ gì nữa? Liệu sự dũng cảm của ngươi có mãi mãi nằm ở cái lưỡi gió máy và đôi chân nhát gan đó hay không? ... Kẻ chiến thắng ta ư? Liệu có ai dám sỉ nhục ta là kẻ bại trận, khi họ tận mắt chứng kiến dòng Tiber dâng đầy máu xứ Ilium, toàn bộ gia tộc và nhân dân của Evander bị quật ngã, và người Arcadia bị tước đoạt giáp trụ? Bitias và đại tướng Pandarus hùng mạnh ngày trước đâu có đánh giá ta như thế, hay một ngàn chiến binh mà chỉ trong một ngày tay ta đã tiễn xuống âm ti, dẫu ta bị kẹt trong những bức tường thành của chúng và bị vây kín giữa các chiến hào của kẻ địch. Trong chiến tranh chẳng có sự an toàn nào. Đồ ngốc! Hãy giữ lời sấm truyền ấy cho đầu của người Dardanus và vận mệnh của chính ngươi đi. Cứ tiến lên đi; đừng ngớt gây hỗn loạn bằng những nỗi sợ hãi của ngươi, cứ ca ngợi sức mạnh của một chủng tộc đã bị đánh bại hai lần đi, và hạ nhấp vũ khí của Latinus xuống trước chúng. Giờ đây, các vương hầu của người Myrmidon đang run rẩy trước vũ khí Phrygia, giờ đây con trai của Tydeus và Achilles xứ Larissa, cùng dòng sông Aufidus đang lùi bước trước con sóng Adriatic. Hay là khi kẻ tiểu nhân xảo trá đó vờ vưng co rúm trước lời lăng mạ của ta, và mài giũa những lời vu khống bằng sự sợ hãi! Sẽ chẳng bao giờ đôi tay này — hãy bình tĩnh nào! — tước đi một linh hồn như thế của ngươi; cứ để nó ở lại với ngươi, và trú ngụ trong lồng ngực đó của ngươi. Giờ đây ta quay lại với ngươi, hỡi bệ hạ, cùng những quyết định trọng đại của ngài. Nếu ngài không còn đặt thêm chút hy vọng nào vào binh đao của chúng ta, nếu mọi thứ thực sự đã rời bỏ chúng ta, và một lần thất thủ đã là sự hủy diệt hoàn toàn, vận mệnh chúng ta đã vượt quá tầm cứu vãn, thì hãy cầu xin hòa bình và giơ cao đôi tay không tấc sắt. Thế nhưng hỡi ôi! Giá như chúng ta còn chút dũng khí thuở nào, thì nỗ lực của kẻ ấy — vượt trên tất cả — sẽ thật diễm phúc và tinh thần sẽ thật lỗi lạc biết bao, kẻ thà ngã sấp trong cái chết và một lần cắn chặt xuống đất còn hơn là chứng kiến cảnh này. Nhưng nếu chúng ta vẫn còn nguồn lực, một đội quân vẫn chưa suy sụp, và những thành phố cùng nhân dân nước Ý vẫn đứng vững để viện trợ; nhưng nếu ngay cả người Teucria cũng giành được vinh quang với cái giá bằng máu vô cùng đắt đỏ (họ cũng có những cái chết của riêng mình, và cơn bão giáng xuống tất cả một cách công bằng), thì cớ sao chúng ta lại phải hổ thẹn ngã quỵ ngay tại ngưỡng cửa? Cớ sao sự run rẩy lại bóp nghẹt thân thể chúng ta trước khi tiếng kèn vang lên? Quá khứ và sự đổi thay khôn lường của Thời gian lam lũ thường khôi phục lại sự thịnh vượng; Vận may thường đùa giỡn với con người qua những chuyến ghé thăm ngắt quãng rồi lại một lần nữa thiết lập họ. Người Aetolian xứ Arpi sẽ không giúp chúng ta; nhưng Messapus sẽ giúp, và Tolumnius may mắn, cùng các vị thủ lĩnh được phái đến từ muôn dân tộc; danh tiếng cũng sẽ chẳng tiếc nuối gì mà không đi theo tinh hoa của Latium và vùng đất Laurentum. Nàng Camilla xứ Volsci cũng đang ở bên chúng ta, dẫn đầu đoàn kỵ binh của mình, những đội quân rực rỡ trong lớp áo giáp đồng. Nhưng nếu chỉ có mình ta là kẻ bị người Teucria thách đấu cho trận chiến, nếu đó là ý nguyện của các ngươi, và ta là rào cản cho lợi ích chung, thì Chiến thắng không hề căm ghét hay xa lánh đôi tay ta đến mức ta phải khước từ bất kỳ nhiệm vụ nào vì một hy vọng lớn lao nhường ấy. Ta sẽ dũng cảm đối mặt với hắn, dẫu hắn có vượt trội hơn cả Achilles vĩ đại và khoác lên mình bộ giáp do chính tay Vulcan rèn đúc. Với ngài và với phụ thân Latinus của ta, ta — Turnus, kẻ không thua kém bất kỳ ai về lòng dũng cảm từ thuở xưa — xin dâng hiến sinh mạng này. Aeneas chỉ gọi một mình hắn: hãy để hắn làm thế, ta khẩn cầu: xin đừng để Drances phải lấy mạng sống của mình để xoa dịu cơn thịnh nộ của thần linh này, nếu đó là sự thật, hay giành lấy vinh quang của lòng dũng cảm.

Cứ thế, họ tranh cãi lẫn nhau trong sự bất định; còn Aeneas thì rời khỏi doanh trại để tiến vào giao chiến. Kìa, một sứ giả lao đến gieo rắc sự hỗn loạn khắp hoàng cung, làm ngập tràn thị trấn bằng những hồi chuông báo động lớn: người Teucria, được xếp thành đội hình chiến đấu cùng lực lượng Tyrrhenia, đang hành quân dọc theo dòng sông Tiber và tràn ngập cánh đồng. Ngay lập tức, tâm can xôn xao, tim đập chân tay run rẩy và ngơn giận bùng lên trong sự kích động dữ dội giữa đám đông. Những bàn tay vội vã chộp lấy vũ khí; các tráng niên hò hét đòi vũ khí; các bậc trưởng bão rơi lệ và lầm bầm đầy ảm đạm. Cùng lúc đó, một tiếng động lớn bùng lên tầng cao trong những cuộc tranh cãi hỗn tạp, tựa như khi đàn chim tình cờ đậu trên một lùm cây cao, hay những con thiên nga cất tiếng kêu khàn đợt bên những vũng nước rộn ràng âm thanh trên dòng sông đầy cá Padusa. 'Phải, hỡi các công dân!' Turnus hét lên, nắm bắt thời cơ: 'hãy tề tựu hội đồng và ngồi ca ngợi hòa bình, trong lúc chúng đang lao đến chiếm đoạt vương quyền bằng binh đao!' Chẳng nói thêm lời nào, hắn bật dậy và lao vọt khỏi những sảnh đường cao. 'Ngươi, Volusus,' hắn thét lên, 'hãy ra lệnh cho các tiểu đoàn Volsci vũ trang, và dẫn quân Rutuli xuất trận. Còn ngươi, Messapus, và Coras cùng người anh em, hãy tản kỵ binh vũ trang của các ngươi rộng khắp cánh đồng. Hãy để một phân đội cố thủ các cổng thành và trấn giữ các tháp canh: phần còn lại của đạo quân hãy tấn công cùng ta nơi ta chỉ huy.' Toàn thị trấn đổ xô ra tường thành; chính chúa công Latinus, hoảng loạn trước tình huống ngam nghèo, rời khỏi hội đồng và gác lại những dự định cao cả của mình, tự trách bản thân vô cùng vì đã không chủ động chào đón Aeneas không cần hỏi, và biến hắn thành con rể lẫn thành lũy của thành phố. Kẻ thì cố thủ các cổng thành, kẻ thì mang đá và cọc gỗ đến tăng viện. Tiếng kèn lệnh khàn đợt cất lên âm điệu đẫm máu của chiến tranh. Vòng vây hỗn tạp gồm những thiếu niên và các bà phu nhân bao bọc lấy tường thành. Cùng lúc đó, vương hậu cùng đông đảo các bà mẹ tiến lên mang theo lễ vật đến ngôi đền nguy nga của Pallas, đi bên cạnh bà là thiếu nữ Lavinia, nguyên nhân của mọi nỗi thống khổ ấy, với đôi mắt đẹp đỗi hướng xuống đất. Các phu nhân bước vào, và trong lúc ngôi đền tỏa khói nghi ngút từ hương trầm, họ cất tiếng khóc than thảm thiết từ ngưỡng cửa cao: 'Thiếu nữ mang giáp, nữ thần Tritonian, chúa tể chiến tranh, hãy dùng tay ngài bẻ gãy ngọn giáo của tên cướp bóc Phrygia, quật ngã hắn cắm mặt xuống đất và đập tan hắn bên dưới những cổng thành cao ngất của chúng ta.' Turnus vội vã khoác lên mình bộ giáp chiến, và ngay lúc ấy đã mặc chiếc áo giáp ngực lấp lánh với những lớp vảy đồng chập chờn, thắt lưng đôi ủng bằng vàng, trán hãy còn trần và thanh gươm đeo bên hông; hắn chạy vút xuống từ đỉnh pháo đài chói lọi sắc vàng, hân hoan chờ đón kẻ thù. Tựa như một con ngựa đứt dây cương, cuối cùng được tự do, lao vút khỏi chuồng và phóng ra đồng cỏ rộng mở, nó hoặc phi thẳng tới bãi cỏ của bầy ngựa cái đang quây quần, hoặc đằm mình, theo thói quen, dưới dòng nước quen thuộc của con sông, phóng vọt lên và hí vang với chiếc cổ vươn cao, kiêu hãnh, bờm tung bay qua cổ và vai. Camilla cùng đội quân Volsci đối đầu trực diện với hắn ngay tại cổng thành; công chúa nhảy xuống ngựa, và toàn bộ phi đội của nàng theo gương ấy cũng trượt xuống mặt đất. Khi ấy nàng cất lời:

Turnus, nếu lòng dũng cảm có bất kỳ sự tự tin chính đáng nào, ta dám dấn thân và hứa hẹn sẽ giao chiến với kỵ binh của Aeneas, tiến lên đối đầu với kỵ binh Tyrrhenia. Hãy cho phép đôi tay ta thử thách những hiểm nguy đầu tiên của chiến tranh: còn chàng, hãy ở lại dưới chân tường thành bộ hành để bảo vệ thành phố.

Nghe vậy, Turnus, với đôi mắt đăm đăm nhìn thiếu nữ đáng sợ: 'Hỡi đóa hoa thiếu nữ của nước Ý, làm sao ta có thể bày tỏ, làm sao để chứng minh lòng biết ơn của mình đây? Nhưng giờ đây, vì tinh thần của nàng vượt trên mọi lời ca ngợi, hãy chia sẻ nhọc nhằn này với ta. Aeneas, theo báo cáo từ những thám tử ta phái đi, đã cho kỵ binh nhẹ tiến lên trước để quấy rối chúng ta và càn quét các cánh đồng; còn bản thân hắn đang hành quân tiến về thành phố qua sườn núi hoang vắng dốc đứng. Ta đang sắp đặt một mưu kế chiến tranh trên lối đi của hắn ở sườn đồi phủ đầy rừng rậm, để chặn một hẻm núi trên đường cái quan bằng các lực lượng vũ trang. Phần nàng, hãy nghênh đón và giao chiến với kỵ binh Tyrrhenia; đi cùng nàng sẽ là dũng tướng Messapus, các phi đội Latin, và phân đội của Tiburtus: nàng cũng hãy đảm nhận trọng trách của một thủ lĩnh.'

Nói rồi, chàng dùng những lời tương tự để khích lệ Messapus và các vị tướng đồng minh vào trận chiến, rồi tiến về phía kẻ thù. Có một khúc uốn cong quét rộng của thung lũng, được tạo ra cho các cuộc phục kích và mưu mẹo chiến trận. Những tán lá rậm rạp tối tăm vây quanh nó từ cả hai phía, và một lối mòn trọc dẫn vào đó qua một hẻm núi hẹp đầy khó khăn. Ngay phía trên nó, trên những tháp canh của đỉnh đồi, nằm một khoảng phẳng bất ngờ, được che khuất trong chốn ẩn náu, dù người ta có muốn tấn công từ phải sang trái hay đứng trên sườn núi lăn những tảng đá nặng xuống. Nơi đây nàng vượt qua bằng một con đường quen thuộc, và chiếm lấy cứ điểm, ngự trị trong khu rừng đầy mưu chước.

Trong khi đó, trên chốn thiên cung, ái nữ của Latona hướng về phía Opis nhanh nhẹn — một trong số những thiếu nữ đồng hành và băng đoàn linh thiêng của nàng —, rồi buồn bã cất lời:

Camilla đang tiến vào trận chiến khốc liệt, hỡi thiếu nữ, và vô ích khi khoác lên mình vũ khí của chúng ta, dẫu nàng vô cùng thân thiết với ta hơn những người khác. Bởi tình yêu của nàng dành cho Diana không phải mới chớm sinh, cũng chẳng phải tinh thần nàng bị lay động bởi một thứ tình cảm bỗng chốc bùng phát. Bị trục xuất khỏi vương quốc do sự ghen ghét trước quyền lực kiêu ngạo của mình, Metabus đã rời bỏ thị trấn Privernum cổ xưa, mang theo đứa con thơ trong cuộc trốn chạy qua chiến tranh và giao tranh, người bạn đồng hành trong chốn lưu vong của ông, và đặt tên con bé theo tên người mẹ Casmilla, chỉ thay đổi đi chút ít thành Camilla. Bế con bé trước ngực, ông tìm kiếm một dãy núi rừng hoang vu kéo dài; bốn bề vũ khí đầy phẫn nộ áp sát ông, và binh lính Volsci rần rần tản ra vây quanh. Kìa, giữa lúc trốn chạy, dòng Amasenus cuồn cuộn bùng lên bọt sóng tràn bờ, do những đám mây trút nước quá đỗi nặng nề. Ông định bơi qua nó; nhưng tình yêu dành cho đứa trẻ thơ giữ chân ông lại trong nỗi lo âu cho một gánh nặng quá đỗi thân thương. Trong lòng ngẫm nghĩ trăm chiều, cuối cùng ông đành miễn cưỡng quyết định một cách đột ngột: ngọn giáo lớn mà người chiến binh tình cờ mang theo trong bàn tay rắn rỏi của mình, làm bằng gỗ sồi già rắn chắc được tôi luyện, ông buộc đứa con gái được quấn trong vỏ cây bọc nút từ trong rừng vào đó, buộc nó cân bằng quanh phần giữa của ngọn giáo; vung nó trong bàn tay phải vĩ đại, ông cất tiếng hô vang: "Hỡi vị thần nhân từ, kẻ trú ngụ nơi rừng sâu, ái nữ của Latona, một người cha xin hiến dâng đứa trẻ này phục vụ ngài; đây là thứ vũ khí mà nó đang cầm, đứa bé cầu xin ngài, đang bay qua bầu trời trốn chạy kẻ thù. Xin hãy đón nhận nó, ta khẩn cầu, hỡi nữ thần, làm của riêng ngài, kẻ giờ đây ta phó thác cho vận may của gió trời." Ông nói, và giật lùi cánh tay, phóng đi thân giáo đang xoay tít: dòng nước gầm thét; trên con sông đang chảy xiết, tội nghiệp Camilla lướt đi trên ngọn vũ khí đang réo rít. Còn Metabus, khi một nhóm đông mạnh đang áp sát gắt gao hơn, liền lao mình xuống dòng sông, và trong sự đắc thắng, nhổ ngọn giáo cùng đứa bé — món quà của ông dâng lên Trivia — khỏi thảm cỏ xanh rờn. Chẳng có thành phố nào từng đón nhận ông trong nhà hay sau thành lũy, tính hoang dã của ông cũng chưa từng chịu khuất phục trước điều đó; ông sống cuộc đời mình trên những ngọn đồi chăn gia sinh hoang vắng. Nơi đây ông nuôi dưỡng con gái mình trong bụi rậm giữa những lùm cây chằng chịt, bằng sữa từ bầu vắt của một con ngựa rừng cái, vắt dòng sữa ấy vào đôi môi mềm mại của con bé. Và ngay khi đứa trẻ đứng vững và đi thẳng trên đôi chân của mình, ông trang bị cho tay con bé một chiếc lao nhọn, treo ống tên và cây cung từ đôi vai nhỏ bé của nó. Thay vì vàng để kẹp mái tóc, thay vì chiếc váy dài thướt tha, tấm da hổ buông thõng sau lưng con bé. Ngay từ lúc đó, bàn tay mềm mại của con bé đã vung những mũi lao trẻ con, xoay tròn quanh đầu chiếc dây da tết của cái ná, và hạ gục những con scon cò từ Strymon hay con thiên nga trắng như tuyết. Biết bao bà mẹ trong các thị trấn Tyrrhenia từng nhắm con bé cho con trai họ một cách vô ích; chỉ bằng lòng với một mình Diana, nàng giữ gìn sự nguyên vẹn muôn đời cho tình yêu với những mũi lao và thời con gái của mình. Giá như nàng đừng dạo bước vào chốn chiến trận và khiêu khích người Troia bằng các cuộc tấn công! thì giờ đây nàng đã vô cùng thân thiết với ta và là một thành viên trong đoàn tùy tùng của ta. Nhưng vì số phận cay đắng đang trùm lên nàng, hãy đứng dậy, lướt đi từ bầu trời, hỡi Nữ thần, và tìm đến biên giới xứ Latinh, nơi dưới điềm gót tai ương họ đang lao vào trận chiến đầy hiểm họa. Hãy lấy những thứ này, rút từ trong ống tên một mũi tên trả thù; bằng nó, kẻ nào — dù là người Troia hay Ý — dám vấy bẩn thể xác thiêng liêng của nàng bằng một vết thương sẽ phải đền mạng bằng máu của hắn. Sau đó, ta sẽ dùng một đám mây che chở để đưa thân thể và giáp trụ của cô gái bất hạnh về ngôi mộ mà không bị mạo phạm, an táng nàng trên mảnh đất quê hương.

Nàng nói; nhưng vị thần nhanh chóng lướt nhẹ xuống bầu trời lộng gió, được bao bọc xung quanh bởi cơn lốc xoáy tối tăm trên hành trình vang dội của mình.

Nhưng trong khi đó, lực lượng Troia tiến sát các bức tường thành, cùng các thủ lĩnh người Etruria và toàn bộ kỵ binh được xếp thành những phi đội có trật tự. Tiếng móng ngựa giậm rầm rập vang dội khắp cánh đồng, khi họ xoay chuyển hướng này sang hướng khác, bực dọc trước áp lực của dây cương; cánh đồng sắt tua tủa những ngọn giáo, và mặt bằng bùng cháy với những thứ vũ khí giương cao. Tương tự, Messapus và kỵ binh Latinh, cùng Coras và người anh em, và phi đội của thiếu nữ Camilla, tiến ra đối đầu với họ trên đồng bằng, rụt tay lại và san bằng những mũi nhọn chập chờn của những cây giáo dài, giữa tiếng ngựa hí vang dội và đoàn quân đang tiến bước. Và giờ đây mỗi bên đã tiến vào trong tầm phóng lao, và dừng lại; với một tiếng hô bất ngờ, họ lao vút ra, thúc giục những con ngựa cuồng nộ; từ bốn bề vũ khí trút xuống dày đặc như tuyết, che khuất cả bầu trời bằng chiếc bóng của chúng. Trong khoảnh khắc, Tyrrhenus và Aconteus dữ dội lao vào nhau với những cây giáo chéo ngang, trở thành những kẻ đầu tiên gục ngã; họ ngã xuống với một tiếng động nặng nề, và những con thú của họ vỡ nát ngực đối đầu ngực. Aconteus, bị hất văng đi như một tia sét hay một khối đá phóng ra từ máy bắn đá, bay đi và vãi rơi sinh mệnh vào bầu trời. Ngay lập tức các hàng ngũ dao động, người Latinh quay đầu vung những chiếc khiên ra sau lưng rồi hướng ngựa về phía thị trấn. Người Troia truy đuổi; Asilas dẫn đầu các phi đội của họ. Và giờ đây họ tiến sát các cổng thành, người Latinh lại cất tiếng hô vang và xoay chuyển những chiếc cổ linh hoạt của mình; kẻ truy đuổi bay đi, phi nước đại quay ngược lại với dây cương buông lỏng: tựa như biển cả dâng lên trong lúc thủy triều lên xuống, giờ đây ào ạt lao vào bờ và đánh qua các vách đá trong một con sóng bọt trắng xóa, làm ướt sũng rìa cát trong đường cong cuộn sóng; lúc lại xoáy ngược trở lại, và ngọn sóng ngầm hút những hòn đá lăn đi. Hai lần người Tuscan quay đầu và xua đuổi người Rutuli về phía thị trấn; hai lần họ bị đẩy lùi, nhìn lại phía sau từ sự che chở của những chiếc khiên. Nhưng khi giờ đây chạm trán trong cuộc đụng độ thứ ba, các hàng ngũ khóa chặt vào nhau dọc theo chiều dài và mỗi người chọn cho mình một đối thủ; khi ấy quả thật, giữa tiếng rên siết của kẻ sắp chết, sâu trong máu giáp trụ và thân xác lăn lộn, cùng những con ngựa bị thương nửa vời trộn lẫn với những xác người bị tàn sát. Trận chiến dâng trào khốc liệt. Orsilochus phóng ngọn giáo vào con ngựa của Remulus — kẻ mà bản thân hắn chùn bước không dám giáp mặt —, để lại lưỡi thép cắm sâu dưới tai con vật; trúng đòn, chiến mã lồng lộn điên cuồng, bị vết thương chi phối, ngẩng ngực cất cao chân: người kỵ sĩ bị hất văng và lộn nhào xuống đất. Catillus hạ gục Iollas, và Herminius dũng mãnh trong gan dạ, mạnh mẽ trong tay chân và giáp trụ, đầu trần, tóc vàng hung, vai trần; không nao núng trước những vết thương, hắn phơi bày thân thể khổng lồ của mình trước vũ khí đối phương. Xuyên qua đôi vai rộng, ngọn giáo run rẩy đâm thủng qua người, gập người hắn lại trong đau đớn. Khắp nơi máu đen tu chảy; họ ban phát cái chết bằng gươm giáo trong giao tranh, và tìm kiếm một cái chết vinh quang qua những vết thương.

Nhưng giữa chốn tàn sát, Camilla cuồng nộ như một nữ chiến binh Amazon mang ống tên, với một bên vai trần để chiến đấu, lúc thì trút những ngọn lao cứng cáp từ đôi tay, lúc lại chộp lấy chiếc rìu chiến mạnh mẽ trong nắm tay không mệt mỏi; cây cung vàng, bộ giáp của Diana, va vào nhau khua leng keng trên đôi vai nàng; ngay cả khi bị ép lùi trong cuộc rút lui, nàng vẫn xoay người trong cơn lỏng chạy và nhắm những mũi lao từ cây cung của mình. Xung quanh nàng là những người đồng đội được chọn lọc, thiếu nữ Larina, Tulla, Tarpeia vung chiếc rìu khảm đồng, những cô gái nước Ý mà Camilla sáng chói đã chọn làm hộ tống cho riêng mình, giỏi giang trong phục vụ hòa bình lẫn chiến tranh: tựa như những nữ chiến binh Amazon xứ Thrace khi các dòng nước của Thermodon khua vang bên dưới họ lúc họ bước vào chiến tranh trong bộ giáp được sơn vẽ, dẫu là xung quanh Hippolyte, hay trong lúc Penthesilea hiếu chiến trở lại trên chiếc chiến xa của mình, và những cột hình chiếc khiên lưỡi liềm của phụ nữ nhảy múa với tiếng thét hỗn độn vang trời. Kẻ đầu tiên, người cuối cùng nào, hỡi nữ chiến binh hung hãn, mũi lao của nàng hạ gục? Đầu tiên là Euneus, con trai của Clytius; vì khi hắn đối đầu với nàng, thân cây linh sam dài đâm xuyên qua lồng ngực để ngõ của hắn. Hắn ngã xuống phun trào những dòng máu, cắn vào mặt đất đẫm máu, và trong cơn hấp hối quằn quại trên vết thương của chính mình. Tiếp đó là Liris và Pagasus ở phía trên; họ ngã sấp đầu cùng nhau, người này bị hất văng khi đang kìm cương con ngựa bị đâm hạ gục bên dưới, kẻ kia trong lúc đang chạy lao về phía trước và giơ bàn tay không tấc sắt ra để níu cú ngã. Nàng gia nhập Amastrus con trai của Hippotas vào số đó, và truy đuổi từ xa bằng ngọn giáo của mình Tereus, Harpalycus, Demophoön và Chromis: và bao nhiêu mũi lao nàng thiếu nữ vung vẩy từ đôi tay, thì bấy nhiêu người Phrygia ngã xuống. Ornytus thợ săn cưỡi ngựa gần đó trong bộ giáp kỳ lạ trên con ngựa xứ Iapygia, đôi vai chiến binh rộng lớn của hắn được quấn trong tấm da lột từ một con bò đực, đầu đội cái miệng nhe nanh rộng lớn của sói với bộ hàm răng nanh trắng ngợm; một cây giáo mộc mạc làm vũ khí trên tay; bản thân hắn di chuyển giữa các phi đội cao hơn tất cả một cái đầu. Tóm lấy hắn (bởi điều đó thật dễ dàng giữa chốn tàn quân), nàng đâm xuyên qua người, rồi cất tiếng cất lời chế giễu kẻ thù: "Ngươi cứ tưởng mình đang săn thú rừng trong rừng sâu ư, hỡi người Tyrrhenia? Ngày tàn đã đến để vũ khí của một người phụ nữ bác bỏ những lời nói của ngươi. Dẫu vậy ngươi chẳng mang theo danh tiếng nhẹ nhàng gì về với vong hồn tổ tiên khi ngã xuống dưới vũ khí của Camilla." Tiếp theo là Orsilochus và Butes, hai kẻ khổng lồ lực lưỡng nhất trong số những người Teucria; Butes bị nàng đâm thủng ở lưng bằng mũi giáo giữa giáp ngực và mũ trụ, nơi cổ lộ ra khi hắn ngồi trên yên, và tấm khiên treo từ vai trái của hắn; Orsilochus thì nàng tránh né, rồi phi nước đại theo vòng tròn rộng, lọt vào vòng trong và truy đuổi kẻ đang truy đuổi mình; rồi vươn cao hết cỡ thân hình, nàng dốc toàn lực thúc chiếc rìu mạnh mẽ đâm sâu qua giáp trụ và xương cốt giữa lúc hắn đang van xin và nài nỉ tha thiết; bộ óc ấm nóng từ vết thương văng tung tóe lên mặt hắn. Có kẻ đối đầu nàng như thế và đứng ngây người vì sự xuất hiện bất ngờ, người con trai chiến binh của Aunus kẻ trú ngụ dưới chân núi Apennine, không phải là kẻ tầm thường ở xứ Liguria trong lúc định mệnh cho phép hắn lừa bịp. Và hắn, khi nhận ra rằng không có tốc độ chạy chân nào có thể cứu hắn khỏi trận chiến hay quay đầu công chúa khỏi sự truy đuổi, liền thử nghiệm dệt một mưu kế tinh vi, và bắt đầu cất lời: "Ngươi có vinh quang gì, nếu một người phụ nữ chỉ tin tưởng vào sức mạnh của con ngựa? Hãy từ bỏ việc thối lui; hãy tin vào mặt đất bằng phẳng ở cự ly gần với ta, và chuẩn bị chiến đấu bằng chân. Chẳng mấy chốc ngươi sẽ biết sự khoe khoang gió máy đưa người ta đến tai họa thế nào." Hắn nói; nhưng nàng, cuồng nộ và bị châm ngòi bởi sự phẫn nộ rực lửa, trao con ngựa của mình cho một kẻ hầu cận, đứng vào vị trí với vũ khí ngang nhau bằng đôi chân và không nao núng, tay cầm kiếm trần và chiếc khiên không phù hiệu. Nhưng hắn, nghĩ rằng mưu mẹo của mình đã chiến thắng ngày hôm đó, liền vội vã cất cánh trốn chạy ngay lập tức, quay đầu cương, phóng đi trong cuộc trốn chạy, thúc con thú tăng tốc bằng gót chân bọc sắt. "Hỡi kẻ người Liguria giả dối, vô ích khi kiêu hãnh trong niềm tự hào! Ngươi mưu toan vô ích những nghệ thuật trơn tru quê hương ngươi, mưu kế của ngươi cũng chẳng thể đưa ngươi về nhà bình an trước Aunus xảo trá." Nàng thiếu nữ cất lời, với đôi chân chạy nhanh như lửa vượt qua con ngựa của hắn, tóm lấy dây cương, đối đầu trực diện và trả thù bằng máu của kẻ thù: nhẹ nhàng như một chú chim cắt — loài chim báo sù — sà xuống từ trên cao vào một chú bồ câu cao trong mây, vồ lấy và giữ chặt lấy nó, moi ruột nó bằng bộ vuốt sắc nhọn, trong khi máu và những chiếc lông vũ rách tơi tả bay lả tả xuống bầu trời.

Nhưng đấng tạo hóa của loài người và các vị thần ngự trị trên đỉnh Olympus đang dõi theo cảnh tượng này, không phải bằng đôi mắt vô cảm: ngài kích động Tarchon người Tyrrhenia vào trận chiến khốc liệt, và thúc giục hắn mạnh mẽ hướng về cơn thịnh nộ. Thế là Tarchon phi ngựa giữa chốn tàn sát nơi các phi đội của mình đang rút lui, thúc giục quân đội của mình bằng những giọng điệu đổi thay, gọi từng người bằng tên, và tập hợp những kẻ trốn chạy quay lại chiến đấu. "Sự kinh hoàng nào, nỗi hèn nhát tận cùng nào đã giáng xuống tinh thần các ngươi, hỡi những kẻ chẳng bao giờ bị châm ngòi bởi sự hổ thẹn, hỡi những kẻ luôn luôn lười biếng? Một người phụ nữ đang xua đuổi các ngươi trong sự hỗn loạn và định đoạt hàng ngũ chúng ta! Cớ sao chúng ta lại mang theo sắt thép? Những thứ vũ khí vô dụng này trên tay chúng ta để làm gì? Tuy nhiên các ngươi chẳng hề chây lười trong dịch vụ của Venus và các cuộc chiến về đêm, hoặc khi tiếng kèn uốn cong công bố những buổi tiệc túng của Bacchus, để mong chờ bữa tiệc và những chiếc cốc trên chiếc bàn chất đầy thức ăn (đó là niềm đam mê của các ngươi, đó là khao khát của các ngươi!) cho đến khi thầy bói tuyên bố lễ vật thuận lợi, và con vật hiến tế béo tốt mời gọi các ngươi vào những lùm cây sâu thẳm." Nói rồi, hắn thúc ngựa lao thẳng vào giữa trung tâm, sẵn sàng tự mình đối mặt với cái chết, lao vội vã vào Venulus; tóm lấy hắn khỏi lưng ngựa, hắn tóm lấy kẻ thù và mang theo hắn trên yên ngựa bằng toàn bộ sức mạnh. Một tiếng thét bùng lên, và toàn thể người Latin quay mắt nhìn theo. Tarchon bay đi như lửa trên cánh đồng, mang theo kẻ vũ trang, bẻ gãy đầu thép từ ngọn giáo của chính mình và sục sạo những vùng hở, tìm kiếm nơi có thể giáng đòn chí mạng; kẻ kia giãy giụa chống trả giữ chặt cổ mình không để bị tóm, và mạnh mẽ đỡ lấy đòn tấn công của hắn. Và, tựa như khi một chú đại bàng vàng chộp lấy và vút bay cùng một con rắn trong móng vuốt, đôi chân bám chặt vào nó, móng vuốt bám dính; nhưng con rắn bị thương quằn quại trong những vòng xoắn cuộn, những lớp vảy dựng lên và thô ráp, miệng rít lên khi nó vươn cao lên trên; con chim vẫn không kém phần tấn công con mồi đang giãy giụa bằng cái mỏ cong, trong khi đôi cánh đập vào không trung: cứ thế Tarchon mang Tiburtus ra khỏi hàng ngũ, đắc thắng với chiến lợi phẩm của mình. Noi theo gương của thủ lĩnh và mệnh lệnh, những người Maeonia lao vào. Kém may mắn thay Arruns, kẻ đã đến hạn định mệnh, lượn lờ phía trước Camilla nhanh nhẹn với ngọn lao đầy mưu mẹo, tìm kiếm xem vận may nào là dễ dàng nhất. Nơi nàng thiếu nữ lao đi cuồng nộ giữa các hàng ngũ, thì Arruns lẩn tới và âm thầm theo dấu chân nàng; nơi nàng khải hoàn trở về và rút lui khỏi vòng vây kẻ thù, thì hắn lén lút quay vòng cương ngựa nhanh nhẹn của mình. Nơi đây hắn tiếp cận, và nơi đây hắn lại tiếp cận, lang thang khắp bốn bề, không mệt mỏi vung vẩy ngọn giáo chắc chắn của mình. Tình cờ Chloreus, vị tư tế kính dâng Cybele và từng là thầy tế của bà, lấp lánh ở phía xa, rực rỡ trong bộ giáp Phrygia; một tấm da được phủ lông bằng những lớp vảy đồng và cài khuyên bằng vàng khoác lên con ngựa đang sủi bọt dưới cái thúc của hắn; bản thân hắn tỏa sáng trong bộ sắc xanh dương và đỏ thắm ngoại lai, với những mũi tên Gortynian nhanh nhẹn và cây còng Lycia; một chiếc cung vàng ở trên vai, và chiếc mũ trụ của nhà tiên tri bằng vàng; vàng đỏ thắt chặt chiếc khăn quàng cổ màu vàng của hắn với nhữngếp vải lanh sột soạt; những chiếc áo tunics và quần dài man rợ của hắn được dệt bằng thêu thùa. Hắn, dẫu là để ghim bộ giáp của Troy lên các bức tường đền của mình, hay tự mình di chuyển trong lớp vàng chiến lợi phẩm, nàng thiếu nữ đã truy đuổi trong cuộc đuổi bắt mù quáng duy nhất giữa cuộc xung đột chiến trận, dọc theo toàn bộ hàng ngũ, bất chấp hiểm nguy và bị thiêu đốt bởi niềm đam mê của người phụ nữ dành cho chiến lợi phẩm và cướp bóc: khi cuối cùng từ chốn phục kích, Arruns chọn đúng thời điểm và phóng ngọn lao của mình, cầu nguyện lớn tiếng lên thiên đường: "Hỡi Apollo, vị thần cao cả nhất, vị thần canh giữ Soracte linh thiêng, người mà chúng ta tôn thờ trên hết, người mà ngọn lửa của đống gỗ thông được nuôi dưỡng, nơi những người sùng kính ngài trong đức tin thành kính đặt bước chân mình giữa những tàn than sâu thẳm của ngọn lửa, xin ban cho, hỡi Chúa tể toàn năng, để vũ khí của chúng ta xóa sạch nỗi nhục nhã này. Ta không tìm kiếm bộ trang phục mà thiếu nữ đã mặc, hay chiến lợi phẩm hoặc bất kỳ chiến lợi phẩm chiến thắng nào; những hành động khác sẽ mang lại cho ta lời ca ngợi; chỉ cần tai họa khủng khiếp này gục ngã dưới vết thương của ta, ta sẽ trở về trong vinh quang tại những thị trấn quê hương." Phượng Hoàng lắng nghe, và ngầm ban cho một nửa điều ước được thịnh vượng, một nửa còn lại ngài xé toạc thành những cơn gió thoảng. Bất ngờ đánh gục Camilla trong cái chết đột ngột, điều này ngài đã nhượng bộ cho lời cầu xin của hắn; nhưng việc ngôi nhà cao ngợi của hắn có thể chứng kiến sự trở lại của hắn thì ngài không ban cho, và một cơn gió lốc đã cuốn bay những lời nói của hắn theo gió gác. Thế nên, khi ngọn giáo lao vút đi từ bàn tay hắn rít lên qua không gian, tất cả người Volsci đều nhận ra rõ ràng và hướng đôi mắt về phía nữ vương; và chỉ một mình nàng là không hay biết về làn gió hay âm thanh của thứ vũ khí trên hành trình lơ lửng của nó, cho đến khi ngọn giáo phóng tới và cắm sâu nơi ngực nàng chạm tới, và được đẩy sâu, uống cạn dòng máu thiếu nữ của nàng. Các đồng đội của nàng vội vã chạy đến và đỡ lấy người chủ nhân đang chìm xuống. Arruns quay đầu trốn chạy hoảng sợ hơn tất cả, trong sự sợ hãi lẫn hân hoan pha lẫn, và không còn dám tin tưởng vào ngọn giáo của mình hay đối mặt với vũ khí của thiếu nữ. Và giống như con sói, sau khi cừu hay một con bò đực lớn bị giết, lập tức lao mình giữa những đỉnh núi hoang vắng trước khi những mũi lao thù hận truy đuổi, và biết rằng mình đã liều lĩnh nhường nào, cụp chiếc đuôi giấu kín dưới bụng và tìm kiếm khu rừng; cứ thế Arruns rút lui khỏi tầm mắt trong sự hoảng loạn, và bằng lòng trốn thoát, hòa mình vào đám đông vũ khí. Người phụ nữ đang hấp hối dùng tay kéo lấy vũ khí; nhưng đầu sắt đã cắm sâu vào vết thương nằm giữa các xương sườn. Nàng ngất lịm đi vì mất máu; đôi mắt lạnh ngắt trong cái chết lịm đi; sắc màu rực rỡ thuở nào rời khỏi khuôn mặt nàng. Rồi thở hổn hển, nàng cất lời với Acca, một người bạn cùng lứa, người duy nhất trung thành với Camilla hơn tất cả, người chia sẻ mọi âu lo với nàng; và nàng cất lời như thế này:

Đến mức này rồi, hỡi Acca chị em của ta, ta đã hoàn thành; giờ đây vết thương cay đắng đã lấn át ta, và vạn vật xung quanh ta chìm vào lớp sương mờ đục. Hãy nhanh chóng rời đi, mang đến cho Turnus thông điệp cuối cùng của ta; thay thế vị trí của ta trong trận chiến, và đẩy lùi người Troia khỏi thị trấn. Và giờ thì vĩnh biệt.

Ngay lúc vừa dứt lời, nàng buông lơi dây cương và trượt xuống đất bất tỉnh. Khi ấy cái lạnh làm tê liệt lan tràn khắp người nàng, cổ nàng chùng xuống, đầu nàng gục xuống bị áp đảo bởi cái chết, và đôi tay nàng buông thõng, cùng một tiếng rên siết, sự sống giận dữ bay vào bóng tối. Khi ấy quả thực một tiếng thét vô tận dâng lên và đánh thẳng vào những vì sao vàng; trận chiến trở nên đẫm máu hơn bây giờ khi Camilla đã ngục ngã; ngay lập tức trong hàng ngũ dày đặc tất cả lực lượng Teucria ào ạt đổ vào, cùng các thủ lĩnh Tyrrhenia và các phi đội Arcadia của Evander.

Nhưng Opis, nữ thần canh gác của Trivia, từ lâu đã ngồi trên đỉnh đồi, dõi theo trận chiến không nao núng. Và khi từ xa giữa tiếng ầm ĩ của những người phẫn nộ, nàng thoáng thấy Camilla bị giết hại thảm thương, nàng thở dài và cất lên tiếng kêu sâu thẳm:

Than ôi, quá đỗi tàn nhẫn, hỡi thiếu nữ, cái giá mà nàng phải trả vì dám tấn công có vũ khí vào người Teucria! Và chẳng có điều gì cứu giúp nàng khỏi sự theo đuổi đơn độc Diana trong chốn rừng rậm, hay việc khoác ống tên của chúng ta trên vai. Dẫu vậy Nữ vương của nàng đã không bỏ rơi nàng không được vinh danh giờ phút cuối cùng đã đến; cái chết này của nàng cũng sẽ không bị lãng quên giữa các quốc gia, nàng cũng sẽ không mang tiếng xấu của một kẻ không được trả thù; bởi bất kỳ kẻ nào đã vấy bẩn thể xác nàng bằng một vết thương sẽ phải trả giá bằng cái chết thích đáng.

Bên dưới ngọn núi là một gò đất lớn, ngôi mộ của Dercennus, một vị vua Laurentum thuở xưa, được che phủ trong những tán ô rô tối tăm. Nơi đây nữ vương xinh đẹp nhất đầu tiên sà xuống, và nhắm vào Arruns từ đỉnh gò đất. Khi nàng nhìn thấy hắn lấp lánh trong bộ giáp và hân hoan vô cớ: 'Tại sao,' nàng thét lên, 'ngươi còn lang thang đi đâu? Hãy hướng bước chân về phía này; hãy đến đây để đối mặt với định mệnh của ngươi, để nhận lấy phần thưởng xứng đáng cho Camilla. Ngươi sẽ chết chứ, và bằng vũ khí của Diana?' Người phụ nữ Thrace cất lời, rút một mũi tên nhanh nhẹn từ ống tên mạ vàng của mình, căng thẳng nó trên cây cung, kéo thật căng cho đến khi hai đầu cong chạm vào nhau, giờ đây đôi tay nàng chạm vào điểm đối trọng, bên trái là mép thép, dây cung bên phải chạm vào ngực nàng. Ngay lập tức và trong khoảnh khắc, Arruns nghe thấy tiếng rít của mũi tên và không gian vang vọng, khi lưỡi thép cắm vào cơ thể hắn. Những người đồng đội bỏ mặc hắn bị lãng quên trên lớp bụi vô danh của cánh đồng, rên rỉ hơi thở cuối cùng và thở hổn hển qua đời; Opis vỗ cánh bay vút lên bầu trời thiên đàng.

Ngay lập tức phi đội nhẹ của Camilla rút lui khi họ đã mất đi người chủ nhân; người Rutuli rút lui trong hỗn loạn, dũng sĩ Atinas rút lui. Những vị thủ lĩnh tản mác và các đại đội mỏng manh tìm kiếm sự an toàn, quay đầu ngựa trở lại thị trấn. Cũng chẳng có ai đủ sức đứng vững chống lại lực lượng Teucria đang bầy đàn mang lại cái chết, hay chịu đựng cú sốc của họ trong vũ khí; những cây cung lỏng lẻo trúng rũ trên vai họ, và móng ngựa bốn chân phi nước đại làm rung chuyển mặt đất đang tan rã. Lớp bụi cuộn tròn dày đặc và đen kịt hướng về các bức tường, và trên các tháp canh các bà mẹ đấm ngực và những tiếng khóc của phụ nữ dâng lên tận thiên đường. Đối với những kẻ đầu tiên trong cuộc trốn chạy đột nhập vào các cổng thành mở, đám đông thù địch hòa quyện bám sát theo sau; họ cũng chẳng thoát khỏi cái chết, than ôi! nhưng ngay tại cổng thành, bên trong thành phố quê hương và giữa những ngôi nhà trú ẩn của họ, họ bị đâm thủng và thở hổn hển trút hơi thở cuối cùng. Kẻ thì đóng cửa lại, không dám mở cho những người đồng đội đang van xin cũng như không tiếp nhận họ vào thành phố; và một cuộc tàn sát đáng thương nhất bắt đầu giữa những người đàn ông vũ trang canh gác lối vào và những kẻ khác đang lao vào vũ khí của họ. Bị chặn lại trước mắt và khuôn mặt đẫm lệ của cha mẹ, một số người, bị cuốn đi bởi cuộc trốn chạy, ngã nhào xuống các chiến hào; một số người, mù quáng lao đi với dây cương buông lỏng, đập vào các cổng thành và cánh cửa chốt chặt cứng. Chính các bà mẹ từ trên các bức tường trong sự nhiệt tình hăng hái (tình yêu chân chính đối với đất nước chỉ ra con đường, khi họ nhìn thấy Camilla) ném vũ khí bằng bàn tay run rẩy, và háo hức biến những khúc gỗ cứng và cọc được nung lửa thành thép, khao khát được chết trong số những người tiên phong vì lợi ích của thành phố họ.

Trong khi đó giữa những khu rừng rậm, tin tức khủng khiếp đổ ập đến Turnus, và Acca mang đến tin tức về cuộc xâm lược vĩ đại; các hàng ngũ Volsci đã bị tiêu diệt; Camilla đã ngã xuống; kẻ thù ngày càng đông và áp sát, càn quét mọi thứ trên đường dòng chảy của trận chiến. Trong cơn cuồng nộ, hắn rời khỏi những ngọn đồi mà hắn đã phục kích — ý chí nghiêm khắc của Jove đã định đoạt như thế — và rời bỏ khu rừng thô ráp. Hầu như ngay khi hắn rời khỏi tầm mắt và đạt được đồng bằng, chúa công Aeneas bước vào những khe núi mở, vượt qua sườn núi, và xuất hiện từ khu rừng mờ ảo. Thế nên cả hai nhanh chóng tiến về thị trấn với tất cả các cột mốc của họ, không cách xa nhau trong một cuộc hành trình dài, và ngay lập tức Aeneas từ xa thoáng thấy những cánh đồng ngập tràn khói bụi, và nhìn thấy các cột mốc Laurentum, và Turnus nhận ra Aeneas đáng sợ trong vũ khí, nghe thấy tiếng bước chân đang tiến đến và tiếng ngựa hí. Và ngay lập tức họ sẽ giao chiến và thử sức xung đột, nếu như Phrygia đỏ rực lúc này không nhúng những con ngựa mệt mỏi của mình vào dòng lũ Iberia, và đêm đang buông xuống trên ngày đang phai nhạt. Họ cắm trại trước thành phố, và đào chiến hào quanh các bức tường.