Bản thảo lần đầu của cuốn sách này chỉ viết trong 25 ngày, nhưng việc sửa đổi lại tiêu tốn hơn nửa năm trời công sức. Ý tưởng sửa đổi đã có từ khi bản đầu tiên ra mắt, dự định là thêm vào hai thành phố Thành Đô và Thâm Quyến. Đề nghị này do bạn tôi, giáo sư Từ Tân Kiến đưa ra. Đó là vào tháng 11 năm 1997, khi chúng tôi đang tham gia Hội thảo Nhân học Văn học tại Hạ Môn, đồng thời tổ chức lễ ra mắt cho bộ "Tùng thư Ghi chép Nhân học Văn hóa" (cuốn "Đọc Thành Ký" nằm trong bộ này) do Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải mới phát hành. Từ Tân Kiến và tôi đều là biên ủy và tác giả của bộ tùng thư này, nên tự nhiên đã bàn luận đến cuốn sách. Đề nghị này ngay lập tức nhận được sự tán đồng của biên tập viên chịu trách nhiệm là anh Triệu Nam Vinh. Và tôi bắt đầu công việc chuẩn bị.

Thế là, việc sửa đổi bắt đầu.

Sửa đổi không chỉ là quá trình viết lại, mà còn là quá trình tái giải mã những thành phố này. Tuy nhiên, càng đi sâu, càng phát hiện ra lắm vấn đề. Quả thật, thành phố là một cuốn sách mở, ai cũng có thể đọc nó, nhưng để thực sự đọc hiểu thì không hề dễ dàng. Có một tờ báo khi nói đến cuốn sách của tôi đã xếp "Đọc Thành" thành "Thuyết Thành" (nói về thành phố). Tôi nói với họ rằng, chữ này không được dùng sai. "Thuyết" là kể lại, là mô tả; "Đọc" là giải mã, là nghiên cứu. "Thuyết" chỉ cần biết cái đó là như thế nào, còn "Đọc" là để biết tại sao nó lại như thế. Người biết cái đó là như thế nào thì rất nhiều. Ai mà chẳng có chút cảm nhận về thành phố mình đang sống hoặc từng đặt chân đến? Cho nên văn hóa đô thị thường bị coi là một chủ đề mà ai cũng có thể góp lời, giống như việc ai cũng có thể phát biểu đôi câu sau khi xem xong một bộ phim truyền hình dài tập vậy. Hiện nay, các bài viết và tác phẩm về văn hóa đô thị không ít. Thế nhưng, ngoài Bắc Kinh và Thượng Hải ra, các thành phố khác vẫn là nói nhiều mà đọc ít.

Thực ra, "nói" cũng chẳng dễ. Đặc biệt là việc muốn dùng một hai chữ hay một hai câu để nói ra một cách chính xác, không sai lệch mà lại sinh động, hình tượng về cá tính và đặc trưng của một thành phố, lại còn phải khiến người ta tâm phục khẩu phục thì thật sự rất khó. Ngoài những nơi có đặc trưng vô cùng rõ rệt (như Bắc Kinh) hoặc tương đối đơn thuần (như Hạ Môn) ra, các thành phố khác đều không dễ để nói như vậy. Bởi vì rất dễ rơi vào tình trạng "treo một mà bỏ sót vạn" hoặc "lấy một điểm để đại diện cho tất cả". Ví dụ như Nam Kinh, thật khó để nói nó là nho nhã hay thô tục, là bi thương hay hào hùng. Cái gọi là "Nam Kinh đại củ cải", mang ý nghĩa là mặn ngọt đều dùng được, cái gì cũng có một chút nhưng lại chẳng có gì cả, nói sao cũng được mà nói sao cũng không đúng. Các thành phố khác cũng vậy. Cuốn sách này đã thử "nói" một chút, ví dụ như Bắc Kinh "đại khí thuần hòa", Thượng Hải "khoáng đạt nhã nhặn", Quảng Châu "sinh mãnh tiên hoạt" (tươi sống, đầy sức sống), Hạ Môn "mỹ lệ ôn hinh", Thành Đô "u nhàn sái thoát", Vũ Hán "hào sảng ngạnh lãng" v.v., không biết độc giả có đồng tình hay không?

Nhiều người cho rằng, đối với văn hóa đô thị thì không thể đánh giá như vậy, vì quá đơn giản, trong khi cá tính và đặc trưng văn hóa của một thành phố đâu có đơn giản đến thế! Lời này không sai. Nhưng nếu bạn nghiên cứu, mô tả nửa ngày trời mà ngay cả một "cách nói" cũng không đưa ra được thì độc giả sẽ không hài lòng. Thực tế, mục đích nghiên cứu của nhiều ngành nhân văn chính là đưa ra một "cách nói"; và khi chúng ta cố gắng đưa ra một cách nói về văn hóa của một thành phố, thì thực ra chúng ta đã không còn là "nói về thành phố" nữa mà là "đọc thành phố" rồi. Thực ra, ngay cả khi mô tả thì cũng thường đi kèm với những "cách nói", ví dụ như "người Thượng Hải rất tinh khôn" hay "người Vũ Hán đặc biệt thẳng thắn" v.v. Chỉ cần những cách nói này không quá sai lệch thì nên cho phép nó tồn tại. Nếu cứ nhất quyết phải nói rằng "Thượng Hải cũng có kẻ ngốc" hay "Vũ Hán cũng có kẻ lươn lẹo" thì đó là cố tình bắt bẻ. Cái chúng ta quan tâm là bầu không khí và tình điệu của toàn bộ thành phố, chứ không phải những trường hợp đặc biệt của cá nhân nào đó.

Tuy nhiên, khi bàn luận về thành phố, con người ta luôn xuất phát từ trải nghiệm thực tế của chính mình. Điều này cũng không có gì lạ. Thành phố đối với mỗi cá nhân trước hết là một sự tồn tại mang tính cảm tính, là một đối tượng nảy sinh các mối quan hệ vật chất và tinh thần. Con người đều thông qua trải nghiệm cảm tính của chính mình, thông qua từng sự kiện và chi tiết cảm tính cụ thể để nhận thức thành phố. Tương tự như vậy, khi họ nghe thấy những cách nói về một thành phố nào đó, họ cũng luôn dùng cảm nhận của bản thân để kiểm chứng: "Sao cơ, chúng tôi là như vậy sao?". Thực ra cái "chúng tôi" mà anh ta nói, rất có thể chẳng qua chỉ là chính bản thân anh ta mà thôi.

Chính quan điểm khác biệt về văn hóa đô thị này đã dẫn đến sự khó khăn trong việc nghiên cứu văn hóa đô thị, đặc biệt là việc định vị cá tính, đặc trưng của thành phố. Khi tạp chí "Tân Chu San" gọi Thượng Hải là "thành phố xa hoa nhất", tôi tin rằng chắc chắn đã nhận được sự đồng tình của một số người. Thế nhưng, một biên tập viên của một nhà xuất bản ở Quảng Châu lại gọi điện tới nói rằng, theo trải nghiệm sống của cô ấy khi còn học ở Thượng Hải, thì Thượng Hải nên được gọi là "thành phố lãng mạn nhất" mới đúng. Đáng tiếc là theo cái nhìn của tôi, thành phố Thượng Hải này chẳng lãng mạn chút nào. Những người Thượng Hải sùng bái "lý tính thực dụng", ngay cả khi yêu đương cũng không thể lãng mạn nổi. Thực tế là trong cái thành phố như "rừng xi măng" này, cũng chẳng có mấy chỗ "dưới hoa dưới trăng" cho người ta lãng mạn. Điều mà người Thượng Hải theo đuổi không phải là sự lãng mạn, mà là sự thực dụng, và sự tao nhã được xây dựng trên nền tảng của sự thực dụng đó.

Rõ ràng, khi chúng ta cố gắng dùng một hai chữ hay một hai câu để khái quát đặc trưng văn hóa và tính cách văn hóa của cư dân một thành phố, thì ai cũng khó mà đảm bảo là chính xác tuyệt đối. Một thành phố, nhỏ thì vài chục vạn người, lớn thì vài triệu người, làm sao có thể đồng loạt giống hệt nhau về một loại tính cách? Nhưng nếu không tìm ra được cái chung của họ, hơn nữa còn là cái chung khác biệt so với người dân các thành phố khác, thì cái gọi là cá tính của thành phố biết bàn từ đâu đây? Nghiên cứu là phải có kết luận, ý kiến kết luận này không thể là những bài luận văn dài dòng, mà chỉ có thể là những cách nói như "Bắc Kinh là thành phố đại khí nhất" mà thôi. Rõ ràng, không nói thì có thể bị coi là "khi thế" (lừa đời), nói thì lại có thể bị coi là "mị thế" (nịnh đời). Nói cũng không được, không nói cũng không được, lại không thể "ở giữa nói và không nói", khó thay!

Hơn nữa, các thành phố hiện đang trong trạng thái vạn biến. Trên bầu trời Bắc Kinh đã không còn phiêu lãng cái phong vị "đại gia" nữa rồi, thế hệ người Thượng Hải mới miệng đầy câu "đừng có mà quá tiêu sái nhé" cũng sẽ không bao giờ đòi tìm hai tờ giấy thô sau khi mua một cây kim nữa. Họ thậm chí có lẽ chẳng bao giờ mua kim. Không ít người liên tục khuyên tôi: đừng có mãi nhắc đến ngõ nhỏ tứ hợp viện, hẻm nhỏ thạch khố môn nữa, cho chút gì mới mẻ được không? Nghĩ cũng phải, đã thời đại nào rồi! Nhưng không nói ngõ nhỏ tứ hợp viện, hẻm nhỏ thạch khố môn thì nói cái gì? Chẳng lẽ nói McDonald's, KFC sao?

Quả thực, các thành phố của Trung Quốc đang ngày càng trở nên mất đi cá tính. Đâu đâu cũng là những mặt tiền cửa hiệu na ná nhau và những công trình kiến trúc trăm nhà như một, nơi nơi đều đang hướng tới "tiểu khang", mà cái gọi là "tiểu khang" ấy dường như chỉ có một mô hình: cửa hàng thời trang, cửa tiệm tinh phẩm, tửu lâu hải sản, trung tâm giải trí. Ngay cả một thị xã cấp huyện tầm thường nhất cũng có những thứ này, chỉ là hoa hòe hơn và tục tĩu hơn mà thôi. Một vài truyền thống quý báu thì cùng với hương vị của chúng đã dần dần biến mất. Có người nói, Bắc Kinh cái gì cũng đã thay đổi, cái không thay đổi chỉ có cái miệng hay nói hay cười của người Bắc Kinh. Thực ra, cái miệng của người Bắc Kinh cũng đã thay đổi rồi, không còn thích nói như trước nữa, một là không có thời gian, hai là đã học được cách giữ "bí mật thương mại". So với "hiện đại hóa" mà nói, thì cá tính và phong vị của thành phố có là gì đâu!

Vả lại, chỉ mới nói ra được cá tính và phong vị của thành phố thôi thì mới chỉ là "nói về thành phố"; có thể nói ra được nguyên nhân hình thành nên những cá tính và phong vị đó, mới là "đọc thành phố". Cho nên, giải mã thành phố, không chỉ cần có trải nghiệm cảm tính, mà còn phải có sự khái quát lý tính. Thành phố phức tạp mà lại đa biến, vấn đề vừa trừu tượng vừa cụ thể, đọc thành phố, thực sự quá khó.

Thành phố khó đọc khó nói như vậy, "Ai có thể cùng ta say". Cho nên tôi muốn cảm ơn những người bạn đã ủng hộ tôi hoàn thành đề tài này: biên tập viên chịu trách nhiệm của cuốn sách - anh Triệu Nam Vinh, biên thẩm Cao Quốc Bình tiên sinh; những người bạn đã giúp đỡ tôi khảo sát và giải mã Thâm Quyến bằng nhiều cách thức khác nhau như Phó Kiến Dân, Tiêu Thắng, Trương Nguyên, Hồ Quốc Khánh, Vương Mai, Trương Tường Vân, Chử Nghị, Chu Triển, Triệu Thanh, Giả Ngọc Xuyên; hai đời chủ biên của chuyên mục "Văn hóa Quảng trường" thuộc tờ "Thâm Quyến Thương Báo" là Hồ Hồng Hiệp và Thúc Nhân Lập; nữ biên tập viên Chu Phi của Nhà xuất bản Nhân dân Vân Nam - người đã gửi tài liệu tôi cần từ nơi cách xa ngàn dặm; Chu Khả - chủ nhiệm bộ phận biên tập ảnh của tạp chí "Tân Chu San" tại Quảng Châu, người đã cung cấp lượng lớn hình ảnh cho cuốn sách; và vợ tôi là Lý Hoa, người đã chụp rất nhiều bức ảnh dành riêng cho cuốn sách này.

Tôi đặc biệt muốn cảm ơn độc giả. Sau khi bản đầu tiên của cuốn sách ra mắt, "Nhân Dân Nhật Báo (Bản Hoa Đông)", "Văn Hối Báo" và "Giải Phóng Nhật Báo" đã lần lượt mở chuyên mục đăng tải các bài viết "Đọc Thành" của tôi. Rất nhiều độc giả sau khi đọc cuốn sách này hoặc các bài viết đó đã gửi thư, gọi điện bày tỏ sự ủng hộ. Cũng có những độc giả đưa ra các ý kiến khác biệt. Một số ý kiến đã được tiếp thu khi sửa đổi. Khi cuốn sách còn chưa quá chín muồi mà họ đã yêu thích nó như vậy, điều này đã khiến tôi nảy ra một ý định: dù có phải mạo hiểm một chút về mặt học thuật, cũng phải sửa lại cho hoàn thiện.

Nhưng tôi cũng xin độc giả tha lỗi, những gì tôi đã làm vốn dĩ là một việc làm tốn công mà chẳng được lòng ai - đọc thành phố không dễ, nói về thành phố cũng khó. Không những khó nói cho rõ ràng, mà lỡ chẳng may sơ suất, biết đâu lại đắc tội với ai đó. Nếu thực sự có chỗ nào đắc tội, tôi cũng mong người dân các thành phố này rộng lòng tha thứ. Bởi vì đối với những thành phố được viết trong cuốn sách này, tôi đều là một người ngoại tỉnh. Cảm giác của người ngoại tỉnh bao giờ cũng ít nhiều có chút cách biệt, mặc dù người ngoại tỉnh cũng có ưu thế của người ngoại tỉnh - không ở trong Lư Sơn, biết đâu ngược lại lại nhận ra được diện mạo chân thực của Lư Sơn.

"Tri phủ, tri phủ, ưng thị lục phì hồng sấu."

Dịch Trung Thiên

Ngày 14 tháng 6 năm 1999

Viết tại Lâu Lăng Phong, Đại học Hạ Môn