Phần lớn những sai lầm của các triết gia bắt nguồn từ việc nhìn nhận con người theo một góc độ quá chi tiết và hạn hẹp. Con người không chỉ là một sinh thể có đạo đức và trí tuệ, mà trước hết và trên hết, là một sinh thể của trí tưởng tượng. Tâm trí của chính anh ta là luật lệ của anh ta; tâm trí của chính anh ta là vạn vật đối với anh ta. Nếu chúng ta muốn đạt đến bất kỳ tri thức nào có ích cho các kết luận thực tiễn mà nó mang lại, chúng ta phải coi tâm trí con người và vũ trụ là một cỗ máy toàn thể vĩ đại để áp dụng những suy ngẫm của mình. Tại đây, hơn hết thảy, những cuộc tranh cãi về câu chữ nên được gạt sang một bên, mặc dù đây từ lâu đã là chiến trường ưa thích của chúng. Chẳng có mấy ý nghĩa khi đi tra vấn xem tư duy có khác biệt với các đối tượng của tư duy hay không. Việc sử dụng các từ BÊN NGOÀI và BÊN TRONG, khi được áp dụng để thiết lập sự phân biệt này, đã trở thành biểu tượng và nguồn cội của vô số tranh chấp. Đây chỉ là vấn đề câu chữ, và như lẽ dĩ nhiên của các cuộc tranh cãi, ta có thể nói rằng, khi bàn về các đối tượng của tư duy, chúng ta thực ra chỉ đang mô tả một trong những hình thái của tư duy — hoặc khi bàn về tư duy, chúng ta chỉ đang lĩnh hội một trong những hoạt động của hệ thống vũ trụ vạn vật.
V—DANH MỤC CÁC HIỆN TƯỢNG CỦA GIẤC MƠ, NHƯ MỘT CẦU NỐI GIỮA TRẠNG THÁI NGỦ VÀ THỨC
1. Chúng ta hãy suy ngẫm về thời thơ ấu của mình, và thuật lại một cách trung thực nhất có thể về những sự kiện diễn ra trong giấc ngủ.
Và trước hết, tôi có bổn phận phải trình bày một bức tranh trung thực về bản tính riêng biệt của chính mình liên quan đến giấc ngủ. Tôi không nghi ngờ gì rằng nếu mọi cá nhân đều bắt chước tôi, họ sẽ thấy rằng bên cạnh nhiều hoàn cảnh đặc thù của bản tính mỗi người, vẫn sẽ có những điểm tương đồng đủ phổ quát để chứng minh mối liên hệ tồn tại giữa những nét đặc thù đó với các hiện tượng phổ quát nhất. Quả thực, tôi sẽ hết sức thận trọng đối với những sự kiện mà mình trình bày, sao cho chúng không chứa đựng điều gì sai sự thật hay phóng đại. Nhưng chúng không vượt quá những sự giải thích về chính bản tính của tôi; còn về mức độ mà bản tính ấy tương đồng hay khác biệt với những người khác, tôi hoàn toàn không nắm rõ một cách chính xác. Tuy nhiên, chừng đó cũng đủ để cảnh báo người đọc không nên rút ra những suy luận chung từ các trường hợp cá biệt.
Tôi bỏ qua các trường hợp ảo giác thông thường trong cơn sốt hoặc trạng thái mê sảng, cũng như những giấc mơ đơn thuần tự thân chúng. Sự miêu tả về chủ đề này, dù vô tận và thú vị đến đâu, cũng xin được gác lại. Vậy mối liên hệ giữa trạng thái ngủ và trạng thái thức là gì?
2. Tôi nhớ rất rõ việc mình đã mơ ba lần khác nhau, cách nhau những khoảng thời gian từ hai năm trở lên, cùng một giấc mơ chính xác đến từng chi tiết. Đó không hẳn là điều người ta thường gọi là một giấc mơ; chỉ có duy nhất một hình ảnh, không gắn kết với bất kỳ hình ảnh nào khác, của một thiếu niên từng học cùng trường với tôi, hiện lên trong giấc ngủ. Ngay cả bây giờ, sau khi nhiều năm đã trôi qua, tôi chưa bao giờ nghe thấy tên của người thiếu niên này mà ba địa điểm nơi tôi từng mơ về cậu ấy lại không hiện lên một cách rõ mồn một trong tâm trí tôi.
3. Trong giấc mơ, các hình ảnh có được những sự liên tưởng đặc thù của thế giới chiêm bao; khiến cho ý niệm về một ngôi nhà cụ thể, khi xuất hiện lần thứ hai trong giấc mơ, sẽ có mối liên hệ với ý niệm về chính ngôi nhà đó trong lần đầu tiên, mang một bản chất hoàn toàn khác với những gì ngôi nhà ấy khơi gợi khi được nhìn thấy hoặc được tưởng nhớ trong mối liên hệ với các ý niệm lúc thức.
4. Tôi từng chứng kiến những khung cảnh, mà mối liên hệ thầm kín và khó lý giải của chúng với những góc khuất trong bản tính của chính tôi, đã để lại trong tôi một ấn tượng không thể cưỡng lại. Tôi từng chứng kiến một khung cảnh không hề tạo ra bất kỳ tác động khác thường nào lên suy nghĩ của mình. Sau nhiều năm trôi qua, tôi đã mơ về khung cảnh này. Nó cứ bám chặt lấy ký ức, cứ ám ảnh tâm trí tôi từng hồi, với sự lì lợm của một sự vật gắn liền với tình cảm con người. Tôi đã quay lại thăm khung cảnh đó. Ta không thể tách rời giấc mơ khỏi phong cảnh, cũng không thể tách rời phong cảnh khỏi giấc mơ, hay tách rời những cảm xúc — thứ mà nếu đứng riêng lẻ thì không bên nào có thể đánh thức — khỏi cả hai.
Nhưng sự kiện đáng chú ý nhất có tính chất này từng xảy ra với tôi, diễn ra vào năm năm trước tại Oxford. Tôi đang đi dạo cùng một người bạn, ở vùng phụ cận của thành phố đó, mải miết trò chuyện say sưa và hứng thú. Chúng tôi bất ngờ rẽ qua một góc đường nhỏ, và khung cảnh vốn bị những bờ đất cao và hàng rào che khuất liền hiện ra trước mắt. Khung cảnh ấy gồm có một chiếc cối xay gió, đứng đơn độc giữa vô số những đồng cỏ lầy lội, được bao bọc bằng những bức tường đá; khoảng đất gồ ghề và đứt đoạn giữa bức tường và con đường chúng tôi đang đứng; một ngọn đồi thấp và dài nằm phía sau cối xay gió, cùng một lớp mây xám xịt phủ đồng nhất khắp bầu trời buổi chiều. Đó là thời điểm mà chiếc lá cuối cùng vừa rụng xuống khỏi tán tần bì thưa thớt và cằn cỗi. Quả thực, đó là một khung cảnh bình thường; mùa trong năm và thời điểm ấy cũng chẳng có gì khiến người ta phải nảy sinh những suy nghĩ viển vông; đó chỉ là một sự tụ hội tẻ nhạt, vô vị của các sự vật, thứ sẽ đẩy trí tưởng tượng phải tìm kiếm sự an ủi trong những cuộc trò chuyện nghiêm túc và điềm đạm bên lò sưởi buổi chiều, cùng đĩa hoa quả và rượu vang tráng miệng trong mùa đông. Tác động mà nó tạo ra cho tôi không hề giống như những gì người ta có thể dự đoán. Tôi chợt nhớ ra rằng mình đã từng nhìn thấy chính xác khung cảnh đó trong một giấc mơ từ rất lâu về trước—.[Chú thích: Tại đây tôi buộc phải dừng lại, vì bị áp đảo bởi nỗi kinh hoàng rợn ngợp.]
[1815; xuất bản năm 1840]
