Tình yêu là gì? Hãy hỏi kẻ đang sống xem sự sống là gì, hãy hỏi người sùng kính xem Thượng đế là gì?

Tôi không thấu hiểu được tâm tư của những người khác, thậm chí cả của chính bạn, người mà tôi đang ngỏ lời đây. Tôi thấy họ có những nét bề ngoài giống mình, nhưng khi vì lầm tưởng vẻ bề ngoài ấy mà tôi định tìm đến một sự đồng điệu nào đó, muốn giãi bày cõi lòng sâu kín nhất với họ, thì tôi lại nhận ra ngôn ngữ của mình hoàn toàn lạc lõng, như thể một kẻ lạc bước chốn xa xôi, hoang dã. Càng có nhiều cơ hội trải nghiệm cùng họ, khoảng cách giữa chúng tôi dường như càng rộng thêm, và những điểm đồng cảm lại càng trôi dạt về nơi xa thẳm. Với một tâm hồn vốn chẳng chịu đựng nổi những thử thách ấy, vừa run rẩy vừa yếu mềm bởi tính dại khờ của sự tha thiết, tôi đã đi muôn nơi tìm kiếm sự cảm thông để rồi chỉ nhận về sự cự tuyệt và nỗi thất vọng.

Bạn gạn hỏi tình yêu là gì? Đó chính là sức hút mãnh liệt hướng về tất cả những gì chúng ta tưởng tượng, sợ hãi, hay hy vọng vượt ra ngoài bản thân mình, khi ta nhận ra trong tâm tưởng sự trống trải của một khoảng không thiếu thốn, và khao khát khơi gợi ở muôn loài một sự hòa hợp với những gì ta đang trải nghiệm trong sâu thẳm chính mình. Nếu chúng ta lý luận, ta mong được thấu hiểu; nếu chúng ta tưởng tượng, ta ước những đứa con tinh hoa của bộ óc mình được tái sinh trong tâm trí kẻ khác; nếu chúng ta cảm nhận, ta ước gì thần kinh của người khác cũng rung lên đồng điệu với ta, rằng ánh mắt đôi bên sẽ cùng bừng sáng rồi hòa quyện, tan chảy vào nhau, rằng đôi môi lạnh giá bất động sẽ không còn thờ ơ đáp lại đôi môi đang run rẩy, bừng cháy vì dòng máu nóng của trái tim. Đó chính là Tình yêu. Đó là mối dây liên kết và sự chuẩn mực không chỉ gắn kết con người với con người, mà còn với vạn vật tồn tại trên đời. Chúng ta sinh ra trong cõi đời này, và thẳm sâu bên trong luôn có một khát khao từ khoảnh khắc ta hô hấp, ngày càng tha thiết tìm kiếm hình bóng tương đồng với chính mình. Có lẽ để đáp ứng quy luật này mà đứa trẻ bú mớm từ ngực mẹ; xu hướng ấy lớn dần theo sự phát triển của bản ngã chúng ta. Ta lờ mờ nhìn thấy trong bản chất trí tuệ của mình một bức tiểu họa tựa như toàn bộ con người ta, nhưng đã được gột rửa khỏi mọi điều ta chê bai hay khinh miệt, một nguyên mẫu lý tưởng cho mọi điều cao đẹp hoặc đáng yêu mà ta có thể tưởng tượng thuộc về bản tính con người. Không chỉ là bức chân dung của hình hài bên ngoài, mà còn là sự hội tụ của những hạt bụi nhỏ bé nhất cấu thành nên bản ngã chúng ta; một tấm gương mà bề mặt chỉ phản chiếu những hình ảnh thuần khiết và rạng ngời; một tâm hồn ngự trị trong tâm hồn ta, vẽ nên một vòng tròn quanh thiên đường của chính nó, nơi nỗi đau, sự muộn phiền và cái điều ác không dám bước qua. Hướng về điều này, chúng ta háo hức quy chiếu mọi cảm giác, khát khao sao cho chúng tương tự hoặc hòa hợp với nó. Sự tìm thấy bản sao của chính nó; sự gặp gỡ một trí tuệ đủ sức thấu hiểu tường tận tâm tư ta; một trí tưởng tượng biết thấu cảm và nắm bắt những nét tinh tế, mong manh mà ta vẫn hằng nâng niu, vun vén trong im lặng; cùng một thể xác mà hệ thần kinh, tựa như dây cung của hai chiếc đàn lia tuyệt mỹ, được lên dây để hòa theo âm hưởng của một giọng ca dịu ngọt, rung động theo từng nhịp đập của chính ta; và sự kết hợp của tất cả những điều ấy theo đúng tỷ lệ mà nguyên mẫu bên trong đòi hỏi; đó chính là điểm vô hình và không thể với tới mà Tình yêu luôn hướng về; và để vươn tới đó, nó thúc bách năng lực con người níu giữ lấy bóng hình mờ ảo nhất của thứ mà nếu không có nó, trái tim ta đang ngự trị sẽ chẳng bao giờ tìm thấy sự bình yên hay phút giây chốn nghỉ ngơi. Do đó, trong sự cô độc, hoặc trong cảnh ngộ hoang vắng khi xung quanh ta đầy rẫy con người nhưng chẳng một ai đồng cảm, ta lại đem lòng yêu hoa cỏ, yêu dòng nước và bầu trời. Trong chuyển động của từng chiếc lá mùa xuân, trong khoảng không xanh thẳm, người ta tìm thấy một sự đồng điệu thầm kín với trái tim mình. Có sự hùng biện ẩn chứa trong ngọn gió vô thanh, có giai điệu phát ra từ những con suối róc rách và tiếng sào xạc của đám sậy bên bờ, những điều ấy, qua mối liên hệ nhiệm mầu không thể diễn tả bằng lời với một cõi sâu thẳm trong tâm hồn, đánh thức tâm trí vào một điệu nhảy ngập tràn xúc cảm ngây ngất, và mang những giọt nước mắt đầy dịu dàng huyền bí đến khóe mắt, tựa như niềm kiêu hãnh của chiến thắng quê hương, hoặc giọng hát của người ta yêu đang cất lên chỉ dành riêng cho bạn. Sterne từng nói rằng, nếu phải sống nơi hoang mạc, ông sẽ yêu lấy một nhành trắc bách diệp. Một khi khao khát hay năng lực ấy lụi tàn, con người sẽ trở thành ngôi mộ sống của chính mình, và phần còn sót lại chỉ là cái vỏ rỗng tuếch của những gì từng thuộc về quá khứ.

[1815; công bố 1840]