Trong khi ấy, cung điện thiên thai mở rộng đôi cánh cửa, và cha đễ của các vị thần cùng vua của muôn loài bồi hồi triệu tập một hội đồng nơi chốn tinh tú; từ đó, ngài phóng tầm mắt bao quát toàn cõi trần gian, đồn binh người Dardan, cùng các bộ tộc Latium. Họ tề tựu bên trong, từ ngưỡng cửa này sang ngưỡng cửa khác; đấng tối cao của họ cất lời:

“Hỡi các bậc tôn vinh chốn thiên đình, cớ sao sắc lệnh của các ngươi lại bị đảo ngược, và tâm trí các ngươi lại ganh ghét kình chống nhau đến nhường này? Ta đã cấm nước Ý giao tranh với người Teucer; cớ sao lại xảy ra mối bất hòa trái ngược với huấn lệnh của ta? Nỗi kinh hoàng nào đã xui khiến người này hay kẻ nọ xông vào binh đao và thử thách gươm giáo? Thời điểm thích hợp cho chiến tranh rồi sẽ đến — chớ nên khơi mào — khi Carthage hung hãn một ngày kia băng qua dãy Alps để giáng trọn cơn tàn diệt xuống những ngọn tháp của thành Rome. Khi ấy, thù hận có thể cấu xé thù hận, chiến sự mới được mở màn; giờ đây, hãy để họ yên, và hoan hỉ tuân theo hiệp ước do ta định đoạt.”

Jupiter cất lời vắn tắt là thế; nhưng không chút vắn tắt, nàng Venus kiều diễm cất tiếng đáp lời:

“Lạy Chúa thượng, lạy Đấng cai quản muôn người và muôn vật vĩnh hằng — bởi chúng tôi còn có thể cầu xin điều gì khác nữa? — ngài có thấy người Rutuli đang ngông cuồng xiết bao, và Turnus, được cỗ xe chiến kề cận qua các hàng quân, đang kiêu hãnh càn quét dòng lũ chiến trận không? Chiến lũy và hào sâu chẳng còn chở che nổi người Troia; kìa, ngay trong cổng thành và thậm chí trên những bức tường đắp bằng đất, họ đang giao chiến giáp lá cà và biến các hào rãnh ngập ngụa máu tươi. Aeneas đang vắng mặt và chẳng hề hay biết. Chẳng lẽ ngài không bao giờ để vòng vây của chúng tôi được giải tỏa hay sao? Lại một kẻ thù nữa đang đe dọa những bức tường thành Troy non trẻ; và một đạo quân khác, cùng một người con thứ hai của Tydeus lại nổi dậy từ Aetolian Arpi chống lại người Troia. Quả thật, tôi nghĩ rằng những vết thương của tôi vẫn còn chưa đến mức cùng cực, và tôi — đứa con của ngài — đang phải để yên cho một vài thứ vũ khí phàm trần nhàn rỗi. Nếu người Troia tiến về nước Ý mà không có sự cho phép của ngài và thách thức thần uy của ngài, hãy để họ trả giá cho tội lỗi của mình; xin chớ dùng ơn phước của ngài để phù trợ họ. Nhưng nếu có ngần ấy lời sấm truyền dẫn dắt họ, được ban bởi thần linh và vong hồn, thì cớ sao điều gì lúc này lại có thể đảo ngược sắc lệnh của ngài hay viết lại định mệnh? Cớ sao tôi phải gợi lại những hạm đội bị thiêu rụi trên bờ biển Eryx? Cớ sao lại nhắc đến vị vua giông bão, và những cơn gió cuồng nộ được khuấy động từ Aeolia, hay Iris bị xua đuổi xuống tận mây xanh? Giờ đây địa ngục cũng bị khuấy động (phần thế giới này vốn chưa từng bị thử thách) và Allecto bất ngờ được thả lỏng bên trên để hoành hành khắp các thị trấn của Ý. Tôi hoàn toàn chẳng bận tâm gì đến đế quyền; đó là niềm hy vọng của chúng ta khi Vận Mệnh còn đứng về phía này; hãy để những kẻ mà ngài muốn được chiến thắng. Nếu người vợ tàn nhẫn của ngài không để lại một vùng đất nào thảnh thơi cho người Teucer, bên những tàn tích khói lửa của thành Troy điêu tàn, lạy cha, tôi nài xin ngài, hãy ban cho Ascanius một lối rút lui an toàn khỏi binh đao, hãy ban cho tôi sinh mạng của đứa con trai bé bỏng. Aeneas có thể mặc sức trôi dạt trên những vùng biển lạ và đi theo bất cứ con đường nào mà vận mệnh mở ra cho chàng; xin hãy để tôi có thể chở che và tách chàng ra khỏi chốn cuồng phong chiến trận. Amathus là của tôi, Paphos cao vời và Cythera, cùng gia thất của tôi ở Idalia; tại đây, xa rời binh đao, hãy để chàng trải qua một cuộc đời không danh vọng. Hãy bảo Carthage ngự trị tối cao trên đất Ausonia; sẽ chẳng có gì ở đó cản trở các thành phố Tyrean cả. Nào có ích gì khi người Troia thoát khỏi án phạt chiến tranh và luồn lách qua làn lửa Argive, để rồi kiệt sức trước tất cả những hiểm nguy nơi biển cả và vùng đất hoang vu, trong khi họ tìm kiếm Latium và những ngọn tháp của một thành Troy được dựng lại? Chẳng phải tốt hơn là cứ bám lấy đống tro tàn cuối cùng của quê hương, và mảnh đất từng là thành Troy đó sao? Xin hãy trả lại, tôi cầu xin ngài, sông Xanthus và Simoïs cho một dân tộc bất hạnh, và để người Teucer một lần nữa, lạy Chúa thượng, xoay vòng qua những định mệnh của thành Ilium.”

Bấy giờ Nữ hoàng Juno, với vẻ nhanh nhẩu và sục sôi phẫn nộ:

“Cớ sao ngươi lại ép ta phải phá vỡ sự im lặng lâu nay và lớn tiếng phơi bày nỗi đau thầm kín của mình? Có kẻ phàm hay vị thần nào ép buộc Aeneas phải chuốc lấy chiến tranh hoặc tấn công vũ trang vào Vua Latinus chưa? Dưới sự dẫn dắt của sấm truyền, hắn ta đã giương buồm đến nước Ý: cứ cho là thế đi! Hắn — kẻ mà tiên tri Cassandra cuồng loạn đã sai khiến lên đường! Nào có phải chúng ta xui khiến hắn rời bỏ doanh trại hay phó mặc sinh mệnh mình cho gió mông lung? Hay phó thác kết cục chiến tranh cùng trách nhiệm bảo vệ chiến lũy cho một đứa trẻ lòng vòng? Hay khuấy động lòng trung thành của xứ Tyrrhenia hoặc đẩy các dân tộc thanh bình vào cảnh binh đao hỗn loạn? Vị thần nào, sự tàn độc cường quyền nào của chúng ta đã đẩy hắn đến chỗ tổn thương này? Juno ở đâu trong chuyện này, hay Iris đã lao vút xuống từ tầng mây? Ngươi cảm thấy chấn động khi người Ý vây quanh một thành Troy non trẻ bằng biển lửa, và Turnus đặt chân lên chính mảnh đất tổ tiên của hắn — hắn, đứa cháu của Pilumnus, con trai của nữ thần Venilia: sao thế, rằng những ngọn đuốc tăm tối của thành Troy tấn công người Latin ư? Rằng người Troia đang khuất phục và cướp bóc những điền trang không phải của chính họ ư? Sao thế, rằng họ tự chọn lấy cô dâu cho mình và xé toạc những tấm lòng đã hứa hôn từ bầu ngực này sang bầu ngực khác? Rằng những cử chỉ của họ van xin hòa bình, trong khi tàu chiến lại chất đầy vũ khí? Ngươi có thể đánh cắp Aeneas của ngươi khỏi tay người Hy Lạp, và bày ra trước mắt họ một hình hài giả tạo bằng sương mù và không khí hư ảo; ngươi có thể biến hạm đội của hắn thành ngần ấy nữ thần nước: vậy mà lại là chuyện kinh khủng khi chúng ta đáp trả bằng bất kỳ sự trợ giúp nào dành cho người Rutuli ư? Aeneas đang vắng mặt và không hề hay biết; cứ để hắn vắng mặt và không hay biết đi. Paphos là của ngươi và Idalium, Cythera cao vời là của ngươi; cớ sao ngươi lại xen vào những tâm hồn hung hãn và một thành phố đang sục sôi chiến tranh? Có phải chúng ta là kẻ muốn lật đổ vương quốc Phrygia đang lụi tàn không? Là chúng ta ư? Hay chính là kẻ đã kéo người Achaeans giáng xuống những người Troia khốn khổ? Kẻ đã làm châu Âu và châu Á dựng ngược gươm giáo, và kẻ mà vụ trộm cắp đã đập nát liên minh? Có phải dưới sự dẫn dắt của ta mà kẻ ngoại tình người Dardan đã đột phá vào Sparta không? Hay chính ta đã bắn đi những mũi tên đam mê châm ngòi cho chiến tranh? Khi ấy, nỗi sợ hãi cho những đứa con của ngươi mới làm rạng danh ngươi biết mấy; còn giờ đây thì quá muộn để ngươi cất lên những lời oán thán bất công, và những lời khiển trách vô ích chỉ trỏ trên môi ngươi.”

Juno biện minh như thế; và toàn thể thần dân thiên đình cùng thì thầm trong sự đồng thuận khác biệt; tựa như những cơn gió thoảng dâng trào bị cuốn vào chốn thung sâu rừng thẳm, rồi cuộn xoáy trong tiếng rên rỉ vô định, hé lộ cho thủy thủ hay ngọn cuồng phong đang tới gần. Bấy giờ Đấng tối cao toàn năng và cội nguồn sức mạnh của thế giới cất lời; vừa lúc ngài cất tiếng, tòa cao nguyên vẹn của các vị thần cùng tấm nền run rẩy của mặt đất chìm vào tĩnh lặng; bầu trời sâu thẳm im lìm, những cơn gió ngừng thổi; đại dương lặng ngắt dòng nước vào cõi bình yên.

“Vậy thì hãy ghi khắc vào lòng và suy ngẫm cho thấu đáo những lời này của ta. Vì không thể có chuyện người Ausonia và người Teucer kết lập liên minh, và mối bất hòa của các ngươi chẳng tìm thấy điểm dừng, nên ngày hôm nay, vận may nào mỗi bên giành được, niềm hy vọng nào mỗi bên theo đuổi, dẫu là người Troia hay người Rutuli, ta đều sẽ giữ ở thế cân bằng; dù cho đó là định mệnh của nước Ý hay sự lầm đường lẫn lói mưu kế kém cõi của người Troia đang giữ chân doanh trại trong vòng vây. Ta cũng chẳng tha bổng cho người Rutuli. Mỗi kẻ, theo cách hắn đã khởi đầu, sẽ tự định đoạt số phận của mình. Jupiter chỉ có một và là vua trên muôn loài; các định mệnh rồi sẽ tìm thấy lối đi.” Bằng những dòng sông âm phủ của người anh em, bên những bờ vực sủi bọt đen như hắc ín, ngài đã ký kết sự đồng thuận, và làm cho toàn cõi Olympus rung chuyển theo cái gót ngài gật đầu. Đến đây lời nói chấm dứt: tiếp đó Jupiter đứng dậy từ ngai vàng bằng vàng của mình, và các vị thần tề tựu xung quanh, hộ tống ngài ra tận ngưỡng cửa.

Trong khi ấy, người Rutuli bao vây khắp các cổng thành, gieo rắc sự tàn sát khủng khiếp và thắt chặt những bức tường thành bằng biển lửa. Nhưng đạo quân của dòng dõi Aeneas bị vây hãm bên trong các chiến hào của họ, chẳng còn một chút hy vọng rút lui. Họ đứng bất lực và sầu não trên những ngọn tháp cao, và vòng vây mỏng manh của họ ôm lấy tường thành — Asius, con trai của Imbrasus, và Thymoetes, con trai của Hicetaon, cùng hai anh em nhà Assaracus, và Castor, cùng vị lão niên Thymbris sát cánh nơi hàng đầu; bên cạnh họ là Clarus và Themon, cả hai là anh em ruột của Sarpedon, đến từ xứ Lycia cao vời. Acmon xứ Lyrnesus, vĩ đại chẳng kém gì cha chàng Clytius, hay người anh em Mnestheus, đang mang một hòn đá, vắt kiệt toàn bộ thân hình to lớn để khiêng mảnh vỡ núi non khổng lồ ấy. Họ thi đua canh gác, kẻ cầm lao, người giữ đá, tay vung lửa và giương những mũi tên thích hợp trên dây cung. Giữa họ là người xứng đáng nhất với sự sủng ái của Venus — kìa, thiếu niên người Dardan, với mái đầu tuấn tú để trần, rạng rỡ tựa như viên ngọc bích được khảm trên vàng đỏ ở món đồ trang sức vùng cổ hay đỉnh đầu, hoặc tựa như ngà voi sáng ngời được khảm tỉ mỉ trong gỗ hoàng dương hay cây nhựa thơm Orician; những lọn tóc của chàng xõa tung trên chiếc cổ trắng ngần, được thắt lại bằng một vòng kim loại uyển chuyển. Cả ngươi nữa, hỡi Ismarus, những dân tộc kiêu hãnh đã thấy ngươi nhắm những vết thương và trang bị nọc độc cho mũi tên của mình — ngươi, người thuộc dòng dõi lừng lẫy ở Maeonia, nơi những thửa ruộng màu mỡ được cày xới bởi bàn tay con người, và dòng Pactolus tưới đẫm bằng vàng. Ở đó cũng có Mnestheus, nổi danh lừng lẫy chẳng kém kẻ từng đánh bật Turnus khỏi chiến lũy trước đây; và Capys, người được lấy tên đặt cho thành phố Campania.

Họ đã lao vào cuộc giao tranh đẫm máu của chiến tranh; còn Aeneas, khi đêm vẫn còn bao trùm sâu thẳm, đang rẽ sóng biển khơi. Bởi khi rời bỏ Evander để đến doanh trại người Etruscan, chàng có dịp yết kiến nhà vua, kể cho nhà vua nghe về danh tính cùng dòng tộc của mình, về những điều chàng thỉnh cầu hay hiến dâng, thông tri cho nhà vua biết về lực lượng vũ trang mà Mezentius đang thu nạp về phe hắn, cùng tinh thần ngạo mạn của Turnus, nhắc nhở nhà vua về sự bấp bênh của mọi điều chắc chắn nơi cõi thế, và đan xen tất cả bằng những lời nài nỉ; không chút chậm trễ, Tarchon hợp sức và kết lập liên minh. Bấy giờ, được giải thoát khỏi lời sấm truyền, người dân Lydia liền bước lên hạm đội, được trao phó theo thánh ý vào tay vị thủ lĩnh ngoại bang. Thuyền chiến của Aeneas đi ở đầu hàng, với những con sư tử Phrygia được khắc chặt ở mũi thuyền, phía trên là ngọn Ida sừng sững che chở, khung cảnh đáng mừng nhất đối với những kẻ lưu vong Troia. Tại đây, đại tướng Aeneas ngồi ngẫm nghĩ về những biến cục xoay vần của chiến tranh; và Pallas, bám chặt bên sườn trái của chàng, lúc thì hỏi về các vì sao cùng hành trình của chúng qua đêm tối mịt mờ, lúc lại hỏi về vận mệnh của chàng trên bộ lẫn ngoài khơi.

Hỡi các nữ thần, giờ đây hãy mở toang những cánh cửa của Helicon, và cất lên khúc ca về đoàn quân cùng lúc đó theo chân Aeneas từ biên giới Tuscan, giương buồm trên những con tàu chiến vượt biển khơi.

Dẫn đầu trên chiếc Tiger được dát đồng là Massicus, lướt qua dòng nước lũ; dưới quyền chàng là một ngàn tráng sĩ đã rời bỏ thị trấn Clusium và thành phố Cosae; vũ khí của họ là cung tên, ống đựng tên nhẹ vắt trên vai, cùng cây cung chí mạng. Đi cùng hắn là Abas hung hãn, toàn bộ đoàn tùy tùng mặc giáp sáng ngời, và một bức tượng thần Apollo bằng vàng rực rỡ ở phần đuôi tàu. Tặng phẩm mà Populonia trao cho hắn là sáu trăm thiếu niên từng trải qua thử lửa chiến trận, còn thành Ilva — hòn đảo giàu có với những mỏ thép vô tận — tặng ba trăm. Thứ ba là Asilas, vị thông ngôn giữa loài người và thần linh, bậc thầy về nội tạng dã thú cùng các vì sao trên thiên đình, về ngôn ngữ loài chim và những tia chớp điềm gáy, dẫn theo một ngàn tráng sĩ trong đội hình sát cánh tua tủa giáo mác, được lệnh tuân theo sự chỉ huy của hắn từ thành phố Pisa, gốc tích từ dòng dõi Alphaean trên đất Etruscan. Astyr theo sau, tuyệt mĩ khôn cùng, Astyr, kẻ tự tin vào chiến mã và bộ giáp lấp lánh. Thêm ba trăm người nữa — tất cả đều chung một lòng một dạ đi theo — đến từ những gia chủ xứ Caere và điền trang Minio, cùng thành Pyrgi cổ kính và Graviscae ngập tràn bệnh tật.

Xin chớ bỏ qua ngươi, hỡi Cinyras, vị thủ lĩnh dũng cảm nhất trong các chiến tướng Liguria, và cả ngươi nữa, Cupavo, với đoàn tùy tùng ít ỏi, từ trên mão giáp của ngươi vươn lên những chiếc lông thiên nga — lỗi lầm, hỡi Tình Yêu, thuộc về ngươi và thần dân của ngươi, đồng thời là biểu tượng cho vóc dáng người cha chàng. Bởi người ta kể rằng Cycnus, trong nỗi tiếc thương người tình Phaëthon của mình, khi ca hát và xoa dịu tình yêu sầu muộn bằng âm nhạc giữa những cành dương râm mát của các chị em, đã tự khoác lên mình bộ lông mềm mại của tuổi già trắng phau, rồi rời bỏ mặt đất và cất tiếng khóc bay vút qua bầu trời. Con trai ông, theo sau trên thuyền cùng một nhóm người cùng lứa tuổi, đang quạt mái chèo thúc chiếc Centaur khổng lồ lao về phía trước; hắn nhoài người trên mặt nước, và đe dọa sóng biễn bằng một tảng đá khổng lồ giơ cao trên đầu, rẽ nước đại dương sâu thẳm bằng chiều dài của thân thuyền.

Chính hắn cũng hiệu triệu đoàn tùy tùng từ những vùng bờ biển quê hương, Ocnus, con trai của nữ tiên tri Manto và dòng sông Tuscany, kẻ đã ban cho ngươi, hỡi Mantua, thành lũy và tên của mẹ mình; Mantua, giàu có về dòng dõi, nhưng không cùng một nguồn cội, một giống nòi gấp ba, và dưới mỗi giống nòi có bốn tổng xã; chính nàng là thủ lĩnh của các tổng xã, và sức mạnh của nàng bắt nguồn từ huyết thống Tuscan. Từ nàng cũng có năm trăm tráng sĩ cầm vũ khí chống lại Mezentius, được dẫn dắt vào trận chiến trên chiếc thuyền thông lao vút bởi dòng Minicus, đứa con của Benacus, được trang hoàng bằng những khóm sậy xám ngắt. Aulestes tiến bước nặng nhọc, đập vỡ những con sóng bằng khu rừng mái chèo đung đưa dài cả trăm cây; các lạch nước sủi bọt trắng xóa khi chúng càn quét đáy biển. Hắn giương buồm trên chiếc Triton khổng lồ, kẻ khiến những đường nước xanh thẳm kinh ngạc bằng chiếc tù và của mình, và bơi đi với phần ngực lông lá, mang hình hài con người từ eo trở lên; chiếc bụng của hắn kết thúc bằng hình thù loài rồng; bên dưới bộ ngực quái vật, những con sóng róc rách sủi bọt trắng ngờ. Có biết bao nhiêu vị hoàng tử ưu tú đã đi trên ba mươi chiến thuyền để cứu viện cho thành Troy, rẽ ngang những cánh đồng muối bằng chiếc mũi thuyền dát đồng.

Và giờ đây ban ngày đã nhạt nhòa khỏi bầu trời, và nàng Phoebe duyên dáng đang bước đi giữa tầng không trên cỗ xe tuần du ban đêm: Aeneas, vì trách nhiệm không cho phép đôi chân được nghỉ ngơi, chính chàng ngồi cầm lái và điều khiển buồm giăng. Và kìa, giữa hải trình, một nhóm đồng hành trên biển của chàng tiến lại gặp chàng, những nữ thần mà nữ hoàng Cybele rộng lượng từng truyền lệnh hãy trở thành thần biển, và hóa thân thành nữ thần từ những con thuyền; họ bơi đi trong đội hình tề chỉnh và rẽ sóng nước lũ, nhiều như số những chiếc mũi tàu dát đồng từng thả neo bên bờ biển thưở nào. Từ xa, họ nhận ra vị vua của mình, xoay vòng đội ngũ bao quanh chàng, và Cymodocea, người tháo vát nhất trong khoản ăn nói, tiến lên từ phía sau, tóm lấy phần đuôi tàu bằng bàn tay phải: tấm lưng nàng nhô lên, và bàn tay trái khua mái chèo rẽ lối qua làn nước phẳng lặng. Bấy giờ nàng cất lời cúng kính vị chủ nhân đang sửng sốt: “Ngươi có thức không, hỡi hạt giống của thần linh, Aeneas? Hãy thức dậy và thả lỏng những dây buồm của ngươi. Chúng ta chính là hạm đội của ngươi, những thân thông trên núi thánh Ida, nay đã hóa thành các nữ thần biển cả. Khi tên Rutuli xảo trá thúc giục chúng ta lao đi bằng gươm giáo và lửa đỏ, chúng ta đã bất đắc dĩ phá vỡ những dây thừng của ngươi, và vượt đại dương để tìm kiếm ngươi. Hình hài mới này đã được Nữ thần ban tặng cho chúng ta trong lòng thương xót, và cho phép chúng ta trở thành các nữ thần để trải qua cuộc đời dưới những lớp sóng sâu. Nhưng đứa con trai Ascanius của ngươi đang bị giam hãm trong tường thành và chiến hào giữa vòng vây vũ khí của người Latin cùng sự sắc bén khốc liệt của chiến tranh. Bờ kỵ binh xứ Arcadia và dũng tướng Etruscan đã cùng nhau tề tựu tại vị trí được chỉ định. Kế hoạch của Turnus đã được định đoạt là sẽ chặn đường họ bằng các binh đoàn của hắn, để họ không thể tiến về doanh trại. Hãy đứng lên và trỗi dậy, và trước khi ánh Bình Minh xuất hiện, hãy hạ lệnh triệu tập các thủy thủ của ngươi vào hàng ngũ; đồng thời hãy cầm lấy chiếc khiên mà Thần Lửa đã rèn giũa để giành chiến thắng và viền quanh bằng vàng. Ánh sáng ngày mai, nếu ngươi không cho những lời ta nói là hão huyền, sẽ chứng kiến người Rutuli nằm chất chồng trong biển máu.” Nàng dứt lời, và khi lướt đi, dùng tay đẩy mạnh con thuyền cao một cách khôn ngoan và khéo léo; con thuyền vút qua mặt nước còn nhanh hơn cả mũi lao hay mũi tên xé gió. Nhờ thế, những người khác cũng tăng tốc độ. Bản thân người con trai xứ Troia của Anchises vô cùng ngỡ ngàng; tuy nhiên điềm báo ấy đã vực dậy lòng dũng cảm của chàng. Bấy giờ ngài ngước nhìn vòm trời thiên đình, vắn tắt cầu nguyện: “Hỡi nữ thần từ ngọn Ida nhân từ, mẹ của các vị thần, người lấy làm vui sướng ở Dindymus và những thành trì tháp canh cùng bầy sư tử được cùm dưới dây cương của người, xin hãy dẫn dắt ta trong chiến trận, xin hãy đáp lời một cách tốt đẹp điềm triệu của người, và hãy đến gần những người Phrygia của người, hỡi nữ thần, với đôi chân đầy ân huệ.” Chàng thưa lên bấy nhiêu lời; và trong khi ấy ánh sáng rực rỡ của ngày mới bắt đầu tràn xuống, xua tan bóng đêm. Trước tiên, chàng ra lệnh cho các đồng chí tuân theo tín hiệu của mình, vực dậy tinh thần cầm vũ khí và chuẩn bị chiến đấu. Và giờ đây người Troia cùng doanh trại đã hiện rõ trong tầm mắt khi chàng đứng cao trên đuôi tàu, rồi tiếp đó ngài giơ chiếc khiên rực lửa lên cánh tay trái. Những người Dardan trên tường thành cất tiếng hò reo vang trời. Hy vọng trỗi dậy thắp bùng phẫn nộ; họ phóng lao mạnh mẽ; tựa như dưới những tầng mây đen, từng đàn sếu từ vùng Strymon cất tiếng kêu tín hiệu và bay lượn lờ hò reo băng qua bầu trời, ồn ào sà xuống theo chiều gió. Nhưng điều này khiến vị vua người Rutuli cùng các tướng lĩnh Ausonia hết sức kinh ngạc, cho đến khi nhìn lại, họ thấy những con thuyền đang hướng thẳng vào bờ, và cả mặt biển như một hạm đội duy nhất đang giập dềnh chèo lái. Chiếc đỉnh mão giáp của chàng bốc cháy, lửa tuôn trào từ chùm lông vũ trên đỉnh, và phần u lồi bằng vàng trên khiên tuôn ra những dòng lửa; tựa như khi trong đêm trong suốt, những vì sao chổi sáng rực rỡ một màu đỏ máu và ảm đạm, hay vẻ rực rỡ của chòm sao Sirius — kẻ mang đến hạn hán và bệnh dịch cho nhân loại khốn khổ — mọc lên và làm bầu trời thêm ảm đạm bằng những tia sáng độc địa.

Tuy vậy, Turnus dũng cảm với niềm tin không suy suyển vẫn sẽ chặn đứng họ trên bờ biển và đẩy lùi bước tiến của họ lên đất liền. “Điều mà những lời cầu nguyện của các ngươi tìm kiếm đã được ban cho, đó là sức mạnh vung kiếm. Thần chiến trận đang nằm trong tay con người. Giờ đây mỗi người hãy nhớ lấy vợ con và gia đình mình: giờ đây hãy gợi lại những chiến công hiển hách làm rạng danh tổ tiên. Hãy thách thức một cuộc hội ngộ ngay sát mép nước, trong khi họ còn đang do dự và đôi chân vẫn còn trượt ngã lúc bước lên bờ. Vận may phù trợ những kẻ can đảm. . . .” Hắn cất lời, và thầm nhủ tính toán xem mình nên dẫn dắt ai ra nghênh đón, ai ở lại trấn giữ những bức tường thành đang bị vây hãm.

Trong khi ấy, Aeneas cho các đồng minh đổ bộ qua những chiếc ván cầu từ trên những con thuyền cao. Rất nhiều người quan sát khoảng lùi và nhịp chùng của sóng biển, rồi táo bạo nhảy ùm xuống vùng nước nông; những người khác trượt xuống qua các mái chèo. Tarchon, quan sát thấy bờ biển nơi vùng nước nông không sủi bọt và văng bọt bằng những con sóng vỡ, mà biển dâng lên và trải rộng thủy triều không đứt đoạn, bỗng quay ngoắt mũi thuyền về phía đất liền và khẩn khoản nài xin các đồng chí: “Nào, hỡi đoàn tráng sĩ được chọn lựa, hãy dồn sức mạnh vào mái chèo; nâng những con thuyền của các ngươi lên, thúc chúng tiến về phía trước; hãy để mũi thuyền rẽ nát mảnh đất thù địch này và sống thuyền tự cày cho mình một đường rãnh. Ta sẽ để con thuyền của mình vỡ tan trên vũng đậu tàu như thế một khi nó chạm tới đất liền.” Khi Tarchon cất những lời ấy, các đồng chí của chàng vùng lên trên những phiến mái chèo, điều khiển thuyền lao đi trong bọt trắng hướng về những điền trang Latin, cho đến khi mũi thuyền cắm chặt vào đất khô và tất cả các sống thuyền đều nằm cạn trên bãi mà chẳng hề hấn gì. Nhưng chiếc thuyền của ngươi thì không thế, hỡi Tarchon; bởi nó lao sầm vào một bãi cạn, rồi tròng trành chao đảo hồi lâu trên bồn cát nghiệt ngã, nhô lênụp xuống đập mạnh vào dòng nước, rồi vỡ tan tành, hất tung đoàn thủy thủ xuống những con sóng dữ. Mái chèo gãy nát và những chiếc ghế chèo nổi lềnh bềnh cuốn họ vào nhau, và dòng nước thủy triều rút đi hút phăng đôi chân họ khỏi mặt đất.

Turnus cũng chẳng hề nấn ná lãng phí thời gian, mà nhanh chóng thúc giục toàn bộ binh đoàn của mình lao về phía người Troia và sắp xếp đội hình đối mặt với bờ biển. Tiếng kèn trỗi dậy. Lập tức Aeneas xông lên đánh tan tác các tiểu đoàn nhà nông của người Latin, và hạ sát Theron làm điềm báo mở màn trận chiến. Tên khổng lồ bước lên thách thức Aeneas; nhưng qua những lớp giáp đồng khâu và lớp áo vải thô kim tuyến, thanh gươm đâm phập vào mạn sườn để trần của hắn. Tiếp theo, chàng tấn công Lichas — kẻ bị cắt ra từ người mẹ đã chết từ trước, và được thánh hiến cho ngươi, hỡi Phoebus, bởi tuổi ấu thơ của hắn đã may mắn thoát khỏi lưỡi thép hiểm nghèo. Gần đó, chàng đánh gục tên Cisseus cường tráng và Gyas khổng lồ — những kẻ dùng dùi cui để càn quét cả hàng quân: vũ khí của Hercules và sức mạnh đôi tay chẳng giúp ích gì cho chúng, kể cả Melampus — cha chúng, người từng sát cánh bên Alcides suốt những năm tháng trần gian chịu đựng nhiều khốn khổ. Kìa! Trong lúc Pharus cất lên những lời khoác lác yếu ớt, mũi lao vung lên đã găm trúng cái miệng đang la hét của hắn. Ngươi nữa, hỡi Cydon bất hạnh, trong lúc mải mê đuổi theo niềm vui mới — Clytius, kẻ có đôi má ánh vàng màu tơ thanh xuân — ngươi đã ngã quắp dưới bàn tay người Dardan, nằm đó mà quên bẵng đi — ôi thật đáng thương! — những cuộc tình tuổi trẻ từng thuộc về ngươi, nếu như đội hình sát cánh của những người anh em không kịp can thiệp — những người con của Phorcus, gồm bảy người — và phóng ra một cơn mưa lao bảy ngọn. Vài ngọn văng ra vô hiệu từ mão giáp và khiên thuẫn; vài ngọn bị nàng Venus nhân từ đánh lệch đi khi chúng sượt qua thân hình chàng. Aeneas cất tiếng gọi Achates trung thành: “Hãy cho ta kho vũ khí dự trữ; không một mũi lao nào từng găm vào thân xác người Hy Lạp trên những cánh đồng Ilium mà tay ta phóng về phía tên Rutuli lại chịu trượt công toi.” Đoạn, chàng chộp lấy và vung ngọn giáo lớn của mình; ngọn giáo bay xé gió xuyên thủng lớp đồng trên chiếc khiên của Maeon, rồi phá vỡ giáp ngực để cắm thẳng vào lồng ngực hắn. Người anh em của hắn là Alcanor chạy đến đỡ lấy người anh đang khuỵu xuống; ngọn giáo lao xuyên qua cánh tay hắn mang theo thông điệp thẳng tắp, giữ vững đường đi đẫm máu của nó, và bàn tay đong đưa bằng những thớ gân vô hồn rủ xuống từ bờ vai. Tiếp đó Numitor, chộp lấy cây lao của người anh em đã khuất, nhắm vào Aeneas, nhưng không thể đâm thủng chàng một cách chuẩn xác, mà chỉ sượt qua đùi của Achates cao lớn. Tại đây, Clausus xứ Cures tiến đến với niềm tự tin vào sức mạnh kiêu hãnh của mình, vung tay với dài đánh trúng Dryops dưới cằm, và ấn sâu cán giáo cứng nhắc vào, chấm dứt đồng thời những lời nói lẫn sinh mạng của hắn bằng nhát đâm thủng cổ; hắn đập trán xuống mặt đất, nôn thốc nôn tháo những cục máu đặc sánh. Ba tên lính Thrace thuộc vương triều của Boreas, và ba tên khác được cha chúng là Idas phái đi từ nguyên quán Ismarus, lần lượt gục ngã dưới tay chàng theo những cách khác nhau. Halesus và đoàn quân Aurunca của hắn vội vã kéo đến; Messapus nữa, hạt giống của Neptune, cũng tiến lên trên cỗ xe chiến. Phe này phe kia tranh giành đẩy lùi kẻ thù, ác chiến ngay trên mép đất Ausonia. Tựa như khi ở tầng không sâu thẳm, những ngọn gió trái chiều trỗi dậy chiến đấu với tinh thần và sức mạnh ngang ngửa; chẳng bên nào, từ mây trời cho đến biển cả, chịu nhượng bộ bên nào; trận chiến giằng co hồi lâu; mọi thứ bị khóa chặt trong thế cân bằng: các hàng quân của Troy và Latium cũng đụng độ như thế, chân dính chặt chân, người chen chúc người.

Nhưng ở một góc khác, nơi dòng nước lũ cuốn phăng một lối đi rộng lớn với những hòn đá lăn cùng bụi cây bị bứt tung khỏi bờ, Pallas nhìn thấy những tráng sĩ Arcadia của mình — vốn không quen di chuyển với tư cách bộ binh — đang lùi bước trước cuộc truy đuổi của người Latin, khi sự gồ ghề của địa hình buộc họ phải xuống ngựa. Chỉ còn cách này duy nhất trong hoàn cảnh ngặt nghèo của chàng, đó là vực dậy lòng dũng cảm của họ, khi thì bằng những lời nài nỉ, lúc lại bằng những lời châm chọc: “Các ngươi chạy đi đâu hỡi các đồng chí? Vì những chiến công anh dũng của các ngươi, vì danh tiếng của lãnh chúa Evander, vì những chiến dịch khải hoàn của chúng ta, và vì niềm hy vọng của ta nay đang trỗi dậy sánh ngang với vinh quang của cha ta, xin chớ tin vào sự chạy trốn. Gươm giáo của chúng ta phải chặt đứt một con đường xuyên qua kẻ thù. Nơi nào khối lượng đông đảo kia đang ép sát nhất, chính là nơi đất nước kiêu hãnh đang gọi tên các ngươi với Pallas dẫn đầu. Chẳng có vị thần nào áp đảo chúng ta; những kẻ phàm trần, chúng ta đang chịu đựng áp lực từ một kẻ thù phàm trần; chúng ta có số sinh mạng và đôi tay nhiều như chúng. Kìa, biển sâu vây kín chúng ta bằng rào cản đại dương bao la; ngay lúc này đất liền đang cạn kiệt cho đường trốn chạy của chúng ta; lẽ nào chúng ta sẽ chọn đại dương hay thành Troy làm đích đến?”

Chàng cất lời như thế, rồi lao thẳng vào giữa hàng quân khít khao. Đầu tiên Lagus tiến lại gặp chàng, bị cuốn đến bởi định mệnh hiểm ác; khi hắn đang kéo một khối đá nặng trịch, chàng phóng lao nhắm ngay nơi cột sống tách rời các sườn để đâm thủng và giật phăng ngọn giáo ra khi nó cắm sâu vào xương. Hisbo cũng chẳng thể đánh lén khi chàng đang cúi người, dẫu hắn có ao ước điều đó; bởi Pallas, khi lao đến không phòng bị vì phẫn nộ trước cái chết tàn nhẫn của đồng đội, đã đón nhận hắn trên lưỡi gươm và chôn vùi nó vào lá phổi đang phồng rộp của hắn. Tiếp đó, chàng tấn công Sthenius, và Anchemolus thuộc dòng dõi cổ xưa của Rhoetus — kẻ từng dám mạo phạm phòng cô dâu của mẹ kế. Cả các ngươi nữa, cặp song sinh Larides và Thymber, đã ngã xuống trên những cánh đồng Rutuli, những đứa con của Daucus, giống nhau đến mức không thể phân biệt nổi và tạo thành một nỗi bối rối ngọt ngào cho cha mẹ. Nhưng giờ đây Pallas đã tạo ra sự khác biệt tàn nhẫn giữa hai người: đầu của ngươi, Thymber, bị quét lìa bởi thanh gươm của Evander; bàn tay phải của Larides, bị chặt đứt, vẫn tìm kiếm chủ nhân của nó, và những ngón tay đang hấp hối vẫn co giật bấu víu lấy thanh gươm. Được khích lệ bởi những lời động chứng và tận mắt chứng kiến những chiến công cao quý của chàng, đoàn quân Arcadia tiến lên trong sự phẫn nộ và hổ thẹn để nghênh chiến với kẻ thù. Bấy giờ Pallas đâm thủng Rhoeteus khi hắn đang lướt qua trên cỗ xe chiến. Khoảng trống này, khoảng thời gian nghỉ ngơi ngần ấy đã được dành cho Ilus; bởi Pallas đã nhắm ngọn lao mạnh mẽ về phía Ilus từ đằng xa, và Rhoeteus đã lao ra đỡ thay đường dao, khi đang trốn chạy khỏi ngươi, hỡi Teuthras cao quý cùng Tyres người anh em; hắn lăn khỏi cỗ xe trong cái chết, và gót chân đập mạnh xuống những cánh đồng Rutuli. Và tựa như người mục tử, khi những ngọn gió mùa hè nổi lên theo ý muốn, châm lửa đốt những khu rừng rải rác; bất ngờ khoảng không gian ở giữa bắt lửa, và một đường lửa nhấp nháy duy nhất lan rộng khắp cánh đồng; hắn ngồi nhìn xuống chiến thắng của mình cùng sự hoan hỉ của ngọn lửa; hỡi Pallas, những người đồng chí dũng cảm của ngươi cũng tụ tập đông đúc để yểm trợ cho ngươi như thế. Nhưng chiến binh Halesus tiến thẳng về phía họ, núp kín người sau bộ giáp sắt; hắn hạ sát Ladon, Pheres, Demodocus; lưỡi gươm sáng loáng của hắn chém đứt phăng bàn tay Strymonius khi nó giơ lên ngang cổ; hắn đập vỡ mặt Thoas bằng một hòn đá, xé toạc các phần xương thành một khối đẫm máu và óc nát nhừ. Halesus vốn có người cha làm nhà tiên tri được giấu kín trong rừng sâu: khi đôi mắt đang mờ đục của ông lão khép lại trong cái chết, Định Mệnh đã ra tay và dâng hiến ông cho binh đao của Evander. Pallas nhắm vào hắn, trước tiên khẩn cầu thế này: “Lạy chúa tể Tiber, xin hãy ban cho mũi thép mà ta đang vung lên và phóng đi một đường đi thuận lợi xuyên qua lồng ngực vạm vỡ của Halesus; cây sồi của ngài sẽ mang những thứ vũ khí này cùng bộ y phục mà hắn từng mặc.” Vị thần đã lắng nghe; trong lúc Halesus che chở cho Imaon, thì ôi thôi, hắn lại để ngực mình phơi bày không phòng bị trước vũ khí của tráng sĩ Arcadia. Tuy nhiên, trước cái chết thảm khốc của hắn, bản thân Lausus — một cánh tay đắc lực của cuộc chiến — không để các tiểu đoàn của mình nhụt chí; ngay lập tức hắn tiến ra và tiêu diệt Abas, trụ cột vững chắc cho trận chiến của họ. Những người đàn ông xứ Arcadia ngã gục trước mặt hắn; người Etruscan ngã xuống, và cả các ngươi nữa, hỡi những người Teucer bất khả chiến bại trước Hy Lạp. Các đạo quân khép chặt vòng vây, cân xứng về sức mạnh lẫn các vị tướng; các hàng quân phía sau dồn ứ lại; vũ khí và bàn tay bị khóa chặt trong biển người chen chúc. Tại đây Pallas gồng mình xông lên, đối diện là Lausus, tuổi tác xấp xỉ nhau, tuyệt mĩ khôn cùng; nhưng vận mệnh đã từ chối cả hai ngày trở về quê hương. Tuy nhiên, việc họ phải chạm trán mặt đối mặt lại không được vị vua của đỉnh Olympus cao vời cho phép; một cái chết sớm đang chờ đón họ dưới tay một kẻ thù hùng mạnh hơn.

Trong khi ấy, người chị dịu dàng của Turnus bảo hắn hãy thay thế vị trí của Lausus, và cỗ xe chiến rực rỡ của hắn rẽ ngang các hàng quân. Khi nhìn thấy các đồng chí của mình, hắn hét lớn: “Đã đến lúc ngừng chiến trận. Ta phải một mình tấn công Pallas; Pallas là mục tiêu thuộc về một mình ta và không ai khác; ta ước gì chính cha hắn cũng có mặt ở đây để chứng kiến.” Hắn cất lời, và theo lệnh hắn, đoàn quân Rutuli lùi lại mở ra một khoảng sân trống bằng phẳng. Nhưng rồi khi họ rút lui, chàng — ngạc nhiên trước mệnh lệnh kiêu ngạo ấy — đứng chết sững trước Turnus, đôi mắt đảo qua vóc dáng đồ sộ, và cái nhìn dữ dội dò xét hắn từ đằng xa. Và bằng những lời này, chàng đáp trả lời của vị quân vương: “Phần ta, vinh quang của ta ngay lúc này sẽ nằm ở những chiến lợi phẩm cao quý mà ta giành được, hay trong một cái chết lừng lẫy: cha ta sẽ bình thản đón nhận cả hai cục diện: hãy dẹp bỏ những lời đe dọa đi.” Chàng dứt lời, và bước vào vòng tròn bằng phẳng. Máu của người Arcadia lạnh ngắt quánh lại quanh tim. Turnus nhảy xuống khỏi cỗ xe và chuẩn bị giao chiến giáp lá cà. Và tựa như một con sư tử từ trên điểm quan sát cao nhìn thấy một con bò đực đứng đằng xa trên cánh đồng đang suy tính chuyện giao tranh, liền lao vụt tới, hình ảnh tiến đến của Turnus cũng hệt như thế. Khi Pallas ước lượng hắn đã nằm trong tầm phóng lao, chàng tiến lên, dẫu may mắn có thể trợ giúp lòng dũng cảm của sức mạnh bị lép vế, rồi cất tiếng vang vọng vào tận tầng sâu bầu trời: “Bởi lòng hiếu khách của cha ta và bàn tiệc nơi ngươi từng đặt chân đến như một kẻ lữ hành, ta kêu gọi ngươi, hỡi Alcides; hãy phù trợ cho chiến công cao cả của ta; để Turnus dẫu trong cái chết cũng phải chứng kiến ta lột bỏ bộ giáp đẫm máu của hắn, và đôi mắt đang lả đi của hắn phải chịu đựng cảnh tượng nhìn ngắm kẻ chiến thắng.” Alcides đã lắng nghe chàng, và tận sâu trong tim, ngài kìm nén một tiếng thở dài nặng nề, rồi để rơi những giọt nước mắt vô ích. Đoạn, bằng những lời lẽ ân cần, người cha cất tiếng với con trai mình: “Mỗi người đều có ngày định mệnh của riêng mình; khoảng đời của tất cả đều ngắn ngủi và chẳng thể vãn hồi: nhưng việc lan tỏa danh tiếng qua những hành động chính là sứ mệnh của lòng dũng cảm. Dưới thành Troy cao vời, biết bao nhiêu người con của các vị thần đã gục ngã; ngay cả đứa con trai Sarpedon của chính ta cũng từng bỏ mạng. Turnus rồi cũng sẽ bị chính định mệnh triệu hồi, và khoảng thời gian được định sẵn của hắn đã đi đến tận cùng.” Ngài cất lời như thế, rồi quay mặt đi khỏi những cánh đồng Rutuli. Nhưng Pallas tung hết sức lực phóng đi ngọn lao, đồng thời rút thanh gươm sáng loáng ra khỏi vỏ trũng. Ngọn lao đang bay cắm trúng nơi bộ giáp nhô cao trên bờ vai, và xuyên thủng vành khiên, chẳng dừng lại cho đến khi rút ra được dòng máu từ thân thể cường tráng của Turnus. Lúc này Turnus cầm ngọn giáo với đầu thép sắc nhọn, ngắm nghía hồi lâu rồi phóng nó về phía Pallas kèm theo lời này: “Hãy xem thử vũ khí của chúng ta có mũi nhọn sắc bén hơn không nào.” Hắn dứt lời; nhưng dẫu cho chiếc khiên có được dát sắt và đồng, dẫu cho lớp da bò bọc kín xung quanh, mũi lao đang rung bần bật vẫn đập nát nó xuyên thủng qua lại, vượt qua lớp giáp ngực phòng hộ, và cắm sâu vào lồng ngực bằng một vết thương toác hoác. Hắn giật phăng thứ vũ khí ấm nóng ra khỏi vết thương; nhưng vô ích; cùng lúc ấy cả sinh khí lẫn tri giác đều tuôn theo. Hắn đổ gục xuống đất nặng nề, bộ giáp va vào nhau loảng xoảng, và khuôn mặt đẫm máu chìm khuất trong cái chết xuống lòng đất thù địch. Và Turnus đứng sững bên trên . . . “Hỡi người Arcadia,” hắn hét lớn, “hãy ghi nhớ những lời này của ta, và chuyển chúng đến Evander. Ta gửi trả hắn đứa con Pallas đúng như những gì hắn đáng nhận. Toàn bộ nghi thức của nấm mồ, toàn bộ sự an ủi của chôn cất, ta đều dâng hiến tự do. Hắn sẽ phải trả giá đắt cho sự chào đón dành cho Aeneas.” Và với những lời đó, đặt bàn chân trái lên người đã khuất, hắn giật phăng chiếc đai kiếm rộng và nặng được chạm trổ câu chuyện tội ác, bức tranh miêu tả đoàn gia nhân bị tàn sát dã man cùng nhau trong đêm tân hôn, và những căn phòng cưới đẫm máu, thứ mà Clonus — con trai của Eurytus — đã chạm trổ tinh xảo bằng vàng chiến thắng. Giờ đây Turnus hân hoan khi tước đoạt nó, và sung sướng với chiến lợi phẩm của mình. Ôi tinh thần của con người, kẻ chẳng biết gì về định mệnh và tương lai đã định, hay không biết giữ chừng mực khi đắm chìm trong thịnh vượng! — ngày đó rồi sẽ đến khi Turnus khao khát có thể dùng một cái giá rất lớn để chuộc lại sự an toàn cho Pallas, và nguyền rủa chiến lợi phẩm của ngày định mệnh này. Nhưng với biết bao tiếng rên rỉ và nước mắt, các đồng chí của Pallas đặt chàng lên chiếc khiên và khiêng đi giữa các hàng quân. Ôi nỗi buồn, niềm vinh quang và nét duyên dáng của người cha mà ngươi sẽ quay về! Chỉ một ngày này đưa ngươi bước chân vào chiến tranh, cũng chính ngày này cướp đi ngươi, trong khi ngươi vẫn để lại sau lưng những đống xác người Rutuli chất chồng.

Và giờ đây không còn là tin đồn về tổn thất kinh hoàng nữa, mà một sứ giả chắc chắn hơn đang bay đến chỗ Aeneas, báo cho chàng biết lực lượng của mình đang đứng bên bờ vực thẳm của sự hủy diệt; đã đến lúc phải cứu viện cho đoàn quân Teucer đang tháo chạy. Chàng chém sạch bất cứ kẻ nào cản đường, và rẽ một lối đi rộng thênh thang qua các hàng quân bằng thanh gươm cuồng nộ, khi chàng đang tìm kiếm ngươi, hỡi Turnus, giữa niềm tự hào tàn sát mới mẻ của hắn. Pallas, Evander, tất cả hiện lên chớp nhoáng trước mắt chàng; bàn tiệc nơi chàng vừa mới đặt chân đến như một kẻ lữ hành thuở nào, và những cái bắt tay. Tại đây, bốn đứa con của Sulmo, cùng ngần ấy đứa trẻ từ sự nuôi dưỡng của Ufens, bị chàng bắt sống để đem đi tế thần cho cõi âm sâu thẳm, và dùng máu tù binh dập tắt ngọn lửa giàn thiêu. Tiếp theo, chàng nhắm thẳng ngọn giáo từ đằng xa về phía Magus. Hắn khôn khéo cúi người né tránh; ngọn lao bay vù vù sượt qua trên đầu; và ôm lấy đầu gối chàng, hắn cất lời van xin: “Vì vong hồn người cha, vì Iülus — niềm hy vọng đang lớn lên của ngài — ta khẩn nài ngài, hãy tha mạng này cho một đứa con và một bậc sinh thành. Gia thất của ta vô cùng bề thế; sâu trong đó chôn giấu của cải bằng bạc chạm trổ; ta có những khối vàng đã qua chế tác và chưa chế tác. Chiến thắng của Troy không phụ thuộc vào điều này, và một sinh mạng đơn độc cũng chẳng tạo nên sự khác biệt quá lớn.” Hắn dứt lời; Aeneas cất lời đáp trả hắn: “Toàn bộ của cải bằng bạc và vàng mà ngươi kể ra, hãy giữ lại dành cho con cái ngươi đi. Turnus đã chấm dứt cuộc giao dịch chiến tranh này của ngươi, ngay từ thời điểm Pallas ngã xuống. Vong hồn cha ta Anchises phán xét như thế, và Iülus cũng vậy.” Nói đoạn, chàng tóm lấy mũ giáp của hắn bằng tay trái, bẻ ngược cổ hắn ra sau, và đâm ngập thanh gươm đến tận cán vào người kẻ đang van xin. Ngay gần đó là Haemonides — tư tế của Phoebus và Trivia, với thái ấp được quấn vòng hoa thánh thiêng, toàn thân lấp lánh trong bộ y phục trắng tinh. Chàng lao tới truy đuổi hắn khắp cánh đồng, và đứng sững trên kẻ thù đã gục ngã, tước đoạt sinh mạng rồi cuốn hắn vào bóng tối mịt mùng; Serestus thu nhặt bộ giáp và vác lên vai làm chiến lợi phẩm dâng lên ngài, hỡi Vua Gradivus. Caeculus — sinh ra từ dòng dõi Thần Lửa, và Umbro — người đến từ những ngọn đồi Marsian, lấp đầy hàng ngũ. Kẻ mang dòng máu Dardan lao thẳng vào họ. Thanh gươm của chàng đã chém đứt cánh tay trái của Anxur cùng toàn bộ vành khiên — hắn từng thốt ra những lời lớn lao và tưởng rằng bản thân dũng mãnh sẽ phò tá cho những lời khoác lác, và biết đâu với tinh thần cao ngút trời, hắn đã tự hứa hẹn cho mình tuổi già đầu bạc cùng quãng đời dài lâu — thì Tarquitus trong niềm tự hào về bộ giáp lấp lánh đã lao vào con đường rực lửa của chàng; kẻ mà nữ thần Dryope từng hạ sinh cho Faunus, vị thần hoang dã hay lai vãng chốn rừng sâu. Kéo lùi ngọn lao, chàng đâm xuyên chiếc khiên nặng nề vào tận giáp ngực; rồi khi hắn vô ích van nài và muốn thốt lên muôn vàn điều, chàng đánh văng cái đầu hắn xuống đất, và lăn thân hình ấm nóng ra xa, cất lời chế giễu kẻ thù: “Hãy nằm ở đó đi, hỡi kẻ khủng khiếp! Sẽ chẳng có tình mẫu tử nào chôn cất ngươi trong lòng đất, hay đặt những phần thể phách của ngươi dưới ngôi mộ tổ tiên nặng nề. Ngươi sẽ bị bỏ lại cho loài chim ăn thịt, hoặc bị cuốn trôi chìm nghỉm trong dòng nước xoáy, nơi những con cá đói khát sẽ rúc vào vết thương của ngươi.” Tiếp theo, chàng càn quét Antaeus và Lucas — những kẻ đứng đầu trong đoàn tùy tùng của Turnus, cùng dũng tướng Numa và Camers tóc vàng — sinh ra từ dòng dõi Volscens cao quý, kẻ giàu có nhất về đất đai xứ Ausonia, và trị vì trong thành phố Amycale tĩnh lặng. Hệt như Aegaeon — kẻ mà người ta đồn rằng có một trăm cánh tay, một trăm bàn tay, năm mươi cái miệng và lồng ngực bốc cháy rực lửa, chống lại những tiếng sấm của Jove bằng ngần ấy chiếc khiên khua động và gươm giáo rút trần: Aeneas cũng vậy, một khi mũi kiếm đã ấm lên, chàng cuồng nộ càn quét chiến thắng khắp cánh đồng. Kìa! Chàng lao thẳng vào cỗ xe bốn ngựa của Niphaeus; trước những bước chân dài sải tới và tiếng thét kinh hoàng của chàng, chúng quay đầu trong hoảng sợ rồi lật nhào, hất văng người đánh xe và kéo lê cỗ xe dọc bờ biển. Trong khi ấy, hai anh em Lucagus và Liger tiến đến trên cỗ xe ngựa đôi màu trắng. Lucagus dũng cảm vung thanh gươm tuốt trần, trong khi người em trai điều khiển chiến mã bằng dây cương. Aeneas, phẫn nộ trước cuộc tấn công điên cuồng của họ, lao thẳng về phía chúng, vóc dáng cao lừng lững cùng ngọn giáo lăm lăm ngang tầm. Liger cất lời với chàng . . . “Ngươi không nhận ra những con chiến mã của Diomede, hay cỗ xe của Achilles, hay những cánh đồng Phrygia đâu: giờ đây trên mảnh đất của chúng ta, chiến tranh và sinh mạng của ngươi sẽ cùng kết thúc.” Những lời nói vẩn vơ của tên điên Liger thốt ra như thế. Nhưng vị anh hùng người Troia không đáp trả bằng lời nói: bởi hắn phóng mũi lao về phía kẻ thù. Khi Lucagus thúc ngựa lao tới, cúi gập người trên dây roi, với chân trái bước lên sẵn sàng chiến đấu, ngọn lao xuyên qua vành dưới chiếc khiên lấp lánh của hắn rồi găm vào hẹn hò bên sườn trái, hất hắn văng khỏi cỗ xe và quăng quật thân xác trong cái chết trên những cánh đồng. Aeneas nhân từ cất lời cay đắng với hắn: “Lucagus, không phải sự lề mề trong bước chạy của chiến mã đã phản bội ngươi, hay cái bóng hão huyền của kẻ thù đã khiến chúng quay đầu; chính ngươi đã tự nhảy khỏi những vành bánh xe được cùm.” Chàng cất lời như thế, rồi tóm lấy những con ngựa. Người em trai, tuột xuống từ cỗ xe, đáng thương giơ cao đôi bàn tay bất lực: “Ôi, nhân danh những bậc sinh thành đã sinh ra ngài, hỡi tráng sĩ Troia vĩ đại, xin hãy tha mạng này và rủ lòng thương xót trước lời van xin của ta.” Hắn còn đang nài nỉ; nhưng Aeneas đáp: “Những lời ngươi vừa thốt ra vốn không phải thế này. Hãy chết đi, và ở bên anh trai mình không bao giờ rời xa.” Ngay sau đó, mũi kiếm của chàng đâm xuyên lồng ngực nơi cất giấu sự sống. Cứ thế, vị thủ lĩnh người Dardan gieo rắc cái chết khắp cánh đồng, tựa như dòng thác cuồn cuộn hay cơn lốc đen cuồng nộ. Cuối cùng thiếu niên Ascanius cùng đoàn quân của mình phá tan vòng vây vô hiệu và bước ra từ doanh trại.

Trong khi ấy, Jupiter phá vỡ sự im lặng để cất lời với Juno: “Hỡi người em gái và người vợ vô cùng yêu quý, chính là Venus — đúng như nàng đã phán đoán, và phán đoán của nàng không hề sai lệch — kẻ đang duy trì lực lượng của thành Troy; chứ không phải tự sức mạnh đôi tay của họ trong chiến tranh, hay tinh thần bất kham cùng sự nhẫn nại trong hiểm nguy.” Juno khẩn khoản đáp lời ngài:

“Cớ sao, hỡi chúa tể xinh đẹp của ta, ngài lại giày vò một kẻ có tâm hồn đang tổn thương và run rẩy trước những lời cay đắng của ngài? Nếu tình yêu của ta khi xưa vẫn còn sức mạnh như trước kia — và điều đó vốn dĩ rất tốt đẹp — thì thiên năng của ngài đời nào lại từ chối cho phép ta rút Turnus khỏi chiến trận và bảo vệ hắn an toàn cho người cha Daunus của hắn. Giờ đây, hãy để hắn diệt vong, và trả giá trước người Troia bằng dòng máu vô tội của mình. Tuy nhiên, hắn cũng có dòng dõi bắt nguồn từ tên tuổi của chúng ta, và Pilumnus là cha hắn ở thế hệ thứ tư, và lần này qua lần khác bàn tay rộng lượng của ngài đã chất đầy những lễ vật trong cung điện của ngài.”

Vị vua của đỉnh thiên đình vắn tắt đáp lại nàng: “Nếu lời cầu xin của nàng dành cho hắn chỉ là sự trì hoãn cái chết trước mắt và khoảng thời gian hoãn binh khỏi sự suy sụp, và nàng hiểu rằng ta định đoạt như thế, thì hãy dời Turnus đi trong sự trốn chạy, và giật lấy hắn khỏi định mệnh đang giáng xuống. Vẫn có chỗ cho sự dung thứ chừng ấy. Nhưng nếu có một ân huệ lớn lao nào khác đang ẩn giấu đằng sau những lời cầu xin này của nàng, và nàng mơ mộng về một sự thay đổi trong toàn bộ quỹ đạo của chiến tranh, thì niềm hy vọng nàng đang ấp ủ chỉ là hão huyền.”

Và Juno, trong dòng nước mắt: “Ôi chao, nếu tâm trí ngài nhân từ trong khi lời nói lại cứng rắn, và món quà sinh mạng này có thể được ban phát xác nhận cho Turnus! Giờ đây phần đời của hắn là một cái chết cay đắng và vô tội, hoặc ta đang lầm lạc lang thang ngoài sự thật. Tuy nhiên, ước gì ta tự đánh lừa mình bằng những nỗi sợ hãi hão huyền, và ngài — đấng có thể làm tất cả — sẽ uốn nắn con đường của mình đến những mưu kế tốt đẹp hơn.”

Những lời ấy thốt ra, nàng lao vút qua bầu trời thẳng từ thiên đình cao vời, chìm trong mây mù giữa cơn giông cuồng nộ, và tìm đến các hàng quân Ilium cùng doanh trại Laurentium. Bấy giờ nữ thần — với vẻ kỳ lạ và đầy điềm gở — nhào nặn thành hình thù của Aeneas một cái bóng mỏng manh, vô hồn bằng lớp sương mù rỗng tuếch, trang điểm cho nó bằng vũ khí của người Dardan cùng chiếc mũ giáp thần linh mạo danh lông vũ, ban cho nó những lời lẽ hư ảo, tiếng nói vô tri, cùng khuôn mẫu và dáng điệu bước đi: tựa như những hình thù đồn đại lướt qua khi cõi chết đã qua đi, hay những giấc mơ đánh lừa các giác quan đang say ngủ. Nhưng ở phía trước các hàng quân chiến đấu, bóng ma khiêu vũ trong sự hân hoan, và bằng vũ khí cùng những giọng điệu chế nhạo để khiêu khích kẻ thù. Turnus vội vã lao đến và phóng ngọn giáo vù vù từ đằng xa về phía nó; cái bóng lùi lại và quay bước chân. Lúc bấy giờ Turnus, khi tin rằng Aeneas đã quay đầu tháo chạy khỏi mình, và tinh thần hắn điên cuồng uống cạn niềm hy vọng ảo tưởng: “Ngươi chạy đi đâu hỡi Aeneas? Đừng từ bỏ căn phòng cưới đã hứa hẹn. Bàn tay này sẽ ban cho ngươi mảnh đất mà ngươi đã tìm kiếm vượt đại dương.” Hắn vừa la hét vừa truy đuổi, vung thanh gươm tuốt trần, và chẳng hề nhận ra niềm hân hoan của mình đang trôi dạt theo những cơn gió. Con thuyền tình cờ neo đậu vào một mỏm đá cao, với những chiếc thang được hạ xuống và ván cầu sẵn sàng, nơi vua Osinius chèo thuyền từ các bờ biển Clusium. Tại đó, bóng ma chập chờn của Aeneas đang trốn chạy lao vào và ẩn mình. Turnus cũng chẳng mảy may chậm trễ truy đuổi; hắn nhảy qua các rào chắn và băng qua những chiếc ván cầu cao. Hắn vừa đặt chân lên mũi thuyền; con gái của Saturn liền bứt đứt sợi cáp neo, và con thuyền, lìa khỏi dây thừng, trôi vút đi theo dòng thủy triều đang rút. Còn Aeneas tìm kiếm hắn để giao chiến nhưng chẳng thấy đâu, đành tiễn đưa rất nhiều kẻ cản đường vào cõi chết. Bấy giờ bóng ma nhẹ nhõm vẫn chưa tìm thêm bất kỳ chỗ ẩn nấp nào nữa, mà lướt vút lên cao, tan biến vào đám mây đen tối; và một luồng gió sà xuống trong lúc ấy cuốn Turnus băng qua những vùng biển. Hắn ngoái nhìn lại, ngơ ngác chẳng hiểu sự tình và vô ơn trước ơn cứu rỗi của mình, vừa khóc lóc vừa giơ cả hai tay lên trời: “Lạy cha tối nào, con lại có tội lỗi tày đình đến thế trong mắt ngài sao, và đây chính là hình phạt mà ngài đã định đoạt ư? Con đang bị cuốn đi đâu? Con xuất hiện từ đâu? Cuộc tháo chạy này là gì, hay với hình hài nào con quay trở lại? Liệu con có thể nhìn lại doanh trại hay những bức tường thành Laurentium một lần nữa không? Còn đoàn quân từng đi theo con ra trận thì sao? Những kẻ mà — ôi thật kinh khủng! — con đã bỏ mặc tất cả giữa cái chết hãi hùng; và giờ đây con đang nhìn thấy những kẻ tụt lại phía sau cùng những tiếng rên rỉ của những người ngã xuống. Con phải làm gì đây? Hoặc làm thế nào để mặt đất có thể mở toang đủ sâu cho con chìm xuống? Hỡi những cơn gió, xin các ngươi hãy rủ lòng thương, hãy đưa con thuyền của ta đâm vào đá ngầm hoặc rạn san hô; chính ta, Turnus, là kẻ mong mỏi và khẩn cầu các ngươi; hoặc hãy cuốn ta vào những bãi cạn nghiệt ngã của Syrtis, nơi không một tên Rutuli nào có thể đi theo hay tin đồn có thể biết đến tên tuổi ta.” Cất những lời đó, tâm trí hắn dao động hết hướng này sang hướng khác: bị điên cuồng bởi sự hổ thẹn, liệu hắn có nên lao mình vào lưỡi kiếm sắc nhọn để đâm xuyên qua sườn, hay gieo mình xuống những con sóng lớn, tìm cách bơi lội để vươn tới bờ biển uốn lượn, rồi một lần nữa quay lại đối đầu với vũ khí của người Troia? Ba lần hắn thử nghiệm cả hai hướng; ba lần nữ hoàng Juno kìm hãm và ngăn cản hắn trong lòng xót thương. Rẽ sóng đại dương, hắn bồng bềnh trôi theo dòng thủy triều cuồn cuộn, và được đưa đến thành phố cổ kính của người cha Daunus.

Nhưng trong khi ấy, theo sự thúc giục của Jove, Mezentius đầy lửa hận bước vào chiến trận và tấn công đoàn quân Teucer đang hoan hỉ. Các tiểu đoàn Tyrrhene vây quanh hắn, và đồng loạt trút những mũi lao xuống kẻ thù căm ghét. Hệt như một vách đá nhô ra giữa vùng sóng nước hoang vu, nghênh đón những cơn gió cuồng nộ và ngực trần chống lại đại dương, kiên cường chịu đựng toàn bộ sức mạnh đe dọa của trời và biển, bản thân đứng vững bất động; hắn quật ngã xuống đất Hebrus — con trai của Dolichaon, cùng với Latagus, và Palmus lúc đang tháo chạy; đánh trúng ngay chính diện mặt Latagus bằng một mảnh đá núi khổng lồ, trong khi cắt gân khoeo Palmus rồi để hắn lăn lộn bất lực; bộ giáp của hắn được trao cho Lausus khoác lên vai, và những chiếc lông vũ được gắn lên đỉnh mão. Cùng ngã xuống với chúng là Evanthes người Phrygia, và Mimas — bạn đồng hành và kẻ cùng ngày sinh với Paris; bởi vào một đêm nọ, Theano đã hạ sinh hắn cho người cha Amycus, và hoàng hậu — con gái của Cisseus — đã sinh ra Paris kẻ mang ngọn lửa; hắn chìm vào giấc ngủ trong thành phố của tổ tiên; còn Mimas nằm lại như một kẻ xa lạ trên bờ biển Laurentium. Và tựa như con lợn rừng bị bầy chó săn cắn xé đuổi đánh từ những đỉnh núi cao, năm này qua tháng nọ được che giấu bởi Vesulus giữa những rặng thông, năm này qua tháng nọ được nuôi dưỡng trong đầm lầy Laurentium giữa khu rừng sậy, một khi đã lọt vào lưới bẫy, liền dừng lại và hò hét khò khè đầy hoang dã, với tấm vai dựng ngược những lông cứng, và chẳng một ai trong số chúng dám phẫn nộ hay tiến lại gần hơn, mà chỉ trút những mũi lao cùng tiếng hò hét từ một khoảng cách an toàn: hệt như thế, chẳng một ai trong số những kẻ mang nỗi căm phẫn chính đáng đối với Mezentius có đủ dũng khí để đối mặt với hắn bằng thanh gươm tuốt trần; từ đằng xa, họ khiêu khích hắn bằng vũ khí tầm xa và tiếng la hét lớn, còn hắn chậm rãi và không chút sợ hãi quay quanh tứ phía, nghiến ken két hàm răng trong lúc hất văng những ngọn giáo khỏi chiếc khiên. Từ vùng biên giới Corythus cổ kính, Acron người Hy Lạp đã đến, bỏ lại người vợ chưa cưới một nửa để dấn thân vào chốn lưu vong. Nhìn thấy hắn từ đằng xa đang gieo rắc sự hỗn loạn giữa các hàng quân, với những chiếc lông vũ màu đỏ thẫm và tấm áo choàng tím của người vợ hứa hôn — tựa như một con sư tử đói khát thường lang thang trong những bụi rậm sâu thẳm, vì cơn điên cuồng của đói khát thúc giục hắn, nếu tình cờ bắt gặp một con hoẵng rụt rè hoặc chú nai đực sừng cao, hắn há hốc cái miệng rộng vì sung mãn, và với chiếc bờm dựng ngược, cúi rạp người vồ lấy da thịt nó, cái miệng tàn độc đầm đìa dòng máu tanh hôi . . . Mezentius lao vút nhẹ nhàng vào giữa đám đông kẻ thù. Acron bất hạnh ngã gục, đạp chân lên mặt đất tăm tối, thều thào trút hơi thở cuối cùng, và phủ lấp cây lao gãy bằng máu của chính mình. Nhưng kẻ chiến thắng chẳng thèm hạ sát Orodes bằng vết thương mù quáng từ ngọn lao đang bay khi hắn tháo chạy; hắn mặt đối mặt chạm trán hắn, giao chiến người với người, là kẻ chiến thắng không phải bằng sự lén lút mà bằng dũng khí vũ trang. Bấy giờ, đặt chân trụ vững, hắn đẩy lùi hắn bằng ngọn giáo: “Hỡi các tráng sĩ,” hắn hét lớn, “Orodes đã ngã xuống, hắn chẳng phải là một cánh tay tầm thường của chiến tranh.” Các đồng chí của hắn hô vang khúc ca chiến thắng đầy hân hoan. Và kẻ sắp chết thưa rằng: “Ngươi là ai đi nữa, ngươi sẽ chẳng vui mừng trong chiến thắng một cách vô sự hay lâu dài đâu: một định mệnh tương tự cũng đang đánh dấu ngươi, và chẳng mấy chốc ngươi cũng sẽ nằm xuống trên những cánh đồng này.” Và mỉm cười với hắn nửa phần phẫn nộ, Mezentius đáp: “Giờ thì hãy chết đi. Còn ta, hãy để cha của các vị thần và vua của muôn loài định đoạt.” Nói đoạn, hắn rút thứ vũ khí ra khỏi cơ thể hắn. Giấc ngủ sắt đá và sự nghỉ ngơi nghiệt ngã khép lại đôi mắt hắn; hàng mi chập chờn khép lại trong bóng đêm vĩnh hằng. Caedicus hạ sát Alcathoüs, Sacrator hạ sát Hydaspes, Rapo hạ sát Parthenius và sức mạnh hung hãn của Orses, Messapus hạ sát Clonius và Erichaetes — con trai của Lycaon, một kẻ bị ngã nhào xuống đất khi con chiến mã mất cương vấp ngã, kẻ kia khi họ giáp mặt nhau bằng chân. Và Agis người Lycia tiến lên chỉ để bị đánh văng khỏi lưng ngựa bởi Valerus — kẻ dũng cảm chẳng kém gì tổ tiên mình; và Thronius bị Salius hạ sát, Salius lại bị Nealces bắn hạ bởi mũi tên xé gió xảo trá đánh úp từ đằng xa.

Giờ đây bàn tay nặng nề của chiến tranh gây ra những nỗi đau đớn tương đương và sự đổi chác ngang bằng của cái chết; ở thế cân bằng, kẻ chiến thắng và kẻ bại trận cùng tàn sát lẫn nhau và ngã xuống; chẳng bên nào biết đến hai chữ rút lui. Các vị thần trong cung điện của Jove xót thương trước cơn thịnh vượng vô ích của cả hai bên và mọi nỗi thống khổ của người phàm. Từ một phía Venus, từ phía đối diện là Juno — con gái của Saturn — đang quan sát; mụ Tisiphone máu lạnh đang cuồng nộ giữa hàng vạn chiến binh. Nhưng giờ đây, vung ngọn giáo khổng lồ, Mezentius bước đi đầy u ám khắp cánh đồng, to lớn hệt như Orion khi dùng đôi chân trụ vững rẽ lối qua những vũng nước bao la giữa đại dương và phần vai vượt lên trên sóng cả, hoặc khi vác theo một thân cây tần bì cổ kính từ trên đỉnh núi, sải bước trên mặt đất và giấu cái đầu mình giữa những đám mây: Mezentius di chuyển như thế, đồ sộ trong bộ giáp. Aeneas, phát hiện ra hắn giữa những hàng quân sâu thẳm, liền lao đến nghênh chiến. Hắn vẫn đứng đó, không hề sợ hãi, chờ đợi vị anh hùng cao quý của mình, vững vàng trong vóc dáng đồ sộ, và dùng mắt đo đạc cự ly hoàn hảo để phóng lao. “Xin thần uy của bàn tay phải này, cùng thứ vũ khí ta đang vung lên và phóng đi, giờ đây hãy phù trợ! Hỡi Lausus, ta xin dâng hiến ngươi làm chiến lợi phẩm sống cho Aeneas, được khoác lên mình bộ giáp tước đoạt từ thân thể tên cướp biển.” Hắn dứt lời, và phóng ngọn giáo vù vù từ đằng xa; nó lao đi, sượt qua chiếc khiên, và đâm xuyên thủng Antores lừng lẫy ngay bên cạnh hắn vào mạn sườn; Antores — người bạn đồng hành của Hercules — kẻ được phái đến từ Argos, từng ở lại bên Evander, và định cư tại một thị trấn Ý. Hắn bất hạnh ngã gục với vết thương không phải của chính mình, và trong cái chết ngước nhìn bầu trời, còn Argos là miền ký ức ngọt ngào trong tâm trí. Bấy giờ Aeneas nhân từ phóng ngọn giáo của mình; nó xuyên qua vành đai bảo vệ bằng đồng ba lớp, qua lớp lót vải bạt và cấu trúc da bò khâu ba lớp, rồi cắm sâu vào háng hắn; tuy nhiên nó lại không mang theo toàn bộ sức mạnh đến đích. Nhanh chóng, Aeneas — vui mừng trước cảnh tượng dòng máu của người Tyrrhenus — rút thanh gươm khỏi đùi và chườm nóng lên kẻ thù đang quằn quại. Lausus nhìn thấy, và rên rỉ sâu sắc vì tình yêu dành cho người cha thân yêu, những giọt nước mắt lăn dài trên khuôn mặt. Tại đây ta sẽ không giữ im lặng về cái định mệnh chết chóc cay đắng cùng những chiến công xuất sắc của ngươi (nếu như những việc làm thuở xưa có thể giành được bất kỳ sự tin tưởng nào), hay về chính ngươi, hỡi con người xứng đáng được ghi nhớ! Hắn — bất lực và vướng víu — lùi lại phía sau, với cán giáo chết chóc kéo lê theo chiếc khiên. Thiếu niên vùng lên và lao vào trận chiến; và ngay khi bàn tay của Aeneas giơ lên để giáng đòn hạ sát, hắn đã tóm lấy mũi kiếm của chàng và kìm hãm lại. Các đồng chí của hắn theo sát với những tiếng thét lớn, để người cha có thể rút lui vào nơi ẩn náu dưới chiếc khiên của con trai, trong khi họ trút những mũi lao và đẩy lùi kẻ thù bằng vũ khí tầm xa từ đằng xa. Aeneas đầy phẫn nộ vẫn được che chắn kín đáo. Và tựa như khi những đám mây dông trút xuống những trận mưa đá xối xả, tất cả những người cày cấy và dân làng tản mát khỏi các điền trang, và kẻ lữ hành cúi rụt người an toàn trong thành trì của mình, một khúc sông hoặc vòm đá sâu, trong lúc cơn mưa trút xuống, để họ có thể hoàn thành công việc ban ngày khi ánh mặt trời xuất hiện trở lại: hệt như thế, dưới cơn bão vũ khí xoay vòng, Aeneas chịu đựng đám mây chiến tranh cho đến khi nó tự gầm thét qua đi, rồi cất tiếng gọi Lausus — gọi Lausus — bằng những lời trách mắng và đe dọa: “Ngươi chạy đi đâu để tự chuốc lấy cái chết, với sự táo bạo vượt quá sức mình? Tình cảm đã phản bội ngươi dẫn đến sự liều lĩnh.” Nhưng bất chấp tất cả, hắn vẫn điên cuồng lao tới; và giờ đây cơn phẫn nộ càng dâng cao và dữ dội hơn trong vị thủ lĩnh người Dardan, và các Nữ thần Vận Mệnh chuyền qua tay những sợi chỉ cuối cùng của Lausus: bởi Aeneas đâm mạnh thanh gươm xuyên qua người hắn trọn vẹn chiều dài: mũi kiếm đâm thủng chiếc khiên nhẹ vũ trang cho kẻ tấn công, và chiếc áo tunic được khâu bằng vàng mềm dẻo của người mẹ: máu tràn ngập lồng ngực hắn, và sinh khí rời khỏi thân xác, lướt đi trong tang tóc qua bầu trời để đến thế giới bên dưới. Nhưng khi người con trai của Anchises nhìn thấy biểu cảm trên khuôn mặt đang hấp hối — khuôn mặt tái nhợt một cách kỳ diệu — chàng thở dài sâu thẳm trong niềm thương xót, và vươn bàn tay ra, khi hình ảnh lòng hiếu thảo của chính mình lóe lên trong tâm hồn. “Aeneas nhân từ bây giờ sẽ ban cho ngươi điều gì đây, hỡi cậu bé tội nghiệp, để đền đáp cho lời khen ngợi này, cho phần thưởng của một bản chất cao quý đến thế? Hãy giữ lấy cho riêng mình bộ giáp mà ngươi từng yêu thích; và ta sẽ trả lại ngươi — nếu điều đó có chút ý nghĩa nào — cho những vong hồn và tro tàn của cha mẹ ngươi. Tuy nhiên, ngươi sẽ có được sự an ủi buồn bã này trong cái chết đáng thương của mình, rằng ngươi gục ngã dưới bàn tay của Aeneas vĩ đại.” Đoạn, trách mắng những đồng chí đang do dự, chàng nâng hắn dậy khỏi mặt đất, làm đẫm máu những lọn tóc được chải chuốt ngay ngắn.

Trong khi ấy, người cha của hắn, bên dòng sông Tiber, đang rửa sạch vết thương bằng nước, và tựa thân mình vào một thân cây. Ngay gần đó, chiếc mũ giáp bằng đồng treo lủng lẳng trên cành cây, và bộ giáp nặng nề nằm lặng lẽ trên bãi cỏ. Những tráng sĩ được chọn đứng xung quanh; còn hắn, ốm yếu và hổn hển, tựa cổ và để bộ râu xõa dài xuống ngực. Hết lần này đến lần khác hắn gọi tên Lausus, và phái rất nhiều người đi gọi cậu ta quay về để mang theo những mệnh lệnh đau đớn của một bậc phụ vynh. Nhưng Lausus đang được những người đồng chí khóc lóc khiêng đi không còn sự sống trên bộ giáp của mình, oai hùng và bị thương nặng chí mạng. Từ đằng xa, linh hồn tiên tri về điềm gở đã nhận ra tiếng khóc than của họ: hắn bốc từng nắm bụi bẩn phủ đầy lên mái tóc bạc phơ của mình, giơ cao cả hai tay lên trời, rồi bám chặt vào thi thể. “Sự sống bám víu vào ta lại ngọt ngào đến thế sao, hỡi con trai ta, đến mức ta để đứa con do ta dứt ruột sinh ra nhận lấy đòn thù thay cho chỗ của ta? Phải chăng ta — người cha của con — lại được cứu mạng bởi những vết thương này của con, và tiếp tục sống nhờ cái chết của con? Ôi đau đớn và sầu khổ! Giờ đây cuối cùng cảnh lưu vong mới trở thành cay đắng! Giờ đây vết thương mới đâm sâu! Và ta, chính ta, hỡi con trai ta, đã làm vấy bẩn tên tuổi con bằng tội ác, bị đẩy lùi trong căm hận khỏi ngai vàng và vương quyền của tổ tiên. Ta nợ đất nước và sự phẫn nộ của thần dân ta một sự trả thù; ước gì cái mạng sống tội lỗi của ta đã có thể đền bù bằng mọi hình thức của cái chết! Giờ đây ta vẫn sống, và chưa vội rời bỏ trần thế và ánh ngày; nhưng ta sẽ làm thế.” Khi thốt lên những lời đó, hắn cố gắng gượng đứng dậy trên đùi, và dẫu cho sự dữ dội của vết thương sâu đang làm hắn tàn phế, hắn vẫn không khuất phục, ra lệnh mang chiến mã của mình tới — con tuấn mã tuyệt đẹp, niềm an ủi của hắn, kẻ từng đưa hắn chiến thắng trở ra từ khói lửa chiến tranh — rồi cất lời với sinh vật đang đau buồn ấy: “Hỡi Rhoebus, chúng ta đã sống đủ lâu, nếu có thứ gì tồn tại lâu dài đối với người phàm. Ngày hôm nay mày sẽ mang về trong khúc khải hoàn cái đầu đẫm máu và chiến lợi phẩm của Aeneas, và chúng ta sẽ trả thù cho những nỗi thống khổ của Lausus; hoặc nếu không có sức mạnh nào mở ra nổi một con đường, mày sẽ chết cùng ta: bởi ta tin rằng, hỡi chiến mã dũng cảm nhất, mày sẽ chẳng thèm hạ mình chịu đựng sự thống trị ngoại bang và một lãnh chúa Teucer.” Hắn cất lời, rồi an tọa trên tấm lưng quen thuộc, chất đầy hai tay những ngọn giáo sắc nhọn, đầu đội chiếc mũ giáp bằng đồng lấp lánh và chùm lông bờ ngựa xù xì. Cứ thế hắn phi nước đại xông vào. Xoáy sâu qua trái tim hắn là những đợt thủy triều cuồn cuộn của sự hổ thẹn cùng cơn điên cuồng và nỗi buồn đan xen. Và cùng với đó, hắn ba lần lớn tiếng gọi Aeneas. Aeneas nhận ra tiếng gọi, và cất lời khẩn cầu hân hoan: “Xin cha đễ của các vị thần phù trợ cho ta, xin Apollo trên cao chứng giám: ngươi hãy thử sức giáp lá cà xem nào. . . .” Chàng thốt lên bấy nhiêu lời, rồi tiến ra nghênh chiến với ngọn giáo lăm lăm. Còn hắn: “Cớ sao lại tìm cách hù dọa ta, hỡi kẻ hung hãn, nay khi con ta đã đi rồi? Đây chính là con đường duy nhất dẫn đến sự diệt vong của ta. Chúng ta chẳng hề chùn bước trước cái chết, cũng chẳng nao núng trước bất kỳ vị thần nào của ngươi. Hãy chấm dứt đi; vì ta đến để đón nhận cái chết của mình, trước tiên mang theo những món quà này dâng lên cho ngươi.” Hắn cất lời, rồi phóng một thứ vũ khí về phía kẻ thù; rồi tiếp tục cắm xuống mũi này đến mũi khác trong lúc phi nước đại theo vòng tròn rộng; nhưng chúng đều bị chặn lại trên cái u lồi bằng vàng. Ba lần hắn phi nước đại vòng quanh sát sườn bên trái của chàng, rồi trút những thứ vũ khí mạnh mẽ vào; ba lần vị anh hùng Troia quay người lại, đón nhận khu rừng tàn khốc trên chiếc khiên bằng đồng của mình. Bấy giờ, chán ngấy cảnh chần chừ hết lần này đến lần khác, rút ra hết mũi giáo này đến mũi giáo khác, và bị dồn ép trong cuộc chiến không cân sức, cùng với sự suy tính kỹ lưỡng trong tâm trí, cuối cùng hắn vùng lên, phóng ngọn giáo vào con chiến mã chiến đấu ngay giữa khoảng hốc của hai bên thái dương. Con vật dựng đứng người lên, đập chân vào không trung, hất văng người kỵ mã của mình, rồi ngã sụp xuống theo hắn trong một khối hỗn độn quấn quýt, trật khớp vai khi lao người nhào về phía trước. Tiếng hò reo của người Troia và người Latin làm rung chuyển bầu trời. Aeneas lao đến, rút thanh gươm khỏi vỏ, rồi cất lời bên trên thân xác hắn: “Giờ thì Mezentius dũng cảm và toàn bộ tinh thần hung hãn của ngươi ở đâu rồi?” Bấy giờ vị tướng Tyrrhenus, khi đã tỉnh lại và ngước nhìn lên hít thở bầu không khí thiên đường: “Hỡi kẻ thù cay đắng, cớ sao lại thốt ra những lời chế nhạo và đe dọa cái chết này? Chẳng có gì cấm đoán cái chết của ta cả; ta đến với chiến trận này không phải với những điều kiện đó, và Lausus của ta cũng chẳng lập hiệp ước nào như thế giữa ta và ngươi. Ta chỉ nài xin ngươi một điều duy nhất, bằng bất kỳ ân huệ nào mà một kẻ bại trận có thể đòi hỏi: xin hãy cho phép thi hài ta được chôn cất. Ta biết mình đang bị bao vây bởi sự căm thù cay đắng của thần dân ta. Xin hãy dừng lại, ta khẩn nài ngài, hãy kìm hãm cơn thịnh nộ của họ, và ban cho ta cùng con trai được hợp nhất trong ngôi mộ.” Hắn cất lời, rồi không chút run rẩy đón nhận thanh gươm vào cổ họng, và dòng máu tươi lan ra cuồn cuộn trùm lên bộ giáp.