Từ xưa đến nay, trong mọi thời đại và ở khắp các dân tộc, phần đông nhân loại vẫn luôn đinh ninh rằng chúng ta tiếp tục tồn tại sau cái chết — cái ranh giới bề ngoài chấm dứt mọi chức năng của đời sống cảm giác và trí tuệ. Loài người không chỉ dừng lại ở giả thuyết về sự tồn tại mà một số triết học từng đưa ra, rằng các thành phần cấu tạo nên cơ chế của một sinh thể sẽ phân rã thành các nguyên tố của chúng, và ngay cả hạt vi mô nhất trong số đó cũng không hề suy suyển dù chỉ một chút. Họ bám chặt vào quan niệm cho rằng năng lực cảm nhận và tư duy — thứ mà họ tách biệt khỏi các đối tượng của nó dưới những cái tên như tinh thần và vật chất — tự bản chất của nó ít chịu sự phân chia và mục nát hơn; rằng khi thể xác tan rã thành các nguyên tố, linh hồn thổi sự sống vào đó vẫn sẽ trường tồn và bất biến. Ngược lại, một số triết học gia — chính là những người đã đem lại cho chúng ta những phát hiện vĩ đại nhất trong khoa học tự nhiên — lại cho rằng trí tuệ đơn thuần là hệ quả từ sự kết hợp nhất định giữa các hạt tạo nên đối tượng của nó; và trong số những người tin rằng chúng ta vẫn sống sau cái chết, họ viện đến sự can thiệp của một thế lực siêu nhiên nhằm khắc phục xu hướng vốn có của mọi tổ hợp vật chất là tan rã và hòa quyện vào các hình thái khác.
Chúng ta hãy cùng lần giấu những lập luận đã dẫn dắt các bên đi đến hai quan điểm ấy, đồng thời cố gắng tìm xem mình nên suy nghĩ ra sao về một vấn đề có ý nghĩa trọng đại nhường này. Hãy phân tích những tư tưởng và tình cảm cấu thành nên các niềm tin đang đối lập nhau, và thận trọng vạch ra ranh giới rạch ròi giữa lời nói với ý nghĩ. Hãy đưa vấn đề ra thử lửa trước kinh nghiệm và thực tế; rồi tự vấn bản thân rằng, khi nhìn nhận bản chất con người một cách toàn diện, chúng ta có thể thu nhận được ánh sáng nào từ một góc nhìn xuyên suốt và bao quát về các bộ phận cấu thành của nó, để từ đó quả quyết một cách chắc chắn rằng chúng ta có hay không việc tiếp tục sống sau cái chết.
Việc xem xét chủ đề này đòi hỏi phải gạt bỏ toàn bộ những khía cạnh phụ trợ vốn bám rễ vào nó trong nhận thức thông thường của con người. Sự tồn tại của Thượng Đế, cùng một thế giới tương lai với sự thưởng phạt, hoàn toàn không dính dáng gì đến vấn đề này. Nếu chứng minh được rằng thế giới do một Quyền năng Thần thánh cai quản, thì từ hoàn cảnh đó cũng không thể tất suy ra bất kỳ kết luận nào ủng hộ cho một kiếp sau. Quả thực, người ta từng lập luận rằng vì lòng nhân ái và sự công bằng nằm trong số các thuộc tính của Thượng Đế, Ngài chắc chắn sẽ đền bù cho những người đức hạnh phải chịu đựng khổ đau trong đời, và Ngài sẽ mang lại hạnh phúc vĩnh cửu cho mọi sinh linh không đáng phải chịu hình phạt. Thế nhưng, cách nhìn nhận vấn đề này — vốn vừa rườm rà lại vừa thừa thãi nếu đem ra phát triển và biện minh — chẳng làm thỏa mãn bất kỳ ai, mà chỉ là cách chặt đứt cái nút thắt mà chúng ta đang tìm cách cởi gỡ. Hơn nữa, nếu mặt khác, người ta chứng minh được rằng nguyên lý huyền bí chi phối vận hành của vũ trụ không hề có trí tuệ cũng chẳng có cảm giác, thì việc cho rằng linh hồn vẫn tồn tại sau khi thể xác đã tàn lụi cũng chẳng có gì là mâu thuẫn, dựa trên những quy luật độc lập với mọi tác nhân siêu nhiên tựa như cách nó từng gắn kết với thể xác từ thủa ban đầu. Thêm vào đó, nếu một kiếp sau được chứng minh một cách rõ ràng, thì điều đó cũng không đồng nghĩa rằng đó sẽ là một cõi trừng phạt hay ơn phước.
Bằng từ "cái chết", chúng ta diễn tả trạng thái trong đó những sinh thể tương tự như chúng ta dường như không còn là chính mình nữa. Ta không còn nghe thấy họ cất lời, cũng chẳng còn thấy họ cử động. Nếu họ còn cảm giác và nhận thức, thì ta không còn dự phần vào những điều đó nữa. Ta chẳng biết gì hơn ngoài việc những giác quan bên ngoài ấy, cùng toàn bộ cấu trúc vật chất tinh vi — thứ mà ta không có kinh nghiệm nào cho thấy sự sống hay tư duy có thể tồn tại thiếu nó — nay đã tan rã và phân tán khắp nơi. Thể xác được chôn vùi dưới lòng đất, và sau một khoảng thời gian nhất định, ngay cả hình hài của nó cũng không còn sót lại chút dấu vết nào. Đó chính là nỗi ngẫm tưởng đượm buồn vô tận, với bóng tối làm lu mờ cả ánh hào quang của thế giới. Người quan sát thông thường không khỏi chìm đắm trong nỗi chán chường trước cảnh tượng ấy. Họ hoài công chống lại sức thuyết phục của nấm mồ, rằng người chết thực sự đã cạn kiệt sự sống. Cái thây nằm dưới chân họ chính là điềm báo cho số phận của chính họ. Những người từng đi trước họ, những người có giọng nói từng làm say đắm tâm hồn họ; những người có cái chạm tay tựa ngọn lửa ngọt ngào và tinh tế; những người có bóng hình trải thứ ánh sáng kỳ ảo trên con đường họ đi — họ sẽ chẳng thể gặp lại những con người ấy nữa. Các cơ quan cảm giác đã bị hủy diệt, và những hoạt động trí tuệ phụ thuộc vào chúng cũng tàn lụi cùng cội nguồn của mình. Làm sao một thây ma có thể nhìn hay cảm nhận? Đôi mắt của nó đã bị ăn mòn, và trái tim thì thâm đen cùng bất động. Hai đống đất bùn thối rữa và xương tàn thì có thể giao cảm gì với nhau? Khi nào bạn tìm ra nơi trú ngụ của những sắc màu tươi tắn trên đóa hoa tàn, hay âm thanh của cây đàn ly-ra đứt dây, thì hẵng tìm kiếm sự sống giữa chốn cõi âm. Đó là những suy tư đầy lo âu và sợ hãi của người quan sát thông thường, dẫu cho tôn giáo đại chúng thường ngăn cản họ thừa nhận những điều đó ngay cả với chính bản thân mình.
Bên cạnh những cảm xúc chung mà mọi người đều cảm nhận trước sự kiện cái chết, nhà triết học tự nhiên còn tin rằng ông nhìn thấy một cách chắc chắn hơn rằng cái chết đi kèm với sự tiêu vong của tình cảm và tư duy. Ông quan sát thấy năng lực tinh thần tăng lên rồi phai nhạt cùng với thể xác, thậm chí còn tự điều chỉnh theo những đổi thay phù du nhất trong bản chất thể lý của chúng ta. Giấc ngủ làm ngưng trệ nhiều chức năng của nguyên lý sự sống và trí tuệ; cơn say xỉn và bệnh tật sẽ làm đảo lộn chúng tạm thời hoặc vĩnh viễn. Sự điên loạn hoặc chứng đần độn có thể xóa sổ hoàn toàn những năng lực cao quý và tinh tế nhất ấy. Về già, tâm trí dần tàn lụi; và giống như cách nó lớn lên và mạnh mẽ cùng thể xác, nó cũng chìm dần vào sự lẩm cẩm cùng với thân xác ấy. Quả thực, đó là những minh chứng thuyết phục cho thấy ngay khi các cơ quan của cơ thể chịu sự chi phối của các quy luật vật chất vô tri, thì cảm giác, tri giác và nhận thức cũng chấm dứt. Có lẽ điều ta gọi là tư duy không phải là một thực thể thực sự, mà chẳng qua chỉ là mối quan hệ giữa các bộ phận nhất định trong khối vật chất vô cùng đa dạng ấy — thứ mà phần còn lại của vũ trụ được cấu thành từ đó, và sẽ ngừng tồn tại ngay khi các bộ phận ấy thay đổi vị trí đối với nhau. Cứ thế, màu sắc, âm thanh, vị giác và mùi hương chỉ tồn tại mang tính tương đối. Nhưng giả sử tư duy được xem như một thứ chất đặc biệt nào đó, thứ len lỏi và là nguyên nhân tạo nên sự sống cho các sinh thể. Cớ sao lại phải mặc nhiên coi chất đó là thứ gì đó hoàn toàn khác biệt với tất cả những thứ khác, và được miễn trừ khỏi việc tuân theo những quy luật mà không một chất nào khác được miễn? Quả thực, nó khác với mọi chất khác, giống như điện năng, ánh sáng, từ tính, và các thành phần cấu tạo nên không khí lẫn đất đai vốn khác biệt với nhau. Mỗi thứ trong số đó đều chịu sự biến đổi, mục nát, và chuyển hóa thành các hình thái khác. Thế nhưng, sự khác biệt giữa ánh sáng và đất đai hầu như chẳng lớn hơn sự khác biệt tồn tại giữa sự sống hay tư duy với ngọn lửa. Sự khác biệt giữa hai thứ đầu tiên chưa từng được viện làm lập luận cho sự trường tồn vĩnh cửu của bất kỳ bên nào dưới hình thái mà chúng lần đầu xuất hiện trước mắt ta. Cớ sao sự khác biệt giữa hai chất sau lại là lập luận cho việc kéo dài sự tồn tại của bên này mà không phải bên kia, khi mà sự tồn tại của cả hai đều đã đi đến điểm kết thúc bề ngoài của chúng? Nói rằng ngọn lửa tồn tại mà không biểu hiện bất kỳ đặc tính nào của lửa, như ánh sáng, sức nóng, v.v., hay nói rằng nguyên lý sự sống tồn tại mà không có ý thức, trí nhớ, khát vọng hay động lực, chính là từ bỏ phần khẳng định trong cuộc tranh luận bằng một cách bóp méo ngôn từ vụng về. Nói rằng nguyên lý sự sống CÓ THỂ tồn tại dưới dạng phân tán trong nhiều hình thái khác nhau, ấy là khẳng định một điều không thể chứng minh là đúng hay sai, nhưng dẫu có đúng đi chăng nữa, nó cũng tiêu tan mọi hy vọng về một sự sống sau cái chết theo bất kỳ nghĩa nào mà sự kiện đó có thể gắn liền với niềm hy vọng và nỗi sợ hãi của con người. Tuy nhiên, giả sử rằng nguyên lý trí tuệ và sự sống khác biệt một cách rõ rệt và cốt yếu nhất so với mọi chất khác được biết đến; rằng tất cả chúng đều có một số điểm tương đồng nào đó giữa chúng mà nguyên lý ấy hoàn toàn không có sự dự phần nào. Bằng cách nào sự nhượng bộ này có thể biến thành một lập luận cho tính bất diệt của nó? Tất cả những gì ta thấy hoặc biết đều mục nát và biến đổi. Sự sống và tư duy quả thực khác biệt với vạn vật. Nhưng liệu nó có vượt qua được khoảng thời gian đó — vượt qua giới hạn mà ta không có chút kinh nghiệm nào về sự tồn tại của nó — thì sự khác biệt và bất tương đồng ấy hoàn toàn không đem lại chút bằng chứng mơ hồ nào, và chẳng có gì ngoài những khao khát của chính ta mới dẫn dắt ta phỏng đoán hay tưởng tượng ra điều đó. Phải chăng ta đã tồn tại trước khi sinh ra? Thật khó lòng hình dung được khả năng này. Trong nguyên lý sinh sản của mỗi loài động vật và thực vật, có một quyền năng biến đổi các chất xung quanh nó thành một chất đồng nhất với chính nó. Nghĩa là, các mối quan hệ giữa một số hạt vật chất cơ bản trải qua một sự thay đổi và tuân theo những tổ hợp mới. Bởi vì khi ta dùng các từ NGUYÊN LÝ, QUYỀN NĂNG, NGUYÊN NHÂN, ta không có ý diễn tả một thực thể có thật nào, mà chỉ để gom vào các thuật ngữ đó một chuỗi các hiện tượng cùng tồn tại nhất định; nhưng giả sử rằng nguyên lý này là một chất nào đó thoát khỏi sự quan sát của nhà hóa học và nhà giải phẫu học. Chắc chắn NÓ CÓ THỂ LÀ NHƯ VẬY; dẫu cho việc viện dẫn khả năng của một quan điểm để làm bằng chứng cho tính đúng đắn của nó là một điều phi triết học. Liệu nó có nhìn, nghe, cảm nhận trước khi kết hợp với những cơ quan mà cảm giác phụ thuộc vào đó hay không? Liệu nó có suy luận, tưởng tượng, nhận thức mà không cần đến những ý niệm vốn chỉ có cảm giác mới truyền tải được hay không? Nếu ta chưa từng tồn tại trước khi sinh ra; nếu vào thời điểm mà các bộ phận thuộc bản chất của ta — nơi tư duy và sự sống phụ thuộc vào đó — dường như được dệt nên cùng nhau; nếu không có lý do gì để cho rằng ta đã tồn tại trước thời điểm mà sự sống của ta dường như bắt đầu, thì cũng chẳng có căn cứ nào để phỏng đoán rằng ta sẽ tiếp tục tồn tại sau khi sự sống ấy dường như đã chấm dứt. Xét về mặt tư duy, điều tương tự cũng sẽ xảy ra với mỗi cá nhân chúng ta sau cái chết, y hệt như những gì đã diễn ra trước khi ta chào đời.
Người ta nói rằng chúng ta hoàn toàn có thể tiếp tục tồn tại theo một phương thức nào đó mà hiện tại ta không tài nào hình dung nổi. Đây là một sự phỏng đoán vô cùng phi lý. Nó trút lên vai những người theo chủ nghĩa tiêu vong gánh nặng chứng minh mặt phủ định của một vấn đề — vốn dĩ mặt khẳng định của nó chẳng được chống đỡ bởi một lập luận đơn lẻ nào, và tự bản chất của nó nằm ngoài tầm kinh nghiệm của trí tuệ con người. Quả thực, việc đưa ra bất kỳ mệnh đề nào mà ta còn mơ hồ rất ư là dễ dàng, miễn là nó không đến nỗi vô lý đến mức tự mâu thuẫn và thách thức mọi sự bác bỏ. Khả năng xảy ra của bất cứ điều gì lọt vào trí tưởng tượng hoang đường nhất cứ thế được minh oan một cách đầy đắc thắng. Thế nhưng, chỉ cần những lời khẳng định như vậy mâu thuẫn với các quy luật tự nhiên đã biết, hoặc vượt quá giới hạn kinh nghiệm của chúng ta, là đủ để chứng minh sự sai lầm hoặc tính không thích đáng của chúng đối với những suy xét của ta. Quả thực, chúng chỉ thuyết phục những ai khao khát được thuyết phục. Khao khát được mãi mãi tồn tại như hiện tại; sự miễn cưỡng trước một sự thay đổi bạo liệt và chưa từng trải nghiệm — vốn là điều chung cho mọi tổ hợp sinh vật và vô tri trong vũ trụ — thực chất chính là niềm tin thầm kín đã sinh ra những quan điểm về một kiếp sau.
[1815; xuất bản 1840]
