Việc tranh luận để bác bỏ những lời phản đối sáo rỗng của thói quen hay sự cuồng tín, nhằm làm rối rắm một lập luận giản đơn, vốn không nằm trong tôn chỉ chung của tiểu luận nhỏ này. Song có hai điều mà việc bác bỏ chúng tỏ ra hữu ích: điều thứ nhất là cội rễ của mọi sai lầm chính trị, còn điều thứ hai là nguyên nhân lẫn hệ quả phong phú của sai lầm tôn giáo.
Trước hết, người ta đặt câu hỏi: «Cớ sao con người phải nhân ái và công chính?» Câu trả lời đã được đưa ra ở chương trước.
Nếu một người vẫn khăng khăng gặng hỏi lý do tại sao anh ta phải mưu cầu hạnh phúc cho nhân loại, thì tức là anh ta đang đòi hỏi một căn cứ toán học hoặc siêu hình cho một hành động đạo đức. Sự vô lý của thái độ hoài nghi này rõ mười mươi, chẳng khác chi việc đòi hỏi một lý do đạo đức cho một sự kiện toán học hoặc siêu hình, và mức độ vô lý ấy hoàn toàn có thật. Giả như có ai đó từ chối thừa nhận rằng mọi bán kính của một đường tròn đều dài bằng nhau, hay các hành động của con người đều do động cơ tất yếu chi phối, cho đến khi nào người ta chứng minh được rằng những bán kính và hành động ấy luôn đồng đều hướng tới việc tạo ra ích lợi chung lớn nhất — thì liệu ai lại không lấy làm lạ trước sự liên tưởng sai lầm đầy vô lý và ngập tràn tính đồng bóng trong tư duy của kẻ đó?
Tôi thiết tưởng, vào thời đại phát triển rực rỡ của trí tuệ con người như hiện nay, người viết một chuyên luận triết học có thể được tha thứ nếu từ chối tranh chấp với những người lập luận nào — giả như có tồn tại những kẻ như vậy — muốn tự miễn trừ khỏi các phán quyết của triết lý ấy để bênh vực cho bất kỳ hệ thống quan điểm mơ hồ nào về đạo đức vốn từng ngự trị giữa loài người qua các thời đại và xứ sở dưới danh nghĩa tôn giáo. Vả chăng, dẫu cho sự trừng phạt hay hạnh phúc vĩnh hằng có xảy ra như hệ quả của một số hành động nào đó — đúng như những kẻ hay biện minh này vẫn tưởng tượng, thì chúng ta cũng chẳng thể tiến gần hơn chút nào tới việc nắm giữ một tiêu chuẩn để xác định đâu là hành động đúng hay sai, ngay cả khi cái gọi là sự khải thị kia — vốn hoàn toàn không phải vậy — đã cung cấp cho chúng ta một danh mục trọn vẹn về chúng. Bản chất của các hành động xét trên phương diện đạo đức hay vô đạo đức tuyệt đối không thể chỉ được quyết định bởi lợi ích hay bất lợi cá nhân của từng tác nhân đạo đức khi xét tách biệt. Thậm chí, một hành động thường mang tính đạo đức tỷ lệ thuận với mức độ trầm trọng của tai ương cá nhân mà chính người thực hiện sẵn sàng giáng xuống đầu mình khi dám dấn thân làm điều đó. Một hành động được coi là tốt hay xấu không đơn thuần vì hậu quả của nó mang lại lợi ích hay tác hại cho chính người thực hiện, mà bởi vì nó tạo ra một lượng lạc thú hoặc đau khổ vượt trội cho phần lớn các sinh linh có tri giác. Hơn thế nữa, chính khía cạnh lợi ích cá nhân sau cùng ấy lại có xu hướng làm vấy bẩn sự trong sạch của đạo đức, bởi vì đạo đức nằm ở động cơ chứ không phải ở hậu quả của hành động. Một kẻ vì sợ bị tra tấn đời đời trong Địa Ngục mà nhọc nhằn lao tâm khổ tứ vì hạnh phúc của nhân loại, thì xét về mặt động cơ, kẻ đó chẳng xứng đáng được gọi là người có đạo đức hơn gì so với kẻ tra tấn, giam cầm và thiêu sống đồng loại — một hệ quả quen thuộc và tự nhiên hơn của những nguyên tắc như vậy — chỉ để đổi lấy những hoan lạc trên Thiên Đàng.
Người hàng xóm của tôi, cậy thế uy quyền, có thể ra lệnh cho tôi phải làm hoặc không được làm một hành động cụ thể nào đó, đồng thời chỉ định một hình phạt tùy tiện nhất định trong trường hợp tôi bất tuân, nếu như quyền lực của hắn cho phép hắn làm vậy. Hành động của tôi, một khi bị thao túng bởi những lời đe dọa của hắn, sẽ hoàn toàn mất đi phẩm chất đạo đức. Hắn chẳng hề cung cấp cho tôi một tiêu chuẩn nào để phân biệt đúng sai cả. Một vị vua, hay một hội đồng lập pháp, có thể ban hành một sắc lệnh áp đặt bất kỳ hình phạt nào lên một hành động cụ thể, nhưng điều đó không biến hành động ấy thành vô đạo đức chỉ vì có hình phạt đi kèm. Chẳng có gì hiển nhiên hơn việc danh hiệu đạo đức không thể áp dụng cho hành vi kiềm chế không làm một điều gì đó chỉ vì nỗi sợ bị trừng phạt một cách độc đoán gắn liền với nó. Nếu bản thân hành động ấy mang lại lợi ích, thì đạo đức đúng ra phải nằm ở việc không né tránh nó, mà là hiên ngang thách thức những hệ quả cá nhân gắn liền với việc thực hiện nó.
Một kẻ tiếm quyền mang năng lực siêu nhiên nào đó có thể khuất phục toàn bộ địa cầu dưới quyền uy của mình; hắn có thể nắm giữ những nguồn lực mới mẻ chưa từng nghe tới để ban cho các hình phạt của mình những đặc tính đau đớn khủng khiếp nhất. Những cực hình giáng lên các nạn nhân của hắn có thể vô cùng mãnh liệt và kéo dài đến vô tận. Mặc dù vậy, «ý chí của kẻ ban hành luật pháp» vẫn không thể cung cấp một tiêu chuẩn chắc chắn hơn về việc đâu là hành động đúng hay sai. Nó chỉ làm gia tăng tiềm năng đạo đức ở những ai dám cự tuyệt trở thành công cụ cho sự bạo ngược của hắn.
II — KHOA HỌC ĐẠO ĐỨC NẰM Ở VIỆC XEM XÉT SỰ KHÁC BIỆT, CHỨ KHÔNG PHẢI SỰ TƯƠNG ĐỒNG, GIỮA CÁC CÁ NHÂN
Ảnh hưởng nội tại, bắt nguồn từ cấu trúc tâm trí sản sinh ra chúng, tạo nên sự biến đổi đặc thù của các hành động, khiến chúng mang bản chất là tốt hoặc xấu.
Để lĩnh hội tầm quan trọng của sự phân biệt này, chúng ta hãy tưởng tượng bước vào sinh hoạt của một đô thị nào đó. Hãy ngắm nhìn vô số con người đang sinh sống ở đó, và suy ngẫm về hành động của các tầng lớp khác nhau mà họ chia thành. Những hành động bề ngoài của họ thoạt trông có vẻ đồng nhất: sự ổn định của xã hội loài người dường như được duy trì một cách đầy đủ bởi sự đồng nhất trong cung cách ứng xử của các thành viên, cả đối với bản thân họ lẫn đối với người khác. Người lao động thức dậy vào một giờ nhất định và cặm cụi với công việc được giao. Các viên chức của chính phủ và luật pháp đều đặn làm việc tại công sở và tòa án. Thương gia duy trì một lề lối hành xử không bao giờ sai lệch. Các giáo sĩ sử dụng một thứ ngôn ngữ quen thuộc, duy trì một phong thái đoan trang và điềm đạm. Quân đội được tập hợp, mọi cử động của mỗi người lính đều đúng như dự tính; vị tướng ra lệnh, và tiếng hô của ông vang vọng từ trung đội này sang trung đội khác. Những hành động đời thường của con người, thoạt nhìn qua vẻ bề ngoài, hầu như không thể phân biệt nổi với nhau. Những hành động được xếp chung dưới các tên gọi phổ quát như hôn nhân, giáo dục, tình bằng hữu, v.v., vẫn diễn ra liên tục, và nếu nhìn lướt qua thì chúng tương tự như nhau.
Nhưng nếu muốn thấu suốt chân lý vạn vật, chúng ta phải lột bỏ cái vỏ bọc đồng nhất đầy đánh lừa ấy. Thực chất, khi xét trong toàn bộ biên độ của nó, không một hành động nào hoàn toàn mang nét tương đồng cốt lõi với bất kỳ hành động nào khác. Mỗi cá thể cấu thành nên đám đông vinh sơn mà chúng ta vừa ngắm nhìn đều sở hữu một tâm thức riêng biệt; trong khi những đường nét lớn lao trong tổng thể hành động của họ vẫn đồng nhất, tâm thức ấy lại in hằn lên từng chi tiết nhỏ nhặt những sắc thái đặc trưng của riêng nó. Do đó, dẫu cuộc đời của một người, xét tổng thể, cũng tựa như cuộc đời của những người khác, thì xét đến từng chi tiết, nó lại hoàn toàn khác biệt; và các hành động càng bị chia nhỏ bao nhiêu — nghĩa là, chúng càng thâm nhập sâu vào phân khúc có ảnh hưởng sống còn đến hạnh phúc của bản thân và người khác bấy nhiêu — thì chúng lại càng rạch ròi, tách bạch khỏi hành động của những kẻ khác bấy nhiêu.
Những hành vi nhỏ nhoi, không tên tuổi, chẳng ai nhớ đến
Về lòng nhân ái và tình yêu thương,
cùng với những sự xúc phạm chí mạng giáng xuống chỉ bằng một ánh nhìn, một lời nói — hoặc thậm chí ít hơn thế — hay chính hành động kiềm chế không bộc lộ dù chỉ một nét mặt mờ nhạt và thoáng qua nhất; tất cả những điều ấy xuất phát từ một nguồn cội uyên thâm hơn chuỗi ứng xử thông thường của chúng ta — cái chuỗi ứng xử mà, như đã nói, có cội nguồn từ bên ngoài. Chính những hành động ấy, và những hành động tương tự thế, đã nhào nặn nên cuộc đời con người như nó vốn có, đồng thời là suối nguồn của mọi điều thiện và điều ác đang bao trùm rộng khắp và vô tư trên toàn bộ bề mặt cuộc đời; và dẫu chúng bị gọi là nhỏ nhặt, thì cách gọi ấy chỉ là chiều theo sự mù quáng của những kẻ không biết ước lượng tầm quan trọng của chúng. Phần cốt lõi nhất của khoa học đạo đức nằm ở việc đánh giá đúng đắn các hệ quả tổng quát từ những đặc tính của chúng, cũng như nuôi dưỡng thói quen thu nhận tri thức quyết đoán về những xu hướng nảy sinh từ chúng trong từng trường hợp cụ thể. Chúng ta cần thiết phải thám hiểm tận đáy sâu của những hang động mênh mông và đông đúc ấy.
Đó là sự khác biệt giữa con người xã hội và con người cá thể. Không phải sự phân biệt này có thể được xem là rạch ròi, hay mang tính đặc trưng của một con người cụ thể khi so sánh với người khác; nó đúng hơn là biểu thị cho hai loại hình tác động, vốn ở một mức độ nào đó đều hiện diện ở mọi con người. Quả thực, không ai đứng ngoài thứ ảnh hưởng tác động lên bề mặt của bản ngã con người, thứ ảnh hưởng định hình nên cung cách ứng xử của họ. Hầu như mọi thứ mang tính công khai đều phải cúi đầu trước hệ thống lề luật do sự tổng hòa những cảm xúc quá khứ của nhân loại tạo nên — dẫu cho hệ thống ấy còn nhiều khiếm khuyết vì vô vàn nguyên nhân, đang hiện hữu trong chính quyền, tôn giáo và các thói quen gia đình. Những kẻ dẫu không mang danh nghĩa nhưng trên thực tế vẫn cúi đầu trước cùng một quyền lực đó. Quả thực, những nét bên ngoài trong cung cách ứng xử của họ chẳng thể nào trốn chạy khỏi quyền lực ấy, cũng như những đám mây không thể bay thoát khỏi dòng chảy của gió; và ý kiến của một người — thứ mà anh ta thường hy vọng rằng mình đã giữ cho được vô tư lạy khỏi mọi vẩn đục của thành kiến và sự thô tục — nếu đem ra soi xét, sẽ lộ nguyên hình là một cái u nhọt tất yếu sinh ra từ chính những lề thói mà anh ta đang kịch liệt phản đối. Ở bề sâu nội tâm, mọi thứ lại diễn ra theo một chiều hướng hoàn toàn khác; hiệu năng, bản chất, sự sống còn của các hành động mang màu sắc từ một cội nguồn hoàn toàn không nhận bất kỳ sự đóng góp nào từ bên ngoài. Tựa như loài thực vật, dẫu hấp thụ cái ngẫu nhiên về kích thước và hình dáng từ lớp đất nơi nó đâm chồi, và dẫu bị sâu mọt đục khoét, bị biến dạng hay phình to, nó vẫn giữ lại những phẩm chất phân định rạch ròi bản chất của nó với mọi loài khác; để rồi cây độc dược vẫn hoàn độc dược, và hoa violet chẳng bao giờ ngừng tỏa hương dù nó mọc lên ở bất kỳ loại đất nào.
Chúng ta nhìn nhận bản chất của chính mình quá hời hợt. Chúng ta chỉ nhìn vào tất cả những gì ở bản thân mà ta có thể tìm thấy sự tương đồng ở người khác, rồi xem những điểm tương đồng ấy làm chất liệu cho tri thức đạo đức. Nhưng thực chất, khoa học đạo đức lại nằm ở những điểm khác biệt.
