Xin lỗi các ngài, tôi là tu sĩ Lippo nghèo đây!
Các ngài không cần chĩa đuốc sát vào mặt tôi thế đâu.
Trời đất, có gì mà trách phạt? Các ngài tưởng mình bắt gặp một thầy tu đấy à!
Sao nào, đã qua nửa đêm rồi mà các ngài vẫn đi tuần,
để rồi tóm được tôi ở tận cuối một con hẻm,
nơi những ả đào lẳng lơ hé mở cửa phòng ư?
Tu viện của tôi ở dòng Carmine đấy: cứ đi mà tìm,
cứ lùng sục lên—nếu các ngài phải tỏ rõ lòng nhiệt thành đến thế—
bất cứ con chuột nhắt nào vô phúc lọt nhầm hang,
và tóm lấy từng ả chuột bạch mềm mại, 10
[Weke], [weke], đang rúc rỉ đến bầu bạn với hắn!
A ha, các ngài thừa biết ai bề trên rồi chứ! Thế thì, hãy bỏ cái tay
đang túm cổ áo tôi ra,
và làm ơn nhận thức cho đúng mặt mũi tôi nữa. Tôi là ai nào?
Thưa các ngài, tôi là một kẻ đang trọ nhờ nhà một người bạn
cách đây ba con phố—ông ấy là một người nào đó... tên gì nhỉ?
Bậc thầy... à... Cosimo nhà Medici,
ở ngôi nhà ngay góc phố ấy. Chà! Các ngài tốt hơn hết là nên biết điều!
Hãy nhớ lấy và kể lại cho tôi nghe, vào cái ngày các ngài bị treo cổ,
rằng các ngài thích thú thế nào khi bị bóp cổ thế này!
Còn ngài đây, ngài nên bảo ban bọn lâu la của mình 20
biết giữ phép tắc chứ đừng để chúng bôi tro trát trấu vào mặt ngài:
Trời đất, chúng ta là cá mòi chắc, mà chúng dám càn quét khắp phố phường
rồi vơ vét bất cứ thứ gì lọt vào lưới của chúng là chiến lợi phẩm ngon lành?
Gã đó giống hệt Giu-đa không trật đi đâu được!
Khuôn mặt y hệt thế! Ôi chao, thưa ngài, ngài hãy đền bù đi chứ.
Lạy Chúa, tôi nào có giận dữ gì! Hãy bảo mấy tên khuyển mã của ngài đi
dùng chỗ tiền lẻ một phần tư florin này mà uống mừng sức khỏe
của dòng họ hào phóng đã dung chứa tôi
(và nhiều người khác nữa chứ, các chàng trai! Còn nhiều lắm!) 30
Thế là huề cả làng nhé. Ta rất thích khuôn mặt của y—
cái gã đang huých tay vào đồng bọn ở ngay cửa
với cây giáo và chiếc đèn lồng—giống hệt cái tên nô lệ một tay cầm
cái đầu đầm đìa máu của Giăng Tẩy Giả lủng lẳng nắm tóc
("Các người xem này," y như đang muốn nói vậy)
và tay kia vẫn lăm lăm vũ khí chưa kịp lau chùi!
Các ngài có tình cờ dắt theo mẩu phấn nào không,
hoặc than củi hay đại loại thế? Không thì các ngài sẽ được thấy tay nghề!
Đúng vậy, tôi là họa sĩ, nếu các ngài đã gọi tôi thế.
Sao nào, những việc làm của thầy tu Lippo khắp chốn gần xa, 40
các ngài đều biết và chúng làm các ngài thích thú chứ? Rất có thể ấy chứ!
Tôi đã thấy cái nháy mắt ranh mãnh trong mắt ngài rồi—
Nói thật nhé, tôi đã có thiện cảm với diện mạo của ngài ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Nào chúng ta hãy cùng ngồi xuống và giải quyết cho rõ ràng, vai kề vai nào.
Mùa xuân đã đến rồi đây, những đêm người ta tụ tập từng đám
đi lang thang khắp phố phường cất tiếng ca hát mừng hội hóa trang,
còn tôi thì bị nhốt giam ba tuần nay trong xó xỉnh của mình,
vẽ thuê cho vị đại nhân nọ, nào là các thánh rồi lại các thánh
và thánh nữa. Tôi không thể cứ thế vẽ suốt cả đêm—
Hừm! Tôi đành rướn người ra cửa sổ hít thở chút không khí trong lành. 50
Bỗng vang lên tiếng bước chân vội vã, tiếng chân nhỏ dồn dập,
tiếng dây đàn lu-tơ lướt qua, những tiếng cười vang và những câu ca văng vẳng—
[Hoa đậu chổi ơi,
Hãy cất tình yêu đi, trần gian này chỉ là nấm mồ thôi!
Hoa mộc qua ơi,
Ta để Lisa ra đi, đời còn chút nghĩa gì nữa đây?
Hoa cỏ xạ hương]—cứ thế. Bọn họ kéo nhau đi vòng qua.
Họ vừa rẽ qua góc phố thì vang lên một tràng cười khúc khích
như tiếng thỏ nhảy tung tăng dưới ánh trăng—ba bóng dáng mảnh khảnh,
và một khuôn mặt ngước nhìn lên... trời đất, thưa ngài, da thịt xương máu,
tôi cũng chỉ làm bằng chừng ấy thứ thôi! Thế là rách tơi tả hết, 61
nào rèm cửa, khăn trải giường rồi chăn đắp,
tất cả đồ đạc trên giường—tết lại thành cả chục mối dây,
có cả một cái thang dây đấy! Tôi bèn tụt thân mình xuống,
tay chân bấu víu trèo bừa đi, cứ thế thả người rơi xuống,
rồi bám theo họ. Tôi bắt kịp đám vui chơi
ngay gần nhà thờ Saint Laurence, thật là cảnh hội ngộ vui vẻ, tâm đắc—
[Hoa tầm xuân ơi,
Ta đã vui chơi thì thiên hạ biết nào có sá gì?]
Và thế là, trong lúc tôi đangón rén lẻn trở về nhà 70
để lên giường chợp mắt một chút
trước khi thức dậy vào ngày mai và tiếp tục làm việc
về bức họa thánh Giê-rôm đang đấm vào bộ ngực già nua khốn khổ của ngài
bằng hòn đá tròn to để kham phục phần xác thịt,
thì các ngài bất thình lình tóm lấy tôi. À, tôi hiểu rồi!
Dù mắt ngài vẫn còn nháy nháy, nhưng ngài lại lắc đầu—
Đầu tôi đã cạo trọc—một thầy tu, các ngài bảo thế—nỗi đau nằm ở chỗ đó đấy!
Nếu bậc thầy Cosimo tự xưng danh phó hội,
thì dĩ nhiên mọi người sẽ ngậm miệng im thin thít; đằng này lại là một thầy tu!
Nào, cớ sao các ngài lại coi tôi như loài cầm thú? Thử nói tôi nghe xem nào! 80
Tôi hãy còn là một đứa bé đỏ hỏn khi mẹ qua đời
rồi cha cũng mất và bỏ mặc tôi ngoài đường phố.
Tôi chịu đói khát ở đó. Chúa mới biết bằng cách nào, suốt một hai năm trời
sống bằng vỏ sung, vỏ dưa hấu, vỏ trái cây cùng những thứ bỏ đi
và rác rưởi. Vào một ngày đẹp trời đầy sương giá,
khi cái bụng tôi rỗng tuếch chẳng khác gì chiếc mũ của ngài,
những cơn gió quật tôi gập cả người xuống và tôi ngã quỵ.
Mụ dì Lapaccia liền tóm lấy tôi bằng một tay
(còn bàn tay kia thì đau điếng như thế nào tôi thừa biết)
rồi kéo lê tôi dọc theo bức tường, qua cây cầu, 90
theo con đường tắt thẳng đến tu viện. Chỉ mất sáu câu nói ở đó,
trong lúc tôi đứng nhai miếng bánh mì đầu tiên trong tháng:
"Nào, nhóc con, mày đã quyết định," vị cha xứ béo tốt vừa bảo,
vừa lau miệng—đó là giờ ăn qua bữa—
"từ bỏ cái thế gian khốn nạn này chưa?
Mày có chịu từ bỏ..." "...miếng bánh mì này không?" tôi thầm nghĩ;
Không đời nào! Tóm lại, họ biến tôi thành một thầy tu;
tôi đã thực sự từ bỏ thế gian, từ bỏ thói kiêu căng và lòng tham lam của nó,
cung điện, điền trang, biệt thự, cửa hàng và nhà băng,
những thứ rác rưởi mà đám khốn khổ nhà Medici ấy 100
đã dâng hiến cả tâm can—tất cả những điều đó diễn ra khi tôi mới lên tám tuổi.
Thưa ngài, rồi theo thời gian, chắc ngài cũng đoán được,
tôi nhận ra chẳng có gì là vô cớ cả—những bữa ăn no nê,
tấm vải xô ấm áp và sợi dây thừng buộc quanh người,
cùng với chuỗi ngày dài lười biếng được ban ơn biết mấy!
"Để xem thằng nhóc này có năngếu gì"—câu hỏi tiếp theo là thế,
dù tôi phải thú nhận rằng cách làm của họ chẳng mấy dễ chịu.
Thật là rắc rối! Họ bắt tôi học qua sách vở của họ:
Chúa ơi, họ muốn dạy tiếng La-tinh cho tôi một cách vô ích!
[Hoa cẩm chướng ơi, 110
Tiếng La-tinh duy nhất ta hiểu nổi chính là "amo" nghĩa là yêu!]
Nhưng thưa ngài, hãy nghĩ xem, khi một đứa trẻ phải chịu đói khát ngoài đường phố
suốt tám năm trời ròng rã, đúng như số phận trớ trêu của tôi,
phải quan sát nét mặt thiên hạ để biết ai là kẻ sẽ ném cho mình
chùm nho còn sót lại dăm quả mà nó hằng thèm thuồng,
và ai sẽ nguyền rủa hay đá vào người nó để bố thí cho chút công sức ấy,
rằng vị quý ông nào trong đám rước trang nghiêm đẹp đẽ kia,
tay đang cầm ngọn nến trước Bí tích Thánh thể,
sẽ nháy mắt ra hiệu cho nó nhặt chiếc đĩa lên để hứng
những giọt sáp nến rơi vãi đem đi bán kiếm tiền, 120
hoặc thét lớn gọi lính tuần tra đến quất cho một trận,
tôi phải nói sao đây?—thôi nào, giống như con chó nào cắn, con chó nào nhả
cục xương của nó ra từ đống rác rưởi ngoài đường phố—
chính vì thế mà cả tâm hồn lẫn giác quan của nó đều trở nên nhạy bén như nhau,
nó học cách nhận biết dáng vẻ vạn vật, và điều đó chẳng kém phần hiệu quả
so với những lời răn đe rút ra từ những cơn đói cồn cào.
Tôi đã tích lũy sẵn một kho tàng những quan sát như thế, các ngài cứ tin là vậy,
để rồi sau khi có chút thời gian rỗi, tôi đã đem ra sử dụng triệt để.
Tôi vẽ khuôn mặt mọi người lên những cuốn vở chép bài của mình,
nguệch ngoạc chúng vào những khoảng trống lề sách thánh ca,
gắn thêm chân tay vào những nốt nhạc kéo dài, 130
tìm ra mắt, mũi, cằm cho những chữ A, chữ B,
và tạo ra cả một chuỗi hình ảnh về thế giới này
xen kẽ giữa những khúc chiết của động từ và danh từ,
lên tường, lên ghế băng, lên cánh cửa. Các thầy tu tối sầm mặt lại.
"Thôi nào," viện phụ cất lời, "đuổi cổ nó đi chứ, các cậu bảo sao?
Không đời nào. Mất con quạ mà bắt được con sơn ca thì sao.
Biết đâu cuối cùng chúng ta lại có được một kẻ tài năng,
dòng Cam-mê-lít chúng ta cũng nên giống như đám tu sĩ Camaldolese
và dòng Thuyết giáo kia, biết trang hoàng nhà thờ thật lộng lẫy
và dựng lên phần mặt tiền xứng đáng phải có!" 140
Và thế là ngài ra lệnh cho tôi cứ việc vẽ phác thảo thỏa thích.
Cảm ơn ơn trên! Đầu óc tôi thì chật ních, còn những bức tường thì trống hoác,
chưa từng có cuộc trút bỏ gánh nặng nào nhanh chóng đến thế.
Đầu tiên là đủ loại tu sĩ, áo đen lẫn áo trắng,
tôi vẽ tuốt, từ béo đến gầy: rồi đến những kẻ đến nhà thờ,
từ những bà lão ngồi lê đôi mách tốt bụng đang chờ được xưng tội
về những tội lỗi ăn cắp vặt giọt rượu cặn, mẩu nến thừa—
cho đến gã đàn ông đang thở hồng hộc dưới chân bàn thờ,
vừa trốn tội giết người chạy trốn đến đây ngồi an toàn
với bầy trẻ nhỏ đứng xếp thành hàng xung quanh 150
với vẻ đầy ngưỡng mộ, một nửa vì bộ râu của hắn
và một nửa vì sự phẫn nộ trắng bệch của người con trai nạn nhân
đang giơ nắm đấm về phía hắn bằng một cánh tay đầy hung hăng,
tay kia thì làm dấu thánh để kính nhớ Chúa Ki-tô
(Kẻ có khuôn mặt đượm buồn trên cây thánh giá chỉ chứng kiến cảnh này
sau ngàn năm tang tóc)
cho đến khi một cô gái nghèo khổ nào đó, trùm chiếc tạp dề lên đầu
(mà đôi mắt đầy mãnh liệt vẫn nhìn xuyên qua đó) bước đến vào lúc chạng vạng
trên đầu ngón chân, thì thầm một câu, thả vào một ổ bánh mì,
đôi hoa tai cùng một bó hoa
(gã bạo chúa gầm gừ nhận lấy), cầu nguyện rồi lặng lẽ khuất bóng. 160
Tôi vẽ tất cả, rồi cất tiếng kêu lên: "Cần gì có nấy;
Cứ chọn đi, còn nhiều lắm!"—tôi hạ chiếc thang dây xuống,
và bày ra khoảng tường tu viện vừa được phủ kín tranh của mình.
Các thầy tu xúm lại thành vòng tròn và lớn tiếng ca ngợi
cho đến khi bị ngăn lại, được dạy cho biết điều gì nên nhìn và điều gì không,
vốn chỉ là những kẻ phàm phu—"Đích thị là hắn rồi!
Nhìn kìa đứa bé đang cúi xuống vuốt ve con chó kìa!
Người phụ nữ đó trông giống hệt cô cháu gái của viện phụ hay đến
chăm sóc chứng ho hen cho ngài: đúng là cuộc đời thực rồi!"
Nhưng niềm kiêu hãnh tựa lửa rơm của tôi vừa bùng lên thì đãụi tắt ngay; 170
đến lượt các bậc bề trên bước vào quan sát và phán xét:
Viện phụ và các bậc túc nho nhăn mặt lại
và dập tắt ngay lập tức mọi thứ. "Sao cơ? Cái gì thế này?
Hoàn toàn lệch khỏi mục đích hội họa, lạy Chúa chúng tôi!
Khuôn mặt, tay chân và thân hình giống y như người thật
như hai hạt đậu! Đúng là trò chơi của ma quỷ!
Nhiệm vụ của các anh không phải là thu hút con người bằng vẻ bề ngoài,
bằng sự tôn sùng thứ thể xác phàm trần dễ nát tan này,
mà là nâng họ vượt lên trên nó, phớt lờ nó đi,
khiến họ quên đi rằng trên đời có thứ gọi là da thịt. 180
Nhiệm vụ của các anh là vẽ nên linh hồn con người—
Linh hồn con người, đó là ngọn lửa, là khói... không, không phải thế...
Đó là làn hơi nước được gói ghém lại như một đứa trẻ sơ sinh
—(với hình hài ấy khi chết đi nó thoát ra từ miệng)
Đó là... thôi, nói nhiều làm gì, đó chính là linh hồn!
Đừng có bày ra thứ thể xác nào vượt quá phần thể hiện linh hồn!
Kìa nhìn Giotto xem, với vị Thánh đang ca tụng Chúa của ông,
điều đó khiến chúng ta cũng muốn cất lời ngợi ca—sao không dừng lại ở đó đi?
Sao cứ phải gạt bỏ mọi ý nghĩ ngợi ca ra khỏi đầu chúng ta 190
bằng sự kinh ngạc trước những đường nét, màu sắc và đủ thứ linh tinh?v
Hãy vẽ linh hồn, đừng bận tâm đến chân với tay!
Hãy xóa hết đi, làm lại từ đầu xem nào.
Ồ, cái ả phụ nữ nhỏ nhắn da trắng có bộ ngực đầy đặn kia,
ả ta chẳng qua chỉ là cháu gái tôi thôi... ý ta là Hê-rô-đát—
kẻ đã đi khiêu vũ và khiến người ta bị chặt đầu đấy!
Xóa sạch đi!" Nào, ta hỏi các ngươi, thế có hợp lý không?
Đó là một cách tuyệt hay để vẽ linh hồn, bằng cách vẽ thể xác
tệ đến mức mắt người xem không thể dừng lại ở đó mà phải đi xa hơn
và chẳng thể tìm được cái gì tồi tệ hơn thế! Cứ thế, màu vàng được dùng thay cho màu trắng 200
khi thứ bạn dùng cho là màu vàng thực chất chỉ là màu đen,
và bất kỳ ý nghĩa tầm phào nào cũng trở nên sâu sắc
khi mọi thứ xung quanh nó chẳng mang ý nghĩa lẫn hình thù gì.
Tại sao một họa sĩ không thể nhấc từng bước chân luân phiên,
chân trái rồi chân phải, bước những bước kép,
vừa làm cho phần xác thịt chân thực hơn vừa làm cho phần hồn linh thiêng hơn,
cả hai đều theo đúng thứ tự của chúng? Lấy khuôn mặt xinh đẹp nhất đi,
cô cháu gái của viện phụ... hay vị thánh bổn mạng—nó có thực sự đẹp đến mức
ngươi không thể nhận ra nó mang ý nghĩa hy vọng, sợ hãi,
buồn rầu hay vui sướng không? Sắc đẹp chẳng thể đi đôi với những điều đó sao? 210
Giả sử tôi đã vẽ đôi mắt cô ta hoàn hảo và xanh biếc rồi,
tôi chẳng thể dừng lại lấy hơi rồi thử thổi thêm chút ánh sáng của sự sống vào đó,
rồi tiếp tục thổi hồn và làm cho chúng rực rỡ lên gấp ba lần sao?
Hoặc giả như có vẻ đẹp mà hoàn toàn chẳng có chút linh hồn nào cả—
—(tôi chưa từng thấy điều đó—nhưng cứ đặt giả thiết như thế—)
nếu ngươi chỉ đạt được vẻ đẹp thuần túy mà chẳng có gì khác,
thì ngươi cũng đã có được thứ tuyệt vời nhất mà Thượng Đế tạo ra rồi:
Thế cũng là một chút thành tựu; rồi ngươi sẽ tìm thấy linh hồn mà ngươi bỏ lỡ,
ngay trong chính bản thân ngươi, khi ngươi dâng lời cảm tạ Ngài.
"Xóa sạch đi!" Vâng, vâng, tóm lại cuộc đời tôi là thế đấy, 220
và mọi chuyện cứ thế diễn ra mãi cho đến tận bây giờ.
Không còn nghi ngờ gì nữa, tôi đã lớn khôn, tôi đã phá vỡ những giới hạn:
Lẽ ra không nên bắt một đứa trẻ lên tám tuổi
phải thề nguyện rằng sẽ không bao giờ được hôn các cô gái.
Giờ tôi là chủ nhân của chính mình, tôi vẽ theo ý thích—
Bởi vì, các ngài thấy đấy, tôi có một người bạn ở ngay ngôi nhà góc phố!
Lạy Chúa, thật là bám chặt lấy những chiếc vòng sắt ở mặt tiền—
Những chiếc vòng to lớn ấy phục vụ nhiều mục đích hơn là chỉ để
cắm cờ hay cột ngựa đấy nhé! 230
Mặc dù vậy, những lề thói cũ vẫn đeo bám, những ánh mắt nghiêm khắc xưa cũ
vẫn đang lướt nhìn qua bờ vai tôi mỗi khi tôi làm việc,
những cái lắc đầu ấy vẫn còn đó—"Đó là sự suy đồi của nghệ thuật, con trai ạ!
Con không thuộc về hàng ngũ những họa sĩ chân chính, vĩ đại và xưa cũ;
Thầy tu Angelico mới là bậc thầy, con sẽ thấy;
Thầy tu Lorenzo cũng đứng ở vị trí độc tôn ngang hàng:
Con có cặm cụi bôi vẽ da thịt đến mấy thì cũng chẳng bao giờ với tới vị trí thứ ba đâu!"
[Hoa thông ơi,
Cứ giữ lấy phép tắ... à nhầm phép lịch sự của ngươi đi, còn ta sẽ giữ lấy cách của ta!]
Thế thì ta chẳng phải là người đứng thứ ba: lạy Chúa, chắc chắn họ phải biết chứ! 240
Các ngài có nghĩ rằng họ là những kẻ am hiểu nhất không,
với vốn tiếng La-tinh của họ cơ chứ? Thế là tôi nuốt cục tức vào trong,
nghiến chặt răng, mím thật chặt môi lại và cắm cúi vẽ
để làm vừa lòng họ—có lúc được có lúc không;
bởi vì, khi vẽ nhiều nhất, thế nào cũng sẽ có lúc
vào một buổi chiều ấm áp nào đó, tôi lại mải mê vẽ các vị thánh của mình—
giữa tiếng cười, tiếng khóc, giữa bộn bề của thế gian—
[(Hoa đào ơi,
Cái chết đến với tất cả chúng ta, và mỗi người tự sống cuộc đời của riêng mình!)]
Và toàn bộ tâm hồn tôi cuộn trào, chiếc chén thánh tràn bờ, 250
thế giới này và cuộc sống quá lớn lao để có thể xem là một giấc mơ,
và tôi làm những điều điên rồ ấy chỉ vì sự bất chấp,
rồi giở những trò ngớ ngẩn mà các ngài vừa bắt quả tang tôi,
hoàn toàn trong cơn thịnh nộ! Con ngựa cối xay già nua, được thả ra đồng cỏ
sau bao năm tháng làm việc vất vả, cũng đá văng những cái cẳng cứng đờ lên trời như thế,
mặc cho bác thợ xay chẳng hề giảng giải cho nó hiểu rằng
lợi ích duy nhất của cỏ là để làm thức ăn gia súc.
Con người ta muốn gì đây? Họ thích cỏ hay không thích—
Họ được phép hay không được phép? Tất cả những gì tôi muốn là mọi thứ
phải được định đoạt dứt khoát một lần cho xong. Đáng tiếc là ở hiện tại, 260
các ngài nói dối quá nhiều và tự làm tổn thương chính mình:
Các ngài không thích những gì mà các ngài vốn quá ư yêu thích,
các ngài lại thích những thứ mà, nếu được trao cho thật lòng,
các ngài sẽ thấy vô cùng ghê tởm.
Còn tôi, tôi nghĩ mình nói năng đúng theo những gì đã được dạy bảo;
tôi luôn nhìn thấy khu vườn và Thượng Đế ở đó
đang tạo ra người vợ cho loài người: và, khi đã học xong bài học ấy,
về giá trị và ý nghĩa thiêng liêng của da thịt,
tôi không thể nào quên đi nó chỉ mười phút sau đó được.
Các ngài hiểu tôi chứ: tôi là một con thú, tôi biết điều đó. 270
Nhưng này—này nhé—tôi chắc chắn nhìn thấy rõ ràng
như việc ngôi sao mai sắp sửa tỏa sáng ngoài kia,
về những gì sẽ xảy ra vào một ngày nào đó. Chúng ta có một cậu thanh niên ở đây
thường đến tu viện của chúng ta, quan sát những gì tôi làm,
lầm lì bước đi, dán mắt theo dõi và không bỏ sót dù chỉ một chi tiết nhỏ:
Tên cậu ta là Guidi—cậu ta chẳng thèm bận tâm đến đám tu sĩ
—họ gọi cậu ta là Tom Lém Lỉnh, cứ để mặc họ bàn tán—
cậu ta tiếp thu những thực hành của tôi—cậu ta sẽ tiến bộ rất nhanh trong nghề vẽ,
tôi hy vọng là thế—dù tôi có thể chẳng sống được đến lúc đó,
nhưng tôi biết chắc chắn điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Chính các ngài hãy phán xét đi! 280
Chắc gì các ngài đã biết tiếng La-tinh nhiều hơn tôi;
tuy nhiên, ngài là người từng trải, ngài đã đi đây đi đó ngắm nhìn thế giới
—vẻ đẹp, sự kỳ diệu và uy quyền của nó,
hình thù vạn vật, màu sắc, ánh sáng và bóng tối,
những đổi thay, những điều bất ngờ—và chính Thượng Đế đã tạo ra tất cả những thứ đó!
—Để làm gì cơ chứ? Ngài có cảm thấy biết ơn hay không,
trước diện mạo của thị trấn xinh đẹp này, dòng sông uốn lượn đằng kia,
dãy núi bao quanh và bầu trời bao la ở phía trên,
chưa nói đến hình bóng của con người, phụ nữ, trẻ em,
những thứ làm khung nền cho tất cả? Tất cả những điều đó là vì cái gì? 290
Để rồi bị ngó lơ, khinh miệt ư? Hay để được ngắm nhìn mãi không thôi,
để mà kinh ngạc? Ồ, dĩ nhiên là vế sau rồi!—ngài sẽ bảo thế.
Nhưng sao không hành động cho ra trò thay vì chỉ nói suông—hãy vẽ những thứ đó
đúng như bản chất vốn có của chúng, chẳng cần bận tâm kết quả ra sao?
Tác phẩm của Thượng Đế—hãy vẽ bất kỳ thứ nào, và hãy xem đó là tội lỗi
nếu để lọt mất một sự thật nào. Đừng có phản bác rằng: "Tác phẩm của Ngài
đã có sẵn ở đây rồi; tự nhiên đã là một sự hoàn hảo:
Giả sử anh tái tạo lại nó (điều mà anh không thể làm nổi)
thì cũng chẳng có lợi ích gì! Vậy anh phải vượt qua nó chứ."
Bởi vì, các ngài không nhận ra sao? Bản chất chúng ta vốn là yêu thích 300
ngay khi nhìn thấy chúng được vẽ lại, những thứ mà chúng ta đã lướt qua
có lẽ hàng trăm lần mà chẳng thèm bận tâm ngó ngàng tới;
và nhờ thế, khi được vẽ lên, chúng trở nên đẹp hơn—tốt hơn đối với chúng ta,
điều đó cũng tương đương nhau thôi. Nghệ thuật sinh ra là vì mục đích đó;
Thượng Đế sử dụng chúng ta để giúp đỡ lẫn nhau như thế đấy,
bằng cách cho mượn tâm trí của mình. Các ngài đã từng để ý chưa,
khuôn mặt rầu rĩ của gã đầy tớ kia kìa? Chỉ cần một mẩu phấn thôi,
và hãy tin tôi đi, ngài sẽ phải trầm trồ đấy! Sẽ còn tuyệt vời biết bao,
nếu tôi vẽ những chủ đề cao cả hơn với cùng một sự chân thực ấy!
Đó chẳng phải là chiếm lấy vị trí bục giảng của viện phụ, 310
để giải thích ý Chúa cho tất cả các ngài hiểu sao? Ôi, ôi,
tôi phát điên lên khi nghĩ đến những gì con người ta sẽ làm
còn chúng ta thì đã nằm dưới mồ! Thế gian này không phải là một vết nhơ đối với chúng ta,
cũng chẳng phải là một tờ giấy trắng; nó mang ý nghĩa mãnh liệt, và mang ý nghĩa tốt đẹp:
Khám phá ra ý nghĩa của nó chính là lẽ sống của tôi.
"Ừm, nhưng anh có khơi gợi lòng cầu nguyện đâu nào!"
Viện phụ xen vào: "khi ý nghĩa tranh của anh rõ mười mươi
thì nó có bảo người ta đâu—rằng hãy nhớ giờ cầu kinh chiều,
hay hãy lo mà ăn chay vào thứ Sáu tuần tới!" Chà, để làm được điều đó
thì cần gì đến nghệ thuật cơ chứ? Một chiếc đầu lâu và mấy khúc xương, 320
hai thanh củi đóng chéo nhau, hoặc, tuyệt vời nhất là,
một chiếc chuông để điểm giờ, thế là quá đủ rồi.
Tôi đã vẽ một bức Thánh Laurence cách đây sáu tháng
ở Prato, vung cọ vẽ bức bích họa với phong cách cực kỳ tuyệt mỹ:
"Tranh của tôi trông thế nào, giờ giàn giáo đã được dỡ xuống rồi?"
Tôi hỏi một vị tu sĩ: "Tuyệt vời," ngài ấy đáp—
"Đến mức không còn cái mặt tiền nào của ba tên nô lệ
đang lật vị Phó tế ra khỏi cái mặt bị nướng xèo xèo của ông ấy
mà không bị cào cấu và châm chọc đến thỏa mãn lòng dạ chúng ta cả,
lũ dân đạo đức đã được dịp trút bỏ nỗi lòng 330
bằng cách kéo đến đây cầu nguyện trong cơn cuồng nộ:
Chúng ta sắp thấy được những viên gạch bên dưới rồi đấy.
Cứ chờ mà nhận thêm việc vào thời gian này năm tới đi,
vì lòng trắc ẩn và sự tôn giáo đang nảy nở trong đám đông—
Bức tranh của anh đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ! Mặc kệ lũ ngốc đó đi!
—Ý tôi là—xin các ngài đừng hiểu lầm một lời nói bâng quơ
được thốt ra trong lúc bực dọc của một tu sĩ nghèo. Chúa mới biết rõ,
khi được thưởng thức không khí của đêm nồng đượm hương thơm này
khiến cho một cái đầu chưa quen sẽ cảm thấy choáng váng như uống rượu Chianti!
Ồ, nhà thờ thừa khôn ngoan! Xin đừng xuyên tạc lời tôi nói lúc này nhé! 340
Thật là tự nhiên khi một tu sĩ nghèo trót vượt rào ra ngoài
lại phải thủ sẵn vài lời lẽ thích hợp để biện hộ cho bản thân:
Và hãy lắng nghe xem tôi tính toán cách đền tội thế nào đây.
Tôi đã suy nghĩ kỹ rồi: tôi sẽ vẽ một bức tranh...
...Đấy, các ngài cứ chờ xem! Cho tôi sáu tháng, rồi hãy đến đó
mà chiêm ngưỡng một tác phẩm ở nhà thờ Sant' Ambrogio! Phù hộ các nữ tu!
Họ muốn nhờ cậy tài nghệ của tôi. Tôi sẽ vẽ
Thượng Đế ngự ở chính giữa. Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng,
được vây quanh bởi một đàn thiên thần tựa những đóa hoa rợp bóng,
những nhành huệ, áo lễ và những khuôn mặt trắng ngần, ngọt ngào 350
như từng đợt hương rễ diên vĩ tán nhỏ
mỗi khi phụ nữ túa ra nhà thờ vào giữa mùa hè.
Và rồi ở phía trước, dĩ nhiên là phải có dăm vị thánh—
Thánh John, bởi ngài là đấng cứu rỗi người Florentine,
Thánh Ambrose, người đã ghi chép rành mạch
về những ân nhân của tu viện và cho họ thêm thời gian,
và Job, tôi nhất định phải đưa ngài vào không thể nhầm lẫn được,
người xứ Uz (và "Us" bỏ chữ z, dành cho những họa sĩ cần sự kiên nhẫn như ngài). Nào, tất cả bọn họ
đang thành kính cầu nguyện, thì thình lình xuất hiện
từ một góc khuất vào lúc ít ai ngờ tới nhất, 360
giống như đi từ cầu thang tối tăm bước ra khoảng không gian ngập tràn ánh sáng,
giữa tiếng âm nhạc và tiếng trò chuyện, không ai khác chính là Lippo! Tôi đây!
—Vẻ mặt ngơ ngác, bất động và ngẩn ngơ như người mất hồn—đích thị là tôi đây!
Tôi giật mình lùi lại—cái gì thế này, tôi đang nhìn thấy và nghe thấy gì đây?
Tôi, bị bắt quả tang trong bộ dạng tu sĩ nhếch nhác,
với chiếc áo choàng xô cũ kỹ và sợi dây thừng buộc quanh người,
tôi, đang đứng giữa chốn tôn nghiêm này, giữa chốn bồng lai thuần khiết này!
Biết trốn vào cái xó xỉnh nào, biết tìm đâu ra lối thoát đây?
Rồi một đóa hoa thiên thần ngọt ngào bé nhỏ bước lên
phía trước, chìa ra lòng bàn tay mềm mại—"Đừng vội thế chứ!" 370
—Lên tiếng với chốn thiên thai thanh tịnh kia, "không—
chính ngài ấy đã tạo ra các người và thiết kế ra các người đấy chứ,
dù ngài ấy chẳng phải là một thành viên trong các người! Liệu Thánh John đằng kia có thể vẽ nổi—
lông lạc đà của ngài ấy có tạo thành nổi chiếc cọ vẽ không?
Chúng ta vẫn phải tìm đến thầy tu Lippo để làm những việc đó thôi,
[Iste perfecit opus.]" Thế là tất cả cùng mỉm cười—
tôi lủi thủi bước sang một bên với khuôn mặt đỏ bừng
dưới sự che chở của hàng trăm chiếc cánh
giăng ra như những tà áo khi các người đang vui đùa
và chơi trò đoán mò trong lúc các cánh cửa đều đóng kín,
cho đến khi bất thình lình, gã chồng nóng tính xộc vào! Cứ thế tôi lẩn trốn 380
đến một chiếc ghế băng an toàn ở phía sau, mà vẫn không buông thả
lòng bàn tay của nàng, cái sinh vật nhỏ bé tựa đóa huệ tây
đã nói những lời tốt đẹp cứu nguy cho tôi đúng lúc,
giống như cô cháu gái của viện phụ... ý tôi là Thánh Lucy.
Và thế là mọi chuyện đều được cứu vãn cho tôi, còn nhà thờ thì thu được
một bức tranh xinh đẹp. Cứ đợi sáu tháng nữa mà xem!
Xin bắt tay ngài, và tạm biệt: không cần đèn đóm gì đâu, không cần đâu!
Đường phố đã tĩnh lặng rồi, và tôi tự biết đường về của mình,
đừng có lo cho tôi! Kìa trời đã hửng sáng rồi. Trời đất!
