Thành phố là một cuốn sách mở, những con người khác nhau có cách đọc khác nhau.

Tôi thích đọc thành phố.

Vì nhiều lý do khác nhau, ít nhiều tôi đã đặt chân đến một số thành phố trong nước. Mỗi khi đến một thành phố, tôi đều tìm hiểu về lịch sử phát triển, các di tích kiến trúc, phong tục tập quán của nơi đó, nếm thử món ăn ở đó, dạo bước trên phố phường, học vài câu phương ngữ, tục ngữ hay nói lái kiểu dân gian, rồi trở về kể lại cho người khác nghe. Những lúc như thế, xung quanh luôn không thiếu những thính giả nhiệt tình. Hơn nữa, họ thường không thỏa mãn với việc chỉ làm thính giả, mà còn tham gia thảo luận, bày tỏ quan điểm của mình về những thành phố đó, đồng thời so sánh với thành phố nơi họ đang sinh sống. Thế là tôi nhận ra, đọc thành phố thực ra đối với nhiều người có lẽ là một việc rất thú vị.

Quả thực, nhắc đến thành phố, hầu như ai cũng có một bụng chuyện muốn kể.

Trung Quốc từ xưa đã có đủ loại ca dao dân dao về các thành phố, ví dụ như "Sinh ở Hàng Châu, chết ở Liễu Châu". Đi kèm với đó còn có hai câu "Mặc ở Tô Châu, ăn ở Quảng Châu". Sau đó, câu cửa miệng này lại được đổi thành "Ăn ở Quảng Châu, mặc ở Thượng Hải, nói ở Bắc Kinh". Đó là vì trang phục ở Thượng Hải từ lâu đã vượt qua Tô Châu. Còn Bắc Kinh trong các mặt ăn mặc, đi lại, sinh lão bệnh tử đều không có gì nổi bật, điểm duy nhất có thể khoe khoang chỉ là cái miệng, đúng như câu "Dân khôn Bắc Kinh, miệng giỏi Thiên Tân, tay sai phủ Bảo Định". Đây cũng là những câu cửa miệng cũ về thành phố, chỉ là đã từ thành phố chuyển sang con người, bởi thực ra đọc thành phố cũng chính là đọc con người. Cho nên các câu nói về tính cách con người thành phố cũng rất nhiều, ví dụ người Vũ Hán là "chim chín đầu", còn người Nam Kinh là "củ cải lớn", v.v. Những câu ca dao và quan niệm này, đều có thể xem như phiên bản dân gian của "Sách đọc thành phố". Thực chất chúng đã nói lên điều này: các thành phố của Trung Quốc quả thực rất đáng đọc.

Thành phố của Trung Quốc vô cùng đáng đọc, và những thành phố đáng đọc của Trung Quốc lại nhiều biết bao! Chỉ tính riêng những cái tên mà bình thường chúng ta hay nhắc đến, đã có không ít. Chẳng hạn như thủ đô vĩ đại Bắc Kinh, đô thị mang tầm quốc tế Thượng Hải; cố đô Tây An, thành cũ Lạc Dương, đặc khu Thâm Quyến, thánh địa Diên An; thành đá Nam Kinh, thành suối Tế Nam, thành hoa Quảng Châu, thành xuân Côn Minh; Vũ Hán của "mây trắng hạc vàng", Thái Nguyên là "nơi rồng cất cánh", Thành Đô với "Cửa chứa ngàn thu tuyết Lĩnh Tây, thuyền đậu vạn dặm bến Đông Ngô", Hàng Châu của "Gió ấm làm say lòng du khách", Trường Sa với "Sở có tài năng, thịnh vượng là đây", Dương Châu chiếm hai phần của "Trăng sáng ba phần đêm thiên hạ", Tuyền Châu với "Khắp phố đều là thánh nhân", v.v. Những thành phố này đều mang phong thái khác nhau, cá tính rõ rệt, mang đậm tính "đáng đọc". Ngay cả một số thành phố nhỏ, như Hưng Thành, Bình Dao với những ô cửa thành nguyên vẹn mang đậm nét cổ kính; Lệ Giang, Phượng Hoàng non xanh nước biếc, phong tục thuần phu; Huyên Huyện, Hợp Xuyên - căn cứ địa của các thương nhân Huy Châu; Kỳ Huyện, Thái Đan Cốc - đại bản doanh của các thương nhân Tấn Châu; hay Cám Châu với "Nhìn về Tây Bắc Trường An, thương thay vô số núi non", Vạn Huyện nơi "Muôn sông đổ về, muôn thương hội tụ", cũng đều rất đáng đọc. Nếu có điều kiện, bạn không ngại đọc lướt qua các thành phố trong thiên hạ: mùa xuân đến Lạc Dương ngắm hoa mẫu đơn, mùa thu đến Bắc Kinh ngắm lá đỏ, mùa đông đến Cáp Nhĩ Tân sưởi nắng, còn "mùa hè đến Đài Bắc ngắm mưa". Đã có lời mời nhiệt tình của Mạnh Đình Vĩ, sao không một lần dạo bước tiêu dao? Đương nhiên, nếu bạn cũng giống như tôi, không có điều kiện đó, thì bạn vẫn có thể đọc sách. Ví dụ như, đọc cuốn "Sách đọc thành phố" này của tôi.

Một, các thành phố của Trung Quốc

Thành phố tại sao đáng đọc, đương nhiên là vì nó có cá tính, có sức hấp dẫn.

Cá tính và sức hấp dẫn của thành phố chính là người dẫn đường cho chúng ta đọc thành phố.

Quả thực, thành phố cũng giống như con người, đều có cá tính. Có nơi phóng khoáng, có nơi tú lệ, có nơi hào hùng, có nơi ấm áp. Do đó, giống như việc thích bình phẩm nhân vật, mọi người cũng thích bàn luận về các thành phố. Bằng không, đã chẳng có nhiều "ca dao thành phố" đến thế. Tuy nhiên, cũng giống như có người cá tính rõ rệt, có người không mấy nổi bật, không phải thành phố nào cũng nhận được sự quan tâm. Thành phố của Trung Quốc suy cho cùng quá nhiều, trong số đó những nơi đại đồng tiểu dị không phải là ít. Rõ ràng, chỉ những nơi có cá tính vô cùng rõ rệt mới thu hút được sự quan tâm, vì cá tính rõ rệt mới tạo nên sức hấp dẫn.

Trung Quốc có rất nhiều thành phố mang cá tính và sức hấp dẫn.

Năm 1998, tờ "Tạp chí Mới" ở Quảng Châu đã xuất bản một số chuyên đề mang tên "Bảng xếp hạng sức hấp dẫn thành phố Trung Quốc", liệt kê 17 thành phố mà họ cho là có sức hấp dẫn nhất: Bắc Kinh, Thượng Hải, Đại Liên, Hàng Châu, Nam Kinh, Tô Châu, Vũ Hán, Thành Đô, Trùng Khánh, Lạp Tố, Quảng Châu, Thâm Quyến, Châu Hải, Tây An, Hạ Môn, Hồng Kông, Đài Bắc. Ngoài ra, họ còn liệt kê 8 thành phố "có tiền đồ rộng lớn" và 10 thành phố nhỏ "đáng đi nhất". Lần lượt là Miên Dương, Trương Gia Cảng, Bắc Hải, Tam Á, Cửu Giang, Vạn Huyện, Huệ Châu, Tuy Phân Hà và Lệ Giang, Bình Dao, Diên An, Phượng Hoàng, Tây Xương, Thổ Lỗ Phì, Bằng Tường, Trạch Đang, Mã Đa, Hưng Thành. Chúng ta đều biết, tính đến tháng 5 năm 1997, nước ta có tổng cộng 666 thành phố. "Tạp chí Mới" chọn ra 35 thành phố trong số 666 thành phố để bình luận, việc "thấy đầu bỏ đuôi" là điều khó tránh khỏi. Chẳng hạn như một số thành phố phong tình vạn chủng, mang sức hấp dẫn độc đáo như Côn Minh, Cáp Nhĩ Tân, Urumqi, v.v., lại không có tên trong danh sách; mà cùng là thành phố nhỏ biên giới, Kashgar và Yining có lẽ còn "đáng đi" hơn Thổ Lỗ Phì. Đương nhiên Thổ Lỗ Phì cũng rất đáng để ghé thăm. Thế nhưng, điểm đáng xem nhất của Thổ Lỗ Phì lại không nằm trong nội thành, mà ở ngoài thành, như thung lũng nho, hang ngàn Phật, thành cổ Cao Khang và Giao Hà, trong khi Kashgar và Yining lại sở hữu sức hấp dẫn vốn có của một thành phố. Điều này kỳ thực không thể trách "Tạp chí Mới". Trung Quốc có quá nhiều thành phố hấp dẫn có thể đọc vị, bất kể ai đảm nhận đề tài này cũng không thể kể hết được.

Năm 1982, Quốc vụ viện công bố đợt đầu tiên gồm 24 danh thành lịch sử văn hóa. Đó là: Bắc Kinh, Thừa Đức, Đại Đồng, Nam Kinh, Tô Châu, Dương Châu, Hàng Châu, Thiệu Hưng, Tuyền Châu, Cảnh Đức Trấn, Khúc Fu, Lạc Dương, Khai Phong, Giang Lăng, Trường Sa, Quảng Châu, Quế Lâm, Thành Đô, Tuân Nghĩa, Côn Minh, Đại Lý, Lạp Tố, Tây An, Diên An. Năm 1986, lại công bố đợt danh sách thứ hai, gồm Thượng Hải, Thiên Tân, Thẩm Dương, Vũ Hán, Trùng Khánh, Nam Xương, Bảo Định, Bình Dao, Hô Hô Hạo Đặc, Trấn Giang, Thường Thục, Từ Châu, Hoài An, Ninh Ba, Hấp Huyện, Thọ Huyện, Bạc Châu, Phúc Châu, Chương Châu, Tế Nam, An Dương, Nam Dương, Thương Khâu, Tương Phàn, Triều Châu, Lãng Trung, Nghi Tân, Tự Cống, Trấn Viễn, Lệ Giang, Xigatse, Hàn Thành, Du Lâm, Vũ Uy, Trương Dịch, Đôn Hoàng, Ngân Xuyên, Kashgar, tổng cộng 38 thành phố. Đợt danh sách thứ ba được công bố là: Chính Định, Hàm Đan, Tân Trịnh, Đại Huyện, Kỳ Huyện, Cáp Nhĩ Tân, Cát Lâm, Tập An, Cù Châu, Lâm Hải, Trường Đinh, Cám Châu, Thanh Đảo, Liêu Thành, Trâu Thành, Lâm Tri, Trịnh Châu, Tuấn Huyện, Tùy Châu, Chung Tường, Nhạc Dương, Triệu Khánh, Phật Sơn, Mai Châu, Lôi Châu, Liễu Châu, Quỳnh Sơn, Lạc Sơn, Đô Giang Yển, Lô Châu, Kiến Thủy, Nguy Sơn, Gyantse, Hàm Dương, Hán Trung, Thiên Thủy, Đồng Nhân, tổng cộng 37 thành phố. Cứ như vậy, trong số 666 thành phố của nước ta, có tới 99 danh thành lịch sử văn hóa, quả là "lục lục đại thuận" lại thêm "cửu cửu trùng dương".

Chúng ta hoàn toàn có lý do để tin rằng, những thành phố này không nghi ngờ gì đều vô cùng hấp dẫn. Lịch sử của chúng thật lâu đời, văn hóa của chúng thật cổ xưa, biết bao câu chuyện có thể kể cho chúng ta nghe. Ngay cả những nơi "trẻ trung" hơn một chút như Thượng Hải, cũng phong phú nội dung và vô cùng khác biệt. Thế nhưng, những thành phố hấp dẫn đâu chỉ có bấy nhiêu. Một số thành phố cổ kính như Thái Nguyên, lại không có trong danh sách. Tiền thân của Thái Nguyên là Tấn Dương, được xây dựng từ ba ngàn năm trước, từng làm quốc đô của nước Triệu, cũng là "nơi rồng cất cánh" khi Đường Cao Tông Lý Uyên và Lý Tồn Úc, Thạch Kính Đường, Lưu Tri Viễn thời Ngũ Đại khởi binh lập nghiệp, sau đó bị Tống Thái Tông Triệu Quang Nghĩa dùng lửa đốt nước dìm, hủy hoại sạch trơn không còn một mảnh ngói. Thành Thái Nguyên hiện tại được xây dựng lại ở phía bắc phế tích Tấn Dương, cũng đã có lịch sử một ngàn năm, hơn nữa lại có các danh lam thắng cảnh như Đền Tấn, phải nói là vẫn còn lưu giữ chút âm hưởng cổ xưa. Một số thành phố mới nổi khác như Hồng Kông, Đài Bắc, Thâm Quyến, Châu Hải, hay như Lan Châu, Trường Xưng, Đại Khánh, Thạch Hà Tử, lại mang một khí chất và phong thái hoàn toàn khác. Huống chi lại còn có thành phố ven biển xinh đẹp Đại Liên, Hạ Môn, thành phố biên giới huyền bí Khotan, Jinhong, thành phố núi u tĩnh Cát Thủ, Đô Quân, thành phố mới vươn lên Trương Gia Cảng, Huệ Châu, v.v., v.v. Đố ai có thể đọc hết các thành phố trên thiên hạ, thưởng ngoạn hết cảnh sắc xuân của nhân gian? Các thành phố của Trung Quốc, đọc mãi không hết.

Vậy thì, trước tiên hãy vội vàng phác họa một cách đại khái, thế nào?

Những thành phố hấp dẫn nhất của Trung Quốc đại trí có thể chia thành tám loại, đó là cố đô, danh ấp, thánh địa, cửa ải, thành biển, trọng trấn, thương cảng, đặc khu. Đương nhiên, cách phân loại này chỉ mang ý nghĩa tương đối. Ví dụ như Đại Đồng, vừa là "trọng trấn tái bắc" sừng sững ngoài cửa ải Nhạn Môn, vừa là "thủ phủ than đá" nổi tiếng, lại vừa là thành phố lịch sử văn hóa với vô số thắng cảnh cổ tích, đồng thời cũng là cửa ải phía bắc nơi hai dân tộc anh em Mông - Hán chung sống hòa bình, là huyết mạch giao thông giữa Trung Nguyên và thảo luận. Những thành phố "kiêm nhiệm nhiều chức vụ" như thế thực sự rất nhiều. Cách phân loại của chúng ta, chẳng qua cũng chỉ để thuận tiện cho việc giải mã, không thể bắt bẻ đến cùng rỗng tuếch được.

Trong số những thành phố này, thu hút sự chú ý nhất chính là sáu cố đô Tây An, Lạc Dương, Khai Phong, Nam Kinh, Hàng Châu, Bắc Kinh.

Sức hấp dẫn của cố đô đương nhiên không cần phải bàn cãi. Là trung tâm chính trị văn hóa của các đế quốc ngàn năm, chúng thường cũng là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của dân tộc chúng ta. Mặc dù sự hội tụ của những tinh hoa này là do đặc quyền của hoàng gia tạo nên, nhưng bản thân sự hội tụ đó lại là một sự thật hiển nhiên. Những tinh hoa này nhờ sự bồi đắp của lịch sử mà càng trở nên sâu sắc, nhờ sự mài giũa của năm tháng mà càng thêm rực rỡ. Ngay cả khi chúng nằm rải rác giữa những bức tường đổ nát chốn ngõ hẻm bình dị, trôi dạt ngoài đường phố, phủ bụi chốn thị thành, thì giá trị của chúng cũng không hề mai một. Do đó, trong những thành phố này thường có quá nhiều dấu tích cũ để tìm kiếm, quá nhiều câu chuyện để truyền tụng, quá nhiều di tích để hoài niệm, và cũng có quá nhiều manh mối để tưởng tượng. Ngay cả phong tục tập quán ở đó, cũng phảng phất một nét vận vị cổ xưa và lâu dài.

Danh ấp cũng mang trong mình hàm lượng văn hóa tương tự. Cái gọi là "danh ấp", có thể xem như những cố đô kém hơn một chút về tư cách. Chẳng hạn như Giang Lăng, vốn dĩ chính là Sính đô của nước Sở; Đại Đồng, từng là kinh thành của Bắc Ngụy; Thành Đô, thực ra cũng từng làm đế đô. Chỉ là những chính quyền đó hoặc không phải "chính thống" (như nước "Đại Thành" của Công Tôn Thuật), hoặc không phải "nhất thống" (như "Thục Hán" của Lưu Bị), lại không tạo nên cơ đồ lớn nào, nên không chen chân được vào chuỗi "cố đô", đành phải cúi mình làm "danh ấp". Xét về mặt chữ, cái gọi là "danh ấp", chính là "thành phố nổi tiếng". Một thành phố, chỉ cần xuất hiện một sự việc, nhân vật hoặc đồ vật nào đó nổi tiếng lừng lẫy bốn phương, là đã có tên tuổi, nhưng chưa chắc đã là "danh ấp". Ví dụ như, "Tô Sĩ rời huyện Hồng Động", Thượng Ngao xuất hiện trại tập trung, đều rất nổi tiếng, nhưng khó mà coi là "danh ấp". "Danh ấp" được nhắc đến ở đây, chủ yếu chỉ những "thành phố lịch sử văn hóa" (bao gồm cả sáu đại cố đô). Tất cả chúng đều có nền văn hóa vô cùng rực rỡ và lịch sử vô cùng lâu đời, ví dụ như Dương Châu 3000 năm, Giang Lăng 2600 năm, Tô Châu 2500 năm, Cảnh Đức Trấn 1700 năm. Trong đó độc đáo nhất là Thiệu Hưng. Kể từ năm 490 trước Công nguyên khi xây dựng thành ở phía nam núi Long trong thành Thiệu Hưng ngày nay, suốt 2400 năm chưa từng dịch chuyển vị trí một lần nào, quả thực xứng đáng là một kỳ tích trong lịch sử phát triển đô thị.

Sở dĩ một thành phố trở thành "danh ấp", rõ ràng không chỉ vì tư cách già cỗi, lịch sử lâu đời, mà còn vì nó sở hữu phong thái độc đáo, có những thứ nhà nhà đều biết, tên tuổi lừng lẫy thiên hạ, chẳng hạn như nước Trường Sa, hồ Côn Minh, đồ sứ Cảnh Đức Trấn, lâm viên Tô Châu, cơm rang Dương Châu, hoa điêu Thiệu Hưng, cầu Lạc Dương ở Tuyền Châu, suối Bươm Bướm ở Đại Lý, hang đá Vân Cương ở Đại Đồng, khu nghỉ mát Thừa Đức, và đương nhiên cả non nước "đệ nhất thiên hạ" ở Quế Lâm nữa. Những thứ này có lẽ không nhất thiết đại diện cho các thành phố đó, và các thành phố đó cũng không chỉ có những thứ này, chẳng qua chúng là những thứ được truyền tụng nhiều nhất mà thôi. Kỳ thực, tên tuổi và phong thái của những thành phố này hầu như ai ai cũng biết. Ai mà không biết "Mới uống nước Trường Sa, lại ăn cá Vũ Xương", "Mang vạn quan tiền giang lưng, cưỡi hạc xuống Dương Châu" hay "Buổi sáng từ giã Bạch Đế sắc mây lành, nghìn dặm Giang Lăng chỉ một ngày là tới"? Chỉ cần ngâm nga những câu thơ nổi tiếng như "Ngoài thành Tô Châu chùa Hàn Sơn, tiếng chuông nửa đêm đến thuyền khách" (Tô Châu), "Lầu nhỏ suốt đêm nghe mưa xuân, ngõ sâu ngày mai bán hoa hạnh" (Hàng Châu), "Đêm trăng sáng hai mươi bốn cầu, người đẹp chốn nào dạy thổi tiêu" (Dương Châu), "Đền thừa tướng tìm ở đâu, ngoài thành Cẩm Quan cây cối um tùm" (Thành Đô), "Dừng xe vì yêu rừng phong lúc chiều muộn, lá sương đỏ hơn hoa tháng hai" (Trường Sa),..., phong thái của những danh thành này liền hiện lên trước mắt.

Thánh địa kỳ thực cũng là danh ấp. Trong số hai mươi bốn thành phố lịch sử văn hóa do Quốc vụ viện công bố đợt đầu, những nơi xứng đáng với hai chữ "thánh địa" có bốn nơi, đó là Tuân Nghĩa, Diên An, Khúc Phụ và Lạp Tố. Tuân Nghĩa "cứu vãn cách mạng cứu vãn đảng" và Diên An nuôi dưỡng nên Trung Quốc mới là thánh địa cách mạng, Khúc Phụ là nơi phát tích Nho học ảnh hưởng đến dân tộc Trung Hoa và văn hóa Trung Quốc hơn hai nghìn năm, còn Lạp Tố chính là "vườn địa đàng của các bậc thánh nhân" đối với người Tạng. Trong tiếng Tạng, "la" là thần, "sa" là đất, thế nên "Lạp Tố" chính là đất thần hoặc thánh địa. Những thánh địa này đương nhiên cũng mang phong thái khác nhau. Sự hùng vĩ của Tuân Nghĩa, sự phác thảo của Diên An, sự cổ nhã của Khúc Phụ, sự huyền bí của Lạp Tố, đã tạo nên sức hấp dẫn độc đáo của chúng. Điều thú vị là, ngoại trừ Khúc Phụ ra, tất cả chúng đều đồng thời là cửa ải biên giới và trọng trấn. Chẳng hạn như Tuân Nghĩa với "Dựa bắc núi Lâu, nam gần sông Ô, gần khống chế năm thành, xa nhìn đồi Ba Vu", từ xưa đã là trọng trấn phía bắc Kiềm. Một khúc "Ải hùng ngập lối chân như sắt, nay bước từ đầu vượt bước qua", không chỉ hát lên hào khí của Tuân Nghĩa, mà còn hát lên cả hào khí của con người Trung Quốc.

Quả thực, cửa ải biên giới mang những nét phong tình độc đáo.

Cái gọi là "cửa ải", không nhất thiết phải giống như Sơn Hải quan, Gia Dụ quan, núi Lâu quan. Thứ được nhắc đến ở đây, kỳ thực là những thành phố vùng biên cách xa chính quyền trung ương và trung tâm chính thống, tức là các thành phố biên giới. Đây là những nơi "trời cao hoàng đế xa", chính quyền và văn hóa dẫu có mạnh mẽ đến đâu, thường cũng với tay không tới. Vì vị trí địa lý quá xa xôi, ảnh hưởng của văn hóa chủ đạo luôn phải giảm đi vài phần. Gió mùa đô thị vùng Trung Nguyên, bất kể là hướng gió nào, khi thổi đến đây cũng đều trở thành nỏ mạnh hết đà. Huống chi cảnh sắc non nước địa lý tự nhiên ở đây cũng hoàn toàn khác biệt. Núi tuyết, thảo nguyên mênh mông, sa mạc bao la, sông băng, đỉnh núi hiểm trở, cửa ải hùng vĩ, rừng rậm, bãi cạn nguy hiểm, không nơi nào là không khác biệt hoàn toàn với Trung Nguyên. Nào đất nước nấy nuôi con người nấy, nào con người dựng thành phố nấy. Phong mạo thiên hình vạn trạng của các thành phố vùng biên, vốn dĩ là điều thuận theo tự nhiên. Hơn nữa, chúng lại thường là nơi quần tụ của các dân tộc thiểu số, hoặc là nơi cùng nhau kiến thiết văn minh giữa người Hán và các dân tộc thiểu số. Điều này càng làm tô điểm thêm muôn vàn phong tình cho những thành phố vùng biên vốn đã rực rỡ sắc màu.

Ngay cả tên gọi của chúng, cũng mang đậm phong vị ngoại quốc. Hãy nghĩ đến những cái tên địa danh này đi! Urumqi, Hô Hô Hạo Đặc, Ergun, Qiqihaer, Holingol, Chabuchar, Altai, Aksu, Atush, Korla, Yakeshi, Hailar, Jiamusi, Zhalantun, Xigatse, Delingha, Golmud, chẳng lẽ bạn không có một cảm giác kỳ lạ nào đó sao?

Thế nhưng, dù kỳ lạ nhưng cũng rất gần gũi, hơn nữa sẽ nảy sinh xung động rất muốn đến xem thử. Kỳ thực, rất nhiều thành phố vùng biên dẫu chúng ta chưa từng đặt chân đến, nhưng đại danh của chúng từ lâu đã vang dội như sấm bên tai, ít nhất cũng từng nghe phong phanh. Xin hỏi, ai mà không biết "Muôn phương trỗi nhạc có Khotan (Hòa Điền)", ai mà không biết "Thụy Lệ tháng ba phong cảnh đẹp" (Thụy Lệ), ai lại không biết nho Thổ Lỗ Phì, dưa Cami, dao găm Inisha và ngọc Hòa Điền? Cho dù ý thức về phương hướng của chúng ta không tốt, địa lý học không giỏi, nhưng dẫu sao cũng từng nghe qua Mạc Hà, Y Xuân, Tumen, Đan Đông, Bằng Tường, A Bá, Jinhong, từng uống rượu vang Thông Hóa hoặc trà Phổ Nhĩ, từng hát bài "Tình ca Khang Định" chứ! Còn như "Sáo Khương việc gì trách liễu dương, gió xuân chẳng vượt ải Ngọc Môn" hay "Ngoài Tần Hoàng đảo thuyền đánh cá, một vùng mênh mông chẳng thấy đâu", lại càng là những câu ai ai cũng biết.

Cửa ải biên giới thường cũng là trọng trấn, ví dụ như Côn Minh, Lan Châu, Ngân Xuyên, Tây Ninh, Nam Ninh, ví dụ như Trương Gia Khẩu, Cẩm Châu, Vũ Uy, Trương Dịch, Tửu Tuyền. Đương nhiên, trọng trấn không nhất thiết đều là cửa ải biên giới. Trọng trấn có ba loại. Loại thứ nhất là trung tâm chính trị văn hóa khu vực. Điều này chủ yếu chỉ những thành phố thủ phủ tỉnh, như Cáp Nhĩ Tân, Trường Xưng, Thẩm Dương, Tế Nam, Thái Nguyên, Phúc Châu, Nam Xương, v.v. Chúng độc lập một cõi, đóng vai trò trọng yếu, đương nhiên là trọng trấn. Còn như Thiên Tân gác cổng kinh kỳ và Trùng Khánh ngự trị hiểm trở, tự nhiên lại càng không phải bàn cãi.

Một số thành phố trong trọng trấn chính trị còn kiêm nhiệm thêm chức năng của một hoặc hai loại trọng trấn khác, ví dụ như Vũ Hán chính là như vậy. Hai loại trọng trấn còn lại, một loại là pháo đài quân sự, ví dụ như Đại Đồng, Tuân Nghĩa, Tương Phàn, Từ Châu, đương nhiên còn có cả Vũ Hán. Vì nơi đó địa thế hiểm trở, địa hình độc đáo, hoặc dựa vào hiểm trở tự nhiên, hoặc chiếm cứ cửa ải hùng vĩ, hoặc nắm giữ yết hầu, hoặc ở vào nơi xung yếu, hoặc "Chung Sơn rồng cuộn, thành đá hổ ngồi" (Nam Kinh), hoặc "Tiếng gió tiếng hạc, cỏ cây như binh" (Hoài Nam), từ xưa đã là cái gọi là "nơi binh gia tranh giành". Không biết bao nhiêu nam nhi khí phách từng tung hoành ngang dọc nơi đó, vung gươm ra trận, quyết một trận sống chết với quân giữ thành hoặc quân xâm lược. Cho nên loại thành phố này thường mang một thứ khí thế hào hùng hoặc phong thái mãnh liệt, thậm chí có thể giống như Từ Châu, phải gánh chịu tiếng oan "núi nghèo nước độc, đàn bà đanh đá ác khẩu". Kỳ thực người Từ Châu rất nhiệt tình hào sảng. "Thái Khang địa ký" nói rằng họ "khí chất khoan dung, tính tình điềm đạm", hoàn toàn không hề đanh đá. Chỉ là nơi đó đánh trận nhiều quá, nên không tránh khỏi có thêm chút phóng khoáng, bớt đi chút nho nhã. Chiến tranh, suy cho cùng là một việc "đánh cược mạng sống", dù thế nào cũng không thể nhã nhặn nổi. "Rượu bồ tảng ly dạ quang, muốn uống tì bà trên ngựa giục. Say nằm sa mạc xin chớ cười, xưa nay chinh chiến mấy người về?" Mỗi khi đọc những vần thơ như vậy, chúng ta không khỏi dâng trào huyết khí, hào khí ngất trời, thậm chí còn "hẹn ngày đóng ấn hướng Tửu Tuyền".

Loại trọng trấn thứ hai là cơ sở công nghiệp, như thủ phủ than Phủ Thuận, thủ phủ thiếc Cựu Cổ, thành phố thép An Sơn, Bao Đầu, thành phố ô tô Trường Xưng, Thập Yến, thành phố dầu mỏ Đại Khánh, Ngọc Môn, Khắc Lạp Mã Y, đương nhiên cũng còn có cả Vũ Hán. Nơi đây lại là một diện mạo hoàn toàn khác, là "sân khấu vẫy vùng" của những đấng mày râu khác. Những người xây dựng Trung Quốc mới, đã tạo ra từng kỳ tích anh hùng khiến toàn thế giới phải nhìn bằng con mắt khác và người Trung Quốc ngẩng cao đầu tự hào tại đây. Những giàn khoan dựng đứng, xưởng máy chỉnh tề, công trường ồn ào, vận tải nhộn nhịp, đã tạo nên một phong cảnh hoàn toàn khác biệt với những cổng thành nguy nga, lầu các rực đèn, tiệm trăm năm hay phố Tây dài mười dặm. Ở đây, chúng ta nhìn thấy nền văn minh công nghiệp hiện đại. Mặc dù do cải cách doanh nghiệp nhà nước gặp nhiều khó khăn trắc trở, cuộc sống của những thành phố này có đôi chút gian nan. Nhưng một quốc gia hiện đại, không thể không có nền công nghiệp quốc gia của riêng mình. Cho nên họ chắc chắn cũng sẽ xốc lại tinh thần, tạo dựng lại huy hoàng.

Cái gọi là "thành biển", theo nghĩa đen chính là "thành phố bên dòng nước". Thành biển lại chia làm hai loại. Một là thành phố bên sông, như Vạn Huyện, Nghi Xương, Nhạc Dương, Hoàng Thạch, Cửu Giang, An Khánh, Vu Hồ, Nam Thông, đương nhiên bao gồm cả Trùng Khánh, Vũ Hán, Nam Kinh, Thượng Hải. Loại thứ hai là thành phố ven biển, như Đại Liên, Yên Đài, Thanh Đảo, Liên Vân Cảng, Ninh Ba, Ôn Châu, Hạ Môn, Sán Đầu, Trạm Giang, Bắc Hải, Tam Á. Những thành phố này, không phải là cảng biển, cửa khẩu thì cũng là cửa ngõ, pháo đài, hoặc cả hai. Điều này khiến cho hầu như tất cả các thành phố này đều kiêm cả chức năng nuốt thối tấn công phòng thủ. Thời chiến là tiền tuyến, thời bình là tiền tiêu, luôn "đón gió lấy tiên". Cho nên, một khi thực hiện quốc sách cải cách mở cửa, những nơi sôi động đầu tiên, thường cũng chính là chúng. Chúng là những đứa con cưng được thiên phú ưu ái trong các thành phố Trung Quốc.

Thành phố bên nước phần lớn cũng rất xinh đẹp. Dân gian có câu: "Đẹp hay không, nhìn cầu treo; xinh hay không, nhìn nước biếc." Người ở gần nước, thường có tâm hồn yêu cái đẹp hơn; thành phố ven nước, thường cũng mang phong thái kiều diễm hơn. "Hơi nước bốc hơi đầm Vân Mộng, sóng vỗ rung chuyển thành Nhạc Dương", là một loại khí tượng; "Hải Môn hát vang làm sáng lên đốm lửa chài, Nam Hải hát rơi cả ngàn vì sao", là một thứ phong vận khác. Vẻ đẹp luôn khiến người ta khao nhờ, những thành phố này nhờ thế mà danh tiếng vang dội khắp thiên hạ. Đặc biệt là những thành phố ven biển xinh đẹp nhất - Đại Liên, Yên Đài, Thanh Đảo, Hạ Môn, Tam Á, từ trước đến nay vẫn luôn là những thí sinh xuất sắc khó phân thắng bại trong các cuộc thi sắc đẹp thành phố của Trung Quốc. Kỳ thực tất cả chúng đều là khu thắng cảnh du lịch, là chốn tuyệt vời để nghỉ dưỡng và thư giãn. Ở đây, chúng ta có thể thu vào tầm mắt khoảng không gian khoáng đạt nhất, hít thở bầu không khí trong lành nhất, tận hưởng những khoảnh khắc tuyệt vời nhất, trải nghiệm tâm trạng thư thái nhất. Bởi vì nơi đây không có bất kỳ sự che chắn nào, cũng chẳng có ô nhiễm nào, mà chỉ có ánh nắng, bãi cát, sóng biển, cây xương rồng, chỉ có đại dương mãi mãi xanh thẳm và bầu trời mãi mãi xanh ngắt.

Điều này đương nhiên phải cảm ơn sông biển. Biển cả có dung lượng bao la mới chứa đựng tất cả; sông ngòi nước chảy không ngừng nghỉ. Cho nên thành phố ven biển thường cũng là thương cảng. Thương cảng cũng có hai loại. Một là loại lâu đời, như Quảng Châu, Ninh Ba, Dương Châu, từ thời nhà Đường đã là ba cửa khẩu mở cửa đối ngoại lớn; Tuyền Châu từng là cảng mậu dịch thế giới sánh ngang với cảng Alexandria của Ai Cập. Ngoài ra, như Tô Châu với "Chợ đêm bán củ ấu và củ sen, thuyền xuân chở lụa là gấm vóc", Phật Sơn từng được mệnh danh cùng với trấn Hán Khẩu ở Hồ Bắc, trấn Cảnh Đức ở GiangGiang Tây, trấn Chu Tiên ở Hà Nam là "tứ đại danh trấn", cũng đều là như vậy. Những thành phố này, thường là nơi hội tụ của huyết mạch nam bắc, chốn giao thông thủy lục rộn ràng, tự nhiên xe ngựa tấp nập, thuyền bè nườm nượp, kẻ bán người buôn ngược xuôi, thương gia hội tụ. Loại thứ hai là những đô thị mở cảng từ thời cận đại trở lại đây, như Thượng Hải, Hồng Kông. Chúng hoàn toàn được xây dựng và phát triển xuất phát từ nhu cầu thương mại. Cho nên ngay khi vừa "lên sàn", chúng đã nhanh chóng áp đảo và vượt qua những "thương hiệu lâu đời" đó (có lẽ chỉ có Quảng Châu là miễn cưỡng có thể đương đầu), trở thành những cái tên xuất chúng trong các thành phố Trung Quốc.

Nếu nói cố đô nghiêng về "thành" hơn, thì thương cảng lại nghiêng về "thị" hơn. Không có thành phố nào giống một khu chợ lớn như Quảng Châu, Thượng Hải và Hồng Kông. Những thành phố này, hầu như chủ yếu được cấu thành bởi các tổ chức tài chính, trung tâm thương mại, khách sạn sao, tòa nhà chọc trời, bởi cao ốc văn phòng, văn phòng luật sư, sàn giao dịch, nhà đấu giá, bởi cửa hàng thời trang, tiệm boutique, quán cà phê, khu hải sản, bởi đèn neon, cầu vượt, phố hàng hiệu, cửa hàng chuỗi, bởi từng ngân hàng, công ty, trung tâm mua sắm, siêu thị, bởi vô số khế ước, hợp đồng, khoản nợ, cuộc đàm phán, bởi những thương vụ làm mãi không hết và những màn ngã giá mãi không dứt. Thật không khó tưởng tượng, nếu có một ngày, bỗng nhiên không còn chợ đêm, chứng khoán, quảng cáo, bảng hiệu, không còn việc khai trương đóng cửa và ngã giá mua bán, thì những thành phố này sẽ còn lại gì?

Cho nên, bước vào những thành phố này, đập vào mặt là bầu không khí thương mại đậm đặc. Kỳ thực, mọi người bước chân vào những thành phố này, phần lớn cũng không phải để du lịch, mà là để mua sắm. Những thành phố này không có nhiều nơi vui chơi, nhưng lại có những con phố đi mãi không hết và những món đồ mua mãi không thôi. Chỉ cần bạn có tiền, ở đây hầu như có thể mua được bất cứ thứ gì, bao gồm cả những mặt hàng trào lưu mới nhất và dịch vụ chu đáo nhất. Nếu tiền không nhiều, cũng không sao cả. Bởi vì nơi đây cũng cung cấp các mặt hàng và dịch vụ giá rẻ. Là những thương cảng tiêu chuẩn, hàng hóa và dịch vụ ở đây từ trước đến nay vẫn luôn đa tầng lớp và toàn diện. Mỗi người đều có thể tự nguyện moi sạch túi tiền của mình ở đây, rồi mang theo chiến lợi phẩm đầy ắp trở về.

Điều này cũng gần như là đặc điểm của các đặc khu. Với tư cách là đặc khu kinh tế, các thành phố như Thâm Quyến rất có ý thức coi kinh tế thị trường làm mô hình kinh tế của mình. Đây cũng là lý do chúng ta coi đặc khu và thương cảng là hai loại thành phố khác nhau: thương cảng truyền thống là di sản của lịch sử, còn đặc khu mới nổi là sản phẩm của công cuộc cải cách mở cửa. Đặc biệt là khi Thượng Hải từng có thời biến thành chim đầu đàn của kinh tế kế hoạch, rồi sau khi cải cách mở cửa lại "chậm nửa nhịp", sự phân định này lại càng trở nên rõ rệt hơn. Tóm lại, đặc khu (ở đây tôi chủ yếu chỉ Thâm Quyến) là một loại thành phố hoàn toàn mới, khác biệt hoàn toàn với cố đô danh ấp, cũng không giống với trọng trấn thương cảng. Những thành phố hoàn toàn mới này còn bao gồm cả một số "thành phố ngôi sao" không có danh nghĩa đặc khu nhưng lại có thực chất đặc khu, như Thuận Đức, Trung Sơn, Giang Môn, Đông Quản, Huệ Châu, và Phật Sơn - nơi đồng thời là thành phố lịch sử văn hóa. Điểm chung của chúng là trình độ phát triển kinh tế cao, cơ sở hạ tầng đô thị tốt, phô bày triển vọng tốt đẹp của quá trình hiện đại hóa đô thị Trung Quốc.

Xem ra, cố đô danh ấp hội tụ nhân văn và thương cảng đặc khu tràn đầy sức sống, có lẽ là một nhóm có phong cách hoàn toàn khác biệt nhưng lại đồng thời hấp dẫn nhất trong các thành phố Trung Quốc. Giữa hai cực này, các loại thành phố khác đều thể hiện những phong thái khác nhau và vô cùng rực rỡ sắc màu.

Hai, Sức hấp dẫn của thành phố

Sau khi trải qua một màn lướt qua như ngựa xem hoa như thế, chúng ta không khó nhận ra, sức hấp dẫn của thành phố kỳ thực không liên quan đến quy mô lớn nhỏ hay cấp bậc hành chính của chúng. (Hình một) Trong số 99 thành phố lịch sử văn hóa, có không ít là thành phố nhỏ. Kỳ thực sự thật cũng là như vậy. Ví dụ như Đại Liên so với Thẩm Dương, Thanh Đảo so với Tế Nam, Hạ Môn so với Phúc Châu, Khai Phong, Lạc Dương so với Trịnh Châu, Kashgar, Yining so với Urumqi, lại càng mang sức hấp dẫn lớn hơn. Rõ ràng, quan điểm này không nghi ngờ gì là hoàn toàn chính xác: "Những thành phố mang phẩm cách văn hóa và khí chất tinh thần đặc biệt của riêng mình chắc chắn là những thành phố khiến người ta yêu thích nhất, cũng là những thành phố khiến người ta khó quên nhất." Thế nhưng, nắm bắt chính xác phẩm cách văn hóa và khí chất tinh thần của những thành phố này, nói lên điểm hấp dẫn của chúng, lại không hề dễ dàng.

Khi biên tập chuyên đề "Bảng xếp hạng sức hấp dẫn thành phố Trung Quốc" của "Tạp chí Mới", ấn bản đầu tiên của cuốn sách này đã ra mắt, tôi cũng đã trao đổi ý kiến với họ. Tôi đồng tình với định vị của họ về sức hấp dẫn của một số thành phố, chẳng hạn Bắc Kinh là "thành phố mang phong thái phóng khoáng nhất", Tô Châu là "thành phố tinh tế nhất", Lạp Tố là "thành phố huyền bí nhất", Tây An là "thành phố cổ phác nhất", Hạ Môn là "thành phố ấm áp nhất", Thành Đô là "thành phố thong thả nhất", v.v. Nhưng một số định vị khác thì vẫn có thể bàn bạc lại. Ví dụ như, nói Thượng Hải là "thành phố xa hoa nhất", Nam Kinh là "thành phố tang thương nhất", Đại Liên là "thành phố mang tính nam tính nhất", Vũ Hán là "thành phố mang đậm chất thị dân nhất", Quảng Châu là "thành phố khó nói rõ nhất", Thâm Quyến là "thành phố có nhiều dục vọng nhất", Hồng Kông là "thành phố vất vả nhất", Đài Bắc là "thành phố xa lạ nhất", v.v., thì chưa chắc đã chính xác. Chẳng hạn như, đối với đại đa số chúng ta - những "đồng bào đại lục" không có cơ hội "vượt eo biển để sang xem thử", Đài Bắc không nghi ngờ gì là "xa lạ". Nhưng một khi hai bên eo biển chấm dứt trạng thái đối địch, eo biển trở thành con đường thông thoáng, việc đi Đài Bắc cũng thuận tiện giống như đi Thượng Hải, thì Đài Bắc rất có thể sẽ không còn xa lạ nữa. Vậy đến lúc đó, một Đài Bắc không còn xa lạ nữa, liệu có phải vì mất đi "cảm giác xa lạ" mà đồng thời đánh mất cả sức hấp dẫn của mình không?

Kỳ thực, sự xa lạ không phải là đặc trưng của Đài Bắc, không phải là "phẩm cách văn hóa" và "khí chất tinh thần" của Đài Bắc. Bản thân Đài Bắc cũng chưa từng cố ý tạo dựng bầu không khí xa lạ, hay có ý định biến mình thành một thành phố xa lạ trong mắt người khác. Cảm giác xa lạ của chúng ta đối với Đài Bắc, kỳ thực là do sự ngăn cách giữa hai bờ eo biển gây nên. Cho nên, ngay cả những người từng đến Đài Bắc, có lẽ cũng rất khó dùng một vài câu để nói rõ về Đài Bắc. Kỳ thực, "danh hiệu" dành cho Quảng Châu - "thành phố khó nói rõ nhất", đặt lên người Đài Bắc có khi lại càng thích hợp hơn. Chẳng phải "thành phố này, tràn ngập những phong cảnh hỗn tạp" sao? "Đi trên phố, bạn không chỉ sinh ra ảo tượng về sự đan xen của các không gian văn hóa đông tây nam bắc, mà còn có cảm giác hỗn độn về thời gian văn hóa cổ kim đông tây giao thoa." "Đài Bắc vừa dịu dàng vừa bạo lực." "Ở Đài Bắc, bạn không phân biệt được mọi người là nghèo hay giàu," "cũng không nói rõ được là khoa học hay mê tín, bình dân hay đi tiên phong." Đây là một "cái bẫy" nơi "nơi nào cũng tràn đầy sức sống, nơi nào cũng có chiêu trò kỳ lạ, nơi nào cũng có cơ hội và sự sảy chân, có giấc mơ phát tài và sự tà ác". "Cái gì cũng xoay quanh bạn, nhưng chẳng nắm bắt được cái gì" (Từ Khúc "Thành phố xa lạ nhất: Đài Bắc"). Nghe có chút "khó nói rõ" phải không?

Kỳ thực, ngay cả khi gọi Đài Bắc là "thành phố khó nói rõ nhất", cũng là điều không thỏa đáng. Bởi vì sự "khó nói rõ" của nó, thực chất vẫn là "nói rõ được", chỉ là rất khó dùng một hai từ để khái quát mà thôi. Nếu nhất định phải khái quát, có lẽ chỉ có thể dùng hai chữ "đa dạng", gọi nó là "thành phố đa dạng nhất". Chúng ta đều biết, thị trấn trước đây gọi là "Mông Thuyền" này, trở thành một đại đô thị mang tên "Đài Bắc", là chuyện xảy ra khá muộn, mà văn hóa của thành phố này, kỳ thực là do những người nhập cư tạo nên. Những thành phố có mức độ người nhập cư cao nhất Trung Quốc, có Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến và Đài Bắc, nhưng thành phần nhập cư lại hoàn toàn khác nhau. Những người nhập cư đến Đài Bắc, chủ yếu là những người nhập cư chính trị vượt biển sang đông vào những năm 40, họ đến từ Sơn Đông, Hồ Nam, Tứ Xuyên, Đông Bắc; là những người nhập cư nông thôn vào thành phố vào những năm 50 và 60, họ đến từ Đài Nam, Hoa Liên, Nghi Lan, Bình Đông; là những người nhập cư quốc tế vào những năm 70, họ đến từ Philippines, Malaysia và Mỹ Latinh; còn có những người nhập cư kinh tế đến từ đại lục Trung Quốc vào những năm 90, cùng với những lưu học sinh du học thành tài từ Nhật Bản, Âu Mỹ trở về và những người vợ nước ngoài mà họ mang theo. Nói sớm hơn một chút, thì còn có những người nhập cư Mân - Việt thời Minh Thanh, có lẽ còn cả một số người nhập cư sót lại từ thời Nhật Bản thống trị, đích thị là một "đội quân đa quốc gia". Những người này đều có bối cảnh văn hóa và quan niệm văn hóa khác nhau, "vô thức văn hóa" trên người họ cũng đều bám rễ sâu xa. Thế nhưng họ lại đều phải bươn chải mưu sinh kiếm sống ở Đài Bắc, họ cũng phải kết hôn và sinh ra thế hệ thứ hai, thứ ba. Do đó những nền văn hóa khác nhau này chỉ có thể đồng tồn tại một kỳ, giám sát lẫn nhau, can đảm cùng tiến, vinh nhục có nhau", vừa đối lập vừa dung hợp, vừa xung đột vừa chỉnh hợp, kết quả liền hiện lên cục diện cũ mới cùng tồn tại, ta tây kết hợp, kim cổ hòa hợp. Chẳng hạn như Kinh kịch, kịch sân khấu, múa hiện đại cùng tụ hội một nhà, ca kịch Đài Loan, talk show, nhạc rock cùng lên sân khấu biểu diễn, hoặc là "buổi sáng ngồi máy bay, buổi trưa máy điều hòa, buổi chiều máy tính, buổi tối tìm đồng cốt (xem bói cầu đồng)" gì gì đó. Phong cách này, chúng ta không ngại gọi là "đa dạng" hoặc "tạp nhạp". Đương nhiên, nếu bạn thích, cũng có thể gọi là "quái dị kỳ lạ" hoặc "mặt mũi mơ hồ".

Nếu nói việc gọi Đài Bắc là "thành phố xa lạ nhất" vẫn có điểm hợp lý, thì việc gọi Hồng Kông là "thành phố vất vả nhất" lại quả thực là chuyện hoang đường khó tin. Sự xa lạ có lẽ là một loại sức hấp dẫn, vất vả sao lại có thể là sức hấp dẫn? Ai lại đi xem sự vất vả là sức hấp dẫn chứ? Quả thực, Hồng Kông là một nơi bận rộn. "Hạt châu phương Đông, suốt đêm không ngủ, canh giữ lời hẹn ước thay đổi của biển cạn đá mòn." Thế nhưng, đằng sau sự bận rộn của Hồng Kông, chúng ta không chỉ nhìn thấy sự vất vả, mà còn nhìn thấy nhiều hơn sức sống.

Kỳ thực, chi bằng gọi Hồng Kông là "thành phố tràn đầy sức sống nhất" thay vì "thành phố vất vả nhất". Những năm 80, chính quyền Hồng Kông từng phát động "Phong trào sức sống", mà "sức sống", lại chính là sức hấp dẫn của Hồng Kông. Ai cũng biết, điều khiến thế giới chú ý nhất ở Hồng Kông, chính là việc họ tạo ra kỳ tích kinh tế phồn vinh lâu dài. Mức độ tự do kinh tế của Hồng Kông đứng đầu thế giới, dự trữ ngoại hối bình quân đầu người đứng thứ hai thế giới, kim ngạch thương mại chỉ sau Liên minh Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, đứng thứ tư thế giới, thu nhập bình quân đầu người hàng năm lại sớm vượt qua ngưỡng giàu có toàn cầu là 20.000 đô la Mỹ, trong khi Hồng Kông chỉ là một "mảnh đất vỏ sò" diện tích hơn một nghìn km vuông, dân số chưa đầy sáu triệu người. Nếu không có sức sống của chính mình, làm sao có thể tạo ra kỳ tích như vậy?

Sức sống của Hồng Kông quả thực cũng vô cùng kinh ngạc. Hồng Kông hiện nay đương nhiên giàu có quyền thế, thế nhưng sự phát triển của nơi đây chưa bao giờ là một buồm xuôi gió. Trước kia có sự xâm lược và chiếm đóng của chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản, hiện tại thì có sự ảnh hưởng của cơn bão khủng hoảng tài chính Đông Nam Á, những lúc khác rắc rối cũng không ít. Năm 1973, thị trường chứng khoán Hồng Kông lao dốc thảm hại, ngành tài chính bất động sản chìm trong ảm đạm, có người liền dự đoán Hồng Kông sẽ đối mặt với nguy cơ lật thuyền diệt vong. Thế nhưng Hồng Kông đều vượt qua tất cả, ngoài việc có đại lục Trung Quốc làm hậu phương vững chắc ra, còn vì thành phố Hồng Kông này tràn đầy sức sống. Rõ ràng, chính vì có sức sống này, phong thái của hạt châu phương Đông mới có thể "lãng mạn như xưa".

Kỳ thực Hồng Kông cũng là một thành phố tràn đầy sinh khí. Mỗi ngày có hàng chục vạn người bước vào Hồng Kông, cũng có hàng chục vạn người bước ra khỏi Hồng Kông. Hồng Kông nuốt vào rồi nhả ra những con người đến từ đông tây nam bắc, bốn phương tám hướng, màu da trắng đen vàng nâu khác nhau, sang hèn hiền ngu thân phận bất đồng, giữ lại những người thành công, tiễn đi những kẻ thất bại. Nhưng bất kể thành công hay thất bại, họ đều truyền sức sống cho Hồng Kông. Thế là rồng nhỏ bay lên hạt châu tỏa sáng, thế là trăm nghề hưng thịnh vạn vật đổi mới.

Hồng Kông tràn đầy sức sống như vậy, thu hút những người nhập cư bốn biển khách tứ phương như vậy, đương nhiên là vì nơi đây có quá nhiều cám dỗ. Điều này không chỉ chỉ những kiến trúc đẹp đẽ tuyệt mỹ, hàng hóa rợp trời ngợp đất, cơ sở vật chất cái gì cũng có, dịch vụ chu đáo đến từng chi tiết, cùng với những món ăn ngon ăn mãi không chán và những bộ thời trang mặc mãi không hết, mà còn chỉ những cơ hội luôn xuất hiện trước mắt bạn bất cứ lúc nào và có vẻ như ai cũng công bằng như nhau. Nơi đây mỗi ngày đều sản sinh ra những triệu phú thậm chí là tỷ phú. Hơn nữa, từ một kẻ tay trắng không có gì trong tay cho đến gia tài bạc vạn giàu có nhất một phương, đôi khi có lẽ chỉ cần thời gian một đêm. Chẳng hạn như, mỗi lần đua ngựa, liền ít nhất phải sản sinh ra một triệu phú. Cơ hội như vậy, về mặt lý thuyết mà nói, là mỗi người đều có phần. Thế là Hồng Kông liền nói với chúng ta rằng, nếu bạn có vận may tốt, hoặc bạn rất nỗ lực, đương nhiên tốt nhất là kiêm cả hai, vậy thì bạn hoàn toàn có khả năng vượt qua vũ môn tại cảng tự do này. Quả thực đây là "cám dỗ không thể cưỡng lại".

Chính vì sức cám dỗ này, và cũng để đối phó với những tờ hóa đơn, thẻ tín dụng, tài khoản thấu chi, khoản vay mua nhà không có hồi kết, để không bị chìm luồng thành "cam đáy rổ" (vật hy sinh lót đường) trong sự cạnh tranh khốc liệt, nói một câu, vì để sinh tồn cũng vì để thành công, người Hồng Kông từ nhỏ đến lớn đều nỗ lực phấn đấu. Luôn luôn nỗ lực tranh thủ "vươn lên vị trí", hơn nữa không tiếc "vươn đến tột cùng". Ở Hồng Kông, một người làm kiêm hai việc là chuyện cơm bữa, có người còn đồng thời đăng ký mở một công ty. Mỗi ngày làm việc mười mấy tiếng, tuy mệt nhưng lại cảm thấy vô cùng trọn vẹn. Ngược lại, một khi ngày nào đó không bận rộn nữa, trong lòng ngược lại cảm thấy trống rỗng, hoang mang lo sợ suốt cả ngày không yên, không biết bản thân trong mắt sếp đã không còn giá trị lợi dụng, sắp nhận được "thư lớn" (thư sa thải) rồi hay công ty mình đang phục vụ sắp sập tiệm đến nơi rồi. Quả thực, một thành phố tràn đầy sức sống ắt phải có nhịp độ cao. Nơi đây không dung thứ cho sự chậm chạp lề mề, lại càng không dung thứ cho sự nhàn rỗi vô tích sự. Một khi xuất hiện khoảng trống, cũng đồng nghĩa với việc "bị loại". Bận rộn, mới có cảm giác an toàn, và cũng mới chứng minh được bạn vẫn đang tung tăng nhảy nhót.

Cho nên, những con người Hồng Kông bận rộn ngược xuôi khắp nơi, để không đến mức mệt mỏi hộc máu hay phấn đấu đến vô hồn mà học được cách "mèo ngủ" (có thể chợp mắt bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu) của người Hồng Kông, vừa sống vất vả, lại vừa sống rất sung túc. Chính hàng triệu con người Hồng Kông nỗ lực phấn đấu đó, đã cấu thành nên "Hồng Kông tràn đầy sức sống" đầy sinh khí và có khả năng cải tử hoàn sinh. Không nghi ngờ gì nữa, sức sống của Hồng Kông là bị ép buộc tạo nên, giống như loài hươu bị sóng đuổi theo không thể không cắm cổ chạy bán sống bán chết vậy. Nhưng, nếu không có bầy sói, thì lũ hươu há chẳng phải cũng sẽ bị thoái hóa sao? Thà không thoái hóa, còn hơn là cắm cổ chạy.

Cho nên, "nếu thành công ở Hồng Kông, thì ở đâu trên thế giới cũng có thể thành công" (Trình Nãi San "Thành phố vất vả nhất: Hồng Kông"). Nhưng không phải vì quá vất vả, mà là vì có sức sống.

Tôi cũng không thể đồng ý với việc gọi Thượng Hải là "thành phố xa hoa nhất". Thượng Hải sao lại là "thành phố xa hoa nhất"? Hay nói cách khác, sức hấp dẫn đô thị của Thượng Hải, sao có thể nói chính là "xa hoa"? Đừng nói Thượng Hải cũ ngoài những thứ trác táng say sưa vẫn còn có "cậu bé lang thang Tam Mao", ngay đến thời nay, những thành phố như Bắc Kinh, Quảng Châu, Hồng Kông, Đài Bắc khi xa hoa lên, e rằng cũng không hề nhường bước Thượng Hải. Chỉ là sự xa hoa của Thượng Hải, không hoàn toàn giống với Bắc Kinh, Quảng Châu, Hồng Kông v.v. Sự xa hoa của Bắc Kinh mang nhiều tính "lên mặt", phong thái đầy mình, kiêu ngạo hết chỗ nói. Điều này cũng không có gì lạ. Bắc Kinh, suy cho cùng chính là "thành phố mang phong thái phóng khoáng nhất" mà! Một khi đã xa hoa, cũng nhất định là "tay chơi lớn". Còn sự xa hoa của Quảng Châu và Hồng Kông, lại luôn khiến người ta cảm thấy có chút mùi vị của "trọc phú", nền văn hóa không đủ, nhìn kiểu gì cũng giống như "răng vàng lớn". Đương nhiên, nói như vậy, có lẽ ít nhiều mang theo chút thành kiến. Chi bằng nói, sự xa hoa của Bắc Kinh là đứng từ trên cao nhìn xuống, sự xa hoa của Quảng Châu là mãnh liệt tươi mới, còn sự xa hoa của Thượng Hải lại là tĩnh lặng không tiếng động. Bởi vì Thượng Hải là "thành phố mang phong độ quý ông nhất", mà cái gọi là "phong độ quý ông", chú trọng chính là sự tĩnh lặng không tiếng động. Nếu nanh vuốt giương oai, thì không phải quý ông, cũng chẳng phải Thượng Hải. Kỳ thực, ở Thượng Hải, tầng lớp càng cao (họ thường cũng có điều kiện xa hoa nhất), thì lại càng mang phong độ quý ông, lại càng tĩnh lặng không tiếng động. Chỉ có tiểu thị dân mới la lối om sòm. Ngay cả họ, ở Thượng Hải cũng không dám la lối om sòm đâu. Họ chỉ khi đến nơi khác, đứng trước những người không rõ ngọn ngành ở ngoại tỉnh, mới la lối om sòm không dứt.

Kỳ thực, ngay cả khi "từ rất lâu rồi người Thượng Hải vẫn luôn tiêu tốn những khoản chi tiêu của họ vào những sự tận hưởng đỉnh cao", thứ mà họ theo đuổi cũng không hẳn là "xa hoa". Ở Thượng Hải, không phải "cứ đắt tiền là tốt". Đừng nói những tiểu thị dân Thượng Hải tằn tiện chi tiêu chú trọng thực tế không nghĩ như vậy, ngay cả những "đại thị dân" vung tiền như rác "lên mặt" cũng không nghĩ như vậy. Giống như chính tác giả bài viết "Thành phố xa hoa nhất: Thượng Hải" đã nói, một món đồ hay một sự tận hưởng muốn làm hài lòng người Thượng Hải, không phải cứ giá cả đắt đỏ, có thể khoe mẽ thân phận trưng bày tài sản là được. Chúng còn "phải đẹp đẽ, tinh tế, có giá trị tượng trưng, hơn nữa phải nằm trong từng chi tiết sinh hoạt nhỏ nhặt nhất". Câu nói dưới đây cũng hoàn toàn chính xác: "Điều này đòi hỏi tu dưỡng và gu thẩm mỹ, mà đây chính là điểm khiến Thượng Hải khiến các thành phố khác khó mà với tới."

Rõ ràng, sự theo đuổi này, nói là "xa hoa", chi bằng gọi là "nhã nhặn", mà Thượng Hải, thực sự nên được mệnh danh là "thành phố nhã nhặn nhất". Về sự "nhã nhặn" của Thượng Hải và người Thượng Hải, cuốn sách viết một cách thấm thía và trọn vẹn nhất, có lẽ chính là cuốn "Phong hoa tuyết nguyệt Thượng Hải" của Trần Đan Yến. Chỉ cần lật mở trang đầu tiên, đọc qua bài "Quán cà phê Thời Đại", liền có thể ngay lập tức cảm nhận được "phong cách sống tinh tế tao nhã nhất" mang gu thẩm mỹ cực cao được hình thành qua quá trình tu dưỡng và hun đúc lâu dài của người Thượng Hải. Âm nhạc nhẹ ngoại quốc dịu dàng, phảng phất chút phong vị ngoại quốc, nhưng không hề tiên phong; hương cà phê nhập khẩu ấm áp, cũng phảng phất chút phong vị ngoại quốc, nhưng không hề kích thích. Cô phục vụ bàn khiêm cung mà không dung tục, khách nam nữ đĩnh đạc mà không kiêu ngạo. Khi gọi món, người đàn ông ra vẻ một chút, người phụ nữ rụt rè một chút, kết hợp vô cùng vừa vặn, cũng không hề quá đà. "Đây chính là hơi thở của Thượng Hải", mà hơi thở này được gọi là "nhã nhặn".

Đừng cho rằng sự nhã nhặn này chỉ thuộc về "giai cấp tư sản". Nó cũng là tác phong của những cô gái sống trong những con hẻm, ngủ trên những chiếc giường gỗ nhỏ sạch sẽ ngăn nắp ở gian gác lửng. Những người mẹ Thượng Hải mang truyền thống "nuôi dạy phụ nữ", luôn có thể dạy dỗ các cô con gái của họ vừa vặn ý người đến thế, không hề quê mùa, cũng không hề trương dương, từ trang phục ăn mặc cho đến hành vi ứng xử đều vô cùng tao nhã. Đây chính là sự nhã nhặn. Trên thực tế, sự nhã nhặn chính là tình điệu của Thượng Hải. Nó giống như không khí vậy, bao trùm khắp bầu trời Thượng Hải, luồn lách vào mọi ngóc ngách. Mà sự nhã nhặn này, đặc biệt là "sự nhã nhặn" của tiểu thị dân Thượng Hải, lại được tạo nên bởi sự tinh ranh của người Thượng Hải. Chính sự tinh ranh này đã giúp họ có thể bám sát lấy sự nhã nhặn của tầng lớp thượng lưu, mà không hoặc ít nhất là không để lộ sơ hở trước mặt người ngoại tỉnh. Có thể nói, Thượng Hải là một thành phố nhã nhặn; còn người Thượng Hải, chính là một tộc người tinh ranh.

Đương nhiên, cuộc sống của người Thượng Hải mang "hai mặt". Có mặt nhã nhặn, cũng có mặt không mấy nhã nhặn thậm chí là tầm thường. Giống như cuộc sống trong những con hẻm của họ, vừa có sự ấm áp hòa thuận khi hàng xóm quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, nhưng cũng không thiếu những "cuộc chiến tranh Iran - Iraq" tranh giành từng tất đất của "những người thuê nhà trong bảy mươi hai gian phòng". Thế nhưng, mặc dù vài năm trước đa số người Thượng Hải vẫn sống trong cảnh chật chội, ngày sống cũng rất tằn tiện, thế nhưng hễ bước chân ra đường Hoài Hải, ai nấy đều vô cùng chỉnh tề tươm tẤt. Người Thượng Hải tinh ranh, hoàn toàn có thể giấu nhẹm đi sự tầm thường và cảnh ngộ túng quẫn của mình đằng sau vẻ nhã nhặn. Hơn nữa, ngay cả trong những năm tháng của "Đại cách mạng văn hóa", họ vẫn có thể duy trì và tạo dựng bầu không khí nhã nhặn của toàn thành phố; ngay cả khi đi khắp chân trời góc biển, họ vẫn có thể mang theo bầu không khí nhã nhặn đó, thể hiện một cách tĩnh lặng không tiếng động vào từng chi tiết sinh hoạt của chính mình. Chẳng hạn như, trong thời kỳ thịnh hành quân phục màu vàng và quần áo bảo hộ lao động đó, những điểm nhấn nhỏ mà các cô gái Thượng Hải làm trên cổ áo, cổ tay và gấu quần chính là minh chứng.

Sự nhã nhặn của Thượng Hải kỳ thực vô cùng rõ rệt.

Thượng Hải không nghi ngờ gì là thành phố lớn nhất Trung Quốc. Thế nhưng, Thượng Hải dẫu lớn nhưng không thô. Ở Thượng Hải, bất kể bạn đang đứng dưới tòa nhà chọc trời, hay đi giữa những ngõ hẻm chật hẹp, đều sẽ không có cảm giác "thô". Bởi vì Thượng Hải được tạo dựng theo mô hình lý tưởng của thời kỳ văn minh công nghiệp nhã nhặn nhất. (Hình hai) Nếu bạn có thể đi dạo một cách khá tỉ mỉ ở Bến Thượng Hải, nhất định sẽ có thể cảm nhận được khí phách của phong cách nhã nhặn đó ở Thượng Hải. Những kiến trúc phương Tây mang phong cách khác nhau đó, bất kể là kiểu cổ điển (như Câu lạc bộ Thượng Hải), kiểu Gothic (như Ngân hàng Thông thương), kiểu Baroque (như Ngân hàng Đông Phương Hối Lý), hay kiểu Phục hưng (như Tòa soạn báo Tây văn Tự Lâm), đều vô cùng khí phách và nhã nhặn. Đặc biệt là nếu bạn có thể đến sảnh của Ngân hàng Hồng Kông Thượng Hải năm xưa, Ngân hàng Phát triển Phố Đông hiện tại để trải nghiệm, thì đối với cái gọi là "phong cách Thượng Hải", đối với "khí phách nhã nhặn" kiểu Thượng Hải, sẽ có được một cảm nhận vô cùng rõ rệt và sâu sắc.

Phong cách này khác với Bắc Kinh. Bắc Kinh cũng là thành phố mang khí phách nhất. Nhưng phong cách của Bắc Kinh không phải là sự nhã nhặn, mà là sự trang nghiêm, hùng tráng, dung mạo uy nghi, sang trọng, nhã nhặn, vững chãi. Những phong cách này sau khi trải qua sự mài giũa của thời gian và sự bồi đắp của lịch sử, đã biến thành sự thuần hòa. Điểm khiến người ta say mê nhất ở Bắc Kinh chính là khí phách thuần hòa đó. Trong khí phách thuần hòa đó có "phong thái vương giả", lại có "phong tình bình dân", hơn nữa lại mang phong cách Trung Quốc, cho nên khiến người ta cảm thấy vô cùng gần gũi. Còn khí phách nhã nhặn của Thượng Hải lại khiến người ta cảm thấy bạn đang đối diện với một quý ông người Anh mặc vest lịch lãm, buộc phải giữ khoảng cách một cách vô cùng lịch sự.

Thượng Hải tất nhiên cũng có nét nhã nhặn gần gũi, đó chính là sự nhã nhặn trong đời sống thị dân. Nói chung, cuộc sống của thị dân Thượng Hải tương đối nhã nhặn so với các thành phố khác. Họ không giàu có, nhưng cũng không tỏ ra nghèo túng. Tất nhiên, cũng chỉ là không “tỏ ra” mà thôi. Chẳng hạn như ở nhà, thế nào cũng có một hai món đồ đạc ra trò; khi ra đường, thế nào cũng có một hai bộ quần áo đàng hoàng; ăn uống, thế nào cũng có một hai món ăn nhỏ ra ra phết. Số lượng không nhiều, nhưng rất tinh tế. Đây chính là sự nhã nhặn, hay nói cách khác, chính là sự theo đuổi sự nhã nhặn.

Bắc Kinh không có sự nhã nhặn này, thế nên phong cách của Bắc Kinh là đại nhã đại tục, thị trường của Bắc Kinh cũng phân cực rõ rệt. Ở Bắc Kinh, trừ phi bạn rất có tiền, có thể sống xa hoa vô độ, bằng không thì phần lớn chỉ có thể dùng đồ chế tác thô sơ, thậm chí hàng giả hàng kém chất lượng. Nhìn chung, Bắc Kinh chỉ có thể diện và sự cẩu thả, chứ không có sự nhã nhặn. May là Bắc Kinh có một khí phái thuần hòa, thế nên người Bắc Kinh cũng chẳng bận tâm.

Ngược lại, Thượng Hải lại có một tầng lớp tiêu dùng trung lưu đông đảo và phong phú, đó chính là những người thị dân bình thường ở Thượng Hải. Họ không với tới sự xa hoa, cũng không muốn cẩu thả. Ngay cả một món ăn thường ngày cũng phải tinh tế một chút; ngay cả một quán nhỏ ven đường cũng phải sạch sẽ một chút; ngay cả ăn một tô mì dương xuân cũng phải ăn cho tao nhã một chút; ngay cả mặc một chiếc áo khoác hai dụng cũng phải mặc cho lịch sự một chút. Đây chính là sự nhã nhặn.

Có người nói đây là vì người Thượng Hải chuộng sĩ diện, thà ăn cơm nguội nấu loãng chứ nhất định phải mặc vest. Kỳ thực, điều đó thể hiện nhiều hơn sự theo đuổi của người Thượng Hải đối với chất lượng cuộc sống và phong cách sống. Hơn nữa, người Thượng Hải không chỉ ăn cơm nguội nấu loãng, họ còn ăn cả bánh bao chiên nước. Huống chi cơm nguội nấu loãng của người Thượng Hải cũng không hề cẩu thả. Không phải bạn bè cực thân thì họ còn chẳng thèm mời bạn ăn.

Điều thể hiện rõ nhất cái gọi là “phong cách nhã nhặn” có lẽ vẫn là trang phục của người Thượng Hải. Đây cũng thường là lĩnh vực có thể cung cấp bằng chứng “xa hoa” nhất. Người Thượng Hải, đặc biệt là phụ nữ Thượng Hải, rất chịu chi trong chuyện ăn mặc. Toàn bộ thể diện của họ thường nằm ở bộ trang phục trên người, thế nên mới có câu nói “không sợ trời lửa thiêu, chỉ sợ ngã một cú”.

Nhưng cái gọi là “mặc ở Thượng Hải” lại không nằm ở sự xa hoa, mà nằm ở sự nhã nhặn. Không phải ai cũng có thể xa hoa, và không phải lúc nào cũng có thể xa hoa. Sau thập niên 50, sự xa hoa gần như biến tấu khỏi Thượng Hải vì có liên hệ trực tiếp với “phong cách sống tư sản”, thế nhưng sự nhã nhặn lại vì gắn liền với đại chúng mà được truyền đời qua các thế hệ. Mặc dù phu nhân Tôn cũng đành phải cởi bỏ sườn xám để khoác lên mình bộ đồ Lenin, một số người đã quen mặc vest cũng buộc phải chuyển sang mặc áo Trung Sơn, nhưng một số người phương Bắc dạo xuống phía Nam mà nhạy cảm đều phát hiện ra rằng, dẫu là đồ Lenin hay áo Trung Sơn đi nữa, loại do Thượng Hải sản xuất và chế tác vẫn mang một thứ “hương vị Thượng Hải”.

Kết quả là, cùng một loại vải, cùng một kiểu dáng, qua người Thượng Hải mặc thì ra dáng thể diện, còn lên người mình thì lại hóa ra nghèo túng. Bí quyết nằm ở chỗ trang phục của Thượng Hải luôn có thêm một phần nhã nhặn so với phương Bắc, một thứ nhã nhặn được bộc lộ một cách vô tình qua đường cắt may, công phu, nhưng kỳ thực lại vô cùng tinh tế.

Kỳ thực, từ chiến dịch “Tam phản Ngũ phản” cho đến “Mười năm đại loạn”, Thượng Hải và người Thượng Hải vẫn luôn chịu đựng sự “cải tạo”, điều mà họ vừa cẩn trọng vừa kiên nhẫn kiên cường gìn giữ chính là nét nhã nhặn này. Nó lặng lẽ ẩn mình trong các con hẻm, âm thầm lan tỏa trên đường phố, hiện hữu ở cổ áo, cổ tay, gấu quần, cúc áo và những chi tiết vụn vặt khác khiến người ta cảm thấy có chút gì đó không đúng nhưng lại chẳng thể chê trách, hoặc thể hiện qua những chuyện lông gà vỏ tỏi như dùng đĩa nhỏ đựng thức ăn, mua hai cây kim cũng phải dùng giấy gói lại; nó cứ điềm tĩnh mà kiên định duy trì gốc rễ và mạch máu của văn hóa thành phố này.

Một phong cách khác của Thượng Hải là sự khoáng đạt, cũng như phong cách của Bắc Kinh là sự đại khí. Bắc Kinh đại khí, Thượng Hải khoáng đạt, đây chính là thế mạnh riêng của mỗi nơi. Sự đại khí của Bắc Kinh không nghi ngờ gì nữa bắt nguồn từ vị thế chí tôn độc nhất vô nhị ấy, cùng với khí độ coi thường thiên hạ, bao trùm bốn biển sinh ra từ đó.

Sự khoáng đạt của Thượng Hải lại là vì nó là một “thành phố không phòng tuyến” được xây dựng trên vùng bãi bồi nơi cửa sông Dương Tử. Thành phố Thượng Hải này dường như chẳng có ranh giới nào cả. Nó có vẻ như vẫn luôn mở cửa đón chào năm châu bốn bể, và cũng vẫn luôn lớn mạnh chính mình. Gió Âu mơn man nó, văn hóa Hoa Hạ cũng nuôi dưỡng nó. Nó là trung tâm của văn hóa bác nhã, đồng thời cũng là cội nguồn của văn hóa thông tục. Trên thực tế, văn hóa Thượng Hải cũng giống như văn hóa Bắc Kinh, đều bao dung vạn vật nhưng lại không hoàn toàn giống nhau:

Bắc Kinh bao dung vạn vật là vì nó đại khí: kinh đô đường đường thế ấy, có gì mà không dung chứa nổi? Thượng Hải bao dung vạn vật lại là vì nó khoáng đạt: bãi bồi phẳng lặng thế kia, có gì mà không lọt vào được? Tương tự, Thượng Hải và Bắc Kinh đều là những thành phố có khả năng dung nạp nhân tài tinh hoa mạnh mẽ nhất. Nhưng người ta khao khát Bắc Kinh là vì ngưỡng mộ sự đại khí của nó; còn coi trọng Thượng Hải thì lại vì yêu mến sự khoáng đạt của nó. Dù Thượng Hải có không ít kẻ tiểu thị dân tầm nhìn hạn hẹp và tâm địa chật hẹp, nhưng thói tiểu thị dân của những kẻ này không thể che lấp được sự khoáng đạt của Thượng Hải. Sự khoáng đạt của Thượng Hải là điều không phải bàn cãi.

Trong số vô vàn thành phố trong nước, chỉ có Thượng Hải là có thể hào phóng tiếp nhận lượng di dân nhiều không thể đếm xuể, có thể dung hòa một cách xởi lởi những nền văn hóa có nội dung tạp nham không thể tả xiết, thậm chí không sợ cá rô lẫn lộn, vàng thau lẫn lộn. Điều này chính là nhờ vào phẩm chất khoáng đạt của nó. Hơn nữa, chính vì Thượng Hải về bản chất mang phẩm chất khoáng đạt, nó mới có thể vươn lên thành thành phố lớn nhất Viễn Đông chỉ trong vỏn vẹn một trăm năm.

Khoáng đạt là phẩm chất của Thượng Hải, nhã nhặn là âm điệu của Thượng Hải, còn tinh ranh là đặc trưng của người Thượng Hải. Sự tinh ranh của người Thượng Hải có thể nói là được cả nước công nhận, và bản thân người Thượng Hải cũng không hề che giấu điều đó. Chính sự tinh ranh của người Thượng Hải đã khiến cho một thành phố khoáng đạt vô cùng như Thượng Hải mang thêm âm điệu nhã nhặn. Khoáng đạt, nhã nhặn, tinh ranh, đó đại khái chính là Thượng Hải và người Thượng Hải. Còn phẩm chất của Bắc Kinh là đại khí, thế nhưng âm điệu của nó lại là thuần hòa. Do đó chúng ta có thể nói, phong cách của Thượng Hải là “khoáng đạt nhã nhặn”, phong cách của Bắc Kinh là “đại khí thuần hòa”. Bắc Kinh là “thành phố đại khí nhất”, Thượng Hải là “thành phố nhã nhặn nhất”.

Phong cách của Quảng Châu lại là “sinh mãnh tươi sống”, mà nguyên nhân khiến Quảng Châu có phong cách như vậy là vì bản thân thành phố Quảng Châu này từ trên xuống dưới chính là một khu chợ lớn. Do đó Quảng Châu có thể được coi là “thành phố mang tính thị trường nhất”. Đồng thời đây cũng là “thành phố bận rộn nhất” (dù có lẽ vẫn chưa bận bằng Hong Kong). Thành phố này hai mươi tư tiếng không ngủ, vừa bận rộn “kiếm kế sinh nhai” và “làm thêm”, vừa bận rộn ăn uống và uống trà. Thế nên trên đường phố Quảng Châu lúc nào cũng chật ních xe lớn xe nhỏ, các nhà hàng ở Quảng Châu lúc nào cũng ken dày thực khách tấp nập.

Thế nhưng người Quảng Châu dẫu bận rộn thì vẫn cứ tranh thủ chút thời gian rảnh rỗi giữa bộn bề, uống trà ở quán nước, ngắm hoa ở thành hoa. Dù vậy, người Quảng Châu có nhàn nhã đến đâu cũng không thể bì được với người Thành Đô. Thành Đô mới chính là “thành phố nhàn nhã nhất”. Thành Đô nhàn nhã, không chỉ vì đây là “thiên phủ” có sản vật vô cùng phong phú, chẳng cần quá bận rộn cũng không lo cơm áo, mà còn vì người Thành Đô có tính cách phóng khoáng. Một người Thành Đô, nếu trong người có một nghìn đồng mà tiêu mất chín trăm, cũng sẽ không hề sốt ruột, mà ngược lại sẽ vui vẻ nói với bạn rằng mình vẫn còn một trăm. Đây chính là phóng khoáng!

Chính vì phóng khoáng, không coi trọng danh lợi công danh quá mức, họ mới có được tâm trạng thảnh thơi đó. Có thời gian nhàn rỗi, có thú vui, lại có chút ít tiền trong túi, các quán trà ở Thành Đô mới lúc nào cũng chật kín người.

So sánh Thành Đô, Tô Châu và Dương Châu, có lẽ là một việc vô cùng thú vị. Sách Nguyên Hòa quận huyện chí chép rằng: “Dương Châu với Thành Đô, được gọi là phồn hoa xa hoa bậc nhất thiên hạ.” Tiên sinh Đường Vấn Trưởng thì cho rằng Tô Châu và Thành Đô đều là “cực điểm của văn hóa địa chủ Trung Quốc” (Lý Thiên Cương, Thượng Hải và Tô Châu). Nhưng theo tôi, nói Tô Châu là “văn hóa địa chủ” thì đại khái không sai, còn Thành Đô thì đành phải xem như “trung nông phú an”.

Văn hóa Tô Châu chủ yếu do tầng lớp sĩ đại phu địa chủ và các quan lại về hưu tạo dựng nên, trong khi những người kiến tạo văn hóa Thành Đô lại chủ yếu là thị dân nằm giữa tầng lớp cho thuê đất nhỏ và tiểu thương, cộng thêm các văn nhân tài tử. Do đó, văn hóa Tô Châu ngoài vẻ nho nhã ra còn mang chút hơi hướng phú quý, còn văn hóa Thành Đô ngoài vẻ nho nhã ra thì lại mang chút hơi hướng thôn dã. Tô Châu có nhiều lâm viên, Thành Đô có nhiều quán trà. Phong cách của lâm viên Tô Châu là “tinh tế nhã nhặn”, phong cách của quán trà Thành Đô lại là “nhàn nhã phóng khoáng”. Đây cũng chính là phong cách của hai thành phố này.

Chỉ cần lắng nghe cách nói chuyện của các cô gái Tô Châu và các thiếu nữ Thành Đô, không khó để nhận ra “sự phân biệt văn và dã” (Tô Châu văn, Thành Đô dã) và “sự khác biệt lớn nhỏ” (Tô Châu nhỏ, Thành Đô lớn) của văn hóa hai nơi.

Văn hóa Dương Châu chủ yếu do các thương gia buôn muối tạo dựng nên. Thương gia buôn muối lũng đoạn ngành nghề, giàu có nứt đố đổ vách, không phải nhọc sức như nông công, cũng chẳng phải nhọc lòng như sĩ hoạn, phong cách sống của họ tự nhiên mang một vẻ tinh tế mang tính thế tục. Các mặt hàng ẩm thuật, cắt giấy, đóng sách, điêu khắc, hội họa, khúc nhạc cầm, bồn cảnh, lâm viên, bình thoại của Dương Châu không món nào là không tinh xảo mà tinh tế, nông cận mà thế tục.

Tuy nhiên, văn hóa Dương Châu dẫu có tinh tế đến đâu thì cũng tinh mà không yếu; dẫu nông cạn đến đâu thì cũng nông mà không mỏng. Chẳng hạn như phái học thuật Dương Châu, từ xưa vẫn nổi tiếng với sự đỗ đạt thiết thực và uyên bác hào hùng. Dù sao thì Dương Châu cũng nằm ở phía Bắc sông. Ngọn gió hùng vĩ của phương Bắc luôn thổi vào Dương Châu. Thế nên văn hóa Dương Châu ngoài sự tinh tế ra, còn có đặc điểm dày dặn mộc mạc. Đã dày dặn thì sẽ không nhã nhặn được như Tô Châu; đã tinh tế thì sẽ không phóng khoáng được như Thành Đô. Đây là điểm khác biệt giữa Dương Châu với Tô Châu và Thành Đô, đồng thời cũng là sức hút của văn hóa Dương Châu. Có thể nói, phong cách của Dương Châu chính là “tinh tế dày dặn”.

Tất nhiên, chúng ta cũng có thể lần lượt định vị và mô tả các thành phố khác như vậy. Sức hút của các thành phố luôn là một đề tài nói mãi không hết, chi bằng đừng nói hết một hơi trong lúc này vậy!

Ba, Tính nam và tính nữ

Thế nhưng, ly “trà” này uống đến lúc này, e rằng cũng phải uống ra chút hương vị rồi.

Cái “hương vị” này, chính là tính cách thành phố.

Trên thực tế, thành phố cũng giống như con người, đều có “nhân cách” hoặc “tính cách”, thậm chí là cả “giới tính”. Một số nhà nhân học còn miêu tả vô cùng sinh động và cụ thể hình tượng nhân cách và đặc trưng giới tính của không ít thành phố. Một quan điểm tương đối thống nhất là: các thành phố ở miền Bắc Trung Quốc đại khái mang “tính nam”, chẳng hạn như Bắc Kinh là một người cha uy nghiêm mà từ bi, Tây An, Lan Châu, Thái Nguyên, Tế Nam, Lạc Dương, Khai Phong, không phải là “hán tử” (trang nam nhi) thì cũng là “đại ca”.

Quả thực, những thành phố mang tính nam đậm nét nhất của Trung Quốc chỉ có thể nằm ở Hoa Bắc, Tây Bắc và Đông Bắc, hơn nữa chỉ xuất hiện ở những vùng đồng bằng, cao nguyên, thảo nguyên và biển rừng tuyết phủ nơi đó. Đó là nơi tỏi sinh vỏ tía, ớt treo lồng đèn, cao lương đỏ rực cả một vùng, bắp vàng rực cả ngọn núi; đó là nơi cuồng phong thổi mạnh, mặt trời đỏ treo cao, cờ xí trên thành phấp phới, đại lộ bụi bay mù mịt; đó là nơi cất tiếng ca bi tráng, tráng sĩ đi xa, anh em vượt Tây Khẩu, hảo hán lên Lương Sơn; đó là nơi thảo khấu cắm cờ lập thân, giặc cướp chặn đường lột sạch, anh hùng tranh giành thiên hạ định đoạt đỉnh cao, hào kiệt so tài luận kiếm; đó cũng là nơi dựng lò nấu rượu ăn thịt từng miếng lớn, dùng bát sứ thô uống rượu từng hòn lớn, không lấy thành bại luận anh hùng, mà lấy tử lượng (lượng rượu) luận anh hùng.

Những nơi như thế, đương nhiên là mang tính nam; những thành phố ở những nơi đó, đương nhiên cũng phần lớn mang tính nam.

Các thành phố miền Nam thì phần lớn mang “tính nữ”. Có người còn nói một cách chắc nịch, sống động như thật rằng Hàng Châu là tiểu thư khuê tú, Tô Châu là tiểu gia bích ngọc, Nam Kinh là mệnh phụ hầu môn, Thượng Hải là thiếu phụ chốn phồn hoa (tất nhiên là Thượng Hải cũ); hoặc Thành Đô là Bảo Khâm mới gả, Trùng Khánh là nửa đời xuân sắc, Quảng Châu là Văn Quân bán rượu, Vũ Hán là Mộc Lan tòng quân, còn Hạ Môn là thiếu nữ thuần khiết, hơn nữa dường như vẫn chưa bén mùi tình ái v.v.

Tóm lại, sự phân biệt Nam Bắc đã quyết định sự khác biệt nam nữ, sự hào sảng của phương Bắc và nét linh tú của phương Nam đã tạo nên diện mạo khác nhau của các thành phố ở hai miền.

Tất nhiên cũng có ngoại lệ. Chẳng hạn như Quý Dương tuy cũng nằm ở miền Nam, nhưng nhìn thế nào cũng không thấy giống tính nữ. Rõ ràng, nơi đây còn có một “nguyên tắc” khác: các thành phố ven nước ít nhiều gì cũng mang chút “vị đàn bà”, còn trong núi hoặc trên đồng bằng thì phần lớn là “hán tử”. Kỳ thực điều này không hề mâu thuẫn với nguyên tắc trước: phương Bắc vốn dĩ lắm núi lắm đồng bằng, còn phương Nam thì phần lớn là vùng sông nước.

Khi bạn cưỡi tuấn mã hoặc lái siêu xe phi nước đại trên đồng bằng lớn Tây Hà Nam, Trung Ký, Nam Sơn Đông, Bắc Tô Chiết, hay đứng trên Bát Đạt Lĩnh nhìn xuống thiên hạ, cảm giác của bạn tuyệt đối khác hẳn với việc chèo thuyền nhỏ luồn lách trong những trấn nhỏ Giang Nam. “Cổ đạo tây phong sấu mã”, núi non và đồng bằng luôn mang khí phách dương cương; “tiểu kiều lưu thủy nhân gia”, sông ngòi và hồ nước thì luôn mang vẻ đẹp âm nhu. Cho nên, Quý Dương nằm kẹp giữa Thành Đô và Côn Minh, đành phải mang “tính nam”.

“Lão tử Quý Châu mẹ Vân Nam, con chuột Tứ Xuyên cõng muối ba”, Quý Châu lắm núi non chưa bao giờ thiếu đi sự hào hùng của nam nhi. Nghĩ lại cũng phải, nơi “ba ngày không dắt trời ba thước đất không bằng phẳng” ấy, làm sao lại có được “sự quyến rũ của con gái”? Nếu có, thì cũng chỉ là cái khí phách hổ báo của “chú hổ con Quý Châu”, hoặc là vừa có mấy phần “khí phách hổ” lại vừa có mấy phần “khí phách khỉ” mà thôi!

Cứ đà này mà nói, một số thành phố ven nước ở phương Bắc, dường như phải được xem là “son phấn đất Bắc”. Chẳng hạn như Đại Liên – thành phố có lễ hội thời trang nổi tiếng toàn cầu, lại vừa sạch sẽ mang phong cách quốc tế vừa xinh đẹp đáng yêu – hoàn toàn có thể được xem là một cô gái miền Bắc hào sảng mà không kém phần quyến rũ.

Thế nhưng không ít người lại bảo “không”. Họ kiên quyết cho rằng Đại Liên mang khí phách dương cương và sức hút nam tính. Chỉ cần so sánh đường bờ biển của Đại Liên và Hạ Môn, không khó để nhận ra sự khác biệt giữa lạnh lùng và ấm áp. Biển lớn phương Bắc rốt cuộc vẫn khác với vùng sông nước Giang Nam, câu lạc bộ thủy thủ Đại Liên nổi tiếng lừng lẫy càng khiến người ta liên tưởng đến khí phách nam nhi đạp sóng rẽ gió, huống chi người Đại Liên lại vô cùng cuồng nhiệt bóng đá. Khí chất anh hùng của Đại Liên khiến thành phố này càng được xem là một chàng trai miền Bắc khôi ngô tuấn tú.

Sức hút của Đại Liên, Thanh Đảo và Yên Đài có lẽ nằm chính ở sự “cương nhu hòa quyện” này. Giống như việc “người Nam tướng Bắc” hoặc “người Bắc tướng Nam” được xem là “tướng quý” (tướng thành công), những thành phố ven nước ở phương Bắc này luôn khiến người ta khao khát khôn nguôi. Nói thật lòng, ngay cả con người ở đó cũng rất xinh đẹp. Người phương Bắc vốn dĩ đã cao lớn hơn, lại thường xuyên xuống biển bơi lội, khiến thân hình của họ cân đối, kết quả tự nhiên là các cô gái thì khỏe mạnh vạm vỡ còn các chàng trai thì khôi ngô tuấn tú.

Giới trẻ Thanh Đảo thậm chí có thể thản nhiên mặc đồ bơi đi xuyên qua phố thị để ra bãi biển. Đó là một sự trưng bày cái đẹp, đồng thời cũng là một sự tận hưởng cái đẹp, và thành phố của họ cũng giống như chính họ, khỏe mạnh xinh đẹp, phóng khoáng hào phóng.

So sánh mà nói, tình hình của Quý Dương lại không mấy khả quan cho lắm. Dù cố gắng thế nào đi nữa, Quý Dương dường như vẫn rất khó lọt vào bảng xếp hạng những thành phố có sức hút của Trung Quốc, mặc dù nó cũng nên được coi là “người Nam tướng Bắc”. Thế nhưng Quý Dương có vẻ không may mắn cho lắm.

Thành phố được xây dựng trên bồn địa cao nguyên ở Tây Nam này dường như chẳng bén duyên với bên nào: là cao nguyên thì nó không có sự thần bí của Lhasa; là bồn địa thì nó không có sự giàu có trù phú của Thành Đô; là khu vực dân tộc thiểu số thì nó lại không có nhiều phong tình như Côn Minh. Điều này khiến nó trở thành “Lọ Lem” của khu vực Tây Nam thậm chí là cả vùng phía Tây một cách đầy ấm ức.

Nhưng, với tư cách là một thành phố núi cao nguyên điển hình, Quý Dương thực ra có phong thái và đặc sắc riêng của nó. Những ngọn núi sừng sững, quy mô không lớn, khiến nó phảng phất vị thế của một tráng nam miền Nam; ngọn núi Kiểm Linh linh tú, dòng Hoa Khê diễm lệ lại khiến nó mang đậm phong tình của một thiếu nữ miền núi xinh xắn.

Quý Dương vẫn rất đáng để ghé thăm, mặc dù nó không phải là thành phố mang tính nam đậm nét nhất.

Thành phố mang tính nam đậm nét nhất của Trung Quốc chỉ có thể nằm ở phương Bắc.

Phương Bắc là nơi các đấng mày râu lập công dựng nghiệp tranh giành thiên hạ định đoạt đỉnh cao, cũng là nơi thành lập các thành phố sớm nhất Trung Quốc. Chuyện của Phục Hy thì chưa rõ thế nào. Còn nói Trác Lộc là kinh đô do Hiên Viên Hoàng đế thiết lập thì đại khái có mấy phần khả năng. Ít nhất thì kinh đô và các đô ấp chính của ba triều Hạ Thương Châu đều được xây dựng ở phương Bắc. Đây không nghi ngờ gì nữa chính là những thành phố cổ kính nhất của Trung Quốc.

Trên thực tế, các thành phố ở phương Bắc phần lớn đều có lịch sử lâu đời đến mức khiến người ta há hốc mồm, hơn nữa hoặc là đô thành của đế vương, hoặc là quê hương của thánh nhân. Ngay cả một số huyện thành và thành phố cấp huyện nay trông có vẻ tầm thường không đáng kể, thì vào năm xưa cũng từng là các chư hầu quốc, là những vùng đất uy phong lẫm liệt.

Nếu không phải “Sáu nước dẹp xong, bốn bể thu về một mối”, Tần Thủy hoàng thống nhất Trung Quốc, thì hiện giờ chúng ta muốn đến những nơi đó, e là còn phải xin visa nữa cơ đấy!

Trong số những thành phố này, “đấng nam nhi” chắc hẳn không ít, mà Tây An hình như xứng đáng được coi là một đại diện.

Có câu nói rằng: “Phụ nữ Mễ Chi, hán tử Tuy Đức.” Tây An là “phụ nữ Mễ Chi” hay “hán tử Tuy Đức”? E rằng vẫn là hán tử nhỉ? Quả thực, thành phố Tây An này rất khó để được xem là phụ nữ. Binh mã hán Tần, Rừng bia Tháp Đại Nhạn, Tháp Chuông Tháp Trống, chợ Đại Xa, tất cả chẳng có cái nào liên quan đến phụ nữ cả.

Thứ có liên quan là Hoa Thanh Trì dưới chân núi Ly Sơn, nơi ghi lại câu chuyện phong lưu lãng mạn nhất của một người phụ nữ, ngặt nỗi những câu chuyện này lại diễn ra vào lúc lịch sử huy hoàng của thành phố này sắp hạ màn, thế nên danh tiếng của nàng ta cũng kém xa so với Bạch Nương Tử ở Hàng Châu.

Tất nhiên, Tây An còn có vị nữ hoàng đế Võ Tắc Thiên từng khiến nhật nguyệt lu mờ. Nhưng thế giới do bà thống trị lại là thế giới của đàn ông, bản thân bà vì thế cũng mang phong thái của đàn ông. Hơn nữa, đến cuối cùng, bà vẫn buộc phải dâng nhường chính quyền lại cho đàn ông. Huống chi bà cũng chẳng thích Tây An, nơi bà thích là Lạc Dương.

Xem ra, Tây An chỉ có thể mang tính nam.

Xếp Tây An vào danh sách “những thành phố mang tính nam đậm nét nhất”, ngoài việc nó từng là biểu tượng của chính trị nam quyền ra, thì ở tầng lớp nhân gian phía bên này, cũng có thể đưa ra ba lý do: uống rượu Tây Phụng, ăn bánh mồi (bánh mì dẹt ngâm súp), rống Tần khang (hát Tần khang). Đây là “hình ảnh người Quan Trung” do Giả Bình Ao đúc kết lại, đương nhiên cũng là phong thái và tập tục của Tây An.

Rượu Tây Phụng tính nồng, bánh mồi vị đậm, thể hiện rõ nhất “phong cách ăn uống” của trang nam nhi. Không nói gì khác, chỉ riêng chiếc bát sứ thô đựng bánh mồi kia thôi cũng đủ khiến người miền Nam xem xong phải há hốc mồm kinh ngạc, trầm trồ không hiểu nếu không có một cái dạ dày đủ khỏe mạnh cường tráng thì làm sao có thể chứa đựng và tiêu hóa ngần ấy thứ đồ ăn vừa nhiều lại vừa cứng cáp đến thế.

Nếu nói chuyện ăn uống chính là điểm chung của người phương Bắc, thì việc rống hát Tần khang chính là đặc trưng của người Tây An và người Quan Trung. Rất ít nơi nào lại có sự si mê đối với hí khúc địa phương của mình giống như người Quan Trung đối với Tần khang, có lẽ chỉ có tình yêu cuồng nhiệt của người Hà Nam đối với kịch Hà Nam mới có thể sánh ngang bằng.

Hãy thử nghĩ mà xem! “Tám trăm dặm Tần Xuyên bụi vàng bay tung tóe, ba mươi triệu nhân dân rống hát Tần khang”, đó là một khí thế và khung cảnh hoành tráng làm sao, hoàn toàn không hề kém cạnh so với các trận bóng đá World Cup đâu nhé. Tần khang, chính là bóng đá của người Quan Trung và người Tây An.

Trên thực tế, Tần khang cũng giống như bóng đá, rất mang tính hùng. Từ trong ra ngoài, đâu đâu cũng thấm đượm một thứ khí phách dương cương. Nó quả thực là loại hình hí khúc mang tính nam đậm nét nhất của Trung Quốc, giống như kịch Việt Nam (Việt kịch) là loại hình hí khúc mang tính nữ đậm nét nhất vậy.

Kịch Hà Nam tuy cũng rất cứng cỏi (nghe Thường Hương Ngọc hát câu “Đại ca Lưu nói lời lẽ quá thiên lệch” là biết), nhưng dẫu sao thì cũng là “hát” ra. Còn Tần khang lại là “rống” ra.

Ca dao dân gian có câu: “Mì sợi như thắt lưng, bánh mồi bán bát lớn, ớt cũng là một món ăn, xướng hí đánh trống rống lên.” Câu cuối cùng này chính là nói về Tần khang. Nhà văn Cao Á Bình nói rất hay: “Cảnh giới của Tần khang nằm ở tiếng rống.” Bất kể là ai hát Tần khang, bất kể là hát đoạn nào, và hát ở nơi nào, “đều phải dùng âm đáy của sinh mạng”. Âm thanh này sau khi được ánh nắng mài giũa, gió lạnh vò vò, phát ra từ tận đáy lòng, mài rách cổ họng, liền mang theo một “khí thế túc sát bi tráng” (Tần khang).

Thứ khí phách túc sát này cũng thuộc về Tây An. Chiểu theo học thuyết ngũ hành truyền thống của Trung Quốc, phương Tây thuộc kim, vốn mang nhiều khí phách túc sát, huống chi đây lại là một “thành phố phế tích” với những bức tường gạch xanh cao vút!

Quả thực, nhắc đến Tây An, chúng ta không còn mấy khi nghĩ đến liễu tơ phấp phới, giai nhân Khúc Giang, mà phần lớn sẽ nghĩ đến ánh tà dương soi rọi, lăng mộ hoàng gia nhà Hán. Sự phồn hoa ngày xưa sớm đã không còn chút dấu tích, trong tâm trí của những người ngoại tỉnh như chúng ta, dường như chỉ có “gió thu thổi nước Vị Thủy, lá vàng ngập Trường An” mới là hình ảnh chính cống của Tây An.

T Tây An cũng giống như Bắc Kinh, đều thuộc về mùa thu. Thế nhưng, nhìn ngắm lá đỏ Hương Sơn, chúng ta nghĩ đến nắng thu; chạm vào những viên gạch xanh của thành cổ, chúng ta nghĩ đến gió thu. Tây An trong lịch sử đương nhiên từng có những tiếng kèn đanh thép, từng có những khúc nhạc biên cương, khúc Lạc Dương, khúc Yến Ca hào sảng, phấn khích, cũng từng có những điệu ca múa nhẹ nhàng, vũ y nghê thường; thế nhưng giờ đây, lắng nghe tiếng kèn nghẹn ngào ấy, chúng ta cảm nhận được sự tang thương của thế sự.

Thế nhưng, đứng dưới đoạn tường thành được bảo tồn nguyên vẹn của Tây An, nhìn ngắm cánh cổng thành mở toang, những góc lầu nguy nga, những ô bắn tên tề chỉnh, bạn vẫn sẽ cảm thấy một luồng khí phách hào hùng trỗi dậy từ đáy sâu của năm tháng, trong chớp mắt đã làm sôi sục dòng máu nóng trong người.

Phải đấy, đối diện với Tây An, bạn sẽ có cảm giác như đang đối thoại với một vị lão anh hùng, và sâu sắc cảm nhận được rằng đó chính là nơi hệ lụy linh hồn của dân tộc chúng ta.

T Tây An rất mang tính nam, chỉ là hơi già một chút.

Các thành phố ở miền Bắc Trung Quốc đều hơi già cỗi, rất cần có một chàng trai trẻ vươn mình xuất hiện, mới có thể chấn hưng lại hùng phong.

Thành phố mang tính nữ đậm nét nhất của Trung Quốc đương nhiên nằm ở vùng sông nước Giang Nam. Trong đó tiêu biểu nhất hình như lại là Hàng Châu.

Nhắc đến Hàng Châu, điều đầu tiên chúng ta nghĩ đến là phụ nữ: Tây Thi nè, Bạch Nương Tử nè, Tô Tiểu Tiểu nè, Phùng Tiểu Thanh nè. Cho dù có nghĩ đến đàn ông, thì người đàn ông ấy cũng là một “tiểu nam nhân” mang hơi hướng đàn bà, chẳng hạn như Hứa Tiên.

“Hồ sơn thử địa tằng mai ngọc”, Hàng Châu – cái “thiên đường” này dường như được xây đắp nên bởi phụ nữ, hơn nữa lại là những “mỹ nhân tên tuổi” và “phụ nữ tốt”.

Tương tự, nhắc đến phong cảnh của Hàng Châu, chúng ta cũng sẽ liên tưởng đến phụ nữ: Bình hồ thu nguyệt là ánh mắt đưa tình đầy vẻ thâm tình của người phụ nữ, Tô đê xuân hiểu là nét quyến rũ lay động lòng người của người phụ nữ, Khúc viện phong hà là dáng vẻ thướt tha yểu điệu của người phụ nữ, Liễu lãng văn oanh là giọng nói nũng nịu ngọt ngào của người phụ nữ.

“Vân sơn dĩ tác nga mi thiển, sơn hạ bích lưu thanh tự nhãn”, đây chẳng phải là hình tượng của người phụ nữ hay sao? Quả thực, tình hoa liễu thắm, dáng núi sắc nước của Hàng Châu, chỗ nào cũng thấm đượm vị đàn bà. Thảo nào tài tử cuối đời nhà Minh Viên Trung Lang lại bảo nhìn thấy Tây Hồ cũng giống như Tào Thực nhìn thấy Lạc Thần trong mộng.

Ngoài ra còn có Việt kịch – loại hình hí khúc từng có thời chỉ do phụ nữ biểu diễn, cũng không trật đi đâu được chính là mang tính nữ. Hàng Châu, từ phong cảnh cho đến phong tục, từ phong vật cho đến nhân vật, tất cả đều hiện lên một thứ “vẻ đẹp nữ tính phương Đông”.

Thế là chúng ta đã hiểu, tại sao câu chuyện của Hứa Tiên và Bạch Nương Tử lại chỉ xảy ra ở Hàng Châu, và tại sao cái “tiểu nam nhân” từng khiến đàn ông ở những nơi khác cảm thấy mất mặt ấy lại không hề khiến người Hàng Châu cảm thấy phản cảm, trái lại còn say sưa bàn tán.

Quả thực, Hàng Châu là thiên hạ của phụ nữ, là thế giới của phụ nữ. Phụ nữ làm nên những sự nghiệp oanh liệt ở nơi đây vốn dĩ là chuyện thiên kinh địa nghĩa, chẳng có gì phải kinh ngạc hay xem là lạ. Ngược lại, kẻ nào dám đứng ra cản đường, hoặc đứng ra bới lông tìm vết soi mói đủ điều, thì kẻ ấy sẽ giống như Pháp Hải, chịu sự căm hận và nguyền rủa phổ biến của mọi người.

Đương nhiên, đàn ông có “hèn nhát” đi một chút thì cũng có thể “thông cảm” mà không cần “đồng tình”. Ai bảo hắn sinh ra trong thành Hàng Châu làm chi? Hơn nữa, có một người phụ nữ tuyệt vời như thế yêu thương che chở, còn có gì phải phàn nàn nữa cơ chứ?

Cho nên, câu chuyện như thế chỉ có thể diễn ra ở Hàng Châu, trên cái Tây Hồ đẹp như Tây Thi ấy. Đừng nói là mang nó đặt lên đồng bằng Yến Triệu, cao nguyên Tấn Tần, thảo nguyên Kazakh hay bến tàu Mân Quảng là chuyện hoàn toàn bất khả thi, mà ngay cả khi đặt ở Tô Châu – nơi nổi tiếng sánh ngang với Hàng Châu – cũng không hề thích hợp.

Tô Châu tất nhiên cũng có nước, cũng có cầu, nhưng lại không có Tây Hồ, cũng không có cái “Cầu Gãy” ấy. Tô Châu là tranh thủy mặc, Hàng Châu mới là tranh thiếu nữ. Ở cái chốn Tô Châu ấy, hiếm khi có khả năng xuất hiện một Bạch Tố Trinh dám yêu biết yêu vì yêu mà không tiếc hy sinh tính mạng, cũng chẳng thể có một Thanh xà yêu ghét phân minh trượng nghĩa ngút trời, nhiều lắm thì chỉ có kiểu “tư định chung thân hậu hoa viên” hay “Đường Bá Hổ điểm Thu Hương”.

Điều này đại khái là vì tuy cùng là tính nữ, nhưng cũng có lớn có nhỏ khác nhau. “Trên có thiên đường, dưới có Tô Hàng, Tây Hồ Hàng Châu, đường sông Tô Châu.” Tây Hồ Hàng Châu tuy không rộng lớn bằng Đông Hồ Vũ Xương, nhưng dẫu sao cũng lớn hơn các đường sông và lâm viên ở Tô Châu. Thế nên phụ nữ Tô Châu có tấm lòng nhân hậu, nhưng phụ nữ Hàng Châu lại có thủ đoạn cao cường.

Một vở “Nước ngập Kim Sơn” đã khiến biết bao nhiêu phụ nữ được một phen ngẩng đầu mở mày mở mặt! Ở một đất nước trọng nam khinh nữ, có một thành phố Hàng Châu tôn sùng phụ nữ như thế, thật đáng để vỗ bàn thán phục trầm trồ. Thảo nào Lỗ Tấn tiên sinh lại phải hô to “đáng đời” đối với việc ngọn tháp Lôi Phong sụp đổ!

Hàng Châu để cho phụ nữ tỏa sáng rực rỡ, nhưng Nam Kinh lại khiến phụ nữ phải gánh chịu tiếng ác. Điều này tất nhiên phần lớn là vì dòng sông Tần Hoài ấy.

“Yên lung hàn thủy nguyệt lung sa, dạ bạc Tần Hoài cận tửu gia. Thương nữ bất tri vong quốc hận, cách giang do xướng hậu đình hoa.” Cứ thế này thì Nam Kinh và phụ nữ Nam Kinh có nhảy xuống sông Hoàng Hà cũng không sao rửa sạch nỗi oan.

Trên thực tế, vì các thành phố miền Nam thường bị xem là “tính nữ”, nên trong sáu triều cố đô, số phận và danh tiếng của Nam Kinh và Hàng Châu đều kém xa so với Tây An, Lạc Dương, Khai Phong, Bắc Kinh ở phương Bắc. Bốn triều cố đô lớn của phương Bắc cũng từng ghi nhận những kỷ lục vong quốc, thế nhưng lại không bị xem là tội nghiệt của chính bản thân thành phố, hay bị xem là do “vận hạn” do phụ nữ mang lại gây nên.

Nam Kinh và Hàng Châu thì không được như vậy, chúng bắt buộc phải gánh vác trách nhiệm về sự sụp đổ của các triều đại và các chính quyền yểu mệnh, chí ít là trong dân gian có cách nói như vậy. Giống như việc chúng ta quen thói đùn đẩy trách nhiệm vong quốc lên đầu phụ nữ, sự xui xẻo đen đủi không may mắn của những triều đại cắt cứ một góc và những chính quyền đoản mệnh này cũng bị đổ lỗi là do không đáng được chọn làm nơi đóng đô ở hai thành phố mang hơi hướng đàn bà này.

Chỉ cần so sánh Nam Kinh, Hàng Châu và Khai Phong, sẽ thấy dư luận có đôi khi bất công đến mức nào: Nam Kinh vốn dĩ có câu “thiên xích thiết liên trầm giang đáy, nhất phiến hàng phàn xuất thạch đầu”, Hàng Châu cũng vốn dĩ có câu “noãn phong huân đắc du nhân túy, trực bả Hàng Châu tác Biện Châu”, thế nhưng Khai Phong chẳng lẽ lại không có “cố nạn Tĩnh Khang” hay sao?

“Tĩnh Khang sỉ, do vị tuyết, cự tử hận, hà thời diệt”, ngặt nỗi món nợ này, cuối cùng vẫn bị tính lên đầu Hàng Châu, chẳng dính dáng gì đến Khai Phong cả. Cứ như thể chuyện Tĩnh Khang nhị tông bị bắt làm tù binh không xảy ra ở Khai Phong mà lại xảy ra ở Hàng Châu; cũng như thể vấn đề nghiêm trọng không phải là hai vị hôn quân ấy đã đánh mất giang sơn, mà là đám con cháu nhát gan của họ trốn ở Hàng Châu không chịu tiến thủ không muốn rửa hận tuyết sương.

Hàng Châu vô cớ gánh vác tội danh thay cho Khai Phong, còn khi nhắc đến Khai Phong, điều người ta say sưa bàn tán lại là Bao đại nhân thiết diện vô tư, và Lỗ Trí Thâm nhổ bật cây liễu rủ. Có hai vị hán tử mặt đen ấy tọa trấn ở đó, Khai Phong tuyệt đối không bị mất giá. Chỉ cần một câu quát uy nghiêm “Bao Long Thư ngự tọa tại Khai Phong phủ”, Khai Phong liền hào khí ngút trời, thử hỏi còn ai dám ba hoa chích choè?

Còn Nam Kinh và Hàng Châu thì đành mặc cho người đời chê bai bàn tán, giống như những người phụ nữ xinh đẹp luôn có kẻ này người nọ đến săm soi bình phẩm vậy. Kỳ thực, Nam Kinh không phải mang hơi hướng đàn bà quá nặng, mà là mang hơi hướng văn nhân quá nặng.

Khác với Hàng Châu, Nam Kinh chưa bao giờ là một thành phố mang hương vị phấn son. Chúng ta chỉ có thể nói “lục triều kim phấn, Tần Hoài phong nguyệt”, chứ không thể nói “lục triều chi phấn, Tần Hoài phong nguyệt”.

Nói “lục triều chi phấn”, không những người Nam Kinh không thể chấp nhận, mà chính chúng ta khi nói ra hay nghe vào cũng cảm thấy gượng gạo. Kim phấn kỳ thực cũng chính là chi phấn (phấn son). Thế nhưng dùng chữ “kim” (vàng) vào thì lại có thêm vài phần khí phách dương cương, bớt đi vài phần vị đàn bà.

Giống như từ “căn quắc” (khăn tang khắn đầu của phụ nữ), vốn chỉ khăn trùm đầu và trang sức cài tóc của phụ nữ, cũng giống như “phấn đái”, đều dùng trang phục để chỉ thay cho phụ nữ, thế nhưng “căn quắc” lại cứng cỏi hơn “phấn đái” một bậc.

Nam Kinh không mang quá nhiều hơi hướng đàn bà, mà lại nặng hơi hướng văn nhân. Phương Nam từ xưa đến nay xuất hiện rất nhiều tài tử, mà tài tử thì phần lớn lại thích Nam Kinh, dẫu cho những tài tử ấy vốn không phải là người Nam Kinh. Điều này đại khái có liên quan đến cái gọi là “nhân vật sáu triều” và “phong độ Ngụy Tấn”.

Đối với văn nhân mà nói, tự do tản mạn, lông bông lêu lổng, không phải lo cơm áo cũng chẳng cần phải gánh vác trách nhiệm, lại còn có thể bàn luận những đạo lý thâm sâu huyền ảo, phát biểu những lời oán thán căm ghét đời, sướng hơn bất cứ thứ gì trên đời.

Nam Kinh chính là nơi có thể đáp ứng tốt nhất nhu cầu tâm lý này của họ, thế nên các văn nhân đều rất thích Nam Kinh. Nam Kinh, kỳ thực là nơi có nhiều hy vọng trở thành một thành phố nho nhã nhất.

Hơi hướng văn nhân vừa nặng, thì “vương khí” liền chẳng còn mấy. Sĩ phu mưu phản, ba năm chẳng thành. Đừng nói là tranh giành thiên hạ ở Trung Nguyên, cho dù là giữ gìn một nửa giang sơn ấy thôi, cũng chẳng phải chuyện dễ dàng gì.

Chuyện ở Trung Quốc rất thú vị. Cùng là chiến tranh, đánh về hướng nào thì cách gọi lại khác nhau: Nam hạ, Bắc phạt, Đông tiến, Tây chinh. Quân miền Nam đánh miền Nam luôn gian nan như thế, còn quân miền Bắc hạ miền Nam thì lại tựa như húp cháo loãng, húp sùm sụp là trôi tuột xuống đáy.

Thế nên Nam Kinh và Hàng Châu, luôn ở vào một vị thế bị đánh đòn. Trên thực tế, chính quyền đầu tiên được thành lập ở Nam Kinh là Đông Ngô, suýt chút nữa đã bị chính người sáng lập ra nó đánh mất.

“Đông phong bất dữ Chu Lang tiện, Đồng Thảo thâm cung tỏa Nhị Kiều”, chẳng phải rất hiểm nghèo sao? Thế nhưng, tránh được mùng một, không tránh được ngày rằm. Tôn Hạo cuối cùng vẫn tự mình giơ chiếc cờ trắng nhỏ trên thành Thạch Đầu.

“Hạ Tôn Hạo tam phần quy nhất thống”, một bộ tác phẩm Tam Quốc vốn có thể để cho người miền Nam tranh giành thiên hạ ở Trung Nguyên, cứ thế kết thúc trong sự tủi hổ, chỉ để lại một giai thoại “sanh tử đương như Tôn Trọng Mưu”.

Ngặt nỗi những kẻ lập nên chính quyền ở Nam Kinh, hình như chẳng có mấy ai giống Tôn Quyền. Thế là Nam Kinh sau đó cứ liên tiếp cống hiến cho lịch sử Trung Quốc những vị vua vong quốc, hơn nữa trong số đó không ít người là tài tử.

“Tối thị thương hoàng từ miếu nhật, giáo phường do tấu biệt ly ca, huy lệ đối quan nga.” Không phải tài tử, làm sao viết nổi những tuyệt tác như thế?

Trên thực tế Nam Kinh cũng là một thành phố từng trải qua bao phen binh đao, hơn nữa những trận chiến bảo vệ Nam Kinh hình như chưa từng trở thành một hình mẫu thành công trong lịch sử quân sự, ngược lại những đoạn tường thành đổ nát những chốn đình đài cũ kỹ ấy lại liên tiếp trở thành đối tượng để văn nhân mặc khách hoài niệm cảm thán.

Hoài cổ ở Nam Kinh là thích hợp nhất, mà những nơi đáng ghé thăm nhất lại chính là những khu lăng viên ấy: Nam Đường nhị lăng, Minh Hiếu lăng, Tôn Trung Sơn lăng, chùa Bàn Khẩu, Vũ Hoa Đài. Có đôi khi bạn sẽ cảm thấy những khu lăng viên đẹp nhất của Trung Quốc đều tập trung ở Nam Kinh, điều này khiến chúng ta khi bước chân vào Nam Kinh sẽ có một cảm giác trang nghiêm, đồng thời cũng sẽ có một cảm giác bi tráng.

Tất nhiên Nam Kinh cũng từng có thời kỳ huy hoàng và những chiến tích anh hùng, thế nhưng người ta lại thường không thể ghi nhớ nổi.

“Ngô Sở địa, Đông Nam tố; anh hùng sự, Tào Lưu địch. Bị tây phong xuy tẫn, liễu vô trần tích.” Thứ lưu lại chỉ có ca múa gảy đàn, văn chương từ phú, là truyền thuyết về ngõ Ô Y và câu chuyện về chiếc quạt hoa đào, cùng với vẻ phong lưu nho nhã “vì yêu văn chương lại chuộng hoa”.

Hơi hướng văn nhân mang chút vị đàn bà đã che lấp đi khí phách anh hùng, khiến Nam Kinh có chút “anh hùng khí đoản, nhi nữ tình dài”, đôi khi còn mang thêm chút u sầu.

Tính cách của Trùng Khánh cũng phức tạp không kém. Là một thành phố miền Nam lại nằm ven nước, Trùng Khánh thoạt nhìn có vẻ nên là “tính nữ”. Huống chi lại có câu nói Trùng Khánh là một “nửa đời xuân sắc”.

Thế nhưng, với tư cách là một thành phố núi ở Tây Nam, nó lại giống Quý Dương, mang những đặc trưng của tính nam. Đặc biệt là khi so sánh với Thành Đô, đặc trưng này lại càng trở nên rõ rệt hơn.

“Cục cưng Trùng Khánh cùi chỏ (nắm đấm) cứng, em gái Thành Đô cái miệng xảo.” Đại diện cho Thành Đô là những cô em gái dẻo miệng sắc sảo, đại diện cho Trùng Khánh lại là những đứa con trai thượng võ thích đánh nhau, sự khác biệt nam nữ đã vô cùng rõ ràng.

Trên thực tế tính cách của người dân hai nơi cũng không giống nhau. Dân tính Thành Đô mềm mỏng nhu mì còn phong cách người Trùng Khánh lại hào sảng thẳng thắn.

Người Thành Đô cảm thấy người Trùng Khánh quá thô lỗ, người Trùng Khánh thì lại chướng mắt với nhịp sống chậm chạp và sự câu nệ lễ nghĩa rườm rà của người Thành Đô.

Xếp Trùng Khánh vào hàng “gái cay”, có lẽ là rất thích hợp. Trên thực tế, đặc điểm của thành phố Trùng Khánh này là “cay xè” hoặc “nóng bỏng” chứ không phải “bùng nổ”. Món “lẩu cay tê” nổi tiếng chính là phát minh của người Trùng Khánh, sau đó mới thịnh hành khắp Tứ Xuyên và lan ra toàn quốc.

Ở bất kỳ thành phố nào trong nước, chỉ cần nhìn thấy tấm biển hiệu “Lẩu sơn thành”, chúng ta lập tức sẽ liên tưởng ngay đến Trùng Khánh. Trùng Khánh cũng giống y như nồi lẩu này: vừa mới tiếp xúc, vị cay xè khiến người ta kêu la oai oái không thôi. Thế nhưng, từ từ rồi, sẽ cảm thấy “vị ngon tuyệt cú mèo”, đồng thời sẽ cảm nhận được một thứ tình cảm dịu dàng.

Một thành phố như thế, bạn bảo là mang tính nam hay tính nữ đây?

Bốn, Rốt cuộc chúng ta muốn đọc cái gì?

Kỳ thực, việc phân chia các thành phố thành “thành phố mang tính nam” và “thành phố mang tính nữ”, suy cho cùng cũng chỉ là một cách nói mang tính văn học mà thôi, thậm chí chỉ là một thứ cảm giác mơ hồ, chứ không phải và không thể là một kết luận khoa học.

Chẳng hạn như, Hàng Châu không những có mộ Tiểu Thanh, mà còn có lăng mộ của Nhạc vương; không những từng sản sinh ra Tô Tiểu Tiểu với nhan sắc tuyệt trần, mà còn từng sản sinh ra Vu Khiêm – người mang một bầu chính khí, thà rằng tan xương nát thịt cũng nhất định phải “lưu lại sự trong sạch ở giữa nhân gian”. Người Hàng Châu từ xưa đã nổi tiếng với danh hiệu “Hàng thiết đầu” (đầu sắt Hàng Châu), sự cứng cỏi của họ vì thế cũng có thể tưởng tượng được. Huống chi lại còn có triều cường Tiền Đường.

“Lỗ trào nhi tại thuyền đầu lập, thủ bả hồng kỳ kỳ bất thấp”, há chẳng phải là khí phách nam nhi đó sao?

Tương tự, câu thơ quen thuộc đến mức ai cũng nằm lòng “Trường An nhất phiến nguyệt, vạn hộ đảo y thanh, thu phong xuy bất tẫn, tổng thị ngọc quan tình”, chẳng lẽ lại không phải là sự dịu dàng nữ tính của Tây An hay sao?

Rõ ràng, những mỹ từ như “thành phố mang tính nam” hay “thành phố mang tính nữ” suy cho cùng cũng chỉ là chuyện “nói càn cho vui” rồi lại “nghe càn cho sướng” mà thôi, không thể coi là thật được, và rất dễ bị chứng minh là sai lệch.

Cho nên, những cách nói này chuẩn xác hay không, chúng ta có thể tạm thời gác lại không bàn tới, cũng có thể mỗi người giữ một ý kiến riêng.

Nhưng thành phố giống như con người, thì chắc chắn là không có vấn đề gì. Tôi thậm chí còn cho rằng thành phố cũng giống như con người, đều có “mùi cơ thể”. Cái mùi cơ thể này, chính là “hương vị văn hóa” của thành phố. Những ai nhạy cảm, chỉ cần bước vào một thành phố nào đó, là ngay lập tức có thể ngửi thấy.

Cho nên, đọc thành phố, cũng chính là đọc con người. Thành phố không chỉ là nhà cửa và đường phố, cửa tiệm và tường thành. Nếu không có con người, thì dù thành phố có đẹp đến đâu đi nữa, cũng chẳng qua chỉ là một “thành phố chết”, thì có gì hay mà đọc chứ?

Thế thì, con người trong thành phố có cái gì để đọc?

Thứ có thể đọc chính là “cách sống” của họ.

Thành phố là không gian sinh tồn của con người. Không gian sinh tồn này, do vị trí địa lý, môi trường xung quanh, kiến trúc đường phố, truyền thống lịch sử và bầu không khí nhân văn của mỗi thành phố cấu thành nên.

Do đó, con người ở các thành phố khác nhau sẽ có những cách sống khác nhau, tức là phong cách sống; cũng có những cá tính khác nhau, tức là tính cách văn hóa. Chẳng hạn như người Bắc Kinh đại khí, người Thượng Hải tinh ranh, người Hàng Châu nhàn nhã, người Thành Đô phóng khoáng, người Vũ Hán thẳng thắn, người Hạ Môn ấm áp v.v. Đây, chính là điều mà những người đọc thành phố như chúng ta đặc biệt quan tâm.

Phong cách sống và tính cách văn hóa, là hai thứ có quan hệ nhân quả lẫn nhau. Chẳng hạn như, người Bắc Kinh đại khí, thế nên người Bắc Kinh sống vừa tiêu sái lại vừa cẩu thả. Trước kia, đậu phụ thối ăn kèm bánh áp chảo, thêm một nồi canh bắp cải nấu vỏ tôm khô, đã là bữa ăn ngon.

Nếu miếng đậu phụ thối ấy là của hiệu Vương Trí Hòa, bên trên lại nhỏ thêm vài giọt dầu mè, thì quả thực có thể dùng để đãi cả cô cô cô bác bác rồi. Bây giờ, thì chỉ cần một gói mì tôm, hai cây xúc xích heo, là có thể giải quyết xong một bữa.

Nếu trong chốc lát mà tìm không ra nước sôi để ngâm mì, cứ thế gặm mì tôm sống uống với nước lã, cũng có thể chống chế qua bữa. Nhưng, ngay cả một lối sống đơn giản như thế này, cũng không thiếu niềm vui. Người Bắc Kinh rất biết “tìm niềm vui”.

“Chân tường đàn” và “sân nhỏ cây hòe” đều là “đất lành”, “hét lên một tiếng” và “Đinh nhất tiếng” đều là “niềm vui”, hơn nữa càng được đông đảo mọi người cổ vũ bao nhiêu, thì thần sắc lại càng thản nhiên bấy nhiêu (không phải giả vờ đâu nhé).

Cho dù chẳng qua chỉ là củ cải muối chấm bánh ngô, hay mì sốt tương chay trộn dưa leo sợi, họ cũng có thể ăn một cách vô cùng ngon lành thú vị. Không có trái cây á? Củ cải “Tâm Mỹ” (Lòng đỏ) ngon tuyệt cú mèo.

Vào những ngày đông giá rét tháng chạp, khoét một lỗ nhỏ trên chóp củ cải trắng lớn, nhét một hạt rau vào trong đó, rồi tưới chút nước lên, đợi cho mầm non nhú lên, xanh mướt treo lơ lửng trong nhà, những ngày tháng thô ráp thiếu thốn bỗng chốc trở nên ngập tràn thi vị thú vui.

Cách sống của người Thượng Hải lại khác hẳn. Người Thượng Hải tinh ranh, cho nên người Thượng Hải sống rất tinh tế và nhỏ nhắn. Nhà ở của họ phần lớn diện tích không lớn, nhưng công năng lại vô cùng đầy đủ.

Không ít đồ đạc trong nhà đều là loại đa năng, hơn nữa được bài trí vô cùng vừa vặn, vừa không chiếm chỗ lại vừa so le có thứ tự, rõ ràng là đã trải qua quá trình thiết kế vô cùng tỉ mỉ.

Quần áo cũng vừa đủ không thừa không thiếu. Sẽ không có chuyện nhiều đến mức mặc không hết, nhét đầy đáy rương, hay đến mùa xuân sang không có chỗ phơi phóng, cũng chẳng đến nỗi thiếu trước hụt sau, biến thành cảnh chẳng có bộ cánh nào đàng hoàng để diện khi ra đường.

Dù sao thì bốn mùa trong năm, lúc nào cũng có thể trưng diện một bộ trang phục lịch sự. Những bộ quần áo này cũng không nhất thiết phải đi mua. Không ít các bà nội trợ hoặc các ông chồng đảm đang đều là những thợ mộc tay nghề cao.

Tấm vải đủ để người khác may hai chiếc quần, họ có thể cắt ra được ba chiếc, mà kiểu dáng lẫn công nghệ may vá thì đều đạt trình độ chuyên nghiệp cả.

Ăn uống tất nhiên cũng không hề cẩu thả. Ngay cả những gia đình bình thường sống qua ngày, mỗi bữa ăn cũng phải “nấu mấy món nhỏ để nhấm nháp”, hơn nữa có cả món mặn lẫn món chay, dinh dưỡng đầy đủ.

Cứ cách ba năm năm bữa, họ lại ra phố, tìm một quán nước nóng lạnh nằm ở góc khuất (vậy nên giá cả cũng rẻ hơn) để uống một ly cà phê nhỏ hoặc ăn một phần đá bào; hoặc là ghé vào một quán nhỏ sạch sẽ mà kinh tế gọi vài món nhắm, uống một ly bia; hoặc là nhân lúc đi dạo phố, mua một miếng bánh kem nhỏ hoặc một quả táo vừa đi vừa ăn.

Tiền tiêu chẳng bao nhiêu, nhưng vẫn tận hưởng trọn vẹn cuộc sống đô thị, vừa vui vẻ vừa thực tế, gọi là “tiểu lạc huệ” (niềm vui nhỏ kinh tế).

Rõ ràng, kiểu sống này của người Thượng Hải, người Bắc Kinh hoàn toàn chướng mắt. Cái gì mà “tiểu lạc huệ”? Cứ như là “trò chơi gia đình” ấy.

Tương tự, kiểu sống của người Bắc Kinh, người Thượng Hải cũng chẳng thèm ngó ngàng. “Tìm niềm vui á?” “Tự tìm niềm vui trong nghèo khó” chứ gì!

Đây chính là sự khác biệt giữa thành phố này với thành phố khác, sự khác biệt này, nói cho cùng, chính là sự khác biệt về văn hóa. Văn hóa là gì? Văn hóa chính là phương thức sinh tồn và phát triển của loài người. Nói toẹt ra, chính là “cách sống”.

Mỗi con người khác nhau có một cách sống khác nhau, mỗi thành phố khác nhau cũng có một cách sống khác nhau. Những cách sống này, cấu thành nên văn hóa.

Đọc thành phố, cũng chính là đọc con người, đọc văn hóa.

Lấy cái gọi là “tiểu lạc huệ” ra mà nói, vốn dĩ là phương ngôn vùng Giang Chiết, nghĩa gốc chỉ niềm vui ăn uống thường ngày của người dân thường bình thường. Ăn uống thường ngày mà, huống chi lại là của dân thường, đương nhiên không phải là ăn uống linh đình xa hoa, chẳng qua chỉ là gà ngâm nước mắm tôm, cá diếc nướng hành, rau tần đậu phụ khô, đậu Hà Lan xào măng cải chua, hoặc thậm chí chẳng qua chỉ là đậu tằm rang muối, đậu phộng rang, thêm một ly rượu cũ, hơn nữa tuyệt đối không phải là Moutai hay XO, cho nên mới gọi là “tiểu” (nhỏ).

Thế nhưng nhỏ thì nhỏ thật, niềm vui lại vô cùng tận, thú vị lại ngập tràn. Hơn nữa lại kinh tế mà không tốn kém, cho nên mới gọi là “tiểu lạc huệ”.

Cố nhà văn Uông Tăng Kỳ viết thành “tiểu lạc vị”. Người vùng Giang Chiết khi nói chuyện, chữ “huệ” và chữ “vị” phát âm lẫn lộn, mà viết là “tiểu lạc vị”, đại khái là vì nó thể hiện chủ yếu ở phương diện ăn uống chăng?

Dẫu là vậy đi nữa, tôi cho rằng không thể gọi là “tiểu lạc vị” được, mà nên gọi là “tiểu lạc vị” (hương vị niềm vui nhỏ). Bởi vì thứ mà nó theo đuổi, không phải là “sự no nê của cái bụng”, mà là “niềm vui của cái miệng”, thứ đem lại sự khoái lạc chính là cái miệng chứ không phải cái dạ dày, đó là cảm giác tự đắc tìm thấy niềm vui và ngon miệng khi nhấm nháp từng ngụm trà nhỏ từng món ăn nhắm từng ngụm rượu nhỏ, sao lại có thể gọi là “tiểu lạc vị” cho được?

Cái gọi là “tiểu lạc vị” hay “tiểu lạc vị” vốn đã sớm có từ lâu ở vùng Giang Chiết, khi đến tay người Thượng Hải thì đã biến thành “tiểu lạc huệ” chính hiệu con hươu con nai.

“Tiểu lạc vị” của người Giang Chiết, phần lớn vẫn mang dư vị niềm vui điền viên của xã hội nông nghiệp; còn “tiểu lạc huệ” của người Thượng Hải, lại là đời sống đô thị của xã hội hiện đại.

Tương tự, không phải mọi sự tận hưởng cuộc sống đô thị đều có thể gọi là “tiểu lạc huệ”. Chẳng hạn như, đến vũ trường “Paramount” vung tay quá trán ném tiền qua cửa sổ, thì không phải; ghé vào các quán cóc ven đường cắn răng ăn tạm một tô mì dương xuân để giải quyết bữa ăn, đương nhiên cũng không tính.

Lý do không tính cũng rất đơn giản, trường hợp trước thì quá “lớn”, còn trường hợp sau lại chẳng có lấy chút “niềm vui” nào đáng kể.

Rõ ràng, cái gọi là “tiểu lạc huệ”, bắt buộc phải là vừa “nhỏ” lại vừa “vui”. Nói chung, nó phải có mấy đặc điểm sau đây.

Thứ nhất là nhỏ, chính là “việc nhỏ”, “chuyện vặt”; thứ hai là tinh tế, uống trà bát bảo quán cóc thì không tính; thứ ba là bắt buộc phải thuộc về sự thụ hưởng vật chất, “hét lên một tiếng” cũng không tính; thứ tư thì bắt buộc phải là kết quả của việc tính toán lên kế hoạch sắp xếp một cách tỉ mỉ, là sự tận hưởng với mức chi phí ít nhất có thể đạt được mức hưởng thụ nhiều nhất hoặc tốt nhất có thể, chẳng hạn như chất lượng vừa cao kiểu dáng lại vừa nhiều mà giá cả lại còn rẻ v.v.

Cho nên, việc không cần suy nghĩ đắn đo mà mua ngay một con gà quay về xé ăn ngấu nghiến không được tính là “tiểu lạc huệ”, dùng số tiền tương đương (thậm chí ít hơn) để vừa ăn được một đĩa nhỏ gà luộc chặt, lại vừa ăn được mấy đĩa rau củ có cả mặn lẫn chay, kèm thêm một ly nhỏ nước ngọt Coca hoặc bia, mới chính là “tiểu lạc huệ” chính hiệu.

Ở đây, nguyên tắc thứ tư là quan trọng nhất. Nếu ăn uống (hoặc vui chơi, ăn mặc) dẫu có ngon lành đến mấy, nhưng tiền bạc lại tiêu tốn quá nhiều, bị “chém đẹp” một vố, trở thành “con gà béo”, trong lòng “tức tối đến phát điên”, thì còn vui vẻ vào đâu được nữa?

Nguyên tắc thứ tư là quan trọng nhất, còn bởi vì nó chính là điểm cốt yếu khiến “tiểu lạc huệ” của người Thượng Hải khác với “tiểu lạc vị” của người Hàng Châu hay người vùng Giang Chiết khác.

Hàng Châu có câu ca dao dân gian rằng: “Công nhân chú chú, ốc sên mút mút (phát âm là “súc”); nông dân bá bá, chân gà bẻ bẻ”, chính là kiểu “tiểu lạc vị” tiêu biểu của Hàng Châu.

Mút ốc sên, bẻ chân gà, là những việc rất tốn thời gian, thế nhưng niềm vui lại nằm chính ở đó – chỉ một chút đồ ăn ít ỏi đó thôi, chỉ cần bạn chéntu từ từ, nhấm nháp thật tỉ mỉ, nhấm nháp đến độ tinh tế nhất, thì chẳng khó khăn gì để nếm ra được cái vị tươi ngon.

Hương vị này vừa là của món nhắm ly rượu cũ, mà hơn thế nữa lại là của nhân đời người. Đời người sống ở trên đời, giống như vị khách qua đường vội vã, điều hiếm có chính là sự tự tại và nhàn nhã ấy.

Mút ốc sên một chút, bẻ chân gà một chút, chính là sự tự say sưa đối với cuộc đời nhàn nhã. Và cũng chính trong sự thảnh thơi tự tại ấy, mọi sự ồn ào náo nhiệt của chốn bụi trần, mọi tang thương của thế đạo, đều bị quên sạch sành sanh – đúng như câu nói “rượu ngon ngày nào cũng say, Chủ tịch Mao muôn năm muôn năm muôn muôn năm”, người Hàng Châu ngày nào sống cũng có hương có vị, thế nên vẫn cứ gọi là “tiểu lạc vị” thì hay hơn.

“Tiểu lạc vị” của Hàng Châu lấy sự tự tìm niềm vui cho mình và không tranh giành với đời làm tôn chỉ, rõ ràng là hoàn toàn khác biệt với sự tính toán sắp xếp lên kế hoạch tỉ mỉ của “tiểu lạc huệ” ở Thượng Hải.

Điều này khá tương đồng với “kiểu tìm niềm vui” của người Bắc Kinh. “Kiểu tìm niềm vui” của người Bắc Kinh, cũng là một hình thức tận hưởng đối với cuộc đời, cũng là một sự tự tìm niềm vui và không tranh giành với đời.

Chơi chim, nghe hát, chơi cờ, chăm sóc hoa cỏ, không câu nệ đồ vật tốt xấu, cũng chẳng màng thắng thua được mất, thứ mà họ theo đuổi chính là sự tùy ý, tự tại, vừa ý, thoải mái, thứ mà họ coi trọng chính là cảm giác thảnh thơi tự tại và thanh tao nhã nhặn khi làm những việc ấy, chính là tâm cảnh và thú vui đó.

Trong mắt người Bắc Kinh, “niềm vui” có ở khắp mọi nơi, chỉ cần xem bạn có biết “tìm” hay không. Rõ ràng, điều này hoàn toàn trùng khớp với thái độ nhân sinh “một ngụm ăn một ngụm uống, một cơn say một giấc tỉnh, một ngọn đồi một khe suối cũng phong lưu” của người Hàng Châu.

Điều này cũng chẳng có gì lạ. Bắc Kinh và Hàng Châu, dẫu sao thì cũng đều là những thành phố điền viên của Trung Quốc thuần phác, hơn nữa lại là những cố đô văn hóa có lịch sử từ ngàn năm nay. Những thành phố như thế, luôn mang theo chút tản mác và nho nhã. Con người ở chốn này, cũng luôn dễ dàng nhìn thấu và xem nhẹ lịch sử cùng nhân đời, từ đó trở nên tâm bình khí hòa, phớt đời và an phận thủ thường.

Chỉ có điều, vì nguyên nhân lịch sử và địa lý, bình dân Bắc Kinh mang nhiều “khí phái kinh đô” và “hào khí Yến Triệu” hơn, còn bình dân Hàng Châu thì không tránh khỏi vương vấn chút “dư vận Ngô Việt” và “phong độ Ngụy Tấn” mà thôi.

Thượng Hải lại không giống như vậy. Thượng Hải không phải là "thành phố điền viên", thế nên không có cái vẻ "thờ thược, thảnh thơi" đó; Thượng Hải cũng không phải là "cổ thành văn hóa", cho nên khó mà có được cái nét "tao nhã" ấy. Thượng Hải là một thành phố thương mại hiện đại đông đúc, ồn ào, muôn màu muôn vẻ lại chênh lệch giàu nghèo rõ rệt. Người Thượng Hải phần lớn là những thị dân sống trong một thành phố như thế, vừa bị cám dỗ bởi sự xa hoa hưởng lạc lại vừa bị quấy rầy bởi sự nghèo khó túng quẫn. Môi trường sinh tồn của họ kém hơn người Bắc Kinh rất nhiều, nhưng yêu cầu cuộc sống của họ lại cao hơn người Bắc Kinh rất nhiều, bởi vì sự cám dỗ vật chất mà họ phải chịu đựng cũng lớn hơn người Bắc Kinh rất nhiều. Điều này khiến họ càng chú trọng đến nội dung và chất lượng cuộc sống thực tế, đồng thời cũng ép họ phải tính toán chi li, cố gắng hết sức tìm mẹo mực, khoét lỗ hổng, đi đường tắt, nhặt món hời, trở nên vô cùng tinh ranh, khôn khéo. Có thể nói, hơn một nửa dân số Thượng Hải là thị dân nhỏ bé, hầu như đều sống theo cách này, mà công tác quản lý đô thị cũng như dịch vụ thương mại của Thượng Hải cũng rất sẵn lòng tạo sự thuận tiện cho lối sống này, ví dụ như phát hành tem lương thực loại nửa lạng, quà vặt có thể mua ghép đôi, kem dưỡng da có thể mua lẻ v.v. Những cách làm này bảo đảm cho những thị dân có thu nhập thấp bé cũng có thể sống một cuộc sống thuận tiện, thiết thực, thoải mái mà vẫn giữ được thể diện, hơn nữa lại còn tao nhã chẳng kém gì thành phố của họ.

Đương nhiên, muốn có được một cuộc sống như thế, cũng có một điều kiện, đó chính là bắt buộc phải "tinh khôn". Trên thực tế, mỗi người Thượng Hải đều hiểu rõ, chỉ có dựa vào sự thông minh tài trí và sự tháo vát tinh ranh của cá nhân, thì mới có thể mưu cầu một cuộc sống tốt nhất có thể trong xã hội này, và mới có thể sống một cách thuận buồm xuôi gió ở xã hội này. Cái gọi là "tiểu nhạc huệ" (chút niềm vui nhỏ), chính là sự tự thưởng thức đối với trạng thái thuận buồm xuôi gió ấy. Nhân tiện phải nói thêm, lối sống này ở Thượng Hải thậm chí còn có thể nhận được sự tôn trọng của người khác. Một người bạn Thượng Hải của tôi kể cho tôi nghe, nhà hàng Tây nổi tiếng nhất Thượng Hải là "Hồng Phòng Tử" có một vị khách quen, mỗi lần gọi các món ăn và điểm tâm đều tốn rất ít tiền, đích thị là "tiểu nhạc huệ". Thế nhưng các bồi bàn ở đó lại vô cùng kính trọng ông ấy, phục vụ cũng cực kỳ chu đáo. Người Thượng Hải chẳng phải rất "thực dụng, hám lợi" sao, làm sao lại tôn trọng một người không có tiền hoặc không nỡ tiêu tiền chứ? Không sai, người Thượng Hải có lẽ rất để ý xem bạn có tiền hay không, nhưng họ càng coi trọng sự "tinh khôn", càng tôn trọng sự "sành sỏi". Trên thực tế, một người ngoại tỉnh tiêu tiền phóng khoáng bừa bãi, ở Thượng Hải là không thể có được sự tôn trọng thực sự. Anh ta chỉ bị coi là "kẻ ngốc" rồi bị người Thượng Hải cười nhạo sau lưng mà thôi.

Rõ ràng, "tìm niềm vui" của người Bắc Kinh, hay "tiểu nhạc huệ" của người Thượng Hải, hoặc "tiểu vị thú" của người Hàng Châu, đều là cách sống của những người bình thường có thu nhập ít ỏi, gia cảnh không mấy khá giả, túi tiền không mấy dư dả mà lại muốn sống tốt hơn một chút, đó là một sự bổ sung và điều tiết đối với cuộc sống đơn điệu nghèo nàn. Tóm lại, chúng đều là "tận hưởng nhân sinh", và đều là sự thưởng thức đối với "lối sống" của chính mình. Điểm khác biệt nằm ở chỗ, người Bắc Kinh thưởng thức sự "phóng khoáng" của chính mình, người Thượng Hải thưởng thức sự "tinh khôn" của chính mình, còn người Hàng Châu thưởng thức sự "nhàn nhã" của chính mình. Người Bắc Kinh sống dưới chân thiên tử, gốc rễ hoàng thành, ở trên mảnh đất một mẫu ba phân của vạn tuế gia, cảnh tượng gì mà chưa từng thấy? Nào đâu để ý đến chuyện cuộc sống thô kệch hay tinh tế, lại chẳng thể tìm thấy niềm vui ở nơi nào? Người Thượng Hải là những thị dân nhỏ bé trong đại đô thị mang tính quốc tế, thế giới bên ngoài thì rực rỡ muôn màu, ngày tháng ở nhà lại vô cùng bất đắc dĩ, không tính toán thì cũng phải tính toán, không tinh ranh thì cũng phải tinh ranh. Huống hồ cơ hội lại tương đối bình đẳng, cạnh tranh lại tương đối công bằng, người dại dột đến đâu, lâu dần rồi cũng được mài giũa ra thôi. Còn về người Hàng Châu ấy à, khỏi phải bàn, "Trên có thiên đường, dưới có Tô Hàng", còn ai có thể gần gũi với tự nhiên hơn họ, biết tận hưởng cuộc sống hơn họ? Lại còn ai có thể uể oải, thong thả hơn họ nữa chứ? Không giống, chính là không giống đâu!

Thậm chí ngay cả sự bất lực ẩn giấu đằng sau ba loại lối sống này, cũng không giống nhau. Nói toẹt ra, tầng lớp bình dân Bắc Kinh là thấy cung điện vương phủ quá nhiều, lại không vào nổi, đành phải đến chân tường đàn miếu để "tìm niềm vui"; còn thị dân Thượng Hải thì nhìn thấy cảnh đèn hoa rực rỡ quá nhiều, lại không có được, đành phải tự mang lại cho mình chút "tiểu nhạc huệ". Về phần bách tính Hàng Châu, sống ở "thiên đường trần gian", nhưng ngày tháng chưa chắc đã thực sự dễ chịu như thế, nên đành phải "làm đạo tràng trong vỏ ốc sên, làm thần tiên trong chén rượu nhỏ". Có thể nói rằng, việc "tìm niềm vui" của người Bắc Kinh là tìm chút niềm vui trong cái khổ, "tiểu vị thú" của người Hàng Châu là tranh thủ sự nhàn rỗi trong lúc bận rộn, còn "tiểu nhạc huệ" của người Thượng Hải lại là điều tiết và làm phong phú cuộc sống của chính mình một cách thiết thực. So sánh mà nói, người Thượng Hải "thực tế" hơn, còn người Bắc Kinh và người Hàng Châu "mang tính thẩm mỹ" hơn; người Thượng Hải "hiện đại" hơn, còn người Bắc Kinh và người Hàng Châu "truyền thống" hơn.

Đây là sự khác biệt giữa người với người, cũng là sự khác biệt giữa thành phố với thành phố.

Cho nên, đọc thành phố, cũng giống như đọc một con người vậy. Bạn muốn tìm hiểu một người, thì phải coi anh ta như một con người giống như mình, lấy lòng mình suy bụng người để kết bạn với anh ta. Tìm hiểu một thành phố cũng vậy. Mục đích tôi viết cuốn sách "Đọc thành phố ký" này cũng nằm ở đây: Tôi muốn thông qua cuốn sách này, giống như tìm hiểu những người bạn của mình để tìm hiểu những thành phố mà tôi đã từng đặt chân tới. Đương nhiên, cũng muốn kết bạn với những con người đang sinh sống ở những thành phố này.

Vậy thì, chúng ta hãy bước vào thành phố thôi.