Và trong khi mọi việc diễn ra ở chốn xa xôi ấy, Juno, ái nữ của thần Saturn, liền sai Iris bay xuống bầu trời để tìm chàng Turnus hào hiệp, lúc ấy đang vô tình ngồi trong thung lũng rừng thiêng của người tiên tổ Pilumnus. Nữ thần, người con gái của Thaumas, cất lời với đôi môi hồng thắm:

“Hỡi Turnus, điều mà không một vị thần nào dám hứa ban cho lời cầu nguyện của chàng, nay đã tự đến mà không cần van xin theo dòng thời gian quay vòng. Aeneas đã rời bỏ thành thị, chiến hữu và đoàn thuyền để tìm ngai vàng của Evander cùng chốn cư ngụ trên đồi Palatine. Vẫn chưa hết; chàng ta đã tiến sâu đến tận những đô thị cùng cực của Corythus, và đang tập hợp dưới cờ một đạo quân gồm những kẻ nhà quê xứ Lydi. Còn chần chừ gì nữa? Giờ đây, chính là lúc để gọi xe và ngựa. Hãy phá vỡ mọi trở ngại và chiếm lấy doanh trại đang bối rối kia đi.”

Nàng nói xong, rồi vút bay lên bầu trời trên đôi cánh vững chãi, loé sáng dưới những đám mây thành một dải cung vàng dài rực rỡ. Chàng nhận ra nàng, và giơ cả hai tay hướng lên thiên đình, vừa cất tiếng đuổi theo bóng nàng bay: “Hỡi Iris, nét duyên của bầu trời, ai đã đưa nàng vượt qua những tầng mây để đến với ta và hạ xuống mặt gian trần? Từ đâu có ánh hào quang bất chợt của thời tiết này thế? Ta thấy vòm trời đang rẽ đôi, và các vì sao lang thang trên bầu trời rộng. Ta xin tuân theo điềm thiêng cao cả ấy, bất kể nàng là ai, người đã kêu gọi ta cầm vũ khí.” Nói đoạn, chàng tiến sát mép sóng, vốc lấy làn nước từ dòng xoáy đang dâng tràn, dâng lên các vị thần muôn lời cầu khẩn và gửi gắm vào gió những lời thề nguyện.

Và giờ đây, toàn bộ đạo đoàn đang tiến bước trên cánh đồng trống trải, giàu có về chiến mã, giàu có về xiêm y thêu vàng. Messapus chỉ huy hàng tiền đạo, các con trai của Tyrrheus giữ đoạn hậu. Turnus thống soái trung quân: tựa như dòng Hằng Hà dâng cao trong lặng lẽ khi bảy nhánh sông còn phẳng lặng, hay dòng nước trù phú của sông Nile khi rút khỏi những đồng bằng và nay đã chìm vào lòng kênh. Trông thấy điều ấy, người Teucri liền nhận ra một đám mây khói đen kịch cuồn cuộn kéo đến, cùng sắc tối dâng lên trên mặt đồng. Caïcus cất tiếng hô từ ụ đất phía trước: “Hỡi các đồng bào, khối sương mù mờ ảo nào đang cuồn cuộn kéo tới kia? Mau mau cầm vũ khí! Phân phát gươm giáo, trèo lên tường thành. Kẻ thù đang tiến đến kìa, hỡi ơi!” Với tiếng hò reo vang dội, người Teucri ùa qua tất cả các cửa thành và lấp đầy các công sự. Bởi trước lúc khởi hành, vị chủ tướng vĩ đại Aeneas đã dặn dò như vậy: nếu có bất trắc gì xảy ra trong lúc vắng mặt, họ tuyệt đối không được mạo hiểm dàn trận hay ra mặt trận địa, mà phải giữ lấy doanh trại và sự an toàn của những bức tường có hào lũy bao bọc. Thế nên, dẫu nỗi hổ thẹn và cơn giận dữ đang vẫy gọi họ ra chiến trận, họ vẫn đóng chặt cửa thành, tuân thủ mệnh lệnh của chàng, và giấu mình trong bóng râm của các tòa tháp, tay lăm lăm vũ khí. Turnus, kẻ đã bay vượt lên trước đoàn quân chậm chạp, bất ngờ tiến đến thị trấn cùng một đoàn kỵ binh tinh nhuệ gồm hai mươi người, cưỡi trên một con chiến mã xứ Thrace có những đốm trắng, đầu đội chiếc mũ giáp bằng vàng gắn chòm lông vũ đỏ rực. “Ai sẽ cùng ta, hỡi các chiến hữu, trở thành những kẻ tiên phong áp sát quân thù? Hãy nhìn kìa!” — chàng hô lớn, rồi phóng một cây lao vút lên không trung để mở màn trận chiến, hiên ngang tiến bước trên cánh đồng. Các chiến hữu hưởng ứng tiếng hô của chàng, theo sau với âm thanh khủng khiếp, lòng đầy kinh ngạc trước sự nhát gan của người Teucri, khi họ không chịu ra chiến trường bằng phẳng hay đối mặt với họ bằng gươm giáo, mà cứ trốn trong sự che chở của doanh trại. Hết phóng ngựa điên cuồng sang đông rồi sang tây, chàng rảo quanh những bức tường thành, tìm kiếm lối vào ở những nơi hoàn toàn bít bùng. Và tựa như một con sói đang lảng vảng quanh ràn cừu đông đúc, khi chịu đòn roi của gió mưa bão bùng, nó tru lên bên những chuồng cừu vào lúc nửa đêm; ẩn an toàn dưới bụng mẹ, những chú cừu non vẫn cứ kêu béc béc; còn nó, hung ác và thèm khát vô độ, nổi giận cuồng nộ trước bầy gia súc mà nó không thể với tới, kiệt sức vì cơn khát mồi tích tụ từ lâu và cổ họng cháy bỏng chưa được thỏa mãn hơi men sự sống: cũng vậy, người Rutuli, khi ngắm nhìn doanh trại có tường bao bọc, bừng bừng nổi giận, và lòng căm phẫn sục sôi trong lồng ngực sắt đá. Bằng cách nào hắn có thể thử đột nhập? Bằng lối đi nào để hất văng những kẻ thành Troy đang bị vây hãm khỏi chiến lũy và quăng chúng xuống đồng bằng? Ngay sát bên sườn doanh trại là đoàn thuyền, được rào chắn cẩn thận bởi những ụ đất và dòng nước sông; hắn liền tấn công, kêu gọi các chiến hữu đang hân hoan hãy đem lửa tới, và hào hứng chợp lấy một ngọn đuốc thông đang cháy rực trong tay. Lúc bấy giờ, thúc giục bởi sự hiện diện của Turnus, chúng càng xông lên, toàn bộ băng nhóm trang bị những củi đóm đen sì. Những ngọn lửa bếp bị tàn phá; thanh củi khói vệt theo một thứ ánh sáng nhựa thông rực rỡ, và thần Lửa tung những đám mây tàn tro hồng rực lên cao.

Hỡi các Nữ thần Thơ ca, vị thần nào đã bảo vệ người Teucri khỏi cơn thịnh nộ của ngọn lửa dữ? Ai đã đẩy lùi ngọn lửa hung hãn khỏi những chiếc tàu của họ? Xin hãy kể lại; dẫu lời chứng thực ấy đã chìm vào cổ tích, nhưng tiếng tăm thì trường tồn mãi với thời gian. Vào thuở Aeneas bắt đầu đóng đoàn thuyền của mình trên ngọn núi Ida xứ Phrygia và chuẩn bị dươn buồm ra biển lớn, người ta kể rằng nữ thần Berecyntia, chính là Mẹ của các vị thần, đã cất lời thưa với chúa tể Jove cao cả rằng: “Hỡi con trai, xin hãy rủ lòng thương ban cho lời cầu xin của ta, điều mà người mẹ đã sinh ra ngài và đặt đỉnh Olympus dưới chân ngài có quyền đòi hỏi. Rừng thông của ta, chốn ta hằng yêu quý suốt bao năm qua, khu rừng của ta ở trên đỉnh núi, nơi người ta mang những vật thánh đến, mờ ảo với những hàng thông sẫm tối và những cây phong mọc thành cột. Những thứ ấy, khi ngài cần đến một đoàn thuyền, ta đã vui lòng dâng hiến cho người Dardanus; giờ đây nỗi sợ hãi đang bóp nghẹt ta trong cơn đau đớn nhói buốt. Xin hãy xua tan nỗi kinh hoàng của ta, và ban cho những lời nguyện cầu của một người mẹ sức mạnh lớn lao để chúng không phải khuất phục trước bất kỳ sự khắc nghiệt nào của hải trình hay những cơn gió bão: xin hãy để gốc gác từ những ngọn đồi của chúng ta trở thành điểm tựa cho chúng.”

Đáp lời bà, người con trai điều khiển các thế giới đầy sao phán rằng: “Hỡi mẹ, mẹ đang kêu gọi định mệnh đi về đâu? Hay mẹ đang tìm kiếm điều gì cho những đứa con này của mẹ? Lũ thuyền bè lại được quyền bất tử dẫu chúng được tạo tác bởi bàn tay phàm nhân sao? Và Aeneas có thể vượt qua những hiểm nguy một cách an toàn trong sự bất an đó chăng? Có vị thần nào được ban cho quyền năng lớn lao đến thế? Không, nhưng khi chúng hoàn thành nhiệm vụ, cuối cùng nằm yên nghỉ tại bến cảng Ausonia, từ tất cả những kẻ đã vượt qua sóng gió và đưa vị thủ lĩnh người Dardanus đến những cánh đồng Laurentum, ta sẽ tước đi thể xác phàm trần của chúng, và ra lệnh cho chúng trở thành những nữ thần của đại dương sâu thẳm, tựa như Doto và Galatea nàng Nereid, khi chúng rẽ qua lớp sóng vỗ trắng xóa ngực mình.” Ngài dứt lời; và bằng những dòng sông Stygian của người anh em, bằng bờ của vực thẳm sủi bọt đen như nhựa đường, ngài gật đầu xác nhận, làm rung chuyển cả đỉnh Olympus bằng cái gật đầu ấy.

Thế là ngày được hứa hẹn đã đến, và định mệnh đã hoàn tất khoảng thời gian của mình, khi sự tổn thương do Turnus gây ra đã khuấy động Người Mẹ ra tay bảo vệ những thanh củi cháy khỏi những chiếc tàu thánh thiện. Trước tiên, một thứ ánh sáng lạ lùng loé lên trước mắt tất cả mọi người, và một vinh quang lớn lao từ ánh Bình Minh dường như lao vút qua bầu trời, cùng với các đoàn hợp xướng của núi Ida; rồi một giọng nói uy nghiêm vang lên qua không gian, lấp đầy các hàng ngũ người Teucri và Rutuli: “Hỡi những người Teucri, đừng bận tâm lo lắng bảo vệ những con tàu của ta, cũng đừng giơ tay cầm vũ khí: Turnus có đốt cháy cả biển khơi thì cũng nhanh hơn là thiêu trụi những cây thông thánh thiện này. Còn các ngươi, hãy đi tự do; hãy đi, những nữ thần của biển cả; Nữ Thần Mẹ đã hạ lệnh.” Và ngay lập tức, mỗi con thuyền tự bứt đứt sợi dây giữ nó lại, khi với phần mũi chúi xuống, chúng lao đi như loài cá heo sâu vào làn nước: từ đó, một lần nữa (thật kỳ diệu và lạ lùng!), chúng trồi lên với khuôn mặt thiếu nữ với số lượng y hệt, rồi bơi thẳng ra biển khơi.

Người Rutuli chết sững: ngay cả bản thân Messapus cũng kinh hoàng giữa đám kỵ binh hỗn loạn của mình; thậm chí dòng Tiber cũng ngưng trệ với tiếng rầm rì khàn đợt, rồi cuộn mình rút lui khỏi biển. Nhưng kẻ bạo gan Turnus không hề suy suyển lòng tin một chút nào; trái lại, hắn cất lời khích lệ lòng dũng khí của chúng, thậm chí còn quở trách: “Những điềm báo này nhắm vào người Trojan đấy chứ; chính Jupiter đã tước đi sự cứu trợ quen thuộc của chúng, và chúng cũng chẳng dám chịu đựng gươm giáo hay lửa của người Rutuli. Biển khơi giờ đây đã chặn lối người Teucri, và chẳng còn chút hy vọng nào trong việc tháo chạy; chúng đã mất đi một nửa thế giới của mình. Còn chúng ta nắm giữ đất liền: toàn bộ hàng vạn dân tộc Ý đều đang cầm vũ khí. Ta hoàn toàn không hề nao núng trước những lời tiên tri định mệnh mà người Phrygia đang ngạo mạn giương ra. Định mệnh và thần Venus đã mãn nguyện, ở chỗ người Trojan đã chạm chân vào những cánh đồng Ausonia trù phú của chúng ta. Ta cũng có định mệnh của riêng mình để đáp lại định mệnh của chúng, đó là tru diệt tận gốc rễ cái dân tộc tội lỗi đã cướp mất người vợ hứa hôn của ta; không chỉ những người con trai của Atreus mới chịu nỗi đau đó, và cũng chẳng phải chỉ có thành Mycenae mới có thể đứng lên cầm vũ khí. Nhưng chết một lần là quá đủ! Phạm tội một lần thế là đủ lắm rồi, ngoại trừ việc căm ghét cay đắng toàn thể phái nữ. Niềm tin vào bức tường thành chia cắt, và sự cản trở từ những hào sâu của chúng — khoảng cách mong manh giữa chúng và cái chết — đã đem lại lòng dũng khí cho lũ này; thế nhưng chẳng lẽ chúng chưa từng thấy thành Troy, công trình của bàn tay thần Neptune, chìm trong biển lửa hay sao? Còn các ngươi, những chiến hữu ưu tú của ta, ai trong số các ngươi sẵn sàng xung phong chọc thủng hàng rào cọc nhọn của chúng bằng lưỡi gươm, và cùng ta tấn công doanh trại đang hoảng loạn của chúng? Ta chẳng cần đến vũ khí của thần Vulcan, hay ngàn chiến thuyền để đối đầu với người Teucri. Toàn thể xứ Etruria có thể liên minh với chúng: và chúng cũng đừng hòng mong che đậy trong bóng đêm, hay giấu giếm vụ trộm hèn nhát bức tượng Palladium, cùng đám lính canh bị hạ sát trên đỉnh đồn lũy. Chúng ta cũng sẽ không ẩn mình khuất mặt trong bụng một con ngựa; giữa ban ngày và quang minh chính đại, chúng ta quyết tâm vây quanh tường thành của chúng bằng ngọn lửa. Ta sẽ không khiến chúng nghĩ rằng mình đang đối đầu với người Hy Lạp, hay một thế lực Pelasgia bị cầm chân suốt mười năm trời bởi Hector. Giờ đây, vì phần lớn thời gian trong ngày đã trôi qua, phần thời gian còn lại hãy bồi bổ thân thể, hoan hỉ vì chúng ta đã làm rất tốt, và hãy chờ đợi mệnh lệnh xuất trận.”

Trong khi đó, lệnh được truyền cho Messapus phong tỏa các cửa thành bằng các đồn canh tiền tiêu, và vây quanh các công sự bằng những đống lửa canh gác. Mười bốn người được chọn để canh giữ tường thành cùng binh lính Rutuli; nhưng mỗi người dẫn theo một trăm binh sĩ, đội mũ lông đỏ rực và lấp lánh sắc vàng. Họ tản ra khắp nơi và thay phiên nhau gác sách, rồi nằm dài trên thảm cỏ, cạn chén và nghiêng những chiếc vạc đồng. Những ngọn lửa bập bùng, và lính canh trải qua đêm trắng trong các trò chơi...

Nhìn xuống cảnh ấy, người Trojan hướng mắt ngắm nghía từ chiến lũy, khi họ đang trấn giữ cao điểm với vũ khí đầy mình; đồng thời trong sự vội vã đầy sợ hãi, họ kiểm tra các cửa thành, bắc những chiếc cầu pháo từ đồn lũy này sang đồn lũy khác, và mang đạn dược lên. Mnestheus và dũng tướng Serestus thúc đẩy công việc, những người được lãnh chúa Aeneas chỉ định, nếu bất trắc xảy ra, sẽ làm thủ lĩnh của nhân dân và cai quản đất nước. Tất cả các tiểu đoàn của họ, cùng chia sẻ vận mệnh hiểm nghèo, canh gác dọc theo tường thành, và thay phiên nhau đảm nhiệm mọi vị trí cần phòng thủ.

Trấn giữ ở cửa thành là Nisus, con trai của Hyrtacus, kẻ dũng mãnh nhất trong chiến trận, người mà nữ thợ săn Ida từng cử đi trong đoàn tùy tùng của Aeneas với ngọn lao phi nhanh và những mũi tên nhẹ; và bên cạnh chàng là Euryalus, người đẹp nhất trong số những hậu duệ của Aeneas và những kẻ mang áo giáp Trojan, trên khuôn mặt non trẻ chưa cạo râu đang phô bày nét xuân thì đầu tiên. Cả hai gắn bó keo sơn, cùng xông pha trận mạc; nay cũng vậy, họ cùng nhau gác cửa thành. Nisus cất lời: “Hỡi Euryalus, các thần linh đã ban niềm nhiệt huyết này vào tâm hồn ta ư? Hay niềm đam mê tử biệt sinh thành bỗng trở thành một vị thần dẫn lối cho mỗi người? Từ lâu lắm rồi, tâm hồn ta đã bồn chồn muốn bắt đầu một chiến công hiển hách, và sự bình yên tẻ nhạt chẳng mảy may làm ta vui thích. Chàng thấy đấy, người Rutuli đang tràn trề tự mãn vào vận mệnh của chúng. Ánh lửa của chúng lấp lánh thưa thớt; chìm trong giấc ngủ say sưa, chúng đã ngả mình nghỉ ngơi; sự tĩnh mịch bao trùm khắp chốn. Vậy hãy nghe xem điều hoài nghi gì, ý đồ gì đang dâng trào trong tâm trí ta lúc này. Nhân dân và viện nguyên lão, tất cả đều kêu gọi triệu tập Aeneas và phái người đi truyền tin cho chàng. Nếu họ hứa ban những gì ta xin nhân danh chàng — bởi đối với ta, vinh quang của chiến công thế là đủ — ta nghĩ mình có thể tìm thấy bên dưới gò đất kia một lối mòn dẫn đến tường thành của thị trấn Pallanteum.”

Euryalus đứng sững người, bị chấn động bởi hoài bão lớn lao, rồi cất lời đáp lại người bạn thiết tha: “Phải chăng chàng đang muốn tránh né ta, hỡi Nisus, để một mình gánh vác những chiến công cao cả nhất? Lẽ nào ta lại để chàng dấn thân vào chốn hiểm nguy vô vàn ấy một mình? Thân phụ Opheltes của ta đã không hề nuôi nấng và dạy dỗ ta như thế giữa nỗi kinh hoàng của người Argos và cơn đau đớn của thành Troy, và ta cũng không hành xử như thế khi sát cánh cùng chàng theo chân Aeneas vĩ đại đến tận cùng số phận. Nơi đây có một tâm khảm, vâng, chính là nơi đây, khinh bạt ánh sáng ban ngày, và xem nhẹ mạng sống của mình để đổi lấy vinh quang mà chàng đang khao khát.”

Đáp lại lời ấy, Nisus bảo: “Chắc chắn ta không hề có nỗi sợ hãi nào về chàng như thế; không, và cũng chẳng thể có; cầu mong vị thần Jupiter vĩ đại, hoặc bất kỳ ai nhìn ngắm trần gian bằng ánh mắt công minh, sẽ đưa chàng trở về với ta trong khúc khải hoàn. Nhưng nếu chẳng may — như chàng vẫn thường thấy trong một niềm hy vọng mong manh đến thế — nếu chẳng may rủi ro hay thần linh cuốn ta vào cõi chết nghiệt ngã, ta muốn chàng được sống sót; tuổi trẻ của chàng đáng giá hơn để được sống. Hãy có ai đó đưa ta về với đất mẹ một cách trọn vẹn, được giải cứu hoặc chuộc về từ chiến trường; hoặc nếu định mệnh chối bỏ điều đó, thì hãy dâng lên ta ở chốn xa xôi những nghi thức tang ma và ân sủng của một ngôi mộ. Ta cũng chẳng muốn đem lại nỗi đau đớn nhường ấy cho người mẹ tội nghiệp của chàng, người phụ nữ duy nhất trong số bao bà mẹ dám theo con mình đến tận cùng tận thế, và coi thường cả thành phố của Acestes vĩ đại.”

Và chàng đáp: “Chàng đang viện dẫn những lý do vẩn vơ trong vô vọng; và ý định của ta cũng chẳng vì thế mà dễ dàng nhượng bộ hay thay đổi. Hãy mau lên.” Chàng nói, rồi đánh thức lính canh; họ tiến đến và thay ca; rời khỏi trạm gác, chàng và Nisus rảo bước lên đường tìm kiếm vị vương công.

Muôn loài sinh vật trên khắp các xứ sở đang xoa dịu nỗi nhọc nhằn trong giấc ngủ, và trái tim chúng quên đi niềm đau đớn; các vị thủ lĩnh hàng đầu của người Trojan, một nhóm người được tuyển chọn, đang nhóm họp hội đồng nhà nước bàn về vương quốc; họ nên làm gì, hay ai bây giờ sẽ là sứ giả của họ gửi đến Aeneas? Họ đứng đó, tì tay lên những ngọn giáo dài và siết chặt khiên, ở giữa khoảng đất bằng phẳng trong doanh trại. Lúc ấy, Nisus và Euryalus cùng nhau khẩn khoản xin được vào diện kiến; vấn đề của họ vô cùng trọng đại và sẽ xứng đáng với thời gian bỏ ra. Iülus ngay lập tức lắng nghe lời nài nỉ vội vã của họ và ra lệnh cho Nisus trình bày. Đoạn, người con trai của Hyrtacus cất lời: “Hỡi nhân dân của Aeneas, xin hãy lắng nghe với tấm lòng hoan hỉ, và đừng xem thường tuổi trẻ của chúng tôi trong những gì chúng tôi dâng hiến. Chìm trong giấc ngủ và hơi men, người Rutuli đang lặng im; chúng tôi đã lén lút dò la bãi đất trống nằm trên lối đi qua cửa thành sát bờ biển. Dải lửa canh đã bị đứt đoạn, và khói của chúng đang cuồn cuộn bay lên. Nếu các ngài cho phép chúng tôi tận dụng cơ hội này để tìm kiếm Aeneas ở thành Pallanteum, chẳng mấy chốc các ngài sẽ thấy chúng tôi trở về ngay đây cùng với chiến lợi phẩm từ cuộc tàn sát lớn mà chúng tôi vừa gây ra. Và chúng tôi cũng sẽ không lạc lối trên đường đi; dọc theo những thung lũng mờ ảo, chúng tôi đã nhìn thấy vùng ngoại vi của thị trấn, và nắm rõ toàn bộ dòng sông qua những chuyến săn bắn liên miên.”

Nghe vậy, vị lão thần Aletes, uyên thâm trong mưu lược, cất lời: “Hỡi các vị thần của tổ tiên chúng ta, dưới sự bảo hộ của các ngài thành Troy vẫn sững sờ tồn tại, các ngài vẫn chưa hoàn toàn định xóa sổ giống nòi người Trojan, khi các ngài đã mang đến cho chúng tôi những thanh xuân đáng tự hào và những trái tim kiên định đến nhường này.” Nói rồi, ông ôm chầm lấy cả hai qua bờ vai và đôi bàn tay, giàn giụa nước mắt tuôn rơi trên khuôn mặt và đường nét. “Ta phải coi phần thưởng nào dành cho các ngươi đây, hỡi các chàng trai, sự đền đáp nào cho những chiến công cao cả này? Phần thưởng đầu tiên và tuyệt vời nhất sẽ đến từ các vị thần và chính hạnh kiểm của các ngươi; và Aeneas nhân từ sẽ nhanh chóng trả phần còn lại, còn tuổi thanh xuân của Ascanius sẽ không bao giờ quên một ân huệ lớn lao nhường ấy.” — “Không,” Ascanius xen vào, “ta — kẻ mà sự an toàn duy nhất nằm ở sự trở về của cha ta — ta nài xin người và ngài, hỡi Nisus, bằng những vị thần hộ gia đình vĩ đại của chúng ta, bằng linh hồn hộ mệnh của Assaracus và điện thờ uy nghiêm của nữ thần Vesta — ta quỳ gối phó thác toàn bộ vận mệnh và niềm tin của mình vào các ngươi — hãy đưa cha ta trở lại; hãy trả ngài về trong tầm mắt; mọi nỗi buồn đều tan biến khi ngài bình phục. Ta sẽ ban một cặp chén mà cha ta đã thu giữ ở thành Arisba bị chinh phục, được chạm trổ bằng bạc và gồ ghề những đường nét tinh xảo, một cặp đỉnh ba chân, và một chiếc vạc cổ do Dido xứ Sidon ban tặng. Nếu quả thực số mệnh cho phép chúng ta làm chủ nước Ý và nắm giữ vương trượng chiến thắng, đồng thời phân chia chiến lợi phẩm; các ngươi đã thấy con ngựa và bộ giáp của Turnus khi hắn khoác lên mình toàn sắc vàng; chính con ngựa ấy, chiếc khiên và chòm lông vũ đỏ thắm, ta sẽ giữ lại không chia chác, làm phần thưởng cho ngươi, hỡi Nisus, ngay từ lúc này. Cha ta sẽ ban thêm mười hai người mẹ có nhan sắc tuyệt mỹ nhất, và các tù binh nam, tất cả đều theo đúng hàng ngũ; trên hết thảy, là khoảng đất thảo nguyên hiện thuộc quyền sở hữu của riêng Vua Latinus. Còn ngươi, hỡi chàng trai cao quý, người mà tuổi tác của ta kém hơn không bao nhiêu, ngay lúc này ta xin chào đón ngươi vào trọn trái tim mình, và ôm lấy ngươi như người bạn đồng hành trong mọi nghịch cảnh. Sẽ không có vinh quang nào được tìm kiếm cho đất nước ta mà không có ngươi; dù hòa bình hay chiến tranh đang diễn ra, niềm tin lớn nhất của ta trong hành động và lời nói sẽ được đặt nơi ngươi.”

Đáp lại lời đó, Euryalus cất lời: “Nguyện xin ngày ấy không bao giờ đến để chứng minh rằng ta hổ thẹn với lòng dũng mãnh đầy táo bạo này; dù vận mệnh có thăng trầm hay cay đắng. Nhưng trên tất cả những món quà của ngài, ta chỉ xin một điều. Người mẹ tội nghiệp của ta thuộc dòng dõi cổ xưa của Priam, người mà cả vùng đất Ilian lẫn thành phố của Vua Acestes đều không thể ngăn cản việc theo chân ta bước ra đi, nay ta để bà ở lại trong sự không hề hay biết về hiểm họa này, dù nó lớn lao đến đâu, và không một lời từ biệt — bởi — xin đêm tối và bàn tay ngài làm chứng! — ta không thể chịu đựng nổi những giọt nước mắt của đấng sinh thành. Nhưng ngài, ta cầu xin, hãy nâng đỡ sự thiếu thốn và xoa dịu nỗi cô đơn của bà. Hãy để ta mang theo niềm hy vọng này nơi ngài, ta sẽ dũng cảm dấn thân hơn vào mọi nghịch cảnh.” Xúc động tận đáy lòng, những người Dardanus tuôn rơi nước mắt, chàng trai khôi ngô Iülus đứng trước tất cả, khi hình ảnh tình yêu của chính cha mình bóp nghẹt tâm can ngài. Rồi ngài cất lời: ... “Hãy tin chắc rằng mọi điều xứng đáng với chiến công vĩ đại của ngươi sẽ được đền đáp; bởi bà sẽ là mẹ của ta, và chỉ duy cái tên là không phải Creüsa; và sự vinh dự dành cho mẹ của một người con như thế cũng chẳng hề nhỏ bé. Bất kể rủi ro nào xảy ra sau chiến công này, ta xin thề bằng chính cái đầu mà cha ta từng dùng để thề, những gì ta hứa với ngươi khi ngươi trở về trong vinh quang sẽ vẫn nguyên vẹn dành cho mẹ và họ hàng của ngươi.” Ngài nói trong nước mắt, và tháo chiếc gươm dát vàng khỏi vai mình, thứ vũ khí được chế tác với kỹ nghệ tuyệt luân bởi Gnosus Lycaon và được lồng khéo léo trong bao kiếm bằng ngà voi. Mnestheus trao cho Nisus chiến lợi phẩm xù lông của một bộ da sư tử; người trung thực Aletes đổi chiếc mũ giáp cho chàng. Họ bước tiến trong vũ trang, và khi họ đi, toàn bộ ban chỉ huy gồm các vị tướng trẻ già đều tiễn họ ra cửa thành với những lời cầu nguyện. Tương tự, chàng trai tuấn tú Iülus, với tư duy của một người trưởng thành và tâm hồn vượt qua tuổi tác, đã gửi gắm rất nhiều lời nhắn nhủ để mang đến cho cha mình. Nhưng những làn gió đã xé tan tất cả và cuốn chúng đi mất hút trong các tầng mây mà chẳng thành hiện thực.

Họ bước ra và vượt qua các hào sâu, qua màn đêm u tối tìm đến doanh trại đầy chết chóc, tự họ trở thành những kẻ mang lại cái chết cho biết bao con người đầu tiên. Khắp nơi, họ nhìn thấy những xác chết nằm rải rác dọc theo thảm cỏ trong giấc ngủ say sưa, những chiếc chiến xa nghiêng ngả trên bờ, binh lính nằm giữa những dây cương và bánh xe, với áo giáp bên cạnh và rượu vương vãi. Người con trai của Hyrtacus bắt đầu cất lời: “Euryalus, giờ là lúc cho những bàn tay táo bạo; mọi thứ đều đang vẫy gọi; con đường của chúng ta ở đây; hãy canh chừng sao cho không ai ở phía sau dơ tay chống lại chúng ta, và giữ vững ánh mắt tinh tường. Nơi đây ta sẽ gieo rắc sự tàn lơ, và mở ra một lối đi rộng lớn để chàng theo bước.” Nói đoạn, chàng kìm giọng; đồng thời phóng gươm vào vị lãnh chúa Rhamnes, kẻ tình cờ đang chìm đắm trong hơi thở sâu của giấc ngủ trên những tấm thảm chất cao; bản thân là một vị vua, lại là nhà chiêm tinh được yêu mến nhất của Vua Turnus, nhưng tài chiêm tinh của hắn cũng chẳng thể cứu vãn nổi số phận của mình. Ba người hầu cận ở bên cạnh hắn, vô tư nằm giữa đống vũ khí, cùng với người mang giáp và kẻ đánh xe của Remus ngã gục dưới lưỡi gươm của chàng, bị tóm gọn ngay dưới chân những con ngựa. Chàng cắt đứt những chiếc cổ rũ rượi bằng thanh gươm, rồi chém đầu vị chúa tể của chúng y như vậy và để lại cái thân xác phun trào máu tươi; dòng máu ấm sậm màu thấm đẫm mặt đất và những chiếc đệm. Bên cạnh đó, Lamyrus và Lamus, cùng chàng trai trẻ đẹp Serranus, kẻ mà đêm ấy đã chơi đùa suốt đêm muộn màng và nằm đó với vị thần chiến thắng đang đè nặng lên từng thớ thịt; thật hạnh phúc biết bao nếu hắn chơi trọn đêm nay, và kéo dài ván bài của mình đến tận ban ngày! Hũng y như một con sư tử đói cản phá qua những ràn cừu đông đúc, vì sự cuồng nộ của cơn đói thúc giục nó, nó cắn xé và phanh thây bầy cừu lông mềm đang câm nín vì sợ hãi, và gầm lên với cái miệng vấy máu. Cuộc tàn sát của Euryalus cũng chẳng kém phần; cậu ta cũng cuồng nộ hừng hực lửa; một đám đông vô danh ngã xuống dưới con đường của cậu, và Fadus, Herbesus, Rhoetus và Abaris không hay biết gì; Rhoetus tỉnh giấc và chứng kiến tất cả, nhưng hắn sợ hãi ẩn nấp đằng sau một chiếc vạc lớn; ngay vào ngực hắn, khi hắn vừa chồm dậy sát bên, cậu phóng ngọn gươm ngập trọn cán, rồi rút ra đẫm mùi tử khí. Hắn nôn thốc nôn tháo dòng máu tươi đỏ thẫm và ọe ra thứ rượu hòa lẫn máu trong cơn hấp hối. Kẻ kia tiếp tục hăng hái bước vào sứ mệnh lén lút của mình, và giờ đây hướng bước chân về phía những chiến hữu của Messapus, nơi cậu nhìn thấy tia lửa cuối cùng vụt tắt, và những con ngựa được buộc theo hàng đang gặm cỏ; bấy giờ Nisus liền cất gọn gàng vài lời, bởi cậu thấy bạn mình bị cuốn đi bởi ham muốn giết chóc thái quá: “Hãy dừng lại; vì ánh ban mai thù địch đang đến gần. Sự trả thù đã được thỏa mãn đến cùng; một lối đi đã được dọn sạch qua kẻ thù.” Rất nhiều thứ bị bỏ lại phía sau, áo giáp của binh lính được chạm trổ bằng bạc nguyên khối, cùng những chiếc vạc đi kèm, và những tấm thảm đẹp đẽ. Euryalus giật lấy những món trang trí của Rhamnes và chiếc đai lưng nạm vàng của hắn, món quà mà Caedicus, kẻ giàu có nhất trong những con người cổ xưa, đã gửi cho Remulus xứ Tibur khi kết nghĩa giao hoan ở chốn xa xôi; khi lâm chung, ông trao lại chúng cho cháu trai của mình làm của riêng; sau cái chết của hắn, người Rutuli đã chiếm lấy chúng làm chiến lợi phẩm chiến tranh; cậu ta tráo chúng vào đôi vai đang dũng mãnh một cách vô ích, rồi đội chiếc mũ giáp nhẹ gắn lông vũ duyên dáng của Messapus. Họ rời khỏi doanh trại và tìm đường đến nơi an toàn.

Trong khi đó, một đội kỵ binh tiên phong đang trên đường từ thành phố Latin xuất phát, trong khi phần lớn các tiểu đoàn dàn trận của họ vẫn chần chừ trên các đồng bằng, mang theo lời hồi đáp đến Vua Turnus; ba mươi chiến binh đều mang khiên giáp, dưới sự chỉ huy của Volscens. Và giờ đây họ đã tiến đến doanh trại và áp sát tường thành, thì phát hiện ra hai kẻ đang rẽ sang lối đi bên trái; và trong màn đêm lờ mờ, chiếc mũ giáp bị bỏ quên đã phản chủ Euryalus, lấp lánh khi bắt ánh sáng. Đó dường như không phải là chuyện tình cờ. Volscens cất giọng lớn từ đội hình của mình: “Đứng lại, hỡi các ngươi! Tại sao lại hành quân, hoặc các ngươi mang vũ khí thế nào? Hay các ngươi đang hướng đi đâu?” Chúng không đáp lại lời nào, mà ráo riết tăng tốc trốn chạy vào rừng sâu, lao mình vào màn đêm. Hết hướng này đến hướng khác, đội kỵ binh khóa chặt những ngã tư quen thuộc, và phong tỏa mọi lối ra bằng lính canh. Rừng rậm lan rộng với những bụi cây chằng chịt và những khóm sồi sẫm tối; thảm gai dày đặc bủa vây khắp lối, và con đường khuất lấp mập mờ qua những dấu chân đứt quãng. Bị cản trở bởi những cành cây u tối và đống chiến lợi phẩm cồng kềnh, Euryalus trong cơn hoảng sợ đã đi lạc khỏi lối đi. Nisus thoát ra được; và giờ đây khi vô tình qua mặt kẻ thù, chàng đến nơi sau này được gọi là Albani theo tên của Alba; khi ấy những khu rừng sâu thẳm thuộc lãnh thổ của Vua Latinus; rồi chàng dừng chân, ngoảnh lại tìm kiếm trong vô vọng người bạn đã thất lạc của mình. “Euryalus bất hạnh! Ta đã bỏ lại ngươi ở vùng đất nào? Hay ta phải theo hướng nào đây, khi lại phải lần mò qua toàn bộ những nút thắt hiểm trở của lối mòn trong rừng rậm đầy hiểm nguy?” Đoạn chàng nhận diện và lần theo dấu chân mình, lang thang qua những lùm cây tĩnh lặng. Chàng nghe tiếng ngựa hí, nghe tiếng va chạm và hiệu lệnh của những kẻ truy đuổi. Và chàng cũng chẳng phải chờ đợi lâu, khi những tiếng hò hét lọt vào tai, và chàng nhìn thấy Euryalus, kẻ mà ngay lúc này đây, giữa sự bối rối của địa hình và bóng tối, toàn bộ binh đoàn đã ào ạt lao tới, vây bắt bất chấp mọi nỗ lực vùng vẫy trong vô vọng của cậu. Phải làm gì đây? Bằng lực lượng nào, vũ khí nào để dám liều mình giải cứu? Hay chàng nên lao vào cõi chết giữa những lưỡi gươm của chúng, và tìm kiếm một cái chết nhanh chóng cùng vinh quang qua những vết thương? Rất nhanh, chàng thu tay lại với cây lao lăm lăm trên tay, ngước nhìn vầng trăng cao vợi, cất lời cầu nguyện: “Xin ngài hãy ban sự trợ giúp kịp thời cho sứ mệnh của chúng tôi, hỡi nữ thần Latonian, vinh quang của các vì sao và đấng bảo hộ chốn rừng xanh: vì tất cả những món quà mà cha ta Hyrtacus từng dâng lên bàn thờ ngài vì ta, bằng tất cả những gì chính đôi tay ta đã thêm vào từ những cuộc săn bắn, hoặc treo trong điện thờ của ngài, hoặc đính trên mái nhà thánh thiện của ngài, xin hãy cho ta đánh lạc hướng bọn đông đảo này, và dẫn đường cho ngọn lao của ta bay xé gió qua không gian.” Chàng dứt lời, và dùng toàn lực của cơ thể phóng đi mũi sắt. Ngọn lao đang bay rít qua màn đêm u tối, cắm thẳng vào chiếc khiên của Sulmo, rồi gãy nát ở đó, thân lao gãy đâm xuyên qua trái tim hắn. Phun trào dòng máu ấm từ lồng ngực, hắn quằn quại đổ gục trong giá lạnh của cái chết, và đôi sườn rung lên theo những nhịp thở dài dặc. Chúng ngơ ngác nhìn quanh hết hướng này đến hướng khác. Kìa, chàng càng thêm hung hãn, đang giương cao một vũ khí khác cạnh mang tai; trong lúc chúng còn đang chần chừ, ngọn lao đã vù vù xé gió xuyên qua cả hai thái dương của Tagus, đâm thủng và cắm sâu vào khối óc còn ấm nóng. Volscens lồng lộn trong cơn giận dữ, và hoàn toàn không thấy kẻ phóng vũ khí ở đâu, cũng chẳng biết phải trút cơn thịnh nộ vào đâu. “Tuy nhiên, trong lúc này, dòng máu ấm của ngươi sẽ trả thù cho cả hai,” hắn gào lên; và tuốt gươm ra, hắn lao về phía Euryalus. Lúc bấy giờ, cuồng loạn vì sợ hãi, Nisus thét lên; chàng không thể nào che giấu bản thân trong bóng tối hay chịu đựng nỗi thống khổ nhường ấy thêm nữa. “Vào ta đi, vào ta đi, ta ở đây, chính ta đã làm việc đó, hãy quay mũi gươm vào ta, hỡi người Rutuli! Mọi tội lỗi đều thuộc về ta; cậu ấy không dám, không, và cũng chẳng thể làm thế; ta xin nài xin bầu trời này và những vì sao chứng giám; cậu ấy chỉ vì quá yêu quý người bạn bất hạnh của mình mà thôi.” Những lời ấy vừa thốt ra thì thanh gươm đâm mạnh đã xuyên thủng qua các xương sườn và găm thẳng vào lồng ngực trắng ngần. Euryalus ngã gục trong cái chết, và máu tuôn đẫm trên những thớ thịt kiều diễm của cậu, đầu rũ xuống áp sát vào vai; tựa như khi một bông hoa rực rỡ bị lưỡi cày cắt đứt rũ rủi úa tàn trong cái chết, hoặc những đóa hoa anh túc mỏi cổ rủ cúi đầu xuống nếu bị trĩu nặng bởi một trận mưa rào bất chợt. Nhưng Nisus lao thẳng vào giữa bọn chúng, độc lập giữa tất cả chúng để lao vào Volscens, chỉ nhắm duy nhất vào Volscens: quân thù tụ tập quanh chàng, và từ hướng này qua hướng khác xô đẩy chàng ngã quỵ; dẫu vậy, chàng vẫn tiến lên, vung thanh gươm tựa chớp giật, cho đến khi cắm ngập nó vào khuôn mặt đang thét gào của tên người Rutuli, tiêu diệt kẻ thù ngay trong lúc hắn hấp hối. Sau đó, chịu vô số vết đâm thủng, chàng gục ngã đè lên thi thể người bạn tri kỷ, và cuối cùng tìm thấy giấc ngủ bình yên của cái chết nơi ấy.

Hỡi cặp đôi hạnh phúc! Nếu thơ ca của ta có chút giá trị nào, thì dằng dặc tháng năm sẽ chẳng bao giờ phai mờ các ngươi khỏi ký ức của thời gian, chừng nào dòng dõi Aeneas còn ngự trị bên những tảng đá vững chãi của đồi Capitol, và chúa tể thành Rome còn nắm giữ vương quyền.

Những kẻ chiến thắng người Rutuli, cùng chiến lợi phẩm và của cải cướp lại được, vừa khóc vừa khiêng thi thể Volscens về doanh trại. Tiếng khóc than trong doanh trại cũng chẳng kém phần thảm thiết, khi người ta tìm thấy Rhamnes trong dạng một cái xác không hồn, cùng Serranus và Numa và toàn bộ các vương công của họ bị tàn sát trong một trận tru diệt duy nhất. Đám đông đổ xô về phía những thây ma và những kẻ bị thương nặng chờ chết, mặt đất đẫm dòng máu tàn sát còn ấm nóng và những dòng suối nhỏ sủi bọt hồng. Chúng nhận ra những chiến lợi phẩm của nhau, chiếc mũ giáp lấp lánh của Messapus và những món trang sức từng tốn bao mồ hôi xương máu mới giành lại được.

Và giờ đây, Bình Minh rời khỏi chiếc giường dát vàng của Tithonus, rải xuống mặt gian trần những tia nắng mai tươi mới; giờ đây ánh mặt trời tuôn chảy, giờ đây ánh ban mai vén tấm màn che thế giới. Turnus, bản thân mang giáp trụ đầy đủ, đánh thức binh lính cầm vũ khí, và mỗi vị chỉ huy dàn trận những hàng quân bằng đồng, khích lệ ngọn lửa sục sôi của chúng bằng những lời đồn thổi khác nhau. Hỡi ôi, một cảnh tượng đáng thương làm sao! Chúng cắm đầu của Euryalus và Nisus lên mũi giáo, giương cao và hò reo inh ỏi đuổi theo sau... Người Teucri kiên cường đối mặt với chúng, xếp hàng dọc bức tường bên trái (bởi sườn phải của họ được bao bọc bởi dòng sông), trấn giữ những hào sâu và đứng ủ rũ trên những tòa tháp cao, lòng vô cùng xúc động trước những khuôn mặt mà họ quen thuộc — ôi chao, quá đỗi quen thuộc — đẫm trong dòng máu sẫm màu đang rỉ ra. Trong khi đó, Nữ thần Tin Tức trên đôi cánh phấp phới lao đi với tin tức khắp thị trấn hoảng loạn và lướt đến tai người mẹ của Euryalus. Ngay lập tức, hơi ấm rời khỏi thân xác đau khổ của bà, chiếc thoi dệt rơi khỏi tay và những sợi chỉ bung ra. Bà lao vút ra trong cơn đau đớn tột cùng, với tiếng khóc than của người phụ nữ và mái tóc rũ rượi, chạy cuống cuồng về phía tường thành và những hàng quân tiên phong, chẳng màng đến nam nhân, chẳng màng đến hiểm nguy hay vũ khí; rồi bà lấp đầy không gian bằng tiếng than trách của mình: “Ta nhìn thấy ngươi thế này đây, hỡi Euryalus? Ngươi có thể — niềm an ủi cuối cùng của tuổi già ta — nhẫn tâm bỏ rơi ta một mình như thế sao? Khi được phái vào chốn hiểm nguy ngần ấy, một lời từ biệt cuối cùng cũng không được phép dành cho người mẹ bất hạnh của ngươi ư? Hỡi ôi, ngươi nằm lại trên một vùng đất xa lạ, làm mồi cho bầy chó và chim chóc xứ Latium! Ta — mẹ của ngươi — đã không có mặt ở đó để làm người chịu tang chính, để khâm liệm hay nhắm mắt cho ngươi hoặc rửa những vết thương, và phủ lên ngươi tấm vải mà ta đã vội vã dệt cho ngươi suốt bao đêm ngày, một bà già lo âu tìm kiếm sự an ủi từ khung cửi. Ta phải theo chân ngươi về đâu? Hay vùng đất nào giờ đây đang giữ thi thể nát nhừ của ngươi, thân xác bị xé tan từng khúc ruột? Đây có phải là tất cả những gì thuộc về ngươi quay trở lại với ta, hỡi con trai ta? Có phải điều này là thứ ta đã bôn ba theo chân qua bao đường đất và biển khơi? Hãy đâm xuyên qua ta vì lòng trắc ẩn của các người, hãy giáng mọi thứ vũ khí của các người lên người ta, hỡi người Rutuli; hãy biến ta thành vật tế đầu tiên cho lưỡi gươm của các người. Hoặc xin ngài — chúa tể vĩ đại của thiên đình — hãy rủ lòng thương, và bằng chính thứ vũ khí của ngài, hãy quăng sinh mệnh đáng ghét này xuống vực sâu thẳm, bởi vì bằng bất kỳ cách nào khác ta cũng chẳng thể rứt bỏ khỏi sự cay nghiệt của cuộc đời.” Trước tiếng khóc than sầu thảm ấy, lòng dũng cảm của họ chùn xuống, và một tiếng thở dài đau đớn lan truyền dọc theo hàng ngũ; sức lực của họ tê dại và rệu rã cho chiến trận. Giữa lúc nỗi đau của bà bùng cháy, theo lệnh của Ilioneus và Iülus đang đẫm lệ, Idaeus và Actor ôm chầm lấy bà rồi cất bước đưa về nhà.

Nhưng tiếng kèn đồng rợn ngợp từ đằng xa vang lên chói lọi; tiếng hò reo nối tiếp, vang dội vọng lại từ bầu trời. Người Volsci vội vã tiến lên trong hàng ngũ đều đặn dưới mái khiên tiến bước của họ, bắt tay lấp đầy các hào sâu và giật sập hàng rào cọc nhọn. Một số tìm cách đột nhập bằng cách trèo qua tường thành bằng thang, ở những nơi chiến tuyến của phe phòng thủ thưa thớt, và ánh sáng lọt qua những khoảng trống trong vòng vây của đám đông. Ngược lại, người Teucri mưa rào ném đủ loại vũ khí xuống, dùng những cây sào cứng đẩy chúng ra, những người vốn dày dạn kinh nghiệm chiến trận trong việc bảo vệ chiến lũy của mình; và hung hãn ném những hòn đá nặng, miễn sao phá vỡ được bức tường khiên; trong khi chúng, cuộn mình dưới lớp mai rùa, nhẹ nhàng chịu đựng mọi luồng đạn giội xuống. Nhưng giờ đây chúng bắt đầu thất thế; bởi ở nơi khối lượng khổng lồ ép sát, người Teucri lăn một khối đá khổng lồ đổ nhào xuống, tạo ra một khoảng trống rộng lớn giữa hàng ngũ người Rutuli và đâm sầm qua lớp áo giáp của chúng. Người Rutuli bạo gan cũng chẳng thiết tha kéo dài cuộc chiến mù quáng thêm nữa, mà cố gắng dọn sạch chiến lũy bằng đạn đạo... Ở một nơi khác trong dáng vẻ đáng sợ, Mezentius vung ngọn giáo thông xứ Etruria và ném những thanh củi đang bốc khói; còn Messapus, kẻ thuần hóa ngựa, dòng dõi thần Neptune, xé toét hàng rào cọc và gọi thang áp sát tường thành.

Hỡi các nữ thần Calliope, ta cầu xin các ngài hãy truyền cảm hứng cho ta khi ta hát về sự tàn phá diễn ra ngay lúc đó bởi lưỡi gươm của Turnus, những cái chết do chính tay hắn gây ra, và xem từng chiến binh đã tiễn ai xuống âm phủ; đồng thời hãy cùng ta mở rộng những trang sử của cuộc chiến tranh.

Một tòa tháp sừng sững khổng lồ với những lối đi cao vút nằm ở một vị trí đắc địa; toàn bộ người Ý đã nỗ lực hết sức để xông vào đánh chiếm, dốc toàn lực lượng và mưu trí để lật đổ nó; người Trojan đáp trả bằng cách bảo vệ nó bằng những hòn đá và mưa lao phóng qua các lỗ châu mai. Turnus, dẫn đầu cuộc tấn công, ném một ngọn đuốc cháy rực bùng lên ở bức tường bên; bị gió thổi phồng, ngọn lửa chộp lấy các tấm ván và bám chặt nuốt chửng các tiêu chuẩn. Những kẻ ở bên trong, trong sự vội vã và hoảng loạn, muốn rút lui khỏi cơn khốn đốn; vô ích; trong lúc chúng tụm lại với nhau và lùi về phía bên an toàn không bị tàn phá, tòa tháp đổ sụp xuống dưới trọng lượng bất ngờ với một tiếng gầm vang dội khắp vòm trời. Bị đâm xuyên bởi vũ khí của chính chúng, và bị đóng cọc vào những mảnh gỗ cứng, chúng ngã gục xuống mặt đất trong tình trạng nửa sống nửa chết cùng với khối tích khổng lồ đè phía sau. Hầu như chỉ có một mình Helenor và Lycus chật vật thoát ra được; Helenor đang ở độ tuổi thanh xuân tràn trề, người mà một nữ nô lệ xứ Licymnos đã sinh lén lút cho nhà vua xứ Maeonia, và phái đến thành Troy trong bộ giáp bị cấm kỵ, trang bị nhẹ nhàng với thanh gươm không vỏ và chiếc khiên trắng không phô bày huy hiệu. Và cậu ta, khi thấy mình lọt vào giữa hàng ngàn kẻ vây quanh của Turnus, hết hàng ngũ bên này đến hàng ngũ bên kia của người Latin, tựa như một con dã thú bị bao vây bởi vòng tròn thợ săn đông đúc, lao thẳng vào vũ khí của họ, không chút mù quáng lao vào cái chết, và tung người nhảy chồm lên những ngọn giáo; cũng vậy, cậu lao vào cái chết giữa kẻ thù, tiến bước đến nơi cậu thấy vũ khí dày đặc nhất. Nhưng Lycus, người chạy nhanh hơn nhiều, bám lấy bức tường thành trong cuộc tháo chạy giữa kẻ thù và gươm giáo, cố gắng với lấy gờ tường để bấu víu vào đôi tay của các chiến hữu. Và Turnus đuổi theo nhắm bắn khi đang chạy, liền chế giễu kẻ ấy trong niềm khải hoàn: “Hỡi tên điên, ngươi có hy vọng trốn thoát khỏi tay chúng ta sao?” rồi chộp lấy kẻ đang bám víu, xé toét hắn cùng một mảng lớn bức tường: tựa như khi một chú thỏ hay con thiên nga trắng muốt nằm gọn trong bộ móng vuốt quặp của chim ưng nhà Jove bay vút lên cao, hoặc con sói của thần Mars chộp lấy từ ràn cừu chú cừu non được mẹ nó tha thiết cất tiếng kêu béc béc tìm kiếm. Khắp mọi nơi, tiếng hô vang lên. Chúng tiến lên và lấp đầy các hào sâu bằng những đống đất; một số ném những thanh củi đang cháy rực lên mái nhà. Ilioneus hạ gục Lucetius bằng một mảnh đá núi lớn khi hắn tay cầm lửa tiến sát cửa thành. Liger giết chết Emathion, Asylas giết Corinaeus, kẻ thì giỏi dùng lao, người thì giỏi dùng mũi tên lén lút từ xa. Caeneus giết Ortygius; Turnus chiến thắng giết Caeneus; Turnus giết Itys và Clonius, Dioxippus, Promolus, Sagaris và Idas khi hắn đang đứng trước đỉnh tháp; Capys giết Privernus: kẻ trước đó đã bị mũi lao của Themillas sượt qua nhẹ nhàng; tên điên ném khiên xuống để đưa tay ôm vết thương; thế là mũi tên xé gió lao đi, ghim chặt tay hắn vào sườn trái, đâm thủng lá phổi với vết thương chí mạng. Con trai của Arcens đứng lộng lẫy trong vũ trang, với chiếc khăn quàng thêu thùa tinh xảo lấp lánh sắc xanh Iberia, chàng trai khôi ngô do người cha Arcens phái đến từ chốn nuôi dưỡng trong khu rừng của Nữ thần quanh dòng suối Symaethus, nơi bàn thờ của Palicus trù phú và nhân từ. Đặt ngọn lao xuống, Mezentius xoay tròn ba lần sợi dây thừng căng chặt của chiếc nỏ phát ra tiếng rít bên đầu, đâm thủng hắn ngay giữa hai thái dương bằng viên đạn chì nung chảy, và trải dài toàn bộ thân xác hắn trên bãi cát.

Khi ấy, người ta kể rằng, lần đầu tiên Ascanius phóng mũi tên bay của mình trong chiến tranh, người vốn chỉ quen làm hoảng sợ thú rừng trong các cuộc săn, đã hạ gục một chiến binh dũng cảm người Numania, tên là Remulus, mới gần đây vừa kết duyên cùng em gái út của Turnus. Hắn tiến bước trước hàng ngũ của mình, lớn tiếng gào thét những điều lẽ ra không nên nói, sải bước cao ngạo và ba hoa, lòng đầy kiêu hãnh với tước hiệu vương giả mới mẻ.

“Các ngươi không thấy hổ thẹn khi tiếp tục bị vây hãm trong các chiến lũy của mình, hỡi những kẻ Phrygia bị chinh phục hai lần, và biến tường thành thành lá chắn bảo vệ cái chết của các ngươi sao? Kìa hãy nhìn những kẻ đang đòi vợ của chúng ta trong chiến tranh cho chúng đi! Vị thần nào, sự điên rồ nào đã đẩy các ngươi đến Ý? Nơi đây chẳng có những đứa con của Atreus hay gã Ulysses xảo ngôn đâu. Là một giống nòi dẻo dai, chúng ta đưa những đứa con mới sinh ra dòng suối và tôi luyện chúng trong làn nước băng giá buốt giá; khi còn là những chú bé, chúng trải qua những đêm trắng với các cuộc săn bắn, và làm kiệt sức cả khu rừng rậm; nhưng khi trưởng thành, không mệt mỏi bởi nhọc nhằn và được huấn luyện trong sự kham khổ, chúng khuất phục đất đai bằng cuốc bẫm, hoặc rung chuyển các thị trấn trong chiến tranh. Mọi lứa tuổi đều mang sắt thép, và chúng ta dùng ngọn giáo tua ngược để thúc giục hông những con bò đực; tuổi già cằn cỗi cũng chẳng làm suy yếu sức mạnh tinh thần hay làm giảm bớt sức lực của chúng ta. Mái tóc hoa râm gánh nặng chiếc mũ giáp; và niềm vui của chúng ta luôn là đi săn lùng chiến lợi phẩm mới mẻ và sống bằng của cải cướp được. Còn các ngươi là xiêm y thêu sắc nghệ và lụa tía biển rực rỡ. Sự lười biếng là niềm vui của các ngươi, niềm thích thú của các ngươi là điệu nhảy xa hoa; các ngươi mặc áo chùng tay rộng và đội khăn turban có dải ruy băng. Hỡi những người phụ nữ Phrygia chính hiệu, thậm chí còn chẳng phải nam nhi Phrygia! Hãy băng qua những đỉnh núi Dindymus, nơi cây sáo hai đầu thổi lên những giai điệu quen thuộc. Những chiếc trống đang kêu gọi các ngươi, và khúc gỗ hoàng dương Berecyntia của người mẹ núi Ida; hãy để vũ khí cho đàn ông, và buông gươm xuống đi.”

Khi hắn thốt ra những lời mang điềm gở như thế, Ascanius không thể chịu đựng nổi, liền giương mũi tên từ dây cung ngựa căng cứng; và khi kéo căng đôi tay, chàng dừng lại để khẩn cầu Jove trong những lời thề khẩn khoản: “Hỡi Jupiter toàn năng, xin hãy rủ lòng chiếu cố hành động táo bạo này. Đôi tay của chàng sẽ dâng lên ngài những món quà hằng năm trong đền thờ của ngài, và dẫn đến trước bàn thờ của ngài một chú bò tơ có trán dát vàng, trắng như tuyết, ngẩng cao đầu ngang tầm mẹ nó, đã bắt đầu mọc sừng và hất tung cát bay dưới những bước chân.” Đấng Cha Lành lắng nghe và từ một khoảng trời quang đãng giáng một tiếng sấm vang dội bên trái; ngay lập tức chiếc cung định mệnh vang lên, mũi tên rít gớm ghiếc bay ra từ sợi dây căng, xuyên qua đầu Remulus, lưỡi thép đâm thủng từ thái dương bên này sang thái dương bên kia. “Hãy đi đi, giễu cợt lòng dũng cảm bằng lời lẽ ngạo mạn! Người Phrygia bị chinh phục hai lần xin trả lời người Rutuli như thế.” Ascanius chỉ nói có vậy và không hơn; người Teucri đáp lại bằng những tiếng reo hò, và hét lên vui sướng với dũng khí đang dâng trào. Bấy giờ, tình cờ trên vòm trời, thần Apollo tóc thề đang ngồi nhìn xuống từ đám mây của ngài xuống hàng ngũ và thị trấn Ausonia, rồi cất lời với chàng Iülus đang đắc thắng: “Hãy tiến bước với tuổi trẻ dũng mãnh của con, hỡi chàng trai! Đây chính là con đường dẫn tới thiên đàng, hỡi người con của các vị thần và là đấng sinh thành của các vị thần mai sau! Tất cả những cuộc chiến tranh định mệnh sẽ chìm vào hòa bình một cách xứng đáng dưới triều đại của Assaracus; và con cũng không bị giới hạn trong một thành Troy.” Nói xong, ngài lao vút từ đỉnh trời cao, rẽ qua làn gió lộng, tìm kiếm Ascanius. Rồi ngài biến hóa diện mạo của mình, trở thành vị lão thần Butes, cựu thị vệ của Anchises người Dardanus và là người gác cổng trung thành; sau đó vị chúa tể đã giao ông làm người hầu cận cho Ascanius. Giống hệt ông lão ở mọi điểm, thần Apollo xuất hiện từ giọng nói, màu sắc, mái tóc trắng, cho đến bộ giáp khua rộn vang dội, và cất lời với chàng Iülus đang háo hức:

“Hãy thế là đủ rồi, hỡi con trai của Aeneas, khi tên người Numania đã ngã gục mà chưa kịp báo thù dưới những mũi tên của con; vinh dự đầu tiên này thần Apollo vĩ đại ban cho con, và không hề ganh tị với bộ vũ khí sánh ngang với ngài. Hơn nữa, hỡi chàng trai, hãy để chiến tranh sang một bên.” Apollo cất lời như thế và trong lúc vẫn đang nói liền rút lui khỏi tầm mắt phàm nhân, tan biến vào không khí mỏng manh khuất khỏi tầm nhìn của họ. Các vương công Dardanus nhận ra vị thần và bộ vũ khí thần thánh, đồng thời nghe thấy tiếng khua của ống tên khi ngài rời đi. Thế nên họ kiềm chế ham muốn chiến đấu mãnh liệt của Ascanius bằng những lời từ ý chí của Phoebus; bản thân họ lại lao vào cuộc giao tranh, phó thác sinh mạng vào hiểm nguy cận kề. Tiếng hô vang dọc theo các bức tường thành có chiến lũy; những chiếc cung căng rúng động và dây lao xoắn vặn: mặt đất ngập tràn đạn dược. Khiên và mũ giáp rỗng vang lên dưới những đòn đánh; trận chiến dâng trào dữ dội; nặng nề như cơn mưa quất xuống mặt đất đổ xuống khi chòm sao Kim Ngưu đẫm nước ở phương Tây; dày đặc như mưa đá trút xuống từ những đám mây giông trên vùng nước nông, khi chúa tể bão tố đông đặc trận lụt nước và xé nát những làn hơi nước rỗng trên bầu trời.

Pandarus và Bitias, những người con sinh ra từ Alcanor xứ Ida, người mà nữ thần rừng Iaera sinh trong khu rừng của thần Jupiter, nay đã cao lớn như những cây thông và ngọn đồi của tổ tiên họ, liền tung toé mở toang những cánh cửa thành bị khóa chặt theo lệnh của vị chỉ huy, và tự tin vào vũ khí, cố tình mời gọi kẻ thù bước vào bên trong tường thành. Bản thân họ đứng bên trong bên phải và bên trái trước các tòa tháp, bọc trong giáp sắt, chòm lông vũ chớp lấp lánh trên những cái đầu oai vệ: tựa như những cây sồi đôi mọc cao vút trong không gian xung quanh dòng suối lững lờ trôi, dù trên bờ sông Padus hay bên dòng Athesis êm đềm, vươn cao những chiếc đầu không cắt tỉa lên bầu trời với phần đỉnh ngút ngàn đung đưa. Người Rutuli đổ xô vào khi thấy lối vào đã mở. Ngay lập tức Quercens và Aquicolus tuyệt mỹ trong giáp trụ, cùng tên Tmarus tuyệt vọng, và Haemon con trai thần Mars, hoặc tháo chạy tán loạn cùng toàn bộ các tiểu đoàn của họ, hoặc buông bỏ sinh mạng ngay tại cửa thành. Bấy giờ tâm trí của các chiến binh sục sôi trong cơn giận dữ dâng trào, và giờ đây người Trojan tụ tập đông đúc kéo đến địa điểm đó, dám đối đầu giáp lá cà và sải bước tiến xa hơn.

Tin tức được truyền đến viên chủ tướng Turnus, khi hắn đang cuồng nộ đằng xa giữa đám kẻ thù đang tháo chạy, rằng quân địch đang trào ra thực hiện những cuộc tàn sát mới và mở toang cửa thành. Hắn dừng bước dở dang, và bị thiêu đốt bởi cơn giận dữ vô biên, lao về phía hai huynh đệ kiêu ngạo tại cửa thành Dardanus. Và nhắm vào Antiphates trước tiên, bởi hắn đến đầu tiên, người con hoang của vị dũng tướng Sarpedon sinh ra bởi một người mẹ Thebes, hắn phóng ngọn lao và hạ gục hắn; cây lao cornel của Ý xé qua không gian mềm mại và, đâm thủng cuống họng, ngập sâu vào lồng ngực hắn; một dòng nước sủi bọt tuôn ra từ vết thương há hoắc sẫm màu, và lưỡi thép trở nên nóng rực ở nơi nó đâm thủng lá phổi. Sau đó Meropes và Erymas, rồi Aphidnus ngã gục dưới bàn tay hắn; tiếp đến là Bitias, mắt hừng hực lửa và đầy hân hoan, không phải bằng ngọn lao; bởi hắn không dâng hiến mạng sống cho một ngọn lao; mà là mũi giáo rít vang dội được phóng với sức mạnh tựa sấm sét; lớp da bò kép cũng không cản nổi nó, cả lớp vảy vàng đôi đáng tin cậy của chiếc giáp ngực cũng vậy: những thớ thịt khổng lồ của hắn đổ sụp xuống một đống; mặt đất gầm lên, và chiếc khiên lớn khua vang phủ lên người hắn: y như cách khối đá khổng lồ được xây bằng những tảng lớn rồi quăng xuống biển trên bờ biển Euboïca xứ Baiae đổ sụp xuống; nó đổ nhào chúi đầu như thế, đâm sầm vào vùng nước nông và chìm sâu xuống nghỉ ngơi; biển cả bị khuấy động, và cát sẫm màu cuộn xoáy lên; cùng lúc đó độ sâu của đảo Prochyta rung chuyển theo âm thanh, và những tảng đá nằm phục của Inarime, chất chồng phía trên Typhoeus theo lệnh của thần Jupiter.

Lúc bấy giờ, vị thần chiến tranh bách chiến bách thắng Mars đã vực dậy tinh thần và sức mạnh của người Latin, thúc đẩy trái tim họ sục sôi cơn giận dữ, và gửi Nỗi Sợ cùng Sự Hoảng Lợn tối tăm vào lòng người Teucri. Từ mọi ngả đường họ tụ tập lại, vì chiến trận được dâng hiến tự do; và vị thần chiến trận truyền cảm hứng... Pandarus, khi thấy anh trai mình ngã xuống, nhận ra cục diện ra sao, điềm gì chi phối ngày hôm nay; và dùng toàn lực xoay cánh cửa thành trên bản lề, đẩy nó khép lại bằng đôi vai rộng của mình, để lại rất nhiều người của chính hắn bị nhốt ở bên ngoài bức tường trong cuộc chiến tuyệt vọng, nhưng cũng nhốt những kẻ khác bên trong cùng hắn khi chúng ùa về rút lui. Đám điên rồ! Kẻ không nhìn thấy vị vương công người Rutuli xông vào giữa hàng ngũ của chúng, và nhốt thẳng hắn vào trong thị trấn, tựa như một con hổ khổng lồ giữa bầy cừu ngốc nghếch. Ngay lập tức ánh sáng kỳ lạ lóe lên từ đôi mắt hắn, và áo giáp của hắn khua vang rợn người; những chòm lông vũ đỏ như máu chớp nháy trên đầu hắn, và những tia chớp lóe sáng từ chiếc khiên của hắn. Trong sự kinh hoàng bất ngờ, người Aeneadae nhận ra hình dáng đáng ghét và những thớ thịt khổng lồ ấy. Khi ấy, chàng trai cao lớn Pandarus nhảy chồm lên, trong cơn giận dữ bừng bừng trước cái chết của anh trai mình: “Đây không phải là cung điện hồi môn của Amata,” hắn thét lên, “cũng chẳng phải Ardea bao bọc Turnus trong những bức tường nguyên thủy của nàng. Ngươi đang thấy một doanh trại thù địch; trốn thoát từ đây là điều vô vọng.” Hướng về hắn, Turnus mỉm cười và điềm tĩnh: “Hãy bắt đầu với toàn bộ lòng dũng mãnh của ngươi đi, và giáp lá cà; nơi đây ngươi cũng sẽ kể lại rằng thành Troy đã tìm thấy Achilles của mình.” Hắn dứt lời; người kia dồn hết sức lực, phóng ngọn giáo thô kệch, sần sùi và chưa lột vỏ. Những cơn gió đã bắt lấy nó; Juno, ái nữ của thần Saturn, đã khiến vết thương lệch hướng khi nó bay tới, và ngọn giáo cắm chặt vào cửa thành. “Nhưng vũ khí này — thứ mà cánh tay mạnh mẽ của ta đang vung lên — ngươi sẽ không thể trốn thoát đâu; vì kẻ phóng ra vũ khí và vết thương không phải là dạng tầm thường.” Hắn nói vậy, và rướn người cao trên thanh gươm giương cao; lưỡi thép chém ngang trán ngay giữa hai thái dương, và chia đôi má không râu với vết thương ghê rợn. Hắn đổ gục xuống; mặt đất rung chuyển dưới trọng lượng khổng lồ; những thớ thịt đang hấp hối và áo giáp vương vãi óc não lăn lóc thành đống xuống đất, và chiếc đầu bị cắt lìa đều đặn, đung đưa sang bên này và bên kia từ đôi vai. Người Teucri tản ra và quay đầu tháo chạy trong sự kinh hoàng vội vã; và giả như kẻ chiến thắng ngay lập tức có ý định phá vỡ các chốt cửa và thả đồng đội vào thành, thì đó đã là ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh và của cả dân tộc. Nhưng cơn giận dữ và nỗi khát khao tàn sát điên cuồng đã thúc đẩy hắn lao vào kẻ thù như ngọn lửa... Trước tiên hắn tóm lấy Phalaris; rồi Gyges, và đánh gân chân hắn; hắn giật lấy những ngọn lao của chúng, và phóng chúng vào lưng đám đông đang tháo chạy; thần Juno ban sức mạnh và lòng dũng cảm. Hắn tiễn Halys gia nhập cùng chúng, và Phegeus bị đâm thủng xuyên qua chiếc khiên; rồi, khi chúng vô tình cất tiếng hô xung trận trên tường thành, Alcander và Halius, Noëmon và Prytanis. Lynceus lao lên đối đầu với hắn, hô hào các chiến hữu; từ trên chiến lũy, thanh gươm lấp lánh quét sang trái và tóm lấy hắn; bị chém đứt bởi một đòn giáng xuống duy nhất, cái đầu và chiếc mũ giáp văng đi mãi tận đằng xa. Tiếp theo Amycus ngã xuống, kẻ thợ săn chết chóc, không ai sánh kịp về sự khéo léo của đôi tay trong việc tẩm thuốc độc và trang bị sắt nhọn cho những mũi tên; và Clytius dòng dõi Aeolid, cùng Crethues được các Nữ thần Thơ ca yêu mến, Crethues thuộc đoàn tùy tùng của các Nữ thần Thơ ca, người luôn tìm thấy niềm vui trong những khúc ca, tiếng đàn hạc và những vần thơ chuỗi; hắn luôn ca hát về những cỗ chiến mã, binh lính mang giáp và những trận chiến.

Cuối cùng, khi nghe tin về cuộc tàn sát của quân mình, các vị thủ lĩnh người Teucri là Mnestheus và dũng tướng Serestus đã tiến đến, chứng kiến các chiến hữu tháo chạy hỗn loạn và kẻ thù lọt vào trong. Và Mnestheus cất lời: “Các ngươi còn chạy đi đâu nữa, chạy về đâu? Còn bức tường thành nào nữa, còn thành phố nào xa hơn nữa mà các ngươi đang có? Lại có một kẻ đơn độc, bị vây hãm bốn bề, hỡi các đồng bào, bởi những chiến lũy của các chính các ngươi, lại có thể nhởn nhơ tàn phá khắp thị trấn của chúng ta, và tiễn tất cả những chiến binh ưu tú nhất xuống âm phủ ư? Các ngươi không hề có lòng trắc ẩn, không có sự hổ thẹn nào hay sao, hỡi những kẻ nhát gan, vì đất nước bất hạnh của mình, vì các vị thần cổ xưa, vì Aeneas vĩ đại?”

Được thắp lửa bởi những lời ấy, họ lấy lại can đảm và tập hợp lại trong đội hình dày đặc. Từng chút một, Turnus lùi khỏi cuộc chiến về phía dòng sông, và sườn bị dòng nước bao quanh: người Teucri càng dũng mãnh tiến lên áp sát hắn với tiếng hô vang dội và những khối người dày đặc, tựa như một bầy người lao vào một con sư tử hung hãn với những ngọn giáo kề vai, nhưng nó, vì sợ hãi mà lùi bước, rút lui hậm hực và trợn mắt gớm ghiếc; và cả sự giận dữ lẫn lòng dũng cảm đều không cho phép nó quay lưng bỏ chạy, nhưng nó cũng chẳng thể phản công, dẫu cho nó rất khao khát điều đó, chống lại vòng vây vũ khí và binh lính xung quanh. Cứ như thế, Turnus chầm chậm lùi bước, với những bước chân không vội vã, và tâm hồn sục sôi giận dữ. Thậm chí đến hai lần lúc bấy giờ, hắn vẫn xông vào giữa kẻ thù, hai lần đẩy chúng tháo chạy tán loạn dọc theo tường thành. Nhưng toàn bộ lực lượng trong doanh trại vội vã tụ tập lại; và Juno, ái nữ của thần Saturn, cũng chẳng dám cung cấp cho hắn sức mạnh để chống trả; bởi thần Jupiter đã sai Iris bay xuống qua bầu trời lộng gió, mang theo những mệnh lệnh nghiêm khắc đến người chị gái rằng Turnus phải rút lui khỏi thị trấn cao ngất của người Trojan. Do đó, hắn chẳng thể giữ vững trận địa dù bằng khiên hay bằng tay, khi cơn bão vũ khí ập đến từ mọi phía một cách quá sức áp đảo. Xung quanh những hõm thái dương, chiếc mũ giáp khua vang với tiếng va đập không dứt, và lớp đồng vững chắc bị xé toạc dưới những hòn đá; chòm lông ngựa bị xé rách; chóp khiên chẳng thể che chắn nổi dưới những đòn đánh; Mnestheus gầm thét xông lên cùng những người Trojan của mình, trút xuống một cơn mưa lao. Mồ hôi túa ra khắp người hắn chảy thành dòng đen kịt, và chẳng có lấy một khoảng không để thở; những tiếng thở dốc đầy bệnh tật làm rung chuyển các thớ thịt kiệt quệ của hắn. Thế rồi cuối cùng, với một cú nhảy lao đầu, hắn nhảy phốc vào dòng sông trong bộ giáp đầy đủ; những dòng xoáy màu vàng của con sông mở ra đón hắn bước đến, và làn nước bồng bềnh đỡ lấy hắn, cuốn trôi đi những dấu vết tàn sát, đưa hắn trở về với các chiến hữu trong khúc khải hoàn.