Thâm Quyến là đặc khu.

Thâm Quyến trẻ trung tràn đầy hơi thở thanh xuân.

Thâm Quyến không nghi ngờ gì chính là thành phố trẻ nhất Trung Quốc. Nó chỉ mới khoảng hai mươi tuổi "tuổi thành phố", độ tuổi trung bình của cư dân ở đây cũng chỉ ngoài hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi. Dạo bước trên đường phố và các khu dân cư ở Thâm Quyến, bạn không thể thấy được những thành quách cổ kính, những cửa hiệu cũ kỹ, ngõ nhỏ hẹp, tường vách đổ nát, những ngôi nhà cũ phủ đầy dây leo, những ngôi miếu với tùng bách rợp bóng, những gã nhàn rỗi không việc gì làm hay những cụ già thong dong bước đi như ở các thành phố khác; mà ở đây chỉ có những đại lộ mới tinh, những tòa nhà cao vút, xe cộ tấp nập không ngớt và những gương mặt trẻ trung. Trên những gương mặt trẻ trung này, bạn có thể đọc được sự tự tin và quả cảm, những hy vọng và khao khát, sự kiên định và bền bỉ, sự mạnh mẽ và nhanh nhẹn; cũng có thể đọc được sự mệt mỏi và mông lung, phiền não và gian khổ, thất vọng và uất ức, nhưng sẽ không bao giờ thấy được vẻ già nua lụ khụ.

Sự trẻ trung như thế này, giữa vô số thành phố ở Trung Quốc, hiển nhiên là độc nhất vô nhị. Sự độc nhất vô nhị này khiến Thâm Quyến có một sức hút đặc biệt, đồng thời cũng khiến cho việc diễn giải về Thâm Quyến của chúng ta trở nên khá khó khăn. Thâm Quyến dù sao cũng từng là "một tờ giấy trắng", và "bức họa mới nhất đẹp nhất" kia cũng chỉ vừa mới được vẽ ra. Bức họa vừa mới được vẽ ra đương nhiên sẽ có cảm giác tươi mới, nhưng liệu có đáng để đọc hay không lại là một vấn đề. Nếu nói những thành phố lịch sử văn hóa nổi tiếng giống như rượu cũ ủ lâu năm, thì những thành phố mới nổi lại có khả năng giống như đồ uống đóng lon. Thành phố quá trẻ giống như đứa trẻ quá nhỏ, cuốn sách quá mỏng và câu chuyện quá ngắn, liệu có thể có bao nhiêu nội dung đáng suy ngẫm?

Thâm Quyến không đáng đọc như Bắc Kinh, Thượng Hải, cũng chẳng dễ đọc như chúng. Bắc Kinh có cổng thành, Thượng Hải có Bến Thượng Hải; Bắc Kinh có ngõ hẻm, Thượng Hải có hẻm nhỏ. Ngắm cổng thành, len lỏi qua ngõ hẻm, vừa đi vừa ăn hồ lô ngào đường hoặc củ cải thay lê, lắng nghe tiếng Bắc Kinh trong trẻo như dưa chuột non, bạn sẽ thấy mình nhanh chóng hòa nhập vào thành phố Bắc Kinh. Dạo Bến Thượng Hải, đi trong những con hẻm nhỏ, vừa nhận diện các tô giới cũ và chung cư cũ, vừa lắng nghe người Thượng Hải dùng tiếng Thượng Hải thẳng thắn trả giá nhanh thoăn thoắt, bạn sẽ nhanh chóng cảm thấy mình đang đặt chân ở Bến Thượng Hải. Bắc Kinh và Thượng Hải, trong tâm trí bạn là những hình ảnh cảm tính cụ thể, cũng là sống động tươi mới, lại còn có hình tượng rõ nét. Tất nhiên, khi bạn đứng trên cầu vượt dành cho người đi bộ ở Thái Ốc Vi trên đường Thâm Nam Trung, một bên là tòa nhà Địa Vương cao vút, một bên là bức chân dung lớn của Tiểu Bình, bạn cũng sẽ cảm thấy chân thực rằng mình đang ở Thâm Quyến. Thế nhưng, hễ nhắc đến đặc trưng văn hóa của Thâm Quyến, chúng ta lại cảm thấy rất mông lung, hoặc cảm thấy đó chẳng qua chỉ là một ký hiệu trừu tượng. Bởi lẽ Thâm Quyến hiện nay vẫn chưa tìm ra biểu tượng thành phố nào giống như Cố Cung, Bến Thượng Hải hay ngõ hẻm, hẻm nhỏ, cũng không có phương ngôn và món ăn đặc sản của riêng mình, mà những thứ này lại chính là những dấu hiệu bên ngoài tươi sáng nhất và dễ nắm bắt nhất về đặc trưng văn hóa của một thành phố, giống như khuôn mặt của một con người vậy.

Việc diễn giải về Thâm Quyến cũng có những rủi ro học thuật, bởi vì suy cho cùng nó vẫn là một "thành phố đang phát triển". "Đang phát triển" có hai nghĩa. Một là tương ứng với "phát đạt", ý nói hiện tại thì chưa ra sao, nhưng có thể gửi gắm hy vọng vào tương lai, hơn nữa hiện tại cũng đang ngày một tốt lên; Hai là tương ứng với "định hình", ý nói nó đang ở trong quá trình phát triển thay đổi, không ai có thể nói rõ tương lai sẽ ra sao. Chúng ta nói Thâm Quyến là "thành phố đang phát triển", hiển nhiên là theo nghĩa sau. Thâm Quyến trong vòng hai mươi năm ngắn ngủi đã có sự phát triển vượt bậc và thu hút sự chú ý của toàn thế giới như vậy, thì tương lai của nó, cũng sẽ càng có những bước tiến dài, đúng như câu nói "tiền đồ chưa thể đo lường". Vì đã "tiền đồ vô lượng", tốc độ phát triển lại "vô cùng thần tốc", vậy nên, việc chúng ta diễn giải và bình luận về nó, rất có thể chỉ trong vòng ba đến năm năm đã trở thành "hoa vàng ngày mai", điều này hiển nhiên là không đáng.

Thế nhưng chúng ta lại không thể không diễn giải về Thâm Quyến. Điều này không chỉ vì sự xuất hiện của nó vốn dĩ đã là một kỳ tích, mà còn vì nó là thành phố mang ý nghĩa đương đại nhất của Trung Quốc, đại diện cho một loại hình thành phố hoàn toàn mới, vừa khác với Tây An, Bắc Kinh, lại vừa khác với Thượng Hải, Quảng Châu. Chỉ khi diễn giải được Thâm Quyến, sự nắm bắt của chúng ta về các thành phố Trung Quốc mới có thể là toàn diện. Huống hồ, trong hai mươi năm ngắn ngủi này, Trung Quốc và thậm chí là cả thế giới, lại có bao nhiêu đôi mắt vẫn luôn dõi theo Thâm Quyến?

Vậy thì, thành phố trẻ trung này, cuốn sách mỏng dính chẳng có mấy trang này, lại có điều gì đáng để quan tâm? Có lẽ, chúng ta vẫn phải bắt đầu từ "lịch sử" cực ngắn của nó mà nói.

Một, câu chuyện mùa xuân.

Câu chuyện của Thâm Quyến, là câu chuyện của mùa xuân.

Mặc dù sự việc mới chỉ trôi qua hai mươi năm, thế nhưng không ít người đã khó mà cảm nhận được mùa xuân năm 1979 ấy, sự gian nan và sức nặng khi một vị lão nhân vẽ nên vòng tròn này bên bờ Nam Hải của Trung Quốc. Khi đó, phương Bắc lạnh giá, sông băng vẫn chưa hoàn toàn tan chảy, phương Nam nơi gió mùa Thái Bình Dương thổi tới vẫn còn cái lạnh của đầu xuân. Mảnh đất khao khát gieo hạt đang sốt ruột chờ đợi mưa xuân và gió ấm, lo lắng lại một lần nữa mất đi cơ hội được mùa; còn dòng hải lưu lạnh lẽo đã quen tác oai tác quái lại đang chực chờ quay trở lại, vọng tưởng một lần nữa phong tỏa mặt đất. Cộng hòa vừa mới bước ra khỏi kiếp nạn, rốt cuộc sẽ đi về đâu? Với tình thế khi đó, quả thực cần phải "mở ra một con đường máu".

Mở ra một con đường máu vốn không hề dễ dàng. Ngoài việc phải có một vị thống soái anh minh với tầm nhìn cao xa để vận trù vi ác, còn cần phải có một điểm đột phá dễ nhìn thấy hiệu quả nhất mà nếu có lỡ sai sót cũng không đến nỗi ảnh hưởng đến cục diện toàn cục, mới có thể xuất kỳ chế thắng, một lần là thành công.

Lịch sử đã chọn Đặng Tiểu Bình.

Đặng Tiểu Bình đã chọn Thâm Quyến.

Thâm Quyến dường như đã được định mệnh an bài gánh vác trọng trách này. Tiền thân của Thâm Quyến là Bảo An, tiền thân của Bảo An là Tân An. Năm 1575, triều đình Đại Minh quyết định chính thức thiết lập huyện trị tại đây, lấy ý nghĩa "cách cố đỉnh tân, khứ nguy vi an" (đổi mới cái cũ, bỏ nguy hiểm để được bình an), đặt tên là "Tân An". Đây quả thực là một cái tên cát tường, cũng là một cái tên đầy phấn chấn lòng người. Tuy nhiên, Tân An thời vương triều Minh, trong cả hai phương diện đổi mới và an định đều không có thành tựu gì. Thanh triều lại càng ngày càng sa sút, thế mà lại chắp tay dâng nhượng mảnh đất cách một con sông một vùng biển cho người khác. Thế là, thành phố vốn dĩ nên "cách cố đỉnh tân, khứ nguy vi an", ngược lại trở thành nơi đất nước mất quyền, môi hở răng lạnh. Vì vậy, cho đến trước năm 1979, Thâm Quyến với tư cách là huyện thành của Bảo An, vẫn chỉ là một thị trấn biên thùy không mấy nổi bật. Nhiều người Trung Quốc còn không đọc chuẩn tên của nó, gọi nó là "Thâm Xuyên" hoặc "Thâm Sấn". Nếu nói có chút người biết đến nó, cũng chỉ vì nó nằm sát Hồng Kông. Từ nội địa đến Hồng Kông, phải đi qua cầu La Hồ tại đó. Thâm Quyến, trong tâm trí mọi người lúc bấy giờ, chẳng qua chỉ là một cửa khẩu mà thôi.

Thế nhưng điều này kỳ thực đã quá đủ, đối với đất nước bị đóng cửa đã lâu mà nói, cái cần chính là một "cửa ngõ".

Lịch sử đôi khi cũng có chút kịch tính. Nơi đầu tiên xé toang cửa ngõ, chính là mảnh đất nhỏ bé chỉ 2.14 km vuông trên bán đảo ở góc Tây Nam Thâm Quyến, tên của nó là "Xà Khẩu". Địa danh "Xà Khẩu" này khá đáng suy ngẫm và đầy ý nghĩa, mà tài năng và gan dạ của người Xà Khẩu cũng quả thực không tầm thường. Ngay từ khi "Khu công nghiệp Xà Khẩu thuộc Công ty Chiêu Thương" mới thành lập, họ đã hô vang một khẩu hiệu khác thường: "Thời gian là tiền bạc, hiệu quả là sinh mạng." Nhất thời, tiếng phản đối nổi lên khắp nơi, dư luận xôn xao. Người Xà Khẩu lại mỉa mai đáp trả: Có nhầm lẫn gì không đấy! Đây là truyền thống của tổ tông: "Một tấc thời gian một tấc vàng" mà! Quả thực, giống như khoa học kỹ thuật không có tính giai cấp, thời gian và tiền bạc cũng không có tính giai cấp. Chúng có thể dùng để phát triển chủ nghĩa tư bản, cũng có thể dùng để xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nhưng nếu không có thời gian và tiền bạc, thì chủ nghĩa nào cũng không làm nên chuyện; còn nếu không có hiệu quả, thì chủ nghĩa nào cũng không làm tốt được.

Hai mươi năm trôi qua, chỉ trong một cái búng tay. Hiện nay, tấm biển khẩu hiệu "Thời gian là tiền bạc, hiệu quả là sinh mạng" vẫn sừng sững bên đại lộ của khu công nghiệp Xà Khẩu, các hạng mục cải cách bắt đầu từ Xà Khẩu và tiếp nối ở Thâm Quyến: cải cách chế độ nhân sự, cải cách chế độ nhà ở, cải cách bảo hiểm y tế, cải cách chế độ sử dụng đất đai, v.v., cũng đã sớm nở rộ trên khắp cả nước. (Hình 51) Mọi người không còn coi đấu thầu, dự thầu, tuyển dụng, lựa chọn nghề nghiệp, cổ phiếu, kỳ hạn, trái phiếu, quyền sở hữu, v.v. là tà giáo nữa, cũng bắt đầu quen với việc đấu giá và đầu tư, cung cấp nhà ở và thế chấp, nhảy việc và làm thuê, sa thải và bán nhà trả góp. Cải cách của Thâm Quyến đã trở thành cải cách của cả nước, quan niệm của Thâm Quyến đã trở thành quan niệm của cả nước. Dư luận thế giới công nhận, thí nghiệm của Thâm Quyến là thành công. Cải cách mở cửa do Đặng Tiểu Bình lãnh đạo, quả thực đã tìm ra một con đường cường quốc cho nhân dân Trung Quốc. Còn lời đồn trong dân gian thì càng tuyệt hơn: "Muốn xem hai mươi năm của Trung Quốc. Xin hãy đến Thâm Quyến!"

Chúng ta hiện nay đã không thể biết chắc chắn tại sao lúc đó lại "tình cờ" chọn trúng nơi gọi là Xà Khẩu này, chỉ biết rằng sau nửa năm ngắn ngủi, cửa ngõ ngày càng mở rộng. Tháng 7 năm 1979, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc vụ viện xác định thí điểm đặc khu kinh tế tại Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn. Một năm sau, tháng 8 năm 1980, Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc đã hoàn tất quy trình lập pháp cho việc thành lập đặc khu. Một cuộc thí nghiệm vĩ đại bắt đầu, một loại hình thành phố kiểu mới cũng theo đó mà trỗi dậy. Tên của nó, gọi là "đặc khu kinh tế".

Đặc khu luôn có những điểm đặc biệt.

Đầu tiên là tốc độ xây dựng phát triển của Thâm Quyến nhanh hơn bất kỳ thành phố nào trong nước. Những năm 80, tòa nhà Quốc Mậu cao 160 mét từng gây chấn động cả nước với "tốc độ Thâm Quyến" là "ba ngày một tầng lầu", mười năm sau, tòa nhà Địa Vương cao 383 mét lại với "tốc độ Thâm Quyến mới" là "chín ngày bốn tầng lầu" đã dẫn đầu phong trào trên toàn quốc và thậm chí là châu Á. Hơn nữa, trong hơn hai năm xây dựng tòa nhà Địa Vương, mọi người không hề nghe thấy sự ồn ào và tiếng ồn, không nhìn thấy sự bẩn thỉu và hỗn loạn. Những con đường xung quanh nó vào lúc rạng sáng luôn được rửa sạch sẽ như mới, tường bao công trường của nó cũng nhiều lần được sơn mới. Tòa nhà Địa Vương đã cao lớn lên một cách yên tĩnh và sạch sẽ. Mọi người nói, đây chính là Thâm Quyến. Chỉ Thâm Quyến mới có tốc độ như vậy, chỉ Thâm Quyến mới có hiệu quả như vậy, và cũng chỉ Thâm Quyến mới có loại văn minh này.

Nền kinh tế phát triển thần tốc đã mang lại cho người Thâm Quyến những lợi ích thực tế có thể nhìn thấy được.

Nông dân Thâm Quyến "làm giàu trước", thu nhập bình quân đầu người hàng năm của họ trong hơn mười năm ngắn ngủi đã tăng gấp bội, gấp chục lần thậm chí gấp trăm lần, giàu có đến mức chính họ cũng không dám tin. Không ít người trong số họ đã trở thành chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc hoặc cổ đông lớn, sở hữu sự nghiệp của riêng mình. Công dân Thâm Quyến cũng "làm giàu trước", tất cả những người năm xưa đến xông pha ở Thâm Quyến, hiện nay không nghi ngờ gì đều đã trở thành nhóm người "làm giàu trước" trong số đồng nghiệp và bạn học của họ. Người làm chủ đương nhiên là tiền bạc rủng rỉnh, tài lực hùng hậu. Người làm nhân viên văn phòng cũng không phải hạng xoàng. Có người mua nhà, có người mua xe, không ít người thì có cả hai. Nhưng nếu họ không đến Thâm Quyến, thì tất cả những điều này chẳng qua chỉ là bánh vẽ không thể lấp đầy cơn đói mà thôi, thậm chí có khi nghĩ cũng không dám nghĩ tới. Họ có lẽ vẫn sẽ giống như những người anh em không thể cùng xuống phương Nam, trong văn phòng thu nhận gửi đi, chép chép viết viết, làm một nhân viên quèn với mức lương hàng tháng vài trăm tệ, hoặc ở trong một huyện thành nhỏ không phát nổi lương mà chờ gạo nấu cơm, thậm chí ở trong một doanh nghiệp nhà nước không khấm khá gì mà chờ ngày bị sa thải. Cho nên, khi họ gặp lại đồng nghiệp, bạn bè cũ, rất dễ dàng có thể trải nghiệm được cảm giác thành tựu.

Người được hưởng lợi không chỉ là công dân và nông dân Thâm Quyến. Thâm Quyến cải cách mở cửa, Thâm Quyến thay da đổi thịt từng ngày, gần như là thị trường lao động lớn nhất và sôi động nhất cả nước. Cánh cửa của nó, ngay từ đầu đã mở rộng đối với toàn Trung Quốc. Hàng nghìn hàng vạn thanh niên nông dân các tỉnh thành khác, rời bỏ quê hương thân thuộc nhưng nghèo nàn của họ, tràn vào Thâm Quyến như thủy triều. Những nam thanh nữ tú đi làm thuê xa quê hương này, trong khi cống hiến tuổi thanh xuân và mồ hôi nước mắt cho sự phát triển xây dựng của Thâm Quyến, cũng đạt được hai loại hiệu ích hữu hình và vô hình. Vô hình là tư tưởng quan niệm và lối sống hoàn toàn mới, hữu hình chính là tiền tệ thực tế. Nghe nói, số tiền mà các nam thanh nữ tú đi làm thuê ở một huyện nọ của Giang Tây gửi về nhà hàng năm, tương đương với tổng thu ngân sách cả năm của huyện đó. Thảo nào những khu căn cứ cách mạng năm xưa nhà nhà "tiễn chồng đi Hồng quân", hôm nay phải nhà nhà "tiễn con gái đi xông pha Thâm Quyến", suy cho cùng, "người đi chỗ cao, nước chảy chỗ thấp", sự giàu có và tiên tiến luôn có sức hấp dẫn, mà "cùng tắc tư biến" cũng đã sớm được chứng minh là một chân lý. Hơn nữa, cái mà những nam thanh nữ tú đi làm thuê "kiếm" được ở Thâm Quyến, không chỉ là tiền mặt, mà còn có ý thức hàng hóa, quan niệm thị trường, phương pháp quản lý, chiến lược tiếp thị, thủ đoạn quan hệ công chúng, thậm chí là các "phần mềm" như quan hệ khách hàng. Trên thực tế, những thanh niên đã trải qua sóng gió, từng trải sự đời ở Thâm Quyến - đô thị hiện đại và cửa sổ quốc tế này, đã không còn là nông dân theo nghĩa truyền thống nữa. Vì vậy, một khi họ "giải ngũ" trở về quê, liền có khả năng trở thành người dẫn đầu trong việc xóa đói giảm nghèo tại quê hương. Hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội nảy sinh từ đó, càng là không thể tính toán được.

Thảo nào người Thâm Quyến mang trong mình tình cảm sâu sắc và xuất phát từ nội tâm đối với Đặng Tiểu Bình. Trên đoạn đường Thượng Bộ thuộc đường Thâm Nam Trung, nơi người Thâm Quyến năm xưa khởi nghiệp, đã dựng lên bức chân dung khổng lồ của Đặng Tiểu Bình, bên trên viết danh ngôn của Đặng: "Kiên trì đường lối cơ bản của Đảng một trăm năm không lay chuyển." Mùa xuân năm 1997, Đặng Tiểu Bình đột ngột qua đời. Hàng nghìn hàng vạn người Thâm Quyến tự phát đi xuống đường phố, đến trước bức chân dung, dùng đủ mọi cách để bày tỏ nỗi niềm thương tiếc của mình. Trong đó, có cả chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc, cũng có cả nam thanh nữ tú đi làm thuê. Một thanh niên một mình đến Thâm Quyến làm thuê, hiện đã mở một công ty nhỏ, đã dâng lên một vòng hoa trị giá bốn nghìn tệ. Anh ta nói, dù dùng cách nào đi nữa, cũng không đủ để bày tỏ lòng biết ơn và thương nhớ của chúng tôi đối với Đặng Tiểu Bình. Cho đến nay, bức chân dung Tiểu Bình vẫn là nơi mọi người thường xuyên lui tới. Mỗi ngày đều có người chụp ảnh lưu niệm trước bức chân dung. Nơi đây quanh năm hoa nở rộ, nắng rực rỡ, xuân tràn đầy. Tên tuổi của một vị vĩ nhân thế hệ, đã vĩnh viễn gắn liền với mùa xuân. (Hình 52) Thành tựu của Thâm Quyến không chỉ đơn thuần là về kinh tế, lợi ích mà người Thâm Quyến đạt được cũng không chỉ là về kinh tế.

Thâm Quyến là một thành phố đặc biệt. Trong thành phố khoảng 4 triệu dân này, "cư dân bản địa" sinh ra và lớn lên chỉ chiếm tỷ lệ cực nhỏ, khoảng ba phần tư dân số là người nhập cư chỉ nắm giữ giấy tạm trú. "Người Thâm Quyến" theo nghĩa hộ tịch, chỉ chiếm một phần tư. Họ chủ yếu là nhân tài chuyên môn các phương diện được tuyển dụng từ khắp cả nước, đa phần có trình độ học vấn cao và năng lực mạnh, cho nên trong thành phố tràn đầy sức sống này như cá gặp nước, tài ba hiển lộ. Họ hoạt động trong tầng lớp lãnh đạo, tầng lớp ra quyết sách, tầng lớp quản lý và tầng lớp kỹ thuật của Thâm Quyến, hoạt động trong các cơ quan, đoàn thể, doanh nghiệp, truyền thông của Thâm Quyến, đảm nhận các chức vụ như quan chức chính phủ, nhân viên ngân hàng, nhân viên văn phòng công ty, giáo viên nhà trường, v.v., hoặc mở và điều hành các công ty lớn nhỏ. Chính họ, đã cấu thành nên lực lượng chủ đạo của công cuộc cải cách mở cửa và xây dựng đặc khu Thâm Quyến, đồng thời cũng là những người được hưởng lợi chính nhất của công cuộc cải cách mở cửa và xây dựng đặc khu.

Những người này gần như không thể nghi ngờ gì chính là "tầng lớp tinh anh", cũng đại khái không thể nghi ngờ là "tầng lớp thành công". Vấn đề không nằm ở việc những người này rốt cuộc đã kiếm được bao nhiêu tiền, và số tiền này được kiếm như thế nào. Không thể phủ nhận, có người là dựa vào năng lực, có người là dựa vào vận may, còn một số cực ít là dựa vào đầu cơ trục lợi và tà môn tà đạo, kiếm được là "tiền bẩn". Vấn đề nằm ở chỗ, tại sao cũng là con người ấy, ở nơi khác lại không có vận may tốt như vậy, hoặc có năng lực cũng không phát huy ra được? Tại sao cũng là người có năng lực và cũng rất nỗ lực như nhau, ở nơi khác lại không kiếm được nhiều tiền như thế, cũng không có cảm giác thành tựu? Hiển nhiên, ở đây có vấn đề về thể chế và cơ chế. Chính nguyên nhân về mặt thể chế và cơ chế, khiến nhiều anh tài lâu ngày bị vùi lấp, thậm chí biến thành kẻ tầm thường. Đạo lý cũng rất đơn giản, một người, nếu rất có năng lực và cũng rất nỗ lực, nhưng thù lao nhận được lại chẳng khác gì những kẻ tầm thường kia, thì lâu dần, họ có khả năng cũng trở nên tầm thường theo.

Thâm Quyến lại về cơ bản không có chỗ đứng cho kẻ tầm thường. Tất nhiên, phàm là nơi có đám đông, thì sẽ có kẻ tầm thường, Thâm Quyến cũng không ngoại lệ. Hơn nữa, một vài kẻ tầm thường có khi còn ở vị trí cao, một vài đơn vị cũng có khi tầm thường thành bầy. Nhưng ngay cả họ, so với lúc sống qua ngày ở nội địa thì diện mạo tinh thần cũng khác, cũng không cho rằng mình là kẻ tầm thường. Bởi vì Thâm Quyến đã tạo nên một bầu không khí "kẻ tầm thường không có chỗ dung thân". Mọi người đều tin rằng, ở Thâm Quyến, không nên có kẻ tầm thường. Ngược lại, tài hoa và sự cần cù của một người, đa phần luôn có thể nhận được thù lao tương xứng, thể hiện dưới hình thức tiền tệ thực tế. Ít nhất là, trên lý thuyết, một nhân tài nếu không nhận được nơi dụng võ và thù lao xứng đáng, bạn vẫn có thể "nhảy việc", cho đến khi tìm được vị trí mà chính bạn cho là phù hợp nhất. Mặc dù không ít người vẫn đang tìm, đang nhảy việc, nhưng tiền đồ thì rốt cuộc vẫn là nhìn thấy được, hoặc là có thể xảy ra. Cho nên, lợi ích thiết thực lớn nhất mà họ nhận được ở Thâm Quyến, nếu nói là nhà cửa, ô tô, tiền mặt thì không bằng nói là cơ hội, là khả năng phát huy tối đa tài năng và có thành tựu, từ đó thực hiện giá trị bản thân.

Quả thực, nơi mà Thâm Quyến ưu việt hơn các thành phố khác, chính là nằm ở chỗ nó cung cấp cho các loại nhân tài và mọi hạng người một bầu trời rộng lớn và dư địa lựa chọn để cạnh tranh công bằng và tự thể hiện bản thân, ít nhất là đã cung cấp được một loại quan niệm như vậy. Đây đương nhiên là kết quả của cải cách mở cửa, ý nghĩa của nó là vô cùng sâu xa, bởi vì nó thực tế liên quan đến một vấn đề đạo đức học trong kinh tế học, đó là công bằng và hiệu quả. Trên thực tế, từ lâu nay, lý thuyết kinh tế và các nhà kinh tế học đều luôn luôn tìm kiếm một điểm cân bằng giữa công bằng và hiệu quả. Chúng ta đương nhiên không thể nói Thâm Quyến đã giải quyết được bài toán mang tính thế giới và tính lịch sử này, nhưng dù sao nó cũng đang trong quá trình khám phá, và đã thấy được kết quả bước đầu.

Ngày nay, khi chúng ta đứng ở nhà hàng xoay tầng thượng của tòa nhà Quốc Mậu nhìn xuống, chúng ta đã không thể nào tưởng tượng ra sự huy hoàng của những ngày đầu khởi nghiệp tại Thâm Quyến với "tòa nhà cao vạn trượng mọc lên từ đất bằng". Đối mặt với những tòa nhà cũng từng có thời huy hoàng hiển hách đó, chúng ta chỉ có cảm giác "một cái nhìn bao quát thấy các ngọn núi nhỏ bé". Thế nhưng dẫu vậy, những tòa nhà cao tầng này vẫn có thể gợi lên trong chúng ta sự trầm tư: Rốt cuộc là nguyên nhân gì, khiến Thâm Quyến đạt được tốc độ phát triển cao như vậy? Nguyên nhân là đa phương diện, nhưng sự giải phóng con người, sự giải phóng tư tưởng và sự giải phóng tiềm năng của con người, không nghi ngờ gì chính là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Suy cho cùng, trong tất cả mọi sự vật trên thế gian, con người là điều quý giá nhất đầu tiên. Chỉ khi con người tự mình được giải phóng khỏi đủ loại kìm kẹp và trói buộc, lực lượng sản xuất xã hội mới có khả năng thực sự được giải phóng.

Sự giải phóng con người, là chủ đề của câu chuyện Thâm Quyến.

Hai, sự giải phóng con người.

Sự giải phóng con người, vốn dĩ đã là vấn đề quan trọng của cải cách.

Ngay từ khi mới thành lập khu công nghiệp Xà Khẩu thuộc Công ty Chiêu Thương, người Thâm Quyến đã cẩn trọng đồng thời cũng kiên định không lay chuyển bắt đầu tiến hành cải cách chế độ nhân sự. Sau khi xin ý kiến đồng ý của Trung ương, nhóm công tác tuyển dụng do đặc khu phái đi đã bay tới khắp mọi miền đất nước, công khai giương cao ngọn cờ, tuyển người, trở thành một sự kiện rất được chú ý trong thời kỳ đầu cải cách.

Nhiều người hơn thì đơn giản là chẳng cần biết tuyển dụng hay không tuyển dụng, xách hành lý lên là thẳng tiến tới Thâm Quyến. Họ không tin một thành phố lấy cải cách mở cửa làm trọng trách của mình lại từ chối những người "dám làm người tiên phong trong thiên hạ". Trong mắt họ, Thâm Quyến dù không phải "đâu đâu cũng là vàng", ít nhất cũng nên là "đâu đâu cũng là cơ hội". Nếu Thâm Quyến còn không thể tiếp nhận những người tràn đầy nhiệt huyết cải cách và ý niệm cải cách như mình, thì đất nước chúng ta thật sự là hết hy vọng rồi. Thế là từng đợt từng đợt nhân tài như chim nhạn bay về phương Nam, mang theo hành lý đơn giản và những ý nghĩ không đơn giản, chút ít tiền mặt và rất nhiều nguyện vọng, đến thành phố trẻ trung và đáng ao ước này để xông pha giang hồ. Chủ thể của đội quân xuống phương Nam này, là các sinh viên đại học, thạc sĩ và tiến sĩ tốt nghiệp sau khi khôi phục kỳ thi đại học năm 1977. Họ trẻ trung, nhiệt tình, tràn đầy sức sống, quan niệm mới nhiều mà gánh nặng cũ ít, rất tâm đầu ý hợp với tính cách văn hóa của thành phố này. Trên thực tế, Thâm Quyến cũng luôn mở rộng cánh cửa đối với họ. Năm 1986, thị trường trí lực nhân tài Thâm Quyến được thành lập. Đầu năm 1997, thị trường nhân tài tổng hợp hiện đại mới bắt đầu đưa vào vận hành, chỉ riêng hội thảo tư vấn việc làm cho sinh viên đại học mới tốt nghiệp kéo dài 3 ngày từ mùng 3 đến mùng 5 tháng 1, đã có hơn 90 nghìn người tham gia; từ tháng 2 đến tháng 6, đơn vị tham gia là 8190 đơn vị, số lượt người tham gia là 398 nghìn lượt. (Hình 53) Tuyển dụng nhân tài trên toàn quốc, đã không còn là chuyện mới mẻ của những năm xưa, mà là một bộ phận cấu thành quan trọng của chế độ nhân sự Thâm Quyến và là công việc mang tính thường quy của bộ phận nhân sự.

Không phải tất cả mọi người đều có vận may tốt, cũng không phải tất cả mọi người đều có thể đứng vững gót chân ở Thâm Quyến.

Nhân viên thị trường nhân tài Thâm Quyến cho chúng tôi biết, người đến đó xin việc, bình quân mỗi ngày 4000 lượt, lúc nhiều nhất có thể đạt tới vạn người. Nhiều người như vậy, đương nhiên không thể đều được như ý nguyện, thuận thuận lợi lợi tìm được công việc lý tưởng. Không ít người e rằng sẽ hứng khởi đến rồi thất vọng ra về, có người có khi còn phải quay về nơi bắt đầu. Hiển nhiên, vào Thâm Quyến không phải đi dạo trung tâm thương mại, không nhẹ nhàng, tiêu sái như thế, cũng không tùy ý như thế. Nếu nói, có thể vào Bắc Kinh hay không, phải xem bạn có ưu tú hay không; có thể vào Thượng Hải hay không, phải xem bạn có tinh khôn hay không; thì, có thể vào Thâm Quyến hay không, phải xem bạn có đủ năng lực chịu đựng tâm lý hay không. Đừng quên khẩu hiệu của Thâm Quyến, là "người cải cách hãy đến Thâm Quyến". Lớp nghĩa khác của câu nói này chính là: không muốn cải cách thì đừng đến. Cải cách là phải trả giá, trong đó bao gồm việc phải tự đi tìm việc làm, liên tục vấp phải khó khăn khi xin việc, sau khi tìm được việc lại bị sa thải, nhất thời không có nơi chốn ổn định v.v. Nếu bạn không thể chịu đựng tất cả những điều này, vậy thì, xin lỗi, sớm đừng đến.

Trên thực tế, kinh nghiệm của không ít người xông pha Thâm Quyến, nghe như là câu chuyện "Người Bắc Kinh ở New York". Nếu bạn có hứng thú nghe họ kể lể, vậy thì, gần như mỗi người đều có thể kể ra những "đầy trang lời hoang đường, một nắm nước mắt cay đắng". Những "con cưng của trời" khí phách thiếu niên này, những "con nghé mới sinh không sợ hổ" máu nóng đầy mình, mang theo đầy ắp ước mơ thanh xuân và nhiệt huyết cải cách, đầy hứng khởi đến Thâm Quyến, lại kinh ngạc phát hiện trước mặt họ không hề có hoa tươi và thảm đỏ. Thế là, họ đành phải thu dọn hành lý đơn giản (trong đó chứa vài bộ quần áo mỏng và một xấp chứng chỉ dày cộp), chạy từ đơn vị này sang đơn vị khác, từ công ty này sang công ty khác, đến cũng vội vàng, đi cũng vội vàng, cứ như thế gánh vác mưa gió lên đường. Khát thì uống ngụm nước máy; đói thì gặm miếng mì tôm; mệt thì nghỉ chân bên phố, nhìn thành phố Thâm Quyến thay đổi từng ngày, người Thâm Quyến đầy tinh thần phấn chấn, trong lòng chợt dấy lên vô hạn cảm khái, cũng khó tránh khỏi một chút buồn phiền. Khi ánh đèn lộng lẫy vừa mới lên, nhà hàng khách sạn ở Thâm Quyến đèn xanh đèn đỏ, chén rượu giao thoa, bản thân lại bụng đói cồn cào, hơi thở thoi thóp, dù cho "nam nhi có nước mắt không dễ rơi", cũng không giữ được những giọt nước mắt đau lòng trào dâng trong tim. Phòng khách nhà người thân hoặc sàn nhà công ty bạn bè thì không còn mặt mũi nào ngủ nữa, liền ra bãi cỏ công viên mà đếm sao. Cái cảm giác đó, so với "Mimi nằm trong lòng mẹ đếm sao" thì kém xa, bởi vì chẳng có vòng tay ấm áp nào cả, cũng chẳng có sự an ủi của mẹ, bạn phải tự mình cân nhắc "bữa sáng ngày mai ở đâu".

Đây chính là Thâm Quyến. Nơi đây không có bao biện thay thế, không có ngồi hưởng thành quả, không có việc nhẹ nhàng để làm, không có cơm sẵn để ăn. Mọi thứ đều phải dựa vào chính bạn để lo liệu, để quản lý, để dò đường, để chạy đôn chạy đáo. Ở đây mọi sự do dự, than vãn và thì thầm to nhỏ đều vô ích, chỉ có thể dũng cảm tiến về phía trước, dù cho có phải cắn răng mà đi tiếp.

Nhưng, không có ai hối hận.

Người thành công đương nhiên không hối hận. Không những không hối hận, ngược lại còn có vài phần may mắn và đắc ý. Suy cho cùng, thành công hôm nay, là đổi lấy từ sự phấn đấu của những năm xưa. Cơm sẵn ăn không thấy vị, lương thực do chính mình làm ra mới là thơm ngon, mà nỗi khổ đau từng chịu năm xưa, giờ đây nhai lại, càng "có một hương vị riêng trong lòng". Quả thực, một người tuổi còn trẻ, dựa vào thế lực hoặc cơ hội nào đó, liền thuận buồm xuôi gió thăng tiến vùn vụt, đó chỉ có thể gọi là thiếu niên đắc chí. Chỉ có những người lăn lộn trên đầu sóng ngọn gió, dựa vào sự nỗ lực của bản thân để tạo dựng sự nghiệp, mới có cảm giác thành tựu. Hơn nữa, khởi nghiệp càng gian nan, con đường càng khúc chiết, thì càng có thể trải nghiệm được cảm giác thành tựu, đó chính là cái gọi là "phong cảnh vô hạn ở trên đỉnh núi hiểm trở" chăng!

Điều này đáng tự hào, cũng đáng may mắn. Bạn thử nghĩ xem, nếu năm xưa không phải "nhìn lên trên trời còn có trời, nghĩ dưới chân đường bằng phẳng", cắn răng kiên trì đến cùng. Làm sao có được ngày hôm nay? Cho nên, mặc dù trong số họ gần như mỗi người đều có kinh nghiệm cay đắng khi mới chập chững bước vào giang hồ và những câu chuyện huyền thoại khi xông pha đặc khu, nhưng khi họ kể lể về sự cô lập không ai giúp đỡ, lưu lạc mất chỗ ở, đường cùng, va vấp khắp nơi của những năm đó, bạn sẽ không có cảm giác "đổ hết khổ sở ra than vãn". Ngược lại, bạn sẽ cảm thấy, nếu họ năm xưa lại không có những "gặp gỡ bất hạnh" và "kinh nghiệm khổ nạn" này, đó mới chính là sự bất hạnh lớn nhất.

Người chưa thành công cũng không hối hận. Trên thực tế, nhiều người từ bỏ công việc nhàn hạ ở nội địa, chức vụ không tồi, thu nhập ổn định để đến Thâm Quyến, do học vấn không cao hoặc chuyên ngành không tốt, có lẽ nhất thời không tìm được công việc phù hợp; thậm chí ở không cố định, thường xuyên đổi chỗ làm, đã làm qua hơn mười loại công việc, thế mà vẫn không chịu rời khỏi thành phố vốn không thuộc về mình này. Trong mắt họ, thành phố này mặc dù tạm thời chưa cho mình cơ hội, nhưng ít nhất cũng đã trao cho hy vọng. Nếu ngay cả thành phố này cũng không có hy vọng, thì những nơi khác e rằng càng chẳng có hy vọng gì. Hơn nữa, an cư lạc nghiệp quả thực không tồi, nhưng nhảy việc này việc kia cũng chưa chắc đã không tốt. Công việc đổi nhiều, biết được thế sự cũng nhiều, học được bản lĩnh cũng nhiều. Còn về chuyện ở không cố định à, cũng không tệ, vừa hay có thể kết giao rộng rãi bạn bè!

Thậm chí những người "tháo chạy bỏ đi" cũng không hối hận. Bởi vì không ai thực sự sẽ "tay không" rời khỏi Thâm Quyến. Cải cách đi trước một bước của Thâm Quyến, suy cho cùng cũng phải triển khai toàn diện trên phạm vi toàn quốc. Tuyển dụng ứng tuyển, cạnh tranh nhận chức, lựa chọn nghề nghiệp nhảy việc, ở nội địa cũng sẽ trở thành chuyện cơm bữa. Có bát rượu Thâm Quyến làm nền, thì loại rượu nào cũng có thể đối phó được. Trên thực tế, phàm là người từng có kinh nghiệm xin việc làm thuê ở Thâm Quyến, trên người đều sẽ xảy ra những thay đổi kỳ diệu, vì vậy dù có quay trở về quê hương, cũng khác biệt rất nhiều so với trước kia. Có lẽ, bản thân họ chưa chắc đã nhận thức rõ ràng được sự thay đổi này, nhưng người tinh mắt ngay lập tức có thể nhận ra: bước chân lề mề của họ trở nên nhẹ nhàng nhanh nhẹn hơn, bộ não đần độn trở nên linh hoạt hơn, quan trọng hơn là, năng lực chịu đựng tâm lý của họ rõ ràng đã trở nên mạnh mẽ hơn.

Quả thực, năng lực chịu đựng tâm lý của người Thâm Quyến nói chung đều khá mạnh. Năng lực này được hình thành trong sự thăng trầm của thị trường chứng khoán, sự tăng giảm của giá nhà, sự thăng giáng của chức vụ, cũng được hình thành trên con đường xin việc. Ở Thâm Quyến, gần như mỗi ngày đều có công ty cũ phá sản, công ty mới khai trương, cũng gần như mỗi ngày đều có người đánh mất bát cơm cũ, tìm được công việc mới. Vào vào ra ra, lên lên xuống xuống đều là chuyện thường tình. Nó rất có thể xảy ra ngay bên cạnh mỗi người, cũng rất có thể xảy ra ngay trên chính bản thân mỗi người. Gặp nhiều rồi, cũng nhìn nhạt nhòa đi; trải qua nhiều rồi, cũng chẳng sao cả. Người Thâm Quyến sẽ rất thản nhiên nói với bạn rằng anh ta hôm nay lại kiếm được trăm vạn trên thị trường chứng khoán, hoặc anh ta hôm nay lại bị ông chủ sa thải, ngày mai e rằng phải đến thị trường nhân tài để đăng ký lại. Khi anh ta nói về hai sự việc này, giọng điệu là bình thản như nhau, mà phản ứng của bạn bè anh ta cũng sẽ bình thản giống như anh ta. Suy cho cùng đều là lăn lộn qua đầu sóng ngọn gió, sớm đã rèn luyện ra một bộ khung xương bằng thép, không ai sẽ cảm thấy kinh ngạc hay lạ lùng.

Để đạt được năng lực tâm lý này đương nhiên cần có một quá trình. Năm 1987, khi thành phố Thâm Quyến bắt đầu nhen nhóm cải cách nhà ở, người chủ trì công tác này suýt chút nữa trở thành "kẻ thù của nhân dân". Thế nhưng, thời gian đã trôi qua, mua nhà ở cũng giống như mua xe ô tô tư nhân, không những trở thành hành vi sôi nổi của cư dân, mà còn trở thành dấu hiệu cho sự tự tin và thành công của một người. Phải rồi, sở hữu một căn nhà hoàn toàn thuộc về chính mình, quả thực là một việc đáng tự hào, mặc dù khi người Thâm Quyến nói về việc này, biểu cảm trên khuôn mặt vẫn là bình thản.

Cải cách, khiến tâm lý người Thâm Quyến ngày càng trưởng thành.

Thế nhưng, lợi ích lớn nhất mà cải cách mang lại cho người Thâm Quyến, vẫn là cho phép họ đổi sang một lối sống khác.

Có một câu dân ca nói, lối sống của người Trung Quốc chúng ta, là "lúc nhỏ cha mẹ quản, sau khi đi học thầy cô quản, sau khi đi làm đơn vị quản, sau khi kết hôn vợ quản". Thế nhưng, khi họ lặn lội đường xa chạy đến Thâm Quyến, thì chẳng ai quản được nữa rồi, bởi vì họ đã để cha mẹ, thầy cô, đơn vị thậm chí cả vợ lại ở nội địa. Một câu thôi, họ "tự do".

Lý do nhiều người muốn đến Thâm Quyến, chính là muốn có sự tự do này.

Sự tự do này trong điều kiện kinh tế kế hoạch về cơ bản là không có. Trong thể chế đó, sản phẩm hay nhân tài, đều là thống nhất thu mua thống nhất tiêu thụ, thống nhất phân phối thống nhất bao thầu. Một người, lúc nào nên đi học, lúc nào nên đi làm, lúc nào dựng vợ gả chồng, lúc nào sinh con đẻ cái, lúc nào nghỉ hưu dưỡng già, đều đã được lên kế hoạch, hơn nữa là do cấp trên, do người khác lập kế hoạch, bản thân không cần phải lo lắng gì, cũng không có tư cách lo lắng, chỉ có thể làm theo trình tự mà làm những việc lệ thường. Đương nhiên, việc lựa chọn nghề nghiệp, thay đổi công việc, cũng hoàn toàn không thể làm theo ý mình. Công việc muốn làm thì không làm được, công việc không muốn làm thì đành phải làm, đúng như câu nói "chiến sĩ cách mạng như một viên gạch, nơi nào cần thì chuyển đến đó". Con người biến thành bánh răng và ốc vít, bị xoáy vào bộ phận nào đó một cách tùy ý và bị động.

Thể chế này cũng không phải là không có lợi ích. Đối với cá nhân mà nói, lợi ích của nó là đỡ lo nghĩ, tác hại chính là không tự do, mà một người chỉ khi ở trong trạng thái tự do, mới có khả năng phát huy đầy đủ tiềm năng và tài năng của mình, tối đa hóa việc tạo ra của cải cho xã hội, đồng thời thực hiện giá trị bản thân. Cho nên, nhân tài là phải lưu động. Thế nhưng, từ lâu nay, chúng ta lại không có khái niệm "lưu động", mà chỉ có "điều động". Điều động và lưu động là khác nhau. Điều động là cấp trên điều, gọi là "phụng điều"; lưu động là tự mình chảy, gọi là "tự lưu". Tự lưu còn coi là cách nói khách khí, cách nói không khách khí gọi là "manh lưu". Tự lưu đã có ý "buông thả", manh lưu thì càng là một từ mang nghĩa miệt thị. Nó gần như cũng là từ đồng nghĩa với "kẻ vô công rồi nghề", "người vãng lai nhàn rỗi", "lai lịch không rõ" thậm chí là "phần tử bất hợp pháp". Mặc dù không ít "manh lưu" thực ra là nhân tài, sự lưu động của họ cũng không hề mù quáng; cũng dù những người chạy ra ngoài xông pha thiên hạ sớm nhất, đa phần đều giàu sức sống và tinh thần sáng tạo, hơn nữa chịu thương chịu khó, thông minh tài giỏi.

Cải cách của Thâm Quyến đã minh oan cho "manh lưu". Trên thực tế, Thâm Quyến đâu đâu cũng là "manh lưu". Trong hơn 4 triệu dân ở Thâm Quyến, chẳng có mấy người là "phụng điều" mà đến. Thậm chí những người đã chính thức làm thủ tục điều động, cũng là họ tự mình muốn đến. Nhiều người hơn, thì có khi ngay cả thủ tục điều động cũng chẳng làm, liền tự ý đập nát bát cơm sắt mà đến Thâm Quyến làm thuê. Trong đó không ít người phải phấn đấu nhiều năm, mới có thể sở hữu một tấm hộ khẩu Thâm Quyến, hơn nữa còn có thể là loại "hộ khẩu xanh". Có người, thì có lẽ kiếp này đời này không có duyên với "thẻ xanh". Nhưng Thâm Quyến lại đối xử bình đẳng mà tiếp nhận họ. Không có phân biệt đối xử, cũng không có gây khó dễ, chỉ hỏi bạn có làm được hay không, có đủ năng lực chịu đựng tâm lý hay không.

Thế là những người có bản lĩnh và chịu được sự giày vò liền cảm thấy ở thành phố này thật sự như cá gặp nước, còn những người không có năng lực đó thì đành phải quay về tiếp tục ăn "cơm đại oa" của họ. Cho nên, tính lưu động dân số của Thâm Quyến lớn hơn bất kỳ thành phố nào. Lưu động mang lại cho thành phố là tăng thêm sức sống, mang lại cho cá nhân là đạt được sự tự do. Mọi người không còn bị trói buộc vào một đơn vị, một nghề nghiệp nữa. Bởi vì sự lựa chọn nhân tài của đơn vị và sự lựa chọn đơn vị của nhân tài là hai chiều, cũng là bình đẳng. Đơn vị có thể chọn nhân viên, nhân viên cũng có thể chọn đơn vị; đơn vị có thể sa thải nhân viên, nhân viên cũng có thể sa thải đơn vị. Chỉ cần hợp đồng giải trừ, cũng coi như xong nợ, ai cũng chẳng nợ ai cái gì. Đương nhiên, việc này cũng cần phải có một quá trình. Dù là ai, khi mới đến Thâm Quyến, việc đầu tiên cần giải quyết, vẫn là vấn đề sinh tồn. Bạn phải có chỗ ở trước, có cơm ăn. Một khi đã đứng vững chân, là có thể nhảy việc rồi, cho đến khi cảm thấy hài lòng hoặc không muốn nhảy nữa là thôi, không cần phải treo cổ trên một cái cây.

Sự tự do lựa chọn nghề nghiệp cũng chính là sự tự do sinh tồn, mà sự tự do sinh tồn thì không nghi ngờ gì sẽ mang lại sự tự do cho thân tâm. Mặc dù trên thực tế Thâm Quyến không phải là "thiên đường tự do" trong lý tưởng của một số người, nhưng gần như mỗi người xông pha Thâm Quyến đều cho rằng về mặt tâm lý mình là tự do. Có lẽ, chính vì lý do này, mới có nhiều người tràn vào Thâm Quyến đến thế chăng!

Ba, thành phố không có phương ngôn.

Sự ùa đến ào ạt của lượng lớn người nhập cư, khiến Thâm Quyến trở thành một thành phố không có phương ngôn. Bước vào Thâm Quyến, cảm nhận trực quan nhất của chúng ta có hai điểm. Một là người thành phố này đều rất trẻ, hai là họ đều nói tiếng phổ thông. Đây là điểm khác biệt lớn giữa Thâm Quyến với các thành phố khác của Quảng Đông, cũng là điểm khác biệt lớn giữa Thâm Quyến với các thành phố khác trong nước. Các thành phố trên toàn quốc đều có phương ngôn của riêng mình, chỉ riêng Thâm Quyến là một ngoại lệ. Bắc Kinh có tiếng Bắc Kinh, Thượng Hải có tiếng Thượng Hải. Tiếng Bắc Kinh không phải tiếng Hà Bắc, tiếng Thượng Hải cũng không phải tiếng Giang Tô. Thâm Quyến đương nhiên có người nói "bạch thoại" (tiếng Quảng Đông), hoặc nói phương ngôn khác, nhưng lại không có loại "tiếng Thâm Quyến" chỉ thuộc về thành phố của mình như Bắc Kinh, Thượng Hải. Thâm Quyến không những hiện tại không có phương ngôn, mà tương lai cũng sẽ không có phương ngôn.

Bởi vì Thâm Quyến không thuộc về một địa phương nào, mà thuộc về toàn Trung Quốc.

Trên thực tế, Thâm Quyến ngay từ đầu đã không định trở thành hình ảnh thu nhỏ của tỉnh lỵ, hay bản sao của châu huyện. Nó là đặc khu, là ống nghiệm của cải cách và cửa sổ của mở cửa. Vì vậy, những gì lịch sử Trung Quốc có, Thâm Quyến không nhất thiết phải có; những gì hiện đại hóa Trung Quốc cần, Thâm Quyến nhất định phải có. Tương tự, những gì nơi khác có, Thâm Quyến chưa chắc đã có; những gì nơi khác không có, Thâm Quyến ngược lại có khả năng sẽ có. Cho nên, Thâm Quyến không có "cơm đại oa", lại có chế độ chia cổ tức; không có "bát cơm sắt", lại có "xào mực". Đương nhiên, Thâm Quyến còn có đủ loại thứ hòa hợp với cải cách mở cửa, bắt nhịp với thông lệ quốc tế, nhưng sẽ không có phương ngôn không liên quan đến tính quốc tế và hiện đại hóa.

Huống hồ Thâm Quyến lại là một thành phố di cư. Thành phố di cư chưa chắc đã không có phương ngôn, ví dụ như Bắc Kinh, Thượng Hải đều có. Bởi vì sự di cư của Bắc Kinh và Thượng Hải, là mang tính tiệm tiến, kiểu trộn cát. Trước đó, đã tồn tại văn hóa bản địa ở đó. Những người nhập cư lẻ tẻ như dòng nước nhỏ chảy dài mà đi vào hai thành phố này, trong vô thức đã bị đồng hóa. Đương nhiên, cát trộn vào nhiều rồi, thổ nhưỡng cũng sẽ xảy ra biến hóa. Văn hóa nguyên sinh bản địa và văn hóa di cư ngoại lai thẩm thấu giao thoa lẫn nhau, liền hình thành nên văn hóa độc đáo của Bắc Kinh và Thượng Hải. Đây cũng chính là lý do khiến văn hóa Bắc Kinh và văn hóa Thượng Hải mặc dù lần lượt gần với văn hóa Yên Triệu và văn hóa Ngô Việt, nhưng lại không đồng nhất với văn hóa Yên Triệu và văn hóa Ngô Việt, nhưng, văn hóa Bắc Kinh và văn hóa Thượng Hải dù sao cũng được phát triển trên cơ sở văn hóa Yên Triệu và văn hóa Ngô Việt, hơn nữa người nhập cư ở Bắc Kinh và Thượng Hải ban đầu cũng chủ yếu là người nhập cư gần ở phương Bắc và Giang Nam. Vì vốn dĩ đại thể đã là "cùng một phương đất nước", thì sự hình thành phương ngôn mới, cũng là thuận lý thành chương.

Tình hình của Thâm Quyến lại khác. Sự di cư của Thâm Quyến, là mang tính đột phát, kiểu sóng trào và toàn phương vị. Chẳng qua trong chớp mắt, người nhập cư từ khắp năm hồ bốn biển, liền với thế bài sơn đảo hải mà ùa đến. Số lượng người nhập cư, nhiều hơn hàng chục lần so với cư dân bản địa, hơn nữa trong thời gian ngắn đã hình thành nên một tộc quần to lớn. Văn hóa bản địa và văn hóa di cư không cân xứng, cũng không thể bàn đến vấn đề đồng hóa người nhập cư. Đương nhiên, ảnh hưởng của văn hóa Hồng Kông và văn hóa Quảng Châu vẫn mạnh mẽ, đặc biệt là những phong tục liên quan đến kinh tế, như tin vào phong thủy và thờ cúng Thần Tài. Nhưng điều này không thể khiến Thâm Quyến trở thành một Hồng Kông hay Quảng Châu khác. Bởi vì cái thứ Thần Tài này là nhận tiền chứ không nhận người. Thần Tài cũng không có tín ngưỡng, giáo nghĩa và nguyên tắc gì, không chỉ nhận hương hỏa của người nói "bạch thoại". Bạn dù có nói tiếng Anh với ông ấy, ông ấy cũng vẫn làm việc cần làm thôi. Trên thực tế, việc người Thâm Quyến tin phong thủy, cúng Thần Tài, nói bạch thoại, không phải là ngưỡng mộ văn hóa Việt - Cảng, mà là hy vọng "làm giàu trước", hoặc chẳng qua là "nhập gia tùy tục" mà thôi.

Tương tự, văn hóa vốn có của người nhập cư cũng không thể hình thành khí hậu ở Thâm Quyến. Bởi vì một người một khi đã định nhập cư, thì phải chuẩn bị tâm lý, vứt bỏ những thứ cũ hoặc thói quen cũ vốn có của mình, bao gồm cả phương ngôn đã quen nói. Sự nhập cư tự giác quy mô lớn lại càng như vậy. Đối với người Thâm Quyến mà nói, điều này không những không khó khăn, ngược lại nên nói là đương nhiên, là nghĩa trong bài. Bởi vì ở một ý nghĩa nào đó, "xông pha Thâm Quyến" và "tạm biệt truyền thống" có thể nói là cùng một ý nghĩa. Muốn xông pha Thâm Quyến, thì phải tạm biệt truyền thống. Thậm chí, xông pha Thâm Quyến, vốn dĩ chính là vì để tạm biệt truyền thống. Vậy thì, phương ngôn hay gì gì đó, lại có gì không thể vứt bỏ chứ?

Huống hồ, ở thành phố "cao thủ như rừng" này, không có văn hóa địa phương nào có thể trở thành ưu thế, có thể "nhất thống thiên hạ". Bạn không thể yêu cầu người Thiểm Tây nói tiếng Giang Tây, không thể yêu cầu người Đông Bắc nói tiếng Hồ Bắc, cũng không thể yêu cầu người Giang Chiết nói tiếng Tứ Xuyên. Thứ duy nhất có thể được tất cả người nhập cư cùng chấp nhận, chỉ có tiếng phổ thông. Cũng chỉ có tiếng phổ thông, mới là có ưu thế về văn hóa nhất. Thế là, tiếng phổ thông liền trở thành ngôn ngữ thông dụng của Thâm Quyến, văn hóa Thâm Quyến cũng liền trở thành một loại "văn hóa tiếng phổ thông".

Văn hóa tiếng phổ thông là một loại văn hóa ưu thế.

Quả thực, tiếng phổ thông ưu việt hơn phương ngôn. Chúng tôi nói như vậy, không phải là kỳ thị phương ngôn hay phản đối phương ngôn, ngược lại, những người nghiên cứu văn hóa như chúng tôi, đều thích phương ngôn. Thậm chí có thể nói, một thành phố không có phương ngôn, là không dễ diễn giải, cũng là không có thú vị. Bởi vì không có phương ngôn, thì cũng không có đặc sắc, không có phong vị. Độc giả tinh ý chắc chắn không khó nhận ra, chương viết về Thâm Quyến trong cuốn sách này, kém thú vị hơn hẳn so với những chương viết về các thành phố khác ở phía trước. Một trong những nguyên nhân, nằm ở chỗ Thâm Quyến không có phương ngôn. Các thành phố của Trung Quốc, hiện đang ngày càng nhất thể hóa và mô hình hóa. Đâu đâu cũng là những tòa nhà mới "đại đồng tiểu dị", cầu vượt thiên편 một loạt, đường phố và cửa hiệu, tòa nhà và nhà ở không chút cá tính, ngay cả thùng rác cũng không có sự khác biệt lớn. Nếu một ngày nào đó ngay cả phương ngôn cũng biến mất, tôi không biết các thành phố tương lai của Trung Quốc, còn có gì đáng đọc nữa.

Nhưng, mặc dù vậy, chúng ta vẫn phải thừa nhận, phương ngôn lại có tính đóng kín và tính hạn hẹp. Trên thực tế, chính vì phương ngôn có tính hạn hẹp, mới có đặc sắc; cũng chính vì phương ngôn có tính đóng kín, mới có thể giữ được đặc sắc; mà chính vì phương ngôn có đặc sắc, mới có phong vị. Ngược lại, điểm khác biệt giữa tiếng phổ thông và phương ngôn, chính là nằm ở tính tương thích và tính cởi mở của nó. Phía trước đã nói, văn hóa có tính tương thích và cởi mở nhất, chính là văn hóa có ưu thế nhất. Cởi mở mới có sức sống, tương thích mới có phát triển. Trong lịch sử Trung Quốc có nhiều thành phố, như Dương Châu, Tuyền Châu, Tô Châu, Quảng Châu, đều từng phồn thịnh một thời, chính vì chúng vào thời điểm đó là những nơi có tính cởi mở và tương thích nhất. Ưu thế này một khi mất đi, kéo theo đó, rất có thể là sự suy tàn không thể tránh khỏi. Ví dụ như sự phồn hoa của Dương Châu, Tuyền Châu và Tô Châu đã trở thành "hoa vàng ngày mai", còn Quảng Châu vẫn khăng khăng văn hóa tiếng Quảng, nếu không đổi mới, tăng cường tính cởi mở và tính tương thích, thì e rằng khó tránh khỏi lo âu bị lạc hậu.

Về phương diện này, ưu thế của Thâm Quyến cực kỳ rõ ràng.

Trên thực tế, cởi mở và tương thích, chính là tính cách của thành phố mới nổi Thâm Quyến - thành phố không có phương ngôn, nói tiếng phổ thông này. Kể từ ngày xây dựng thành phố, Thâm Quyến chưa bao giờ đóng cửa. Hoặc nói cách khác, nó vốn dĩ là cánh cửa mà người Trung Quốc đầy tự tin cố ý mở ra. Đi vào từ cánh cửa mở rộng này, không chỉ có vốn nước ngoài, vốn ngoại cảnh, mà còn có khoa học kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý, mô hình kinh tế, ý niệm tiếp thị, phương pháp vận hành của họ, v.v., ví dụ như kế hoạch, CI (nhận diện thương hiệu), quảng cáo, quan hệ công chúng, đầu tư tín thác, chuyển nhượng có phí, quản lý phân cấp, ngân sách kinh doanh, chiến lược thương hiệu, cổ phiếu chứng khoán, v.v. Chỉ cần là thứ tốt, Thâm Quyến đều không từ chối ai, toàn bộ tiếp nhận. Nhất thời không nắm chắc được thứ gì, cũng cho phép thử. Những thứ ở bình diện cuộc sống, thì lại càng ít cấm kỵ. Trang phục mới lạ, kiểu tóc thời thượng, hôn lễ kiểu Tây, du lịch nước ngoài, ở Thâm Quyến đều phổ biến rộng rãi. Tắm hơi, bowling, golf, hộp đêm, BAR, PUB, những thứ này hiện nay đã dần quen thuộc với người dân cả nước, trước kia lại chưa từng nghe thấy, hoặc chỉ nhìn thấy trong phim ảnh, nghe kể trong những câu chuyện Thượng Hải cũ, nhưng lại chưa từng hoặc không dám thử, ở thành phố này cũng sớm cập bến nhất, và thịnh hành một thời.

Thâm Quyến cũng là nơi tương thích. Hoạt động trên sân khấu lớn Thâm Quyến này, không phải là một tộc quần có thành phần đơn nhất, chủng loại đơn thuần. Người cải cách, thương nhân đầu cơ, người làm văn hóa, kẻ âm mưu, trọc phú, dân làm thuê, người đãi vàng, bang phái giang hồ, kẻ dắt mối, người môi giới, người khởi nghiệp, kẻ lang thang, tinh anh công nghệ, tổng giám đốc doanh nghiệp, nhân viên cổ cồn trắng, người bán hàng rong, gái ngồi bàn, kẻ lừa đảo giang hồ, có thể nói không gì là không có. Đủ loại người, cá rồng lẫn lộn, tầng lớp rất nhiều, sự khác biệt rất lớn. Nhưng, dù là đại phú hào Hồng Kông tài khí hùng hậu, hay cô bé làm thuê tha hương cần cù tiết kiệm, là nhà tài chính nước ngoài lão luyện mưu sâu, hay sinh viên đại học nội địa mới chập chững bước vào thương trường, đều có một vị trí ở thành phố này, có không gian sinh tồn của riêng mình, hơn nữa sống như cá gặp nước.

Cởi mở và tương thích cũng là nhận thức chung của người Thâm Quyến. Tháng 9 năm 1995, khi tuần san "Quảng trường Văn hóa" của báo "Thương báo Thâm Quyến" mới sáng lập, liền biểu hiện ra một khí độ cởi mở tương thích. Khẩu hiệu của họ là "mảnh vườn chung, những tiếng nói khác biệt". Tinh anh học giới, cán bộ cơ quan, nhân viên văn phòng công ty, nhóm người đi làm thuê, đều có thể nói chuyện thoải mái trên mảnh vườn này, mà không cần bận tâm lời nói có chuẩn xác hay không, lời nói có đúng đắn hay không. Quả thực, một thành phố cởi mở tương thích sẽ không đơn điệu đến mức chỉ có một tiếng nói, giống như bản giao hưởng khí thế hùng vĩ sẽ không chỉ có một bè hoặc chỉ dùng một loại nhạc cụ để trình diễn vậy.

Cởi mở và tương thích cấu thành nên ưu thế.

Sách tướng có câu: "Bắc nhân nam tướng, nam nhân bắc tướng giả quý". Tiên sinh Lỗ Tấn cho rằng "đây không phải là lời nói dối", và giải thích rằng: "Cái gọi là 'quý' của người xưa, chẳng qua là sự thành công thời đó, còn ở hiện tại, đó chính là làm nên sự nghiệp có ích" ("Bắc nhân dữ Nam nhân" - Người phương Bắc và người phương Nam). Thâm Quyến nằm ở phương Nam mà người lại chủ yếu đến từ phương Bắc (người Quảng Đông gọi chung người ngoại tỉnh là "người phương Bắc", thực tế thì người phương Bắc ở Thâm Quyến quả thực khá nhiều), không nghi ngờ gì nữa chính là "nam nhân bắc tướng". Thực ra, Thâm Quyến đâu chỉ là "nam nhân bắc tướng", mà thậm chí còn là "đông nhân tây tướng". Là một thành phố nhập cư mở cửa hướng ra cả nước, Thâm Quyến hội tụ được ưu thế văn hóa từ cả bốn phương đông tây nam bắc. Sự thực dụng của phương Nam, sự hào sảng của phương Bắc, sự kiên trì của phương Tây, sự tinh minh của phương Đông, tất cả đều được thể hiện ở đây, hơn nữa còn làm rạng rỡ cho nhau.

Quan trọng hơn, Thâm Quyến đã tạo ra một điều kiện để đông tây bổ sung, nam bắc giao thoa, bao gồm bầu không khí văn hóa thoải mái, tâm lý văn hóa nhẹ nhàng, tầm nhìn văn hóa khoáng đạt, đời sống văn hóa đa dạng, v.v. Ở Thâm Quyến, rất ít người cố chấp giữ lấy lối sống và thói quen tâm lý đã hình thành từ thời thơ ấu, cũng rất ít người có quan niệm địa phương hẹp hòi. Điều này cũng không có gì lạ. Một thành phố không có phương ngữ thì sẽ không có quan niệm địa phương hẹp hòi, còn ở một nơi mà ai cũng nói tiếng phổ thông thì việc bàn luận vấn đề "chỉ có quê hương tôi là nhất" rõ ràng là nực cười. Thực tế, mọi người đều nói tiếng phổ thông, cũng có nghĩa là mọi người đều từ bỏ hoặc một phần từ bỏ văn hóa nguyên bản của mình, đồng thời cùng chấp nhận một nguyên tắc chung nào đó, bất kể sự từ bỏ và chấp nhận đó là chủ động hay bị ép buộc. Dù sao thì, trong quá trình cọ xát và tái cấu trúc văn hóa, cái gì có thể từ bỏ, đa phần đều là thứ không đáng giữ lại, còn những thứ thực sự ưu tú, thì luôn luôn sẽ được lưu giữ lại. Khi những người nhập cư từ khắp năm châu bốn bể đều đang từ bỏ đồng thời cũng đang kiên trì, thì một cục diện bổ trợ ưu thế về văn hóa, cũng tự nhiên mà hình thành.

Không nghi ngờ gì nữa, điều này tuyệt đối không có nghĩa là sẽ hình thành một loại văn hóa mới đơn điệu. Trái lại, đối với một thành phố nhập cư như Thâm Quyến, nguyên tắc chung duy nhất mà tất cả người nhập cư có thể chấp nhận được, đó chính là cởi mở và bao dung; mà ở một thành phố cởi mở và bao dung, đời sống của con người nhất định cũng sẽ đa dạng. Chỉ cần ra đường dạo một vòng, xem ngành ăn uống của Thâm Quyến, bạn sẽ phát hiện ra, hầu như tất cả các cách ăn uống trong nước, Thâm Quyến đều có. Thậm chí những thứ thế giới có, Thâm Quyến cũng có. Các món ăn Pháp, thức ăn nhanh Mỹ, đồ ăn Nhật, món ăn vặt Nam Dương, đủ loại muôn hình vạn trạng. Còn về tám đại trường phái ẩm thực truyền thống Trung Quốc, đương nhiên cũng không cần bàn cãi. Hai hệ phái ẩm thực Tứ Xuyên và Quảng Đông tuy vẫn giữ được phong độ, nhưng món ăn Hồ Nam và món ăn Đông Bắc cũng rất thịnh hành. Ngay cả món gà hầm (Đại Bàn Kê) mới bắt đầu thịnh hành ở Tân Cương trong hai năm gần đây, cũng nhanh chóng xuất hiện trên đường phố Thâm Quyến. Dù sao thì Thâm Quyến cũng là một thành phố nhập cư. Người nhập cư mang theo lý tưởng của họ, cũng mang theo văn hóa của họ. Để sinh tồn, họ đành phải chôn giấu nỗi nhớ quê hương dưới đáy lòng, nhưng thực tế quan niệm quê hương của không ít người vẫn rất nặng nề. Dù sao Thâm Quyến cũng là "đất khách", cũng là "nơi của người khác". Do đó, khi gặp người mới quen, họ sẽ hỏi "Bạn từ đâu đến?". Nếu là "đồng hương", sẽ cảm thấy đặc biệt thân thiết. Tóm lại, nỗi luyến lưu đối với quê hương này sẽ thỉnh thoảng trào dâng trong lòng. Thế là, mỗi khi màn đêm buông xuống, lúc nỗi nhớ nhà da diết nhất, phong vị nồng nàn của món ăn quê nhà, sẽ cùng với tình quê đằm thắm, như khóc như kể mà trôi nổi trên không trung của thành phố này. Chúng cùng với chương trình "Cố hương truyền chân" do Đài truyền hình Thâm Quyến đặc biệt tổ chức, gửi gắm và xoa dịu nỗi nhớ nhà không thể thốt nên lời của những người viễn xứ.

Tuy nhiên, người nặng lòng với phong vị các nơi không chỉ có người quê. Nếu chỉ như vậy, thì cách sống của người Thâm Quyến không phải là đa dạng, mà là đơn điệu. Thực tế, người Thâm Quyến vừa nghe nhạc rock, vừa đọc "Thái Căn Đàm", vừa ăn McDonald's, vừa đi quán ăn Tứ Xuyên. Bởi vì người dám xông pha Thâm Quyến đều dám nếm trải cái mới, mà cuộc sống của thành phố này lại phong phú đa dạng như vậy, thì nên tận hưởng thiên hạ vạn vật. Do đó, người Thâm Quyến thường có "thực đơn" khá rộng. Họ có thể tương đối yêu thích một loại thực phẩm, trang phục, cách chơi nào đó, nhưng sẽ không câu nệ vào một loại trong đó. Chỉ cần có thể, đa phần họ đều sẵn lòng trải nghiệm thử qua. Người đi giày da có lẽ tương đối nhiều, nhưng cũng có người thích giày vải đế bằng của Bắc Kinh; có người thích áo sơ mi cổ đứng nhỏ, cũng có người thích áo phông không cổ, cho rằng "không cổ không tay" mới có một loại "tinh thần dân chủ". Chẳng trách có người nói, không ai có thể nói rõ trang phục thời thượng nhất của Thâm Quyến là gì. Có lẽ, căn bản chẳng có gì là thời thượng nhất cả. Thâm Quyến, chỉ thời thượng cái đa dạng mà thôi.

Cuộc sống của Thâm Quyến là đa dạng, cũng là nhiều tầng lớp.

Điều này cũng không có gì lạ, bởi vì Thâm Quyến vốn dĩ là một xã hội có sự chênh lệch lớn về giàu nghèo, không thể không có phân tầng. Mặc dù thu nhập bình quân đầu người của Thâm Quyến cao hơn rất nhiều so với nội địa, đa số mọi người đều khá giả, nhưng dù sao không phải ai cũng có thể lái xe hơi danh tiếng thế giới, cũng không phải ai cũng có thể ở phòng tổng thống. Cô gái làm thuê tiết kiệm ăn tiêu để gửi tiền về nhà và ông chủ lớn vung tiền như rác trong các hộp đêm hay phòng hát KTV đương nhiên không thể so sánh với nhau, thanh niên ngoại tỉnh đi xa từ năm mười tám tuổi và kẻ đầu cơ lướt sóng gió trong sàn giao dịch chứng khoán cũng sẽ không có tâm thái giống nhau. Những người khác nhau có địa vị khác nhau, thu nhập khác nhau, cũng có cách nghĩ và cách sống khác nhau. Những kẻ giàu có sở hữu thẻ vàng mười ngàn đô la Mỹ cùng danh lưu ăn mặc chỉnh tề, tiêu sái và kiêu ngạo ra vào CLUB, tận hưởng cuộc sống thượng lưu mà chúng ta chỉ có thể xem trong phim Hollywood; những nữ nhân viên văn phòng xinh đẹp phong thái vạn người mê, lưu luyến quên đường về ở các con phố cửa hiệu nổi tiếng và cửa hàng tinh phẩm, trải nghiệm sự thanh lịch hoặc thư giãn tinh thần trong quán cà phê và phòng thể hình; giới nhân viên văn phòng trẻ tuổi sau giờ làm đi nhảy disco, đi bar, xem vũ điệu nóng bỏng, trò chuyện với bạn bè trong quán trà, hoặc đến rạp chiếu phim có thiết bị âm thanh kỹ thuật số để xem một bộ phim bom tấn nhập khẩu. Ngày nghỉ cuối tuần, các ông chủ lớn nhỏ sẽ lái xe sang cùng vợ con đi ăn ở các quán bình dân vỉa hè. Họ bình thường mệt mỏi vì phải xã giao trong các tửu lầu, rất cần được chia sẻ tình thân với gia đình, nhưng lại không nỡ làm vợ vất vả thêm. Món ăn gia đình ở quán vỉa hè chính là thứ đáp ứng được nhu cầu này nhất. Cho nên, mỗi khi đến lúc này, việc làm ăn của các tửu lầu lớn thường khá đìu hiu, còn các quán vỉa hè lại rất đông khách. Sự đa dạng trong cuộc sống của người Thâm Quyến, qua đây lại thấy được một vài điểm.

Tuy nhiên, những điều này đại thể đều không liên quan gì đến giới làm thuê. Họ với thân tâm mệt mỏi và túi tiền eo hẹp, đa phần chỉ có thể chen chúc trong những căn phòng chật hẹp để xem băng, tê liệt nhìn chằm chằm vào màn hình, mặc cho các bộ phim Hồng Kông Đài Loan đánh đấm ồn ào khóc cười kích thích thần kinh. Thế nhưng, người Thâm Quyến không hề quên họ. Những người Thâm Quyến có lương tri đều hiểu rằng, nếu không có máu mồ hôi và sự vất vả của các anh công nhân và các chị nữ công nhân, thành phố này của chúng ta không thể nào từ đất bằng dựng lên những tòa nhà cao tầng, ngày tiến nghìn vàng. Thế là, người Thâm Quyến thiết kế một chốn thư giãn tốt cho giới làm thuê — "Đại Gia Lạc". Tôi đã từng đến "Đại Gia Lạc" gần công viên Lệ Chi trên đường Hồng Lệ. Nơi đó sân khấu rộng lớn mà địa điểm khoáng đạt, thiết bị ưu việt mà giá vé lại rẻ, bất kỳ ai chỉ cần bỏ ra hai ba tệ là có thể mua vé vào xem biểu diễn. Nếu có hứng thú và cũng có can đảm, còn có thể lên sân khấu biểu diễn một phen, khoe giọng hát. Không muốn tốn tiền cũng không sao, bạn có thể đứng ở ngoài xem. Sân khấu Đại Gia Lạc là cởi mở, cũng là bao dung. Nó không có tường thành cao vút, bảo vệ nghiêm ngặt, chỉ có một hàng rào thấp và thưa thớt, dựng mang tính tượng trưng ở phía sau chỗ ngồi, nhưng lại để lại rất nhiều không gian, mặc cho người vây xem, đích thực là "mọi người cùng vui". "Đại Gia Lạc" như vậy nghe nói hầu như khu dân cư và khu công nghiệp nào cũng có. Chúng thực ra thể hiện một loại "tinh thần Thâm Quyến". Thâm Quyến là đặc khu cải cách mở cửa, mà mục đích của cải cách mở cửa, chính là thông qua việc để một bộ phận người giàu lên trước, cuối cùng thực hiện cùng giàu có, đương nhiên nên là "mọi người cùng vui".

Cuộc sống đa dạng nhiều tầng lớp của người Thâm Quyến đã cung cấp cơ hội kinh doanh cho nhiều doanh nghiệp, cũng đặt ra thách thức. Bởi vì nhu cầu của người tiêu dùng muôn hình vạn trạng như vậy, thì không ai có thể độc chiếm thị trường. Đương nhiên, cũng không thể trông mong một ý tưởng hay ho là có thể ăn cả đời. Cuộc sống của người Thâm Quyến là đa dạng, cũng là đa biến. Các quán karaoke và sân bowling từng thịnh hành một thời bỗng chốc vắng tanh, các nhà hàng trà, quán trà nghệ thuật, tiệm net, quán vải, quán gốm... lại dần dần hưng thịnh. Ăn cái gì, uống cái gì, chơi cái gì bắt đầu trở nên không quá quan trọng, mà ăn ở đâu, uống ở đâu, chơi ở đâu lại dần dần được chú trọng. Cuộc sống người Thâm Quyến ngày càng tốt hơn, hoa văn cũng càng ngày càng nhiều. Giới trẻ sành điệu mê mẩn tiệc Rave (Rave Party), nhảy múa cuồng nhiệt trong tiếng nhạc điện tử mạnh mẽ do DJ (chuyên gia đĩa nhạc) phát cho đến tận đêm khuya; một số "người cải cách kỳ cựu" sớm nhất xông pha Thâm Quyến lại mở những hòm sách phủ bụi vào lúc hoàng hôn hoặc đêm khuya, ôn lại giấc mộng cũ thời đại học. Không có cái gì là thời thượng chung, cũng sẽ không có chuyện rập khuôn. Ở thành phố không gì không có này, con người là muôn hình vạn trạng, cách sống của con người cũng sẽ là muôn hình vạn trạng. Vẫn sẽ có người hứng thú với các "chốn ăn chơi", cũng sẽ có người bỏ ra 20 tệ tiền boa để tìm những người phụ nữ lai lịch không rõ ràng trong công viên để "trò chuyện".

Đây chính là Thâm Quyến. Quả thực, đơn thuần là đặc trưng của tiểu thành, còn đa nguyên, đa tầng, đa dạng, đa sắc, đa biến mới chính là đặc khu.

Bốn, Cuộc đời tôi không liên quan đến bạn

Cuộc sống đa dạng cũng tất yếu là độc lập.

Quả thực, cuộc sống đa dạng chỉ có thể được tạo ra bởi những con người tương đối độc lập, còn khi giữa người với người tồn tại mối quan hệ phụ thuộc, thì đa phần chỉ có thể có một cuộc sống đơn điệu. Tôi từng nói trong cuốn "Nhàn thoại người Trung Quốc" rằng, mối quan hệ phụ thuộc về nhân thân tất yếu tạo nên tâm lý "làm theo cấp trên" và "a dua theo đám đông", kết quả không phải là "ồ ạt cùng lúc" thì cũng là "cào bằng tất cả", làm sao còn có sự đa dạng được. Tiền đề của đa dạng, là thừa nhận người với người là khác nhau. Mỗi người đều là một cá thể độc lập, mỗi người đều có thể có cách sống mà mình đã xác định. Tôi sống thế nào, không cần bạn phải lo lắng; bạn sống thế nào, tôi cũng không quản được. Bất kỳ ai cũng không có quyền can thiệp vào người khác, cũng không có tư cách để bình phẩm luận bàn về cách sống của người khác. Một câu thôi, cuộc đời tôi không liên quan đến bạn.

"Cuộc đời tôi không liên quan đến bạn" là tên một cuốn tiểu thuyết. Cuốn tiểu thuyết "người Thâm Quyến viết, viết về người Thâm Quyến" này, bán rất chạy ở Thâm Quyến. Đầu năm 1999, tôi đi mấy hiệu sách ở Thâm Quyến mới mua được nó. Cuốn sách này không có ý định đánh giá bất cứ điều gì về nó, cũng sẽ không coi nó là căn cứ để giải mã Thâm Quyến. Nhưng tôi cho rằng, cuốn sách này đã bán chạy như vậy ở Thâm Quyến, ít nhất đã nói lên hai điều. Thứ nhất, người Thâm Quyến rất quan tâm đến cách sống của chính mình; thứ hai, cuốn sách này ít nhiều có chút chân thực.

Thực tế, bất kể câu chuyện và tình tiết của cuốn sách này có thật hay không, tên sách của nó lại phản ánh chân thực quan niệm và tâm thái của người Thâm Quyến. Người Thâm Quyến thực sự không thích quản chuyện bao đồng của người khác. Ở Thâm Quyến, không có những "bà tám", "đội trinh sát gót sen" như ở Bắc Kinh, cũng không có kiểu thị dân nhỏ nhen thích soi mói quyền riêng tư, bàn luận chuyện nhà người khác như ở Thượng Hải, mặc dù cửa miệng của người Thượng Hải là "liên quan gì đến anh". Trước đây từng nói, "liên quan gì đến anh" là vũ khí của người Thượng Hải để đối phó với những lời bàn tán của người khác. Vũ khí này khi mà thỉnh thoảng phải lấy ra dùng, cho thấy không phải tất cả mọi người đều thực sự cho rằng cuộc sống của người khác không liên quan đến mình. Thị dân nhỏ nhen ở Thượng Hải thực ra sống giữa hiện đại và truyền thống. Quá trình hiện đại hóa của Thượng Hải dạy họ nói "liên quan gì đến anh", còn lối sống truyền thống lại khiến họ không hoàn toàn cho rằng "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn". Trong mắt họ, tốt nhất là việc của mình thì độc lập tự chủ, việc của người khác thì phải nắm trong lòng bàn tay, vừa có quyền riêng tư, vừa có quyền được biết. Do đó, họ một mặt sợ quản chuyện bao đồng, mặt khác lại thích nói lời nhàn rỗi. Kết quả là, danh tiếng của người Thượng Hải bị mang tiếng rất xấu: vừa ích kỷ, lại vừa soi mói quyền riêng tư.

Người Thâm Quyến lại hiện đại hơn nhiều. Khi họ tuyên bố "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn", họ cũng đồng thời thừa nhận "cuộc đời bạn không liên quan đến tôi". Cho nên, ở Thâm Quyến, giữa bạn bè đồng nghiệp, có thể có giao thiệp, có xã giao, có tụ tập, nhưng sẽ không có sự can thiệp, cũng không mấy khi có chuyện soi mói riêng tư. Ở nội địa, một người nếu đột nhiên có một khoản tiền lớn, hoặc kết hôn rồi lại ly hôn, đa phần là sẽ gây ra sự kinh ngạc hoặc xì xào bàn tán, nhưng ở Thâm Quyến thì sẽ không có sóng gió gì. Điều này tất nhiên vì con đường kiếm tiền ở Thâm Quyến quá nhiều. Chơi chứng khoán kiếm được, cá cược thắng được, bạn bè cho vay, ông chủ cho, đều có khả năng, quản thế nào được? Nhưng quan trọng hơn, trong mắt người Thâm Quyến, thu nhập và chuyện kết hôn yêu đương hoàn toàn thuộc về quyền riêng tư cá nhân, không nên hỏi và cũng không thể hỏi. Ai đó phát tài thì phát tài thôi, thay vợ hay người tình thì thay thôi! Dù sao thì cuộc đời tôi không liên quan đến bạn, cuộc đời bạn cũng không liên quan đến tôi. Dù sao đi nữa, cuộc sống của người Thâm Quyến là đa dạng, mà cái gọi là "đa dạng", cũng chính là không liên quan đến nhau, hoặc tự mình làm theo ý mình.

Điều này cũng không có gì lạ. Thành phố Thâm Quyến này, vốn dĩ là tự mình làm theo ý mình. Lúc mới thành lập thành phố, những việc thành phố này làm, đều là những việc các thành phố khác không làm, hoặc không thể làm, hoặc không dám làm. Lúc này, thực sự cần phải có một chút ý thức "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn", mới có thể tránh được nhiều cuộc tranh luận không cần thiết. Cái gọi là "không tranh luận", không chỉ có ý nghĩa "làm rồi hãy nói", mà ít nhiều cũng có ý nghĩa "mỗi người làm việc của người nấy". Thực tế trong một khoảng thời gian khá dài, Thâm Quyến và nội địa cũng thực sự là "mỗi người làm việc của người nấy". Thâm Quyến thử nghiệm kinh tế thị trường, nội địa thì vẫn đang làm kinh tế kế hoạch, đương nhiên là chẳng liên quan gì đến nhau. Tương tự, những người xông pha vào Thâm Quyến, cũng gần như đều là những kẻ tự mình làm theo ý mình, nếu không thì đã không đến. Do đó, đa số họ đều có ý thức tự chủ và ý thức cạnh tranh khá mạnh, không dễ bị người khác chi phối. Hơn nữa, họ không ngại gian khổ xông vào Thâm Quyến, là để tìm kiếm sự phát triển của cá nhân, chứ không phải đến để quản chuyện bao đồng của người khác. Vừa không muốn quản người khác, đồng thời người khác cũng không quản nổi, kết luận cuối cùng, chính là "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn".

Quả thực, ở đây có nguyên nhân từ cả hai phía, thành phố và con người.

Thâm Quyến là một thành phố trẻ, hơn nữa là một đặc khu tràn đầy ý thức hiện đại. Không có ai, là sinh ra và lớn lên ở thành phố này. Tất cả mọi người đều đến từ khắp năm châu bốn bể mọi hướng, không ai quen ai cả. Không có ân oán, cũng không có ràng buộc, chỉ có sự xa lạ. Điều này tạo ra một cảm giác khoảng cách, từ đó tạo ra tiền đề để giữ gìn quyền riêng tư của chính mình. Điều kiện này lại là điều mà các thành phố khác không có. Trước đây đã nói, các thành phố của Trung Quốc đa phần là sản phẩm của xã hội nông nghiệp, và đa phần đều giữ mối liên hệ nghìn sợi dây với nông thôn, do đó giữa hàng xóm láng giềng, cũng giống như thị tộc tụ lạc hay tình làng nghĩa xóm, vẫn giữ truyền thống tối lửa tắt đèn có nhau, ngay cả Thượng Hải hiện đại nhất cũng không ngoại lệ. Thực tế, rất nhiều người đều cho rằng, nơi có tình người nhất của Thượng Hải, lại chính là những con hẻm mà hàng xóm láng giềng ân cần hỏi han nhau, thân thiết đến mức không còn chút riêng tư nào. Những người thành phố lớn lên trong môi trường như vậy, cũng không khác gì người nhà quê lớn lên trong một ngôi làng: không có riêng tư, không có bí mật, ai nặng mấy cân, mọi người trong lòng đều nắm rõ. Do đó, cho dù sau này có đi xa bốn phương trời, ngày gặp lại, đối phương nếu muốn nghe ngóng tình hình của mình, đa phần cũng không tiện từ chối. Bởi vì đối mặt với một người biết gốc biết rễ, bạn căn bản không có tư cách cũng không có dũng khí để nói ra hai chữ "quyền riêng tư". Huống chi việc nghe ngóng của đối phương, bản thân nó đã lộ ra một phần quan tâm, và là kiểu quan tâm mà chỉ những người từng có mối quan hệ gắn bó mới có. Đối mặt với tấm chân tình này, bạn đâu chỉ không nỡ từ chối, có khi chính mình lại có ham muốn trút bầu tâm sự. Kết quả là bạn không những sẽ phơi bày hết cả, mà còn sẽ dùng sự quan tâm tương tự để hỏi lại đối phương.

Người Thâm Quyến lại không như vậy. Đối với họ, thành phố này là xa lạ, con người trong thành phố này cũng là xa lạ. Trong công ty, trong đơn vị, giữa đồng nghiệp, hoàn toàn không quen biết, không thân không thích. Không ai có nghĩa vụ quan tâm người khác, cũng không có quyền hỏi han người khác. Trái lại, do sự cạnh tranh gay gắt thậm chí tàn khốc như vậy, có khi ngược lại còn có chút đề phòng. Trong tình huống này, tiết lộ quyền riêng tư của mình không nghi ngờ gì là việc không thông minh, còn nghe ngóng cuộc sống của người khác thì khó tránh khỏi hiềm nghi có ý đồ xấu, tốt hơn hết là không ai can thiệp vào ai hoặc ngầm hiểu lẫn nhau. Ít nhất là, hầu như mỗi người khi quyết tâm xông pha Thâm Quyến, cũng đều quyết tâm nói lời tạm biệt với quá khứ, chôn giấu lịch sử dưới đáy lòng. Suy nghĩ này là "nhân đồng thử tâm" (lòng người đều giống nhau). Bạn đã không hy vọng người khác hiểu quá khứ của bạn, vậy thì tốt nhất cũng đừng nghe ngóng hiện tại của người khác, và một người một khi giữ vững một loại bí mật thuần túy cá nhân, cũng có nghĩa là anh ta đã có một không gian riêng tư. Không gian này có khả năng dần dần mở rộng, cho đến khi nói ra được "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn".

Tất nhiên, bạn học cũ bạn hữu xưa gặp lại, cũng vẫn sẽ có sự quan tâm đó, đặc biệt là khi thầy cũ, bạn cũ cùng thời từ nơi khác đến Thâm Quyến, mọi người có thể kể lại những câu chuyện xông pha Thâm Quyến và thành tựu hiện tại. Nhưng, đĩa hát cũ mở đi mở lại, luôn có lúc nghe chán, cuộc sống mới lại muôn hình vạn trạng, có khi giàu nghèo đã chênh lệch rất lớn. Người anh vẫn đang vật lộn sặc nước, người em thì có thể đã có vạn kho tàng. Giữa hai bên, cũng chẳng còn gì để nói. Lâu dần, những buổi tụ họp của bạn cũ cũng trở thành những buổi "tụ tập" thuần túy. Mọi người đều không nói về quá khứ, cũng không nói về hiện tại, chỉ kể mấy câu chuyện cười, ở cùng nhau ăn một chút, chơi một chút.

Bạn cũ còn như vậy, huống chi là người mới quen? Thâm Quyến là một thành phố có tính lưu động nhân sự cực lớn. Trong các tòa nhà văn phòng, hầu như ngày nào cũng có gương mặt mới, cũng hầu như ngày nào cũng có người lặng lẽ ra đi. Hôm nay còn cộng sự, ngày mai có thể đã "bai bai", không phải bị ông chủ đá, thì chính là đá ông chủ. Quen biết còn không kịp, làm sao còn có thể biết được quyền riêng tư? Huống chi cũng không có sự cần thiết phải biết. Nếu nói Thâm Quyến là "doanh trại sắt, quân đội nước chảy", vậy thì, công ty có lẽ ngay cả "doanh trại sắt" cũng không phải, có khi ngày nào đó liền phá sản, đâu có "tiệc nào không tàn"? Vì không ai biết mọi người rốt cuộc có thể ở bên nhau bao lâu, cũng không cần thiết phải biết nhiều như vậy, chỉ cần giữa hai bên trong công việc có thể phối hợp là được, đó là đồng nghiệp tốt, cần gì phải quản xem người ta sau giờ làm sống thế nào?

Quan trọng hơn, Thâm Quyến là nơi chỉ có dựa vào sự phấn đấu gian khổ không khuất phục của bản thân mới có thể giành được thành công. Thâm Quyến có rất nhiều cơ hội, nhưng những cơ hội này lại chỉ có thể dựa vào chính bạn đi chiếm đoạt. Không ai có thể bao thầu thay thế, cũng không ai có thể bao làm thiên hạ. Bạn bè và bạn học sẽ cho bạn sự giúp đỡ, nhưng thành công hay không lại là việc của chính bạn. Trong tình huống này, hình thành quan niệm "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn" cũng không có gì lạ, bởi vì cuộc sống của mỗi người vốn dĩ không liên quan đến người khác.

Quả thực, những người xông pha Thâm Quyến gần như đều giống nhau: bất kể bạn mang tâm lý đầu cơ hay tâm lý may mắn, là dựa trên tinh thần khởi nghiệp hay tinh thần mạo hiểm, có một điểm là khẳng định, cũng là chung, tức là bạn phải tự mình cầu sinh tồn, cầu phát triển.

Có lẽ, đây vốn dĩ là ý định ban đầu của họ. Có nghĩa là, họ vốn dĩ đã có ý định ở cái nơi được mệnh danh là "đặc khu" này, dựa vào nỗ lực của chính mình, mở ra một vùng trời, làm nên một sự nghiệp. Chúng ta biết, nhóm người chính tạo ra văn hóa Thâm Quyến, là sinh viên đại học thập niên 80. Thế hệ lớn lên cùng với việc đọc thơ Mông Lung và Lý Trạch Hậu, Sartre và Fromm, vốn dĩ đã mang màu sắc thức tỉnh thanh xuân; mà những người xông pha Thâm Quyến trong số họ, thì lại càng có ý thức cá nhân và ý thức tự ngã mạnh mẽ hơn. Chính vì vậy, họ mới công khai dám khi hầu hết bạn học còn đang theo khuôn khổ chờ đợi phân phối sau tốt nghiệp, đã vác túi hành lý, quyết định đi về phía nam, đến thành phố trẻ này để tìm kiếm một cuộc sống khác biệt, trở thành những người tìm việc vội vã, những kẻ độc hành bốn phía mờ mịt trên lục địa mới. Cuộc sống rất nhanh đã cho họ hiểu thế nào là "không tin vào nước mắt", cũng rất nhanh cho họ hiểu rõ tự do cần phải trả cái giá đắt như thế nào. Một câu thôi, họ rất nhanh đã trải nghiệm được sự cô đơn. Trong công viên, bên vệ đường, ở quán vỉa hè và quán ăn nhỏ, họ cũng sẽ gặp được "đồng chí". Nhưng ngoài việc than thở "đồng là thiên nhai luân lạc nhân" (cùng là những người khốn khổ nơi chân trời góc bể) ra, thì không ai giúp được ai. Thế là, họ rất nhanh đã học được cách dựa vào chính mình để mở đường, tìm kiếm sự phát triển, cũng rất nhanh ý thức được, cách sống của một người nếu là do tự mình lựa chọn, vậy thì cũng phải do tự mình chịu trách nhiệm. Người khác không quản được, cũng không cần quản, tức là "cuộc đời tôi không liên quan đến bạn".

Họ cũng rất nhanh phát hiện mình đã bước vào một đấu trường khổng lồ. Trước đây từng nói, người xông pha Thâm Quyến mặc dù ngũ hồ tứ hải, đủ loại người, xuất thân và bối cảnh cũng khác biệt ngàn vạn, nhưng mục tiêu lại là thống nhất, đó chính là phải giành được càng nhiều tài sản và cơ hội phát triển tự do càng tốt. Còn một điểm nữa cũng chung, tức là họ đều không mấy an phận, cũng đều không phải là kẻ hèn nhát, đúng như câu "người đến không thiện, người thiện không đến". Kẻ mạnh gặp nhau, cao thủ như rừng, kẻ thành làm vua kẻ bại làm giặc. Người thắng lợi thì bước lên mây xanh chiêu tài tiến bảo, người thất bại thì đành cuốn gói cút đi. Bởi vì họ đối mặt với một thị trường đầy sự cạnh tranh cũng đầy sự cám dỗ. Thị trường này vô tình, lật mặt không nhận người. Ai mà không thể trở thành kẻ mạnh, người đó sẽ bị đào thải ra ngoài một cách không khách sáo.

Điều này không thể không khiến người Thâm Quyến luôn trong trạng thái chiến đấu. Đúng như một người Thâm Quyến đã nói, thành phố này mỗi ngày đều đang tạo ra vô số cơ hội cho mọi người, nhưng cơ hội lại vĩnh viễn chỉ thuộc về người có sự chuẩn bị. Do đó, khi bầu trời ngủ, mặt đất ngủ, thành phố ngủ, những người chúng ta lại phải thức như những vì sao, thức như những dòng sông, mở mắt như những ngọn đèn đường.

Điều này cũng không thể không khiến người Thâm Quyến không ngừng bổ sung cho bản thân. Ở một thành phố đầy sự cạnh tranh, không có đủ tri thức cũng bằng như không có sức sống sinh mệnh. Nhân viên của nhiều công ty sau giờ làm còn phải "nạp điện", không ít người tự bỏ tiền đi thi nghiên cứu sinh, vì tri thức, cũng vì học vị. Tại Thâm Quyến thư thành, người mua sách đông đúc nườm nượp không dứt, họ hy vọng những cuốn sách này có thể giúp họ đứng vững trong cuộc cạnh tranh gay gắt. Các ông chủ công ty cũng không dám lơ là. Không ít người mỗi ngày đều phải lên mạng xem xem, một mặt thăm dò phương hướng để tìm đường lui, mặt khác phòng bị từng bước sợ lạc hậu. Rõ ràng, ai cũng không có tâm trí để đi quản chuyện bao đồng.

Rất nhiều người ngưỡng mộ cuộc sống của người Thâm Quyến, thực ra, sống ở Thâm Quyến cũng không dễ dàng như người ta tưởng tượng. Ngoài một số đơn vị trong "hệ thống", cơ bản không có cơm đại nồi, cũng không có các loại phúc lợi ngoài lương (ví dụ như nhà ở cung cấp miễn phí hoặc bán giá thấp). Cái gì cũng phải dùng tiền mua, cái gì cũng có thể dùng tiền mua được. Bất kể bạn là loại người nào, trong thành phố đầy rẫy ham muốn và lưu truyền khắp nơi những câu chuyện giàu lên sau một đêm này, không có tiền thì luôn không làm được gì. Điều này ép bạn không dám lười biếng, không thể không liều mạng kiếm tiền. Một cô gái phàn nàn với tôi làm phụ nữ ở Thâm Quyến quá khó: vừa phải độc lập tự chủ, vừa phải nhỏ nhẹ như chim nép người. Bởi vì làm chồng thì phải "trả góp nhà", đã không còn khả năng nuôi vợ, nhưng lại không ai muốn vợ hay người tình của mình là một "nữ cường nhân" ra lệnh ra vẻ. Tương tự, đàn ông cũng có nỗi khổ. Họ phàn nàn những cô gái bây giờ yêu cầu quá cao: họ vừa không muốn yêu một "người không kiếm ra tiền", cũng không muốn yêu một "người không về nhà", nhưng mỗi ngày đều về nhà đúng giờ đúng giấc, thì lại lấy đâu ra tiền? Không nghi ngờ gì, Thâm Quyến áp lực lớn như vậy, cám dỗ nhiều như vậy, tự lo còn không xong, lại đi quản chuyện bao đồng của người khác, đó chính là đồ ngốc, chính là làm khó chính mình.

Không ai làm khó chính mình, cho nên không ai sẽ đi can thiệp vào cuộc sống của người khác. Thực ra, đâu chỉ cuộc sống của người khác không liên quan gì đến mình, ngay cả thành phố này, cũng chưa chắc đã là liên quan mật thiết với mình. Chúng ta đừng quên, Thâm Quyến là một thành phố đặc biệt. Trong 4 triệu người của thành phố này, lại có ba phần tư là dân tạm trú. Xét về ý nghĩa quy thuộc, họ rất khó được tính là "người Thâm Quyến"; nhưng xét về ý nghĩa thực tế, họ lại không thể không tính là "người Thâm Quyến". Bởi vì số lượng của họ đông đảo như vậy, đội ngũ hùng hậu như vậy, bất kỳ ai cũng không thể phớt lờ sự tồn tại của họ. Huống chi, họ không hoàn toàn là công nhân làm thuê, người làm dịch vụ tự do hay giang hồ, trong đó không thiếu các tinh anh khoa học kỹ thuật, danh lưu văn hóa, thiên tài nghệ thuật, cũng như các ngôi sao điện ảnh ca nhạc được truyền thông theo dõi đưa tin và những người có học vấn cao ra vào các tòa nhà văn phòng. Họ thường là những nhân vật tung hoành ngang dọc trên sân khấu Thâm Quyến. Ngay cả công nhân làm thuê, cũng là thành phần không thể thiếu của Thâm Quyến. Khi chúng ta thảo luận về "người Thâm Quyến", thực sự không thể loại bỏ họ ra ngoài.

Không nghi ngờ gì, những người này thậm chí không tính là "người nhập cư". Có người cho rằng, họ chỉ có thể gọi là "người qua đường" (Vương Tăng Tiến, "Văn hóa 'người qua đường' của Thâm Quyến"). Người qua đường và người nhập cư là khác nhau. Người nhập cư có ý nghĩa "chuyển đến định cư", cho nên, mặc dù người nhập cư với nơi chuyển đến khó tránh khỏi một quá trình thích nghi cọ xát lúc ban đầu, nhưng cuối cùng vẫn sẽ "trực đem đất khách làm quê hương", đối với Thâm Quyến sản sinh ra cảm giác gia viên và cảm giác quy thuộc. Người qua đường thì không giống vậy. Họ không muốn, hoặc mặc dù muốn nhưng lại không thể biến Thâm Quyến thành "nơi dừng chân cuối cùng" của mình. Đối với họ, Thâm Quyến chỉ là một công xưởng lớn, một nơi kiếm tiền và tán gái, một nơi có thể trải nghiệm cảm giác tươi mới và cảm giác thành tựu, một nơi có thể "lấy thanh xuân đánh cược ngày mai" chơi một ván. Họ không định cắm rễ của mình ở đây, chỉ muốn xông pha vài năm, trải nghiệm cho đã rồi đi. Do đó họ không thể bàn đến chuyện tình cảm gì đối với thành phố này, không những không có cảm giác gia viên và cảm giác quy thuộc, thậm chí ngay cả cảm giác khách qua đường cũng không, đương nhiên cũng chẳng liên quan gì mấy đến thành phố này. Đã ngay cả thành phố này cũng không liên quan, vậy thì, cuộc sống của người khác lại có liên quan gì đến tôi? Hay nói cách khác, cuộc sống của tôi liên quan gì đến người khác?

Thực ra, ngay cả người nhập cư, với thành phố này cũng chưa chắc đã ăn khớp tâm đầu ý hợp. Trái ngược với việc người Thượng Hải đều công nhận Thượng Hải, lấy việc làm người Thượng Hải làm tự hào, người xông pha Thâm Quyến ngay từ đầu không công nhận Thâm Quyến. Không ít người trong khoảng thời gian khá dài, vẫn có một cảm giác khoảng cách với thành phố này. Dù sao, cuộc sống của Thâm Quyến và những ngày tháng họ quen sống trước kia khác biệt rất lớn, bầu không khí văn hóa, quan niệm giá trị và mối quan hệ giữa người với người của Thâm Quyến cũng làm họ cảm thấy xa lạ. Họ thường xuyên sản sinh ra cảm giác cô đơn và cảm giác mất mát, có một sự mờ mịt không biết "thân này thuộc về đâu". Chẳng trách cứ đến ngày lễ và sau giờ làm, các địa điểm ăn uống giải trí của Thâm Quyến lại làm ăn phát đạt đông nghịt người. Trong này không hoàn toàn là xã giao trên thương mại, cũng có nhu cầu về mặt tâm lý. Quả thực, người Thâm Quyến rất coi trọng giải trí, đến mức có câu nói "vui ở Thâm Quyến" (ba câu trước là "chơi ở Bắc Kinh, mặc ở Thượng Hải, ăn ở Quảng Châu"). Nguyên nhân trong này cũng rất nhiều. Thứ nhất, Thâm Quyến là một thành phố trẻ, người trẻ luôn thích chơi hơn ông già; thứ hai, nhịp sống của Thâm Quyến quá nhanh, công việc quá căng thẳng, rất cần thư giãn; thứ ba, "liều mạng làm việc, tận tình hưởng thụ" là một quan niệm sống hiện đại và lối sống hiện đại, mà người Thâm Quyến lại là những người có ý thức hiện đại nhất. Nhưng có một điểm cũng rất quan trọng, đó là không ít người vẫn chưa sản sinh ra cảm giác gia viên đối với Thâm Quyến. Thâm Quyến đối với họ, chẳng qua chỉ là đấu trường để cầu sinh tồn cầu phát triển, cho nên một khi có thời gian của chính mình, thì nên rời xa nó, hơn nữa có thể đi xa bao nhiêu thì đi bấy nhiêu. Người có xe sẽ lái xe đi Đông Quản câu cá vào ngày nghỉ cuối tuần, nếu có kỳ nghỉ trên ba ngày thì sẽ rời Thâm Quyến ra ngoài du lịch. Không thì, cũng phải đến quán khiêu vũ quán trà ngồi một chút. Ở đó so với đấu trường (công ty hoặc đơn vị), dù sao cũng "có một khoảng trời riêng". Dù sao thì lúc này, không có mấy người sẽ ở "nhà", có người thậm chí sẽ thức trắng đêm ở ngoài. Bởi vì ở thành phố về mặt tâm lý về mặt tình cảm không thuộc về mình này, chúng ta vốn dĩ đã "vô gia khả quy" (không nhà để về).

Đây chính là cái giá của việc xông pha Thâm Quyến. Bạn không phải muốn đến Thâm Quyến tìm kiếm "cuộc sống khác biệt" sao, vậy thì bạn phải "sống ở nơi khác". Mà "sống ở nơi khác", cũng chính là "cội rễ không ở nơi này". Thế là, cứ đến trước Tết, người qua đường hay người nhập cư, đều lần lượt khăn gói về "quê nhà", thậm chí không màng đến đường xá xa xôi, xe tàu đông đúc. Lúc này Thâm Quyến, tràn đầy sự thê lương của cảnh "người đi thành không", giống như một con tàu bị bỏ rơi, cô độc trôi dạt trong sóng biển.

Năm, Hoa mười sáu tuổi có thể nở mấy mùa

Những gì nói trước đó, đương nhiên là chuyện quá khứ. Hiện tại, rất nhiều người cứ tan làm là chạy thẳng về nhà riêng, không còn tìm đủ mọi cái cớ để dạo chơi ở các địa điểm giải trí nữa. Bữa cơm đoàn viên gia đình đã ngày càng nhiều được mở ra ở Thâm Quyến. Người Thâm Quyến đã không còn là người du tử lòng hướng về quê nhà, họ càng nguyện ý đón cha mẹ hai mái đầu bạc phơ đến Thâm Quyến ăn Tết. Điều này không chỉ vì cuộc sống ở Thâm Quyến thoải mái hơn quê nhà, có thể để người già hưởng chút phúc, mà càng vì họ đã công nhận thành phố này, họ đã chính thức "an gia lạc nghiệp" ở Thâm Quyến. Thâm Quyến, đương nhiên vẫn là đấu trường để họ trổ tài, nhưng càng là mái nhà đáng yêu mà họ nhất định phải cùng nhau canh giữ.

Người coi Thâm Quyến là gia viên không còn cô đơn. Họ vẫn sẽ đi câu cá đi dã ngoại, nhưng sẽ mang theo gia đình; họ vẫn sẽ đi bar đi nhảy disco đi tận hưởng cuộc sống về đêm, nhưng sẽ không thức đêm không về; họ vẫn sẽ đi quán khiêu vũ hộp đêm quán trà nghệ thuật, nhưng khi rời khỏi chốn đèn đỏ rượu xanh lưu quang rực rỡ bước vào màn đêm mịt mù, sẽ không còn nỗi sầu muộn không thể thốt nên lời đó nữa. Người coi Thâm Quyến là gia viên không còn trầm mặc. Họ sẽ ở các dịp khác nhau dùng các phương thức khác nhau phát biểu ý kiến đối với văn hóa Thâm Quyến, tranh luận không nghỉ về định vị và xu hướng của văn hóa Thâm Quyến, phản pháo lại những phê bình mà họ cho là "làm tổn hại hình tượng Thâm Quyến", thậm chí khi "vinh quy bái tổ" thì giấu giếm những thất bại và uất ức mình từng gánh chịu. Họ đã hòa làm một với Thâm Quyến, cùng chung số phận, vinh nhục có nhau. Người coi Thâm Quyến là gia viên cũng không còn trống rỗng. Đối với họ, sống ở Thâm Quyến, cũng giống như sống ở các thành phố khác, là một việc thực sự cụ thể. Họ bắt đầu quan tâm đến bữa sáng quan tâm đến giá rau, quan tâm đến môi trường xung quanh nhà ở, quan tâm đến chất lượng giáo dục của trường mẫu giáo và trường tiểu học. Bởi vì họ đã làm chồng làm vợ làm cha làm mẹ, không còn là thanh niên nhiệt huyết "không biết trời cao đất dày", cũng không còn là thi nhân lãng du "quê hương tôi ở phương xa", mà là một thị dân của Thâm Quyến. Tóm lại, họ đã không còn là "sống ở nơi khác", mà là "sống ở nơi này".

Thế là, họ giống như hầu hết vợ chồng cha mẹ ở Trung Quốc, bắt đầu mưu tính tương lai cho gia đình và con cái. Nhà ở phải nhanh chóng mua, rồi sửa sang cho thoải mái ấm cúng hơn một chút. Con cái đương nhiên phải đưa vào trường tốt nhất, học phí cao hơn đường xa hơn cũng không tiếc. Là "người đi trước", họ thấu hiểu tầm quan trọng của tri thức, đặc biệt là trọng lượng của nó ở thành phố này. Do đó trong "dự toán tài chính" của họ, "kinh phí giáo dục" cho con cái rõ ràng chiếm tỷ trọng lớn hơn. Không ít người đã bắt đầu lo xa cho việc con cái đi du học nước ngoài. Nhưng, họ lại đa phần không hy vọng con cái sau khi tốt nghiệp đến nơi khác làm việc. Thậm chí, mặc dù nghe nói thành phố Thâm Quyến đã có quy định, sinh viên thi đậu từ Thâm Quyến ra đều có thể "vô điều kiện" phân về Thâm Quyến, vẫn có người thà đọc Đại học Thâm Quyến, cũng không muốn vào Thanh Hoa Bắc Đại. Rõ ràng, là người coi Thâm Quyến là gia viên, họ không còn hy vọng con cái mình "sống ở nơi khác".

Điều này có thể hiểu được, nhưng lại khiến người ta lo lắng. Chúng tôi không có ý hạ thấp Đại học Thâm Quyến, cũng không muốn đưa ra bất kỳ phê bình nào đối với chính sách của thành phố Thâm Quyến. Người Thâm Quyến đương nhiên có quyền học Đại học Thâm Quyến, sự tồn tại của Đại học Thâm Quyến cũng tuyệt đối có cần thiết. Vấn đề nằm ở chỗ, Thâm Quyến rốt cuộc tại sao nhất định phải có một Đại học Thâm Quyến? Hay nói cách khác, Đại học Thâm Quyến rốt cuộc nên là làm gì? Hiểu là "đào tạo nhân tài cho Thâm Quyến", thì có phần nông cạn; nếu hiểu là "giải quyết vấn đề con cái thị dân Thâm Quyến đi học" thì lại càng sai lầm lớn. Đại học Thâm Quyến nên là biểu tượng văn hóa của Thâm Quyến, là "kho nhân tài" và "cố vấn" của Thâm Quyến. Có một Đại học Thâm Quyến trình độ cao, chất lượng cao, khẩu vị cao, văn hóa Thâm Quyến mới có nội lực, có trọng lượng. Hãy nghĩ xem, nếu Bắc Kinh không có Thanh Hoa Bắc Đại, Thượng Hải không có Phục Đán Giao Thông, Thiên Tân không có Thiên Đại Nam Khai, Vũ Hán không có Vũ Đại Hoa Công, Nam Kinh không có Đại học Nam Kinh, Hàng Châu không có Đại học Chiết Giang, Hạ Môn không có Đại học Hạ Môn, trọng lượng văn hóa của những thành phố này sẽ giảm bao nhiêu, mị lực văn hóa của chúng sẽ kém cỏi bao nhiêu.

Do đó, Đại học Thâm Quyến không nên tự trói mình trong vòng tròn Thâm Quyến, cũng giống như tầm nhìn văn hóa của Thâm Quyến không cần phải bó hẹp ở Quảng Đông hay Lĩnh Nam. Thâm Quyến thuộc về cả Trung Quốc, Đại học Thâm Quyến cũng nên thuộc về cả Trung Quốc. Thâm Quyến là cửa sổ của Trung Quốc, Đại học Thâm Quyến thì nên là cửa sổ của cửa sổ. Đại học Thâm Quyến nên hướng ra cả nước tuyển dụng nhân tài, đồng thời cũng hướng ra cả nước tuyển sinh. Tóm lại, nó nên nỗ lực án thành (biện thành) đại học hạng nhất toàn quốc. Nếu được như vậy, thì đóng góp của nó đối với Thâm Quyến, sẽ vượt xa việc "đào tạo nhân tài cho Thâm Quyến" hay "giải quyết vấn đề con cái thị dân Thâm Quyến đi học". Nếu chỉ giới hạn ở hai vấn đề này, thì quá nhỏ mọn, quá không có tầm nhìn.

Còn về con cái của thị dân Thâm Quyến, thì nên cố gắng hết sức ra ngoài học đại học.

Thực tế, con cái của bất kỳ thành phố nào cũng đều nên cố gắng đến nơi khác học đại học. Điều này không chỉ vì ở bên cạnh cha mẹ, khó tránh khỏi được nuông chiều, không có lợi cho sự trưởng thành của con cái, mà càng vì mỗi người tốt nhất đều nên có một quãng trải nghiệm "sống ở nơi khác", thử qua "cuộc sống khác biệt". Thế hệ từng trải qua phong trào thượng sơn hạ hương, từng làm thanh niên trí thức, sở dĩ đặc biệt chịu khổ, đặc biệt chiến đấu, đặc biệt không khuất phục kiên trì bền bỉ, chính là vì họ có trải nghiệm này có trải nghiệm kia mà thành. Chúng ta đương nhiên không chủ trương lại làm một lần "phong trào thượng sơn hạ hương", nhưng đến nơi khác đi học dù sao cũng không thể đánh đồng với thượng sơn hạ hương. Chúng ta cũng có thể hiểu tâm trạng của các bậc phụ huynh, dù sao "ngàn ngày ở nhà thì tốt, một lần ra ngoài thì khó". Nhưng, lợi ích có được từ đó lại vượt xa cái giá phải trả. Động vật còn có thể "đuổi con ra khỏi nhà" sau khi chúng trưởng thành, để chúng tự mưu sinh, huống chi là con người?

Người Thâm Quyến lại càng nên làm như vậy. Bởi vì năm đó chính họ là người mười tám tuổi đi xa, một mình xông pha thế giới. Nhiều người đều thừa nhận, sau khi đến Thâm Quyến, quả thực có sự phát triển tốt hơn ở quê nhà. Một số người ở nội địa có lẽ chỉ tính là hoặc chỉ có thể trở thành vai diễn hạng hai hạng ba, đến Thâm Quyến lại trở thành nhân tài hạng nhất cao thủ đỉnh cao. Tôi nghĩ, ngoài bầu không khí văn hóa và môi trường xã hội của Thâm Quyến có lợi hơn cho nhân tài bứt phá ra, họ "sống ở nơi khác", trải qua "cuộc sống khác biệt", cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng. Người Thâm Quyến hiểu sâu sắc lợi ích của việc "rời nhà đi xa", làm sao lại sản sinh ra ý niệm xích con cái bên cạnh mình? Sự xông xáo đó nhiệt tình đó những tinh thần đổi mới đó của họ năm đó đã đi đâu mất rồi? Chẳng lẽ họ cũng định giống như một số người đột nhiên giàu lên, mặc kệ con cái họ trở thành "thế hệ ba không bốn có" (có ruộng không trồng, có công không làm, có cửa hàng không mở, có sách không đọc, không có lý tưởng lớn lao, không có tinh thần phấn đấu, không có một kỹ năng sở trường), trở thành "bát kỳ tử đệ" của thời đại mới?

Lời này hình như nói hơi nặng. Chẳng lẽ học ở địa phương, hoặc sau khi tốt nghiệp đại học trở về Thâm Quyến làm việc, thì nhất định sẽ biến thành "bát kỳ tử đệ mới"? Thực ra, vấn đề không nằm ở chỗ có đi nơi khác học và có quay về Thâm Quyến làm việc hay không, mà nằm ở chỗ chúng ta đang đứng ở lập trường, góc độ và điểm xuất phát như thế nào để nhìn nhận vấn đề này, nằm ở chỗ thế hệ mới của Thâm Quyến còn có thể giống như thế hệ cha anh họ dũng cảm khai phá dám dũng cảm đổi mới không. Con cái luôn ở dưới đôi cánh của cha mẹ là không lớn lên được, mà một đứa trẻ không muốn, không dám, không nguyện rời xa sự chăm sóc của cha mẹ thì chắc chắn là không có tiền đồ. "Thế hệ già" của Thâm Quyến không phải là những người không có tiền đồ như vậy. Người Thâm Quyến có tiền đồ không nên nuôi ra thế hệ mới không có tiền đồ, Thâm Quyến trẻ tuổi cũng không nên nhanh chóng già nua đi như vậy.

Vấn đề này không thể coi thường, bởi vì nó liên quan đến tiền đồ của Thâm Quyến. Thâm Quyến hai mươi năm nay quả thực thành tựu phi phàm gây chú ý toàn thế giới, nhưng Thâm Quyến có còn giữ được vị trí dẫn đầu của nó, trong cuộc cạnh tranh gay gắt tương lai tiến thêm một bước nữa, thì cũng là một vấn đề. Cần biết rằng, trong các thành phố ở Trung Quốc, Thâm Quyến không chiếm ưu thế tuyệt đối. Nó có nhiều khiếm khuyết bẩm sinh, mà khiếm khuyết lớn nhất chính là không có sự tích lũy văn hóa sâu dày. Sự tích lũy văn hóa của nó đừng nói là so với cố đô ngàn năm Bắc Kinh, ngay cả so với Thượng Hải lịch sử không lâu đời, cũng còn kém xa. Thượng Hải tuy chỉ có lịch sử hơn một trăm năm, nhưng tài sản văn hóa của nó lại khiến nhiều thành cổ không dám sánh bằng. Cho nên từ sau khi phát triển Phố Đông, nhiều người đã không còn coi trọng Thâm Quyến, mà là coi trọng Thượng Hải.

Thâm Quyến muốn cạnh tranh với các thành phố khác, phải và chỉ có thể phát huy thế mạnh tránh điểm yếu. Thế mạnh của Thâm Quyến là gì? Là thành phố trẻ nhất Trung Quốc, thế mạnh của Thâm Quyến nằm ở sức sống thanh xuân, mà sức sống thanh xuân này lại chính là do những người nhập cư trẻ tuổi có học vấn cao từ khắp nơi trên cả nước tạo thành. Trên đầu họ không có mũ quan, trong lòng không có gánh nặng, dưới chân không có giới hạn địa phương, trước mắt không có lá chắn che mắt, đây mới là điều khiến Thâm Quyến trở nên sống động mạnh mẽ đầy sức sống. "Hỏi nước vì sao trong xanh thế, vì có nước mát chảy từ nguồn." Thâm Quyến không những nên tiếp tục dẫn nhập nhân tài ngoại tỉnh có tố chất cao, cũng nên khuyến khích thanh niên Thâm Quyến đi ra ngoài, đến vùng đất bao la trải nghiệm gió mưa, mở rộng tầm mắt, cho dù là đến nơi khác học tập làm việc một thời gian cũng tốt. Nếu người Thâm Quyến cũng giống như người Thượng Hải năm đó, "thà muốn một cái giường ở Phố Tây, không muốn một căn phòng ở Phố Đông", nói gì cũng không muốn lưu động lưu động, vậy thì phiền phức rồi. Thâm Quyến trẻ tuổi, tràn đầy sức sống thanh xuân không nên như vậy không thể như vậy. Thâm Quyến nên vĩnh viễn là mùa xuân. Hoa mười sáu tuổi của Thâm Quyến không thể chỉ nở một mùa.

Đối mặt với Thâm Quyến trẻ tuổi, chúng ta vẫn còn rất nhiều điều để nói.

Mị lực của Thâm Quyến nằm ở trẻ tuổi, mà trẻ tuổi thì không nghi ngờ gì là đáng ngưỡng mộ. Nếu nói còn có cái gì có thể sánh ngang với trẻ tuổi, thì chỉ có sức khỏe. Chúng rõ ràng quý hơn giàu có và khó đạt được hơn. Bởi vì có tiền chưa chắc có thể mua được sức khỏe, càng không thể mua được trẻ tuổi. Tuy nhiên Thâm Quyến lại không những trẻ, khỏe, mà còn giàu có, điều này thực sự quá đáng ngưỡng mộ. Thực tế, trẻ, khỏe, giàu có, hầu như là toàn bộ nội hàm khái niệm hạnh phúc của một người hiện đại. Nói cách khác, một người, nếu vừa trẻ, vừa khỏe, vừa giàu có, thì trong mắt nhiều người hiện đại, anh ta chính là người hạnh phúc nhất trần đời. Trong mắt không ít người, người Thâm Quyến đa số là những người sở hữuPhần này (phần) hạnh phúc này. Hai mươi mấy tuổi, ba mươi đầu, đã sở hữu tài sản triệu bạc, có thể lái xe tư nhân ra ngoài rèn luyện sức khỏe, du lịch vào ngày lễ, chẳng phải chính là vừa trẻ, vừa khỏe, vừa giàu có sao? Cho nên, trong tâm trí của nhiều người, Thâm Quyến đều là một giấc mơ. Hay nói cách khác, Thâm Quyến đã hoàn thành một giấc mơ của người Trung Quốc, hơn nữa giấc mơ này được làm một cách không tì vết.

Đây chính là Thâm Quyến. Nó trẻ, khỏe, sinh động, tươi mới, làm cho người ta hoa mắt nhìn không kịp, cũng nhẹ nhàng, linh động, giàu kích thích cảm quan nhưng ít có suy tư triết học nên không thể đào sâu, giống như "Đêm hội múa nhạc sử thi" "Thế kỷ sáng thế" ở "Cửa sổ thế giới" của Thâm Quyến, lưu quang rực rỡ,anh khí bừng bừng, tràn đầy hơi thở thanh xuân. Tuy nhiên thành phố dù sao không phải là đêm hội. Một thành phố muốn trở thành "danh thành văn hóa" (dù là "lịch sử" hay "hiện đại"), đều không thể thiếu một chút sự sâu sắc và dày dặn. Tích lũy dày mới có thể phát ra mỏng, đào sâu mới có thể bền bỉ, những điều này đều phải đợi thời gian. Thâm Quyến dù sao vẫn còn rất trẻ. Thiếu niên khó tránh khỏi khí thịnh, lòng cao khó tránh khỏi khí phù, con người là vậy, thành phố cũng là vậy, đều như thế, không cần phải né tránh, cũng không cần phải biện giải, càng không có cần thiết phải vội vàng "thoát nghèo". Việc xây dựng văn hóa chưa bao giờ là việc có thể một sớm một chiều, không thể nhanh chóng "giàu có nhất phương" được. Nhưng, Thâm Quyến trẻ tuổi dù sao đã "trưởng thành", nó không thể không suy nghĩ một vấn đề: Thâm Quyến, sẽ phải xây dựng thành một thành phố như thế nào; người Thâm Quyến, sẽ trở thành một tộc quần như thế nào?

Vấn đề này không dễ trả lời.

Quả thực, sau khi đã tiến hành giải mã Thâm Quyến như trên, chúng ta vẫn không biết đặc trưng nhân cách của thành phố này là gì. Bắc Kinh và Thượng Hải để lại cho chúng ta ấn tượng là sâu sắc, cũng là rõ ràng. Bắc Kinh có tinh thần quý tộc, Thượng Hải có phong độ thân sĩ (thanh sĩ - quý ông), những thứ này Thâm Quyến đều không có. Thâm Quyến không có quý tộc, chỉ có "phú tộc", — tầng lớp giàu lên trước; cũng không có quý ông, chỉ có nhân viên văn phòng. "Phú tộc" và quý tộc là khác nhau. "Phú tộc" chẳng qua chỉ là giàu có, quý tộc lại bắt buộc phải cao quý. Nhân viên văn phòng và quý ông cũng là khác nhau. Nhân viên văn phòng là tầng lớp được hình thành do nghề nghiệp. Nhưng để trở thành quý ông, lại còn phải có giáo dưỡng. Do đó, quý tộc có tinh thần mà quý ông có phong độ, nhân viên văn phòng thì chỉ có "phong thái". Còn một điểm cũng rất quan trọng, tức là quý tộc hay quý ông, đều đọc sách; mà phú tộc hay nhân viên văn phòng, hình như đều không mấy đọc sách.

Đúng là, Thâm Quyến có thư thành cao lớn và rất nhiều sạp sách, bình quân lượng mua sách theo đầu người ở cả nước cũng đứng đầu. Tỷ lệ sử dụng thư viện Thâm Quyến cũng rất cao, nghe nói lượt người vào thư viện hàng ngày còn nhiều hơn thư viện Bắc Kinh. Nhưng điều này không có nghĩa là Thâm Quyến có nhiều người đọc sách. Cần biết rằng, đọc sách và xem sách, tra sách, dùng sách không phải là một khái niệm, và càng không phải là khái niệm mua sách. Đọc sách theo nghĩa chặt chẽ, là siêu công lợi, là một sự hưởng thụ tinh thần thuần túy. Cho nên, "hảo độc thư" (thích đọc sách) lại có thể "bất cầu thậm giải" (không cầu hiểu sâu), bởi vì không cần phải "học đi đôi với hành". "Đọc sách" của người Thâm Quyến lại có mục đích công lợi rõ ràng, tức là "nạp điện", "tiếp nhiên liệu", để đảm bảo đứng vững trong cuộc cạnh tranh gay gắt. Do đó những cuốn sách bán chạy ở Thâm Quyến, vẫn là loại "kỹ thuật thực dụng" (ví dụ như máy tính, kế toán). Đọc sách vì thực dụng không có gì không tốt (ít nhất cũng tốt hơn là không đọc sách hoàn toàn), nhưng chỉ đọc sách vì thực dụng thì chưa chắc đã tốt. Bởi vì một khi "đọc sách vô dụng", e rằng sẽ không có người đọc sách. Không có người đọc sách thì làm sao? Thành phố vốn dĩ "không nhiều văn hóa" này, e rằng sẽ càng không có văn hóa.

Tôi thực sự hy vọng người Thâm Quyến có thể đọc đôi chút sách. Vấn đề không nằm ở chỗ đọc bao nhiêu, mà nằm ở chỗ có thích đọc hay không. Tình yêu này, không chỉ là tình yêu đối với sách, mà cũng là tình yêu đối với cuộc sống, đối với nhân sinh, đối với văn minh nhân loại, đối với xã hội tương lai. Tình yêu, là có thể nâng cao cảnh giới của một con người. Do đó, cóPhần này (phần) tình yêu này, tức là có hy vọng tồn yên (tồn tại).

Sáu, Trên cánh đồng hy vọng

Thâm Quyến không nghi ngờ gì là có hy vọng, chỉ là còn cần phải nỗ lực. Khác với những hạng người tạp nham chạy đến bến Thượng Hải "kiếm sống" cách đây nửa thế kỷ, cái gọi là "người Thâm Quyến", về cơ bản là một nhóm người có trình độ học vấn cao đồng đều. Họ vốn dĩ đã là "người đọc sách" theo nghĩa rộng, họ cũng phần lớn đều có hứng thú và sở thích đọc sách. Chỉ vì áp lực sinh kế, mới đành phải đau lòng "gác lại tình yêu". Quả thực, khi mà "bữa sáng ngày mai ở đâu" còn chưa biết được, thì không nên yêu cầu người ta phải "vì đọc sách mà đọc sách"; và trong một thành phố mà máy bán bao cao su còn nhiều hơn máy rút tiền, đêm đêm đèn hoa rực rỡ đến tận sáng, chỉ số chứng khoán nhảy múa từng giây từng phút, thì cũng không thể trông mong người ta phải "diện bích thập niên" (tu tập khổ hạnh mười năm). Thế nhưng, khi sinh tồn đã không còn là vấn đề, thậm chí đã trở thành "tầng lớp làm giàu trước", chẳng lẽ lại không nên mở ra những ký ức bụi bặm, đánh thức lại phần quan tâm nhân văn ấy sao? Không sai, văn hóa không thể hoặc rất khó để gia tăng tài sản, nhưng, nếu không có văn hóa, chẳng phải càng trở nên "nghèo đến mức chỉ còn lại tiền" hay sao? Và nếu đến cả những người đáng lẽ phải đọc sách nhất và có điều kiện đọc sách nhất mà cũng không có duyên với sách, thì đóa hoa mười sáu tuổi của Thâm Quyến còn có thể nở được mấy mùa?

Ở đây chắc chắn có một vấn đề về mối quan hệ giữa phần cứng và phần mềm. Theo tôi, đọc sách vì mục đích thực dụng, cũng giống như xây dựng thư viện, nhà sách, chỉ thuộc về xây dựng phần cứng; tạo ra bầu không khí đọc sách, nuôi dưỡng hứng thú đọc sách, mới là sự phát triển phần mềm. Thâm Quyến cần loại phần mềm như vậy, nếu không có nó thì không đủ để so sánh ngang hàng với Bắc Kinh, Thượng Hải, cũng không thể nào xây dựng thành "thành phố văn hóa hiện đại". Văn hóa của thành phố không chỉ nằm ở đường phố, quảng trường, ở những tòa nhà chọc trời và cầu vượt, ở rạp chiếu phim, thư viện, bảo tàng, mà quan trọng hơn là nằm ở lòng người. Việc xây dựng phần cứng của Thâm Quyến là vô cùng thành công, thiết kế trung tâm thành phố được hoàn thành thông qua tư vấn quốc tế phải nói là đẹp đẽ hoàn mỹ. Nhưng việc định hình con người, chẳng lẽ việc định hình con người cũng có thể thông qua tư vấn quốc tế để hoàn thành sao? Thâm Quyến đương nhiên đang tạo ra một loại văn hóa hoàn toàn mới, nó cũng không cần thiết phải đi theo lối mòn của Bắc Kinh, Thượng Hải. Thế nhưng, vật tượng trưng cho thứ văn hóa mới này lẽ nào lại là những vũ trường, hộp đêm, còn người Thâm Quyến hoàn toàn mới (bao gồm cả thế hệ sau của họ) lẽ nào chỉ biết chơi chứng khoán kiếm tiền, hoặc chỉ biết nhảy đầm tán gái, hay chỉ biết chơi máy tính, đánh golf thôi sao?

Hơn nữa, bất kỳ sự sáng tạo văn hóa mới nào cũng không thể thiếu sự kế thừa truyền thống, và một thành phố "tiên phong dẫn đầu xu hướng" cũng không thể thiếu sự quan tâm nhân văn đối với xã hội, với cuộc sống, và với nhân sinh. Chúng tôi không hề chủ trương để người Thâm Quyến đều biến thành học giả và triết gia, hay giống như Bắc Kinh, ai ai cũng là nhà chính trị, — điều này không cần thiết và cũng không khả thi; chúng tôi càng không hy vọng Thâm Quyến trở nên già nua cũ kỹ, trên đường đầy rẫy những kẻ di lão di thiếu (những kẻ mang tư tưởng cũ kỹ thời trước), — điều đó sẽ thật bi thương và cũng thật nực cười. Chúng tôi chỉ hy vọng Thâm Quyến có thêm một chút bề dày, bớt đi một chút phù phiếm, thêm một chút sâu sắc, bớt đi một chút khinh cuồng, kết hợp một cách hoàn hảo giữa hiện đại và truyền thống, giữa thực tiễn và lý luận, giữa thương mại và nhân văn. Đúng như một nhà nghiên cứu đã nói: "Ý nghĩa của việc xây dựng đặc khu, không phải là tạo ra một tòa thành lộng lẫy trong một đêm, một hang ổ tiêu tiền, cũng không phải là tăng thêm chút giá trị sản xuất, thu thêm chút ngoại hối, càng không phải là cắt thêm một miếng đất ngoại ô cho Hồng Kông" (Trương Quan Sinh, "Dương Châu đêm qua, Thâm Quyến đêm nay"), Thâm Quyến, dù sao vẫn còn gánh vác sứ mệnh lịch sử của việc sáng tạo văn hóa.

Thâm Quyến có đủ điều kiện này. Thứ nhất, Thâm Quyến trên thực tế có không ít người đọc sách, có không ít người quan tâm đến vận mệnh nhân loại và ý nghĩa nhân sinh, chỉ là phần lớn họ không nằm trong các cơ quan văn hóa mà thôi. Đối với việc xây dựng văn hóa của Thâm Quyến, họ là một sự tồn tại ẩn mình, đúng như câu "Đại ẩn ẩn ư thị" (bậc ẩn sĩ lớn thường ẩn mình ngay giữa chốn thị thành). Chính vì thế, tác dụng mà họ phát huy có khả năng sẽ vượt qua những người "ăn cơm chính phủ" trong các cơ quan văn hóa. Thứ hai, Thâm Quyến có cơ chế rất tốt. Mặc dù tự thân nó không có nhiều tích lũy văn hóa và sức mạnh văn hóa mạnh mẽ, nhưng lại có khả năng điều động những tích lũy này, vay mượn những sức mạnh này trên phạm vi toàn quốc. Thâm Quyến dù sao cũng là một thành phố có sức hấp dẫn, chính sách của Thâm Quyến cũng tương đối linh hoạt, hoàn toàn có khả năng thiết lập một mối liên hệ tự do cho cả hai bên, cùng có lợi với một số học giả có tư tưởng, có tiềm năng ở nội địa, đem những thành quả nghiên cứu có sức ảnh hưởng của họ gia công, tái tổ hợp, đóng gói tại Thâm Quyến rồi đẩy ra toàn quốc. Tóm lại, Thâm Quyến có thể trước tiên xây dựng mình thành trọng trấn truyền bá văn hóa, sau đó mới phát triển thành căn cứ sản xuất văn hóa, giống như việc trước đây làm "gia công ba loại và bồi thường thương mại" rồi sau đó mới tự phát triển sản phẩm mới vậy. Thứ ba, cũng là quan trọng nhất, Thâm Quyến đã có tinh thần nhân văn của riêng mình, đó chính là "tự ngã thực hiện" (hiện thực hóa bản thân) và "tự ngã giải phóng" (giải phóng bản thân). Nhiều người xông pha Thâm Quyến đều có cảm nhận này, sau khi đến Thâm Quyến, dường như chỉ sau một đêm, con người ta đã trở nên gan dạ hơn, sức mạnh mạnh mẽ hơn, người cũng trở nên thông minh hơn, bởi vì trong mắt họ, xông pha Thâm Quyến chính là tạm biệt quá khứ. Những mối quan hệ cũ vừa không dựa dẫm được, gánh nặng cũ cũng không cần phải đeo mang. Thế là, họ về mặt tâm lý đã nhẹ nhõm hơn trước. Tâm lý thoải mái, tư tưởng tự do, thực tế lại không có ai để dựa vào, tiềm năng tự nhiên cũng theo đó mà được huy động, rõ ràng, tiềm năng này là do chính họ huy động, gánh nặng này cũng là do chính họ buông bỏ, vì vậy đó chính là "hiện thực hóa bản thân" và "giải phóng bản thân".

Khi một thành phố lấy "hiện thực hóa bản thân" và "giải phóng bản thân" làm tinh thần nhân văn, thì tiền đồ rộng mở của thành phố này là điều không cần phải nghi ngờ. Trên đời này, còn có gì đáng tin cậy hơn chính mình? "Từ xưa đến nay chẳng có đấng cứu thế nào, cũng chẳng nhờ thần tiên hoàng đế, muốn tạo ra hạnh phúc cho nhân loại, tất cả đều phải dựa vào chính chúng ta." Thâm Quyến, nhất định sẽ là nơi có nhiều việc để làm, có triển vọng lớn lao.

Viết xong chương cuối cùng của cuốn sách này, lại là một năm "Gió đông thổi đến đầy mắt xuân". Sau Tết Nguyên Đán, một lượng lớn lao động nhập cư lại sẽ từ khắp nơi trên cả nước quay trở lại Thâm Quyến, hình thành nên làn sóng lao động nhập cư thường niên. Từ mùa thu năm ngoái sửa lại phần viết về Bắc Kinh, đến mùa xuân năm nay viết xong phần về Thâm Quyến, chính là viết từ mùa thu sang mùa xuân, không khỏi khiến người ta chợt nảy sinh cảm giác luân hồi. Quả thực, nếu nói Thâm Quyến là câu chuyện của mùa xuân, thì Bắc Kinh chính là bài thơ của mùa thu. Bắc Kinh tràn đầy chất thơ, mùa thu ở Bắc Kinh lại càng tràn đầy thi vị. Nghĩ đến lá đỏ Hương Sơn, ngõ nhỏ đêm thu, ánh chiều tà chiếu trên những tòa thành nguy nga đài các, những ông cụ ngồi dưới gốc hòe già trong tứ hợp viện đàm luận kim cổ kể chuyện tiền triều, rồi lại nghĩ đến những đóa hoa nở bốn mùa trên đại lộ Thâm Nam, màn trình diễn rực rỡ sắc màu ở Cửa sổ Thế giới và Thung lũng Vui vẻ, tấm biển khẩu hiệu "Thời gian là tiền bạc, hiệu quả là sinh mệnh" ở khu công nghiệp Xà Khẩu và những thanh niên kẹp cặp tài liệu bước đi vội vã, thực sự là "một nỗi niềm riêng không sao tả xiết". Năm ngàn năm lịch sử văn minh chỉ là cái búng tay, thế kỷ 21 đã ngay trước mắt. Các thành phố của Trung Quốc, rồi sẽ viết nên chương mới như thế nào đây?

Có lẽ, câu chuyện của mùa xuân sẽ còn tiếp tục được kể mãi, còn bài thơ của mùa thu thì sẽ càng thêm dư vị nồng nàn.