Bắc Kinh là một thành phố.

Thành Bắc Kinh rất to lớn.

Thành Bắc Kinh lớn đến mức bạn không biết phải bắt đầu đọc từ đâu.

Không cần phải liệt kê từng con số thống kê của các cơ quan hữu quan, ví dụ như diện tích địa giới bao nhiêu, diện tích đã xây dựng ở khu thị khu bao nhiêu, dân số thường trú và lưu động là bao nhiêu, v.v. Vào thời điểm xây dựng kinh tế phát triển phi mã như ngày nay, những con số này thay đổi từng năm, chưa chắc đã đáng tin cậy bằng cảm nhận của chúng ta; mà bất kể là trong quá khứ hay hiện tại, cảm nhận chung của hầu hết mọi người đối với Bắc Kinh đều là "lớn". Gần như mỗi người ngoại tỉnh đến Bắc Kinh đều có trải nghiệm này: mới đến Bắc Kinh thì hoa mắt chóng mặt, đơn giản là "không tìm được phương hướng". Chạy đôn chạy đáo một ngày, lưng mỏi đau ê ẩm, bắp chân căng phồng, mắt hoa đom đóm, mà lo xong một hai việc thì đã coi như hiệu quả khá rồi, bởi vì Bắc Kinh thực sự quá đỗi to lớn. Đi vòng qua một cây cầu vượt, chiếc xe taxi bạn đi chắc chắn sẽ nhảy cộ tơi bời, đúng chuẩn "nhìn núi chạy chết ngựa". Người Bắc Kinh tự mình còn nói quá hơn: trừ khi ru rú trong nhà, chỉ cần ra cửa, là sẽ có cảm giác "mãi mãi đang ở trên đường".

Thực ra, cái sự lớn của Bắc Kinh không chỉ nằm ở lãnh thổ. Là thủ đô của Trung Quốc mới, Bắc Kinh là một thành phố toàn năng quy tụ đủ loại trung tâm như chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao, khoa học kỹ thuật, văn hóa, giáo dục, thể thao, thông tin, v.v. Nơi đây có các cơ quan đảng, chính phủ, quân đội lớn nhất, các cơ quan tài chính thương mại lớn nhất, các đơn vị nghiên cứu khoa học lớn nhất, các trường đại học cao đẳng lớn nhất, mạng lưới thông tin lớn nhất, sân vận động, nhà xuất bản, tòa soạn báo, đài phát thanh, đài truyền hình lớn nhất và sân bay quốc tế lớn nhất. Đại sứ quán các nước trên thế giới đều ở đây, những nhân vật tinh hoa và thông tin quan trọng của các nước trên thế giới cũng đều ra vào ở đây. Nơi khác có cái gì, Bắc Kinh có cái đó; nơi khác không có, Bắc Kinh cũng có; nơi khác không ra vào được, ở Bắc Kinh đều ra vào được. Chỉ riêng dung lượng và lưu lượng này thôi, Bắc Kinh đã lớn đến mức các thành phố khác không tài nào bì kịp.

Hơn nữa, Bắc Kinh không chỉ là thủ đô của Trung Quốc mới, nó còn là kinh đô của Yên kinh nhà Liêu, Trung Đô nhà Kim, Đại Đô nhà Nguyên và kinh đô của nhà Minh, nhà Thanh. Không khó để tưởng tượng, trên mảnh đất này, lịch sử được viết nên là gì, vở kịch sống động được diễn ra là gì, những nhân vật tụ hội là gì, và văn hóa tích tụ lại là gì. Gần như mỗi một khu phố, mỗi một con ngõ, mỗi một ngôi nhà cũ, thậm chí mỗi một cây cổ thụ ở đây, đều có ít nhất một hoặc vài câu chuyện đáng để nhấm nháp tỉ mỉ, nghiền ngẫm từ từ. Những căn phòng trệt cũ kỹ tầm thường ấy, rất có thể là dinh thự của danh lưu thuở nào; những khoảng sân hoang tàn lộn xộn ấy, cũng có thể là phủ vương hầu tước bá ngày xưa. Chưa nói đến Cố Cung, Cảnh Sơn, Thiên Đàn, Ung Hòe Cung, Di Hoà Viên, Viên Minh Viên nổi tiếng xa gần; cho dù là những thứ thuộc về dân gian, như ngũ hành bát tác, tập tục theo mùa, chế tác thủ công, quà vặt hương vị, ca dao đồng dao của Bắc Kinh xưa, cũng đều là từng cuốn sách đọc mãi không hết.

Đây chính là Bắc Kinh: cổ kính mà tươi mới, rộng lớn mà uyên thâm, cao xa mà gần gũi, mê hoặc mà khó lý giải. Nó đơn thuần, đơn thuần đến mức bạn nhìn lướt qua là nhận ra đó là Bắc Kinh. Nó lại muôn màu muôn vẻ, phong phú đến mức bạn mãi mãi không thể dùng một lời mà khái quát hết. Cho dù là lịch sử lâu đời sâu sắc hay hiện thực đang bừng bừng sức sống, vương khí hào hùng hào sảng hay phong thái dân gian đôn hậu hòa bình, khi bạn vừa bước chân vào Bắc Kinh, tất cả sẽ ập thẳng vào mặt bạn, khiến bạn hoa mắt chóng mặt, không biết nên bắt đầu đọc từ đâu. Bạn có thể kinh ngạc trước sự đổi mới từng ngày của đô thị hiện đại (có người nói, ba tháng không đến Bắc Kinh thì sẽ không còn nhận ra nó nữa), cũng có thể lưu luyến sự hùng hồn sâu lắng của thành cổ ngàn năm (có người nói, dù có sống ở Bắc Kinh cả đời cũng không đọc hết được di tích lịch sử của nó), có thể say đắm sự thanh nhã tiêu diệt của ấp danh văn hóa (có người nói, chỉ cần ở mỗi trường đại học cao đẳng của Bắc Kinh một tháng, thì cũng giống như được học đại học một lần), hoặc cũng có thể mê mẩn sự rực rỡ muôn màu của sân khấu dân gian (có người nói, toàn bộ Bắc Kinh chính là một bảo tàng dân gian). Tất cả những điều này đều sẽ tạo ra sức hút thần kỳ đối với mỗi người lần đầu bước chân vào Bắc Kinh, khiến tâm can xao xuyến, thần trí mê muội, không biết vì sao. Có thể nói thế này, bất cứ ai mưu cầu đọc hiểu Bắc Kinh, ngay từ ban đầu, đều sẽ có cảm giác không tìm được lối vào.

Chúng ta buộc phải tìm ra cánh cửa bước vào Bắc Kinh.

Có lẽ, những cánh cửa mang khí thế phi phàm kia của Bắc Kinh, chính là trang sách đầu tiên mà chúng ta nên lật mở. (Hình sáu)

Một, Những cánh cửa của Bắc Kinh

Bắc Kinh có rất nhiều cửa.

Mở bản đồ Bắc Kinh ra, ấn tượng đầu tiên của bạn, có lẽ chính là Bắc Kinh có rất nhiều cửa. Mặc dù những cánh cửa này phần lớn đã "chỉ có tiếng mà không có miếng" (cửa đã bị phá dỡ), thế nhưng cái "tiếng" ấy lại "bất tử". Có mấy người dân Bắc Kinh cũ nào mà không nhớ những cánh cửa này, cho dù là người ngoại tỉnh chưa từng tận mắt nhìn thấy chúng, cũng sẽ biết tên của chúng, thậm chí có cảm giác mơ hồ. Bởi vì các trục đường chính ở khu vực trung tâm Bắc Kinh, hầu như đại đa số đều được đặt tên theo những cánh cửa này (cộng thêm phương hướng đông tây nam bắc). Ví dụ như, Tiền Môn Đại Nhai, Tiền Môn Tây Đại Nhai, Tiền Môn Đông Đại Nhai; Phục Hưng Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Kiến Quốc Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Phụ Thành Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Triều Dương Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Tây Trực Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Đông Trực Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Nam Đại Nhai, Bắc Đại Nhai; Đức Thắng Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Đông Đại Nhai, Tây Đại Nhai; An Định Môn Ngoại Đại Nhai, Nội Đại Nhai, Đông Đại Nhai, Tây Đại Nhai; ngoài ra, còn có Sùng Văn Môn Đông Đại Nhai, Tuyên Vũ Môn Tây Đại Nhai, Quảng An Môn Nội Ngoại Đại Nhai, Quảng Cừ Môn Nội Ngoại Đại Nhai, v.v. Cho nên có người nói, đến Bắc Kinh, muốn tìm đường, trước tiên phải tìm cửa. Nếu bạn biết mình đang ở quanh cửa nào, nơi cần tìm lại ở gần cửa nào, thì bạn sẽ tuyệt đối không bao giờ lạc đường. Hơn nữa, khi bạn hỏi đường ở Bắc Kinh, người Bắc Kinh cũng thường sẽ nói ở gần cửa nào đó hoặc đi hướng cửa nào đó. Cho nên, mặc dù hiện nay chúng ta ở Bắc Kinh đã không còn nhìn thấy bao nhiêu cánh cửa nữa, nhưng lại không hề "xa lạ" với các cửa của Bắc Kinh, trái lại còn có vài phần gần gũi.

Thực tế, không ít người Trung Quốc, đều nhận thức Bắc Kinh trước tiên là thông qua các cánh cửa của Bắc Kinh, đặc biệt là thông qua hai cánh cửa vô cùng nổi tiếng. Hai cánh cửa này chính là Thiên An Môn và Đại Tiền Môn. "Tôi yêu Thiên An Môn Bắc Kinh, Thiên An Môn có mặt trời mọc", là bài hát mà hầu như mọi người dân Trung Quốc mới đều nằm lòng; mà những người chưa từng đến Bắc Kinh, cũng ít nhất đã từng nhìn thấy Đại Tiền Môn trên bao thuốc lá. Nhớ hồi nhỏ, Đại Tiền Môn còn là một loại thuốc lá cao cấp. Người có thể hút thuốc lá Đại Tiền Môn hầu hết đều có tiền, hoặc rất có thân phận. Sưu tầm được vỏ bao thuốc lá Đại Tiền Môn cũng là một việc thể hiện mặt mũi. Đương nhiên, có thể đến Bắc Kinh, tận mắt nhìn thấy Thiên An Môn và Đại Tiền Môn, chụp một bức ảnh trước mặt chúng, thì lại càng là ước mơ hằng mong mỏi.

Nếu nói Thiên An Môn là biểu tượng của Trung Quốc mới, thì Đại Tiền Môn chính là bộ mặt của Bắc Kinh cũ. Năm 1984, giáo sư Hầu Nhân Chi khi viết lời tựa cho bản dịch tiếng Trung của một tác phẩm quan trọng do học giả Thụy Điển viết, vẫn còn đầy xúc động hồi tưởng lại tâm trạng của mình nửa thế kỷ trước khi lần đầu tiên nhìn thấy Đại Tiền Môn (Chính Dương Môn): "Khi tôi theo dòng người bước ra khỏi nhà ga trong ánh chiều tà chạng vạng, thành lâu Chính Dương Môn nguy nga và bức tường thành dày dặn đột ngột xuất hiện trước mắt tôi. Chỉ trong khoảnh khắc, tôi dường như bỗng nhiên cảm nhận được một thứ chân thực của lịch sử. Kể từ giây phút ấy, một hạt giống tràn đầy sức sống đã được chôn giấu sâu trong tâm điền tôi."

Đây là cảm nhận vô cùng chân thực lại vô cùng sâu sắc. Chỉ những ai có sự nhạy cảm đặc biệt đối với lịch sử và văn hóa Trung Quốc mới có được cảm nhận như vậy, và mới có thể nhận thức sâu sắc rằng, cửa thành Bắc Kinh đối với thành phố Bắc Kinh này và nền văn hóa mà nó đại diện, mang ý nghĩa như thế nào. Hèn chi tác phẩm quan trọng mà giáo sư Hầu Nhân Chi viết lời tựa — tác phẩm (Tường thành và cửa thành Bắc Kinh) của học giả Thụy Điển Thường Hỉ Nhân Long, lại nói rằng sở dĩ ông viết cuốn sách này là vì cửa thành Bắc Kinh. Trong mắt Thỉ Nhân Long, lịch sử và văn hóa của Bắc Kinh gắn kết chặt chẽ và không thể tách rời với cửa thành và tường thành của nó. Những cửa thành và tường thành này "đầy rẫy những dấu vết và ghi chép của năm tháng đã qua", bất cứ lúc nào cũng sẽ kể cho chúng ta nghe những câu chuyện cổ xưa và thần kỳ đó.

Thỉ Nhân Long là một người nước ngoài. Thế nhưng cảm nhận của ông lại vô cùng tương thông với chúng ta. Tôi tin chắc rằng, mặc dù Thỉ Nhân Long là một học giả nghiêm túc, và mặc dù ông đã tiến hành một lượng lớn công việc điều tra khảo chứng, nhưng nếu không có cảm nhận này, cuốn sách của ông không thể nào viết ra sinh động đến thế, cảm động đến thế, cũng không thể viết ra sâu sắc đến thế.

Chúng ta buộc phải có cảm nhận này. Có cảm nhận này rồi, bạn mới có thể bước vào Bắc Kinh, và mới có thể đọc hiểu Bắc Kinh.

Bởi vì Bắc Kinh là thành, hơn nữa là thành phố thực thụ.

Lịch sử Bắc Kinh với tư cách là một thành phố, nói ra thì rất lâu đời.

Thành Bắc Kinh thoạt đầu gọi là "Kế" hoặc "Kế thành". Bây giờ ít nhất chúng ta có thể khẳng định nó từng là quốc đô của nước Yên, vị trí nằm ở một góc tây bắc Bắc Kinh ngày nay, năm 221 trước Công nguyên đã bị quân đội của Tần Thủy Hoàng tàn phá. Khoảng năm 70 sau Công nguyên, triều đại Đông Hán lại xây dựng một thành phố mới ở góc tây nam Bắc Kinh ngày nay, gọi là "Yên", thời Tam Quốc lại đổi tên thành "U Châu". Năm 938 sau Công nguyên, Liêu Thái Tông Da Luật Đức Quang thăng U Châu thành "Nam Kinh", lại gọi là "Yên Kinh", dùng làm một trong bốn kinh đô phụ của ông. Niên hiệu Trinh Nguyên đời Kim (năm 1153), người Kim đánh bại nước Liêu, lập Yên Kinh làm trung tâm chính trị miền bắc Trung Quốc mà họ chiếm đóng, đó chính là Kim Trung Đô. Trải qua hơn một trăm năm nữa, tức là năm 1272, Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt sau khi thống nhất Trung Quốc, quyết định lấy nơi này làm trung tâm đế chế đồ sộ của mình, đây chính là Nguyên Đại Đô. Từ đây, thủ đô của Trung Quốc rốt cuộc đã thay đổi từ "hướng đông lưng tây" thành "quay mặt hướng bắc ngồi hướng nam". Trong suốt những năm tháng dài đằng đẵng sau đó, trừ những biến động ngắn ngủi, cục diện này cơ bản không bị phá vỡ.

Kế thành, U Châu, Liêu Yên Kinh, Kim Trung Đô và Nguyên Đại Đô, những khuyết thành nguy nga từng huy hoàng một thời này, sớm đã "bị gió tây thổi sạch, không còn chút dấu tích". Những gì mọi người có thể nhớ lại và nhắc đến bây giờ, thực ra là thành Bắc Kinh thời Minh Thanh; mà thành Bắc Kinh thời Minh Thanh, lại là một "thành trong thành" được cấu thành từ ba lớp "thành" trong lẫn ngoài. Vòng trong cùng của "thành trong thành" này là "Cung thành" thường gọi là "Tử Cấm Thành", chu vi tường thành dài 6 dặm, mở bốn cửa, tức Ngọ Môn, Thần Vũ Môn, Đông Hoa Môn, Tây Hoa Môn. Vòng ở giữa là "Hoàng thành", chu vi tường thành dài 18 dặm, cũng mở bốn cửa, tức Thiên An Môn, Địa An Môn, Đông An Môn, Tây An Môn. Vòng ngoài của nó là "Kinh thành", chia thành hai thành trong và ngoài. Tường thành nội thành chu vi 46 dặm, mở chín cửa. Chính giữa chính là Chính Dương Môn, cao lớn hùng vĩ nhất. Trong những năm tháng qua, đây là "chính môn" chỉ dành riêng cho hoàng đế ra vào. Hai mặt đông tây của Chính Dương Môn là Sùng Văn Môn và Tuyên Vũ Môn, còn gọi là "Cáp Đạt Môn" và "Thuận Trị Môn", cũng gọi là "Cảnh môn" (cửa ánh sáng thịnh vượng) và "Tử môn" (cửa khô cạn điềm gở). Cảnh môn ai cũng có thể đi qua, Tử môn thì phần lớn dùng để đi đội ngũ đưa ma. Hai cửa phía bắc là Đức Thắng Môn và An Định Môn, còn gọi là "Tu môn" (cửa cao thượng) và "Sinh môn" (cửa dồi dào phong phú). Hoàng đế mỗi năm một lần xuất thành từ Sinh môn để đến Địa Đàn cầu năm mới được mùa, cũng cầu vương triều chính quyền ổn định, quốc thái dân an, cho nên gọi là "An Định Môn". Mà quân đội khải hoàn thì phải từ Tu môn khải hoàn về thành, nhằm tuyên dương thánh đức của hoàng đế cuối cùng đã chiến thắng kẻ địch, cho nên gọi là "Đức Thắng Môn". Hai cửa phía đông là Đông Trực Môn và Triều Dương Môn (Tề Hóa Môn), còn gọi là "Thương môn" (cửa giao dịch) và "Đỗ môn" (cửa nghỉ ngơi). Nơi đó từng có dòng nước lăn tăn gợn sóng, hàng liễu rủ ven bờ, không nghi ngờ gì nữa là nơi tuyệt vời để vận chuyển và giải trí. Hai cửa phía tây là Tây Trực Môn và Phụ Thành Môn (Bình Tắc Môn), còn gọi là "Khai môn" và "Kinh môn", cửa trước mang ý nghĩa "cửa dụ bảo", cửa sau sở dĩ có tên như vậy nghe nói là vì cư dân gần đó thường bị chiếu lệnh của hoàng đế làm cho kinh động. Tóm lại, những cửa thành này ít nhiều đều mang một số ý nghĩa và biểu tượng đặc biệt. Cho nên, người Bắc Kinh cũ khi nhắc đến chúng, vẫn luôn hào hứng kể mãi. (Hình bảy)

Chín cửa Chính Dương, Sùng Văn, Tuyên Vũ, Đức Thắng, An Định, Đông Trực, Tây Trực, Triều Dương, Phụ Thành này, chính là cửa Kinh sư theo nghĩa nghiêm ngặt. Cho nên "tư lệnh thú vệ thủ đô" thời nhà Thanh mới gọi là "Cửu môn đề đốc"; mà Chính Dương Môn ở cực nam trong chín cửa, chính là chính môn, tiền môn của nội thành Kinh thành. Nó là cửa thành quan trọng nhất của Bắc Kinh. Phía bắc của nó là Hoàng thành và Cung thành uy nghiêm kiên cố, là phủ vương và hoàng cung vàng son lộng lẫy, là nơi dân thường không thể với tới. Phía nam của nó là khu vực cửa ngõ của thành Bắc Kinh, sở hữu trung tâm giao thông và trung tâm thương mại lớn nhất. Những hàng liễu la đà, lầu cổng rực rỡ, cửa hàng tấp nập, phố xá ồn ào nơi đó từng là "một trong những cảnh phố tuyệt vời và quyến rũ nhất của Bắc Kinh". Nơi đó cũng là khâu trung gian to lớn giữa cấm uyển đế vương và thị xã bình dân, cho nên người dân gọi Chính Dương Môn là "Đại Tiền Môn".

Thực ra, "Tiền Môn" thực sự, nói ra phải là Vĩnh Định Môn. Nó là chính môn của ngoại thành Kinh thành. Ngoại thành xây dựng năm 1553 ban đầu vốn là để bao bọc nội thành, sau vì kinh phí không đủ, chỉ xây mỗi phía nam thành, kết quả toàn bộ Kinh thành biến thành hình chữ "đột". Ngoại thành Kinh thành chu vi 28 dặm, mở bảy cửa. Chính giữa cực nam là Vĩnh Định Môn, hai bên trái phải là Tả An Môn, Hữu An Môn, hai bên đông tây lần lượt là Quảng Cừ Môn, Quảng An Môn, nơi góc đông bắc và tây bắc tiếp giáp với nội thành lại mở thêm hai cửa, tức Đông Tiện Môn và Tây Tiện Môn. "Ngoại thất nội cửu hoàng thành tứ", nếu lại cộng thêm con hào bao quanh ngoại thành và Vạn Lý Trường Thành trên dãy núi ngoài thành, thành Bắc Kinh quả thực có thể gọi là "cửa mở tám mặt, kiên cố như thành đồng vách sắt". Ngoài ra ra, trên đường Trường An ngoài Thiên An Môn vốn có tả hữu Trường An Môn (còn gọi là Thanh Long Môn, Bạch Hổ Môn). Thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, lại mở mới Hòa Bình Môn (ban đầu gọi là Hưng Hoa Môn), Kiến Quốc Môn (ban đầu gọi là Khải Minh Môn), Phục Hưng Môn (ban đầu gọi là Trường An Môn). Đây đều là đại môn. Còn những trung môn, tiểu môn không mấy lên được "mặt bàn" thì nhiều không đếm xuể.

Đây chính là Bắc Kinh, đây cũng chính là thành Bắc Kinh. Tóm lại, cái gọi là "thành Bắc Kinh", thực chất chính là được cấu thành từ những lớp "tường" chồng chất và những cánh cửa nối tiếp nhau này. Trong đó, "cửa" hiển nhiên lại càng quan trọng hơn "tường". Không có tường, tuy không thành thành, nhưng nếu không có cửa, thì thành cũng chỉ là thành chết. Cửa đối với thành, không chỉ là lối ra vào, mà còn là nơi chốn phương vị, nơi chốn công năng, nơi chốn ý nghĩa. Có thể nói, nắm bắt được "cửa" của Bắc Kinh, thì cũng coi như nắm bắt được Bắc Kinh.

Trong số các cửa của Bắc Kinh, quan trọng nhất đương nhiên là Thiên An Môn.

Thiên An Môn là biểu tượng của Bắc Kinh.

Chỉ cần nhắc đến Bắc Kinh, người Trung Quốc chúng ta, đặc biệt là người Trung Quốc mới, nghĩ đến đầu tiên chính là Thiên An Môn. Mỗi người lần đầu đến Bắc Kinh, nơi đầu tiên phải đi xem, cũng hầu như đều là Thiên An Môn. Quả thực, ở Trung Quốc, lại có cửa thành nào, có thể gắn kết chặt chẽ với Bắc Kinh như Thiên An Môn, và có địa vị trọng yếu, đóng vai trò không thể thay thế trong bức tranh lịch sử và đời sống chính trị của nhân dân Trung Quốc? "Phong trào Ngũ Tứ" thu hút sự chú ý của toàn thế giới, lật giở trang sách đầu tiên về văn hóa mới của Trung Quốc, chính là nổ ra trên quảng trường Thiên An Môn. Sự ra đời của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cũng là do Chủ tịch Mao Trạch Đông tuyên bố trên thành lâu Thiên An Môn. Rất nhiều sự kiện chính trị trọng đại trong thế kỷ này cũng đều diễn ra trên quảng trường trước Thiên An Môn. Trong tâm trí mỗi người Trung Quốc yêu nước, tôn trọng lịch sử, Thiên An Môn không thể không có địa vị tôn nghiêm.

Vị trí địa lý của Thiên An Môn cũng rất đặc biệt. Đặc điểm nổi bật nhất trong quy hoạch đô thị và xây dựng đô thị Bắc Kinh thời Minh Thanh, chính là có một trục giữa nam bắc dài 18 dặm xuyên suốt toàn thành. Điểm khởi đầu phía nam của nó là Vĩnh Định Môn; điểm kết thúc phía bắc chính là lầu Chuông Trống ngoài Địa An Môn. Từ nam chí bắc, lần lượt có Vĩnh Định Môn, Chính Dương Môn (Tiền Môn), Trung Hoa Môn, Thiên An Môn, Đoan Môn, Ngọ Môn, Thần Vũ Môn, Địa An Môn v.v., Thiên An Môn lại nằm đúng ngay chính giữa trục giữa này. Nó là chính môn của cái thành ở giữa ba thành Kinh, Hoàng, Cung tức là "Hoàng thành". Ngoài cửa, đại đạo nam bắc là "Ngự đạo", đại nhai đông tây là "Thiên nhai", địa vị quan trọng và đặc biệt của nó đã là điều không cần bàn cãi. Nếu nói cửa của Bắc Kinh là "cửa ngõ" để chúng ta giải mã Bắc Kinh, thì Thiên An Môn chính là "cửa trong các cửa".

Thực ra, ngay cả trong thời kỳ phong kiến, địa vị của Thiên An Môn cũng không tầm thường.

Thiên An Môn tên cũ là Thừa Thiên Môn, sau khi nhà Thanh nhập quan thì đổi thành Thiên An Môn. Nhưng bất luận là "Phụng thiên thừa vận" hay "Kính thiên an dân", với tư cách là chính môn của Hoàng thành, nó đều là nơi gắn liền với vận mệnh quốc gia, nơi uy thế quốc gia tọa lạc, là biểu tượng của quyền lực quốc gia. Thực tế, Thiên An Môn từ xưa đến nay vẫn luôn là nơi triều đình phong kiến tổ chức đại lễ quốc gia. Hồi đó, nếu hoàng đế muốn ban bố chiếu thư, sẽ ngự giá lên Thái Hòa Điện sử dụng ngọc tỷ. Chiếu thư sau khi đóng dấu ngọc tỷ sẽ được đặt vào "vân bàn", dùng kiệu hoa cung kính đưa lên thành lâu Thiên An Môn, giao cho quan tuyên chiếu xướng đọc, văn võ bá quan thì xếp hàng lắng nghe ở phía nam Kim Thủy Kiều. Tuyên chiếu xong, chiếu thư được chim phượng hoàng bằng gỗ dát vàng ngậm thả từ trên thành lâu xuống, giao cho Lễ bộ sao chép, cáo thị thiên hạ, gọi là "kim phượng ban chiếu". Có thể nói, kể từ lúc đó, Thiên An Môn đã trở thành nơi quy tụ lòng người với địa vị đặc biệt phi thường.

Thế nhưng quảng trường hồi đó nhỏ hơn bây giờ rất nhiều, chỉ có 11 hécta, còn nhỏ hơn Đại lễ đường Nhân Dân (chiếm diện tích 15 hécta) — kiến cấu trúc phối đắp hiện nay của quảng trường Thiên An Môn. Điều này cũng chẳng có gì lạ. Bởi vì hồi đó đất nước vốn không thuộc về nhân dân, những người có tư cách tham dự đại lễ long trọng như vậy, có thể đến dưới thành lâu Thiên An Môn quỳ chầu nghe chiếu thư, số lượng cực kỳ hạn chế. Có một khoảng diện tích 11 hécta, đã hoàn toàn đủ dùng, và cũng đủ để khiến nha môn địa phương và ấp nhỏ vùng biên ải phải hổ thẹn không bằng. Sau khi Trung Quốc mới thành lập, nhân dân trở thành chủ nhân của nước cộng hòa, cái nơi "nhỏ bằng bàn tay" như thế này hiển nhiên không đủ chỗ dùng. Năm 1949, để tổ chức lễ đại điển khai quốc, những người kiến tạo Trung Quốc mới từng mở rộng chỉnh trang quảng trường. Năm 1959, để kỷ niệm 10 năm ngày thành lập quốc gia, lại tiến hành cải tạo quy mô lớn: toàn bộ ba bức tường đỏ đều bị phá dỡ, hai cánh đông tây được mở rộng thành đại lộ thong thoáng, Bảo tàng Lịch sử Cách mạng và Đại lễ đường Nhân Dân đứng tách biệt ở hai phía đông tây quảng trường (lấy ý "tả tổ hữu xã"), Đài tưởng niệm Anh hùng Nhân Dân sừng sững ở trung tâm, đồng thời mở cửa cho quần chúng nhân dân. Khu vực cấm địa hoàng gia trước đây vốn là chốn độc quyền của đế vương, nghiêm cấm thứ dân đặt chân tới, nay thực sự đã trở thành "quảng trường của nhân dân".

Thế là quảng trường Thiên An Môn đã trở thành quảng trường lớn nhất, không gì sánh bằng trên thế giới. Nó chiếm diện tích 54 hécta, có thể cung cấp cho 50 vạn người tiến hành hoạt động tập thể. Bất cứ ai từng đến nơi đó, không ai không kinh ngạc trước sự trang nghiêm, tĩnh mịch, hùng vĩ, rộng lớn của nó. So với nó, rất nhiều quảng trường ở các thành phố phương Tây đành phải gọi là "ngã tư đường". Cái "lớn" của Bắc Kinh, đã được thể hiện tốt nhất ở Thiên An Môn và quảng trường Thiên An Môn.

Phía nam và bắc của Thiên An Môn lần lượt là Chính Dương Môn, Trung Hoa Môn và Ngọ Môn.

Ngọ Môn là chính môn của Cung thành, Chính Dương Môn là tiền môn của Kinh thành, Trung Hoa Môn lại không phải là cửa thành. Đây là một kiến trúc kết cấu gạch đá mái hiên đơn kiểu hiết sơn đính (hiên kép), giống như Đại Hồng Môn của Minh Thập Lăng và Thanh Đông Tây Lăng, tuy trông có vẻ không hoành tráng bằng những "lầu cửa thành" của chín cửa nội thành, nhưng lại thể hiện rõ nhất ý nghĩa "thành đầu biến ảo đại vương kỳ". Bởi vì Trung Hoa Môn là "quốc môn" thực sự. Tên nước chúng ta gọi là gì, (Hình tám) nó liền gọi là cái đó. Thời nhà Minh, nó gọi là "Đại Minh Môn"; thời nhà Thanh, nó gọi là "Đại Thanh Môn"; đến thời kỳ Trung Hoa Danc Quốc, liền gọi là "Trung Hoa Môn". Cách đổi tên cũng rất đơn giản: lật ngược tấm bảng đá khắc tên cửa lại, khắc chữ lên một lần nữa, thế là "Đại Minh Môn" liền biến thành "Đại Thanh Môn". Đáng tiếc là, khi người thời Dân Quốc cũng muốn dùng cái cách hay ho tiết kiệm nhân lực vật lực này để thay biển cửa, lại phát hiện ra con cháu của Nỗ Nhĩ Cáp Xích từ lâu đã dùng qua chiêu cao này rồi, đành phải từ bỏ ý niệm "đảo lộn lịch sử", khắc lại một tấm biển gỗ mới treo dưới hiên. (Hình chín)

Sau khi nước cộng hòa nhân dân thành lập, để bày tỏ lòng biết ơn và sự tôn kính đối với các liệt sĩ cách mạng, người ta đã xây dựng Đài tưởng niệm Anh hùng Nhân Dân tại quảng trường Thiên An Môn. Đài tưởng niệm được xây ngay trong Trung Hoa Môn trước Thiên An Môn. Đúng như Khương Thuấn Nguyên đã nói trong bài viết "Thương tang Thiên An Môn", điều này vừa khéo ứng với một câu thơ của Nguyên soái Trần Nghị: "Thử đầu ưng hướng quốc môn huyền". Hơn hai mươi năm sau, vào năm 1976, trên di tích Trung Hoa Môn, lại xây dựng "Kỷ niệm đường Chủ tịch Mao". Đến đây, toàn bộ quảng trường Thiên An Môn đã "diện mạo cũ đổi thay diện mạo mới". Quốc môn bị dỡ bỏ, Ngọ Môn lùi về ở ẩn, Tiền Môn cáo lão về hưu, quảng trường của nhân dân đã thay thế cung thành hoàng gia để trở thành trung tâm của Bắc Kinh, trong đó trục giữa mới được cấu thành bởi đường Trường An Đông Tây cùng phần kéo dài của nó vắt ngang đông tây, dường như tượng trưng cho sự cởi mở và bay cao cất cánh của Bắc Kinh.

Câu chuyện về Trung Hoa Môn (hoặc Đại Minh Môn, Đại Thanh Môn) đã kể cho chúng ta nghe một cách rõ ràng nhất rằng, cửa đối với một thành phố, đặc biệt là một kinh đô, mang ý nghĩa như thế nào. Nó không chỉ là lối đi ra vào và cửa ải phòng thủ, mà còn là một biểu tượng — biểu tượng của quốc gia và chính quyền. Cho nên, vào thời nhà Thanh, ngoài Chính Dương Môn ra, tám cửa còn lại đều do Bát kỳ phân công quản lý: Đức Thắng Môn thuộc Chính Hoàng kỳ, An Định Môn thuộc Tương Hoàng kỳ, Đông Trực Môn thuộc Chính Bạch kỳ, Triều Dương Môn thuộc Tương Bạch kỳ, Tây Trực Môn thuộc Chính Hồng kỳ, Phụ Thành Môn thuộc Tương Hồng kỳ, Sùng Văn Môn thuộc Chính Lam kỳ, Tuyên Vũ Môn thuộc Tương Lam kỳ. Bát kỳ phân quản bát môn, vừa có ý nghĩa cùng chia sẻ thiên hạ, lại chưa hẳn không có dụng ý kiềm chế lẫn nhau ở trong đó.

Quả thực, "Sơn hà thiên lý quốc, thành khuyết cửu trọng môn", không có tường thành và cửa thành, thì khó mà gọi là kinh đô. Trường An thời nhà Đường cũng giống như Bắc Kinh, có ba thành Kinh, Hoàng, Cung, điểm khác biệt nằm ở chỗ Cung thành không nằm bên trong Hoàng thành, mà nằm ở phía bắc Hoàng thành. Ba tòa thành này, Kinh thành có mười hai cửa, đông tây nam bắc mỗi hướng ba cửa; Hoàng thành có bảy cửa, nam ba đông hai tây hai, phía bắc không có cửa; Cung thành phía nam có năm cửa, chính giữa là Thừa Thiên Môn (chính môn Cung thành Bắc Kinh đời Minh cũng gọi là Thừa Thiên Môn, nghĩ chắc là theo chế độ nhà Đường), phía bắc có hai cửa, chính môn là Huyền Vũ Môn, là nơi Đường Thái Tông Lý Thế Dân phát động chính biến. Trong nội thành Kinh thành Lạc Dương thời Hán, có hai cung thành lớn nhỏ gần như nhau ở phía nam và bắc, đều mở bốn cửa, hơn nữa tên các cửa cũng giống nhau, tức nam Chu Tượng bắc Huyền Vũ đông Thương Long tây Bạch Hổ, còn Kinh thành thì mở mười hai cửa. Đô thành Khai Phong thời Tống cũng có ba lớp thành, ngoại kinh thành gọi là La thành, cũng gọi là Quốc thành, vì đắp bằng đất nên còn gọi là Thổ thành, mở hai mươi cửa tổng cộng gồm mười ba tòa cửa thành, bảy cửa nước; nội kinh thành lại gọi là Cổ thành hoặc Khuyết thành, xung quanh mở tổng cộng mười cửa, cửa chính nam là Chu Tượng Môn; Cung thành tức Đại Nội, lại gọi là Hoàng thành, mở sáu cửa, chính giữa là Càn Nguyên Môn. Thành Khai Phong có tổng cộng ba sát sáu cửa, gần như là cổ đô có nhiều cửa nhất. Đô thành Lâm An (Hàng Châu) thời Nam Tống chỉ có hai thành trong ngoài, nội thành lại gọi là Tử thành, mở bốn cửa, là nơi Đại Nội tọa lạc; ngoại thành lại gọi là La thành, mở mười ba tòa cửa thành, không mang hình thức đối xứng. Đặc điểm của cửa thành Hàng Châu là tên của chúng phần lớn không mang vẻ trang trọng tao nhã như các cổ đô miền bắc, mà mang nhiều nét linh khí sơn thủy hữu tình. "Hầu triều thính đắc thanh bộ hưởng, dũng kim Tiền Đường định thái bình", hai câu thơ này đã bao gồm tên của năm tòa cửa thành Hàng Châu. Thủ đô Nam Kinh đầu thời Minh, quy mô vô cùng hoành tráng, trong ngoài có tổng cộng bốn thành. Ngoại quách thành chu vi 180 dặm, mở mười séc cửa thành; thành phủ Ứng Thiên chu vi 67 dặm, là thành lớn nhất nước lúc bấy giờ (sau là Bắc Kinh), cũng là thành lớn nhất thế giới (sau là Paris), có tổng cộng mười ba tòa cửa thành; ngoài ra Hoàng thành có sáu cửa, Cung thành có mười hai cửa, cộng lại còn nhiều hơn Khai Phong.

Hiển nhiên, những thành phố này, cũng đều được cấu thành từ "tường" và "cửa".

Đây là một loại thành phố mang ý nghĩa điển hình cực kỳ ở Trung Quốc.

Bí mật của chúng, chính là bí mật của văn hóa Trung Quốc.

Đương nhiên, cũng là bí mật của các thành phố Trung Quốc.

Hai, Thành và Thị

Tường thành và cửa thành đã đưa chúng ta bước vào các thành phố của Trung Quốc.

Thực tế, trong xã hội cổ đại lâu dài, hầu như tất cả các thành phố của Trung Quốc đều được cấu thành từ những lớp tường thành chồng chất và những cánh cửa nối tiếp nhau ấy. Trong Trung Quốc cổ đại, người ta không thể tưởng tượng nổi một thành phố không có tường thành và cửa thành, giống như không thể tưởng tượng nổi một ngôi nhà không có mái nhà và cửa ra vào cửa sổ vậy. Bất cứ thành phố thực thụ nào cũng phải có tường thành và cửa thành, hơn nữa những tường thành và cửa thành này càng cao lớn càng nhiều, thì địa vị và quy chuẩn của thành phố đó lại càng cao, mọi người lại càng công nhận đó là "thành". Cho nên, một thành phố không có tường thành cửa thành ra hồn như Thượng Hải, thì không thể gọi là "thành", mà có lẽ chỉ có thể gọi là "thị".

Ở Trung Quốc, "thành" và "thị" không chỉ khác nhau về ý nghĩa, mà địa vị, quy mô lớn nhỏ cũng khác nhau.

Thế nào là "thành" hoặc "thành thị"? Nhìn từ góc độ nhân học văn hóa, cái gọi là "thành" hoặc "thành thị", chẳng qua chỉ là một trong ba loại hình cộng đồng chính của xã hội loài người. Ba loại hình cộng đồng chính này là quốc gia, thành thị và thôn quê. Ba loại cộng đồng này, đều có thể gọi là "ấp". Chữ "quốc" thời thượng cổ, phạm vi không lớn, số lượng rất nhiều. Trong thời kỳ chư hầu lập lòe, không ít cái gọi là "quốc", cũng chỉ là một "ấp" mà thôi. Chữ "ấp" này, bên trên là một chữ "khẩu", bên dưới là chữ "nhân" biến thể. Có "nhân" có "khẩu", đương nhiên là cộng đồng. Cũng có người nói chữ "khẩu" bên trên có nghĩa là tường vây, vòng tròn, phạm vi: "Có đất có người, mới thành một ấp." Dù sao đi nữa, cái "ấp" vừa có phạm vi nhất định, lại vừa có dân số nhất định này, chính là "cộng đồng".

Cộng đồng (ấp) trong Trung Quốc cổ đại có rất nhiều loại, cũng có rất nhiều tên gọi, ví dụ như bang, đô, hương, cùng với giao, bỉ, v.v. Trong đó "bang" tương đương với quốc gia (cho nên còn gọi là "bang quốc"), "đô" tương đương với thành thị (cho nên còn gọi là "đô thị"). "Hương" đương nhiên chính là thôn xóm (cho nên còn gọi là "thương thôn"). Ngoài ra, "giao" chính là cộng đồng phụ thuộc vào thành thị (vùng ngoại ô), "bỉ" chính là cộng đồng xa rời trung tâm (vùng biên viễn xa xôi), mà cộng đồng với cộng đồng gọi là "lân" (láng giềng). Tất cả những chữ này đều có bộ "ấp", có thể thấy "ấp" chính là cộng đồng. Tuy nhiên, nói chung thì "ấp" chủ yếu chỉ thành thị, ví dụ như từ "đô ấp", chính là tên chung chỉ thành thị lớn nhỏ (lớn gọi là đô, nhỏ gọi là ấp; hoặc "hai năm thành ấp, ba năm thành đô"). Từ đây lại có thể thấy, thành thị chính là cộng đồng quan trọng nhất.

Thế nhưng thành thị lại không phải là cộng đồng cổ xưa nhất. Cộng đồng cổ xưa nhất là thôn quê. Thôn quê chuyển hóa từ nơi quần tụ của thị tộc nguyên thủy mà thành. Chữ "" này, bất kể là trong kim văn hay giáp cốt văn, đều có hình dạng giống như "hai người ngồi đối diện nhau cùng ăn chung một cái cỗ". Nói cách khác, hình dáng chữ "" chính là hai người ngồi đối mặt với nhau, ở giữa đặt một cái thùng cơm. Cho nên ông Dương Khoan trong tác phẩm "Cổ sử tân thám" đã nói, chữ hương này, "là dùng để chỉ những tụ lạc thị tộc cùng chung ăn uống của chính họ".

Sau đó, giai cấp phân hóa, thị tộc biến thành quốc gia, những ông lớn tôn quý là thiên tử, chư hầu, đại phu không còn cùng chung một cái thùng cơm ăn uống với những "thần dân" của mình nữa. Bọn họ (đương nhiên phải dẫn theo nô bộc của mình) chọn một "nơi phong thủy bảo địa" khác để sinh sống, hoặc khoanh một vòng tròn ở nơi cư trú cũ, hình thành một cộng đồng mới, và dùng bức tường cao cao lớn lớn để cách ly cộng đồng mới này với cộng đồng cũ ở thôn quê. Cộng đồng được khoanh bằng tường này, gọi là "thành", cũng gọi là "đô" hoặc "ấp", mà bức tường đó gọi là tường thành. Tóm lại, xét về nguồn gốc, cái gọi là "thành", chính là quốc đô vương triều thời cổ đại, phong địa của chư hầu, ấp thực ấp của đại phu. Hoặc nói chính xác hơn một chút, chính là khu vực trung tâm của chúng. Nơi ngoài tường thành gọi là "giao", gọi là "dã", nơi xa hơn nữa gọi là "bỉ", là nơi tọa lạc của cộng đồng thôn quê. Cách nhau một bức tường thành, tôn ti phân định rạch ròi; trong ngoài cửa lớn, sang hèn khác biệt. Đây chính là thành thị theo nghĩa truyền thống. Hoặc nói chính xác hơn một chút, chính là "thành" theo nghĩa truyền thống. Nó ngay từ đầu đã sinh trưởng cộng sinh cùng cửa và tường. Không có tường thành và cửa thành, thì cũng không có cái gọi là "thành". Tựa như Thỉ Nhân Long đã nói: "Chính những bức tường thành từng lớp, từng tầng ấy, đã cấu thành nên bộ khung hoặc cấu trúc của mỗi thành phố Trung Quốc." Cho nên, khi chúng ta bất ngờ phát hiện ra một thành cổ đổ nát, những gì có thể nhìn thấy thường chỉ có tường thành, ví dụ như thành cổ Giao Hà và Cao Xương ngoại ô Thổ Lỗ Phiên chính là như vậy.

Khi từng tòa thành ấp hoặc thành bảo được khoanh vùng bởi những bức tường cao và những cánh cửa lớn, thành và hương, đã trở thành hai loại cộng đồng chính yếu nhất trong Trung Quốc cổ đại. Xen kẽ ở giữa chính là "thị". Cái gọi là "thị", chính là nơi chốn tập trung tiến hành giao dịch mua bán. Bởi vì các ông lớn tuy cao quý, cũng phải ăn cơm, hơn nữa phải ăn đồ ngon, đồ tươi, nếu chỉ dựa vào cống nạp, có vẻ không đủ; dân gian tiểu nhân tuy ti tiện, cũng cần tiền tiêu vặt, cũng muốn mua chút đồ ngon trong thành. Tinh phẩm trong thành phải đưa ra ngoài, đồ tươi theo mùa ở thôn quê phải đưa vào trong, điều này đòi hỏi phải có "thương mại hỗ thị giữa thành thị và thôn quê", đồng thời cũng phải có nơi chốn "hỗ thị". Nơi chuyên dùng để làm giao dịch mua bán này, gọi là "thị".

Không còn nghi ngờ gì nữa, giao dịch mua bán kiểu này, tất yếu phải có bên này nhường nhịn bên kia. Các ông lớn đương nhiên sẽ không hạ mình xuống nông thôn để mua sắm, bộc nhân của họ cũng được thơm lây không hạ mình, tự nhiên chỉ có thể do người nhà quê vào thành để giao dịch. Người nhà quê vốn "ti tiện", không bày đặt kiêu kỳ được; người nhà quê lại rất "tò mò", sẵn lòng vào thành. Hơn nữa, thôn quê rộng lớn phân tán, cũng không tiện cho việc tập trung mậu dịch. Cho nên, "thị" chủ yếu được thiết lập ở vùng ngoại vi của thành, trở thành phần phụ thuộc và sản phẩm phái sinh của thành, cũng như môi giới kết nối giữa thành và hương. Địa vị của nó, đương nhiên vô cùng bé nhỏ tầm thường. Có thể thấy, sự khác biệt sang hèn cao thấp giữa thành và thị, có thể nói hầu như là "mang theo từ trong bụng mẹ".

Ban đầu, "thị" với tư cách là phần phụ thuộc và sản phẩm phái sinh của "thành", không phải là cộng đồng gì cả, mà là một loại địa điểm mang tính tạm thời. Thương nghiệp thời thượng cổ, vốn dĩ không phải là hành vi mang tính thường xuyên, hoặc ba ngày một chợ, hoặc năm ngày một chợ. Lúc này, dân gian bốn phương tấp nập kéo đến giao dịch. Nơi giao dịch, liền trở thành "thị". Giao dịch vừa kết thúc, nơi này cũng chẳng là gì cả. Cho đến tận bây giờ, rất nhiều trấn hương trên đất nước ta vẫn giữ lại phong tục này, gọi là "đi chợ phiên". Nhưng sau đó, mậu dịch trở thành hành vi thường xuyên, cũng có thương nhân chuyên nghề buôn bán, cái "chợ" mang tính tạm thời liền biến thành "thị" mang tính quy củ, không chỉ dùng cho giao dịch, mà còn cung cấp cho thương nhân cư trú, hơn nữa cũng giống như "thành", có "hàng rào đất" của riêng mình. Thế là, "thị" liền trở thành cộng đồng.

Thế nhưng, cộng đồng này, tuyệt đối không dám với tới "thành". Bao quanh "thành" là "tường", bao quanh "thị" lại là "viên". Viên chính là bức tường thấp, gọi là: "Thấp gọi là viên, cao gọi là tường." Tường thành cao lớn uy nghi, bên trong sinh sống vương công quý tộc, quan cao danh sĩ; viên thị thấp bé thô sơ, bên trong chen chúc thợ thủ công thương gia, kẻ buôn người bán. Hai cộng đồng như vậy, đương nhiên cũng không thể đánh đồng với nhau. Thậm chí vị trí của "khu thị" trong quy hoạch đô thị Trung Quốc cổ đại cũng có quy chuẩn nhất định: hoặc ở phía nam thành, hoặc ở phía bắc thành, tóm lại là không được bước vào khu vực trung tâm, chỉ có thể hèn m hạ phục dưới chân "thành", ngước nhìn sắc mặt của "thành" mà sinh tồn. Thế nhưng, "thị" hèn mọn suy cho cùng cũng đã được bước vào "thành". Cứ như vậy, "thành" và "thị" cuối cùng cũng hòa làm một thể, biến thành "thành thị".

Thế nhưng "thị" khi đã bước vào thành lại vẫn bảo lưu cá tính của mình. Điều này khiến chúng ta thoạt nhìn là có thể phân biệt rẽ ròi "thành" và "thị": kiến trúc của khu thành là loại hình khép kín, không phải là tứ hợp viện, tường cao, thì cũng là những cánh cửa đóng kín mít. Giữa những tứ hợp viện, tường cao và cửa lớn này, chừa lại những con đường chỉ để thông hành. Những con đường này ngoài việc đi lại ra không có công dụng gì khác, cho nên chỉ có thể gọi là "đường đi" (thông đạo), không thể gọi là "đường phố" (nhai đạo). Đường phố trong khu thị lại khác. Nó không chỉ để đi lại, mà còn để dạo ngắm. Các cửa hàng hai bên đường phố, cũng đều đồng loạt mở toang cánh cửa của mình, mở rộng mặt tiền của mình, nhằm đảm bảo hàng hóa trưng bày bên trong được thu hết vào tầm mắt. Chỉ khi đóng cửa nghỉ bán vào lúc cuối ngày, mới khép các tấm ván cửa động lại, có nơi (như tiệm thuốc) thì bất cứ lúc nào cũng có thể gọi mở được. Đương nhiên, những cửa hàng này tuyệt đối cũng không có tường vây khép kín. Ngược lại, trước cửa một số cửa hàng còn dựng lên hiên nhà che nắng tránh mưa, hoặc giàn tre chiếu lác che mát, càng mang tính cởi mở hơn nữa. Đây chính là sự khác biệt giữa "thành" và "thị", cũng là sự khác biệt giữa "đường phố" (nhai) và "đường đi" (lộ). Cho nên, chúng ta chỉ có thể nói "dạo phố" (quảng nhai), "ra phố" (thượng nhai), "đi chợ" (cản nhai hoặc cản tập) hay "phố chợ" (nhai thị), chứ không thể nói "dạo đường", "ra đường", "đi đường", "đường thị". "Ra đường", "đi đường" là đi đến nơi khác, "ra phố", "đi chợ" mới là đi mua đồ.

Thực tế, đường sá trong thành không chỉ là lối thông hành, mà còn là ranh giới. Chúng cùng với tường viện, phân chia cách ly từng vòng tròn này sang vòng tròn khác. Có thể nói, khu thành được cấu thành bởi đường sá và tường viện hai bên đường, còn khu thị lại được cấu thành bởi phố sá và cửa hiệu hai bên phố. Bởi vì "thị" được thiết lập vì nhu cầu thương nghiệp, cho nên tên gọi của thị luôn thể hiện tính thương nghiệp, ví dụ như gạo thị (chợ gạo), thái thị (chợ rau), nhục thị (chợ thịt), mộc thị (chợ củi), hoa thị (chợ hoa), điểu thị (chợ chim), la mã thị (chợ la ngựa), v.v. Chúng cũng có thể dùng làm tên địa danh, ví dụ như Bắc Kinh có Thái Thị Khẩu, Đăng Thị Khẩu, Đông Tây Hoa Môn Đại Nhai và Hoa Môn Đông Tả Nhai, v.v. Nhu cầu xây dựng "thành" phần lớn lại mang tính chính trị hoặc quân sự. Cho nên khi nhắc đến thành, chúng ta luôn nói kinh thành, tỉnh thành, huyện thành, hoặc gán cho các đặc trưng địa lý, lịch sử, văn hóa, như sơn thành, giang thành, cổ thành, tân thành, thạch thành, long thành, v.v. Thành và thị, không giống nhau, chính là không giống nhau!

Thực ra, không chỉ "thị" và "thành" không thể đem ra so sánh với nhau, mà "thành" và "thành" cũng không phải cứ thế là có thể đánh đồng với nhau.

Đã nói ở trên, thành thời thượng cổ, chủ yếu là khu vực trung tâm của quốc đô vương triều, phong địa chư hầu, ấp thực của đại phu. Hiển nhiên, địa vị của chúng, cũng không thể giống nhau. Sách "Tả truyện" chép: "Thành của thiên tử phương chín dặm, chư hầu chiểu theo lễ giảm bớt, thì biết công bảy dặm, hầu bá năm dặm, tử nam ba dặm." Không chỉ quy mô diện tích có lớn nhỏ khác nhau, mà danh xưng tên gọi cũng có phân biệt sang hèn. Nói cách khác, mặc dù quốc đô vương triều, phong địa chư hầu, ấp thực của đại phu đều có thể gọi là "đô ấp", nhưng nhìn chung, chỉ có phong địa của chư hầu mới có thể gọi là "đô" (quốc đô), phong địa của đại phu thì đành phải gọi là "ấp" (ấp thực). Trong "đô", lại chỉ có thành của thiên tử mới có thể gọi là "Kinh" (Kinh). Cái gọi là "Kinh", chính là "gò đất cao do con người đắp nên". (Sách "Thuyết văn" chép: "Kinh, là gò đất cực cao do con người làm nên.") Thành của thiên tử gọi là "Kinh", chẳng qua lấy ý nghĩa "cao tột cùng", đương nhiên nền móng và tường thành của nó cũng sẽ đặc biệt cao. Thành lớn như vậy, dưới gầm trời này đương nhiên chỉ có thể có một. Cho nên, năm xưa Chính phủ Quốc dân định đô Nam Kinh, liền theo lệ cũ đầu nhà Minh, đổi "Bắc Kinh" thành "Bắc Bình", chính là để biểu thị ý nghĩa "Kinh" bắt buộc phải "độc nhất vô nhị".

“Kinh” chỉ có thể có một, còn "đô" thì có thể nhiều hơn một chút. Cái gọi là "đô", chính là "thành phố lớn" thường gọi, gọi là "ấp lớn gọi là đô". Chúng thường cũng là kinh đô cũ, hoặc nơi đặt tông miếu tổ tiên của vương triều, gọi là "có tông miếu cũ của tiên quân gọi là đô". Đương nhiên, cũng có những nơi hình thành một cách tự nhiên, gọi là "một năm thành tụ, hai năm thành ấp, ba năm thành đô". Thế nhưng, "đô" có lớn đến đâu, cũng không thể lớn hơn "Kinh", nếu theo chế độ nhà Chu, tối đa cũng chỉ có thể tương đương bằng một phần ba "Kinh" mà thôi. Bởi vì "Kinh" là "thủ đô", tức là "đô ấp đệ nhất", đương nhiên phải như người Bắc Kinh nói là "đỉnh của chóp" (cái mũ trùm lên), hoặc như người Thượng Hải nói là "đỉnh chóp" (nhất chi đỉnh).

Bắc Kinh là "thành", lại là "kinh thành", hơn nữa lại có lịch sử "kinh thành thủ đô" liên tục gần tám trăm năm, cho nên Bắc Kinh không muốn lớn cũng thành lớn. Đương nhiên, với tư cách là thành lớn nhất Trung Quốc, nó cũng bắt buộc phải có bức tường cao nhất và cánh cửa lớn nhất. Thực tế, các cửa của Bắc Kinh không chỉ nhiều, mà còn lớn. Chín cửa nội thành và bảy cửa ngoại thành Bắc Kinh, đều là những kiến trúc nguy nga gồm hai lớp thành lâu được cấu thành từ tiễn lâu và môn lâu. Tiễn lâu giống như thành bảo án ngữ trên cao nhìn xuống, môn lâu phần lớn lại là lầu các hoặc điện sảnh khổng lồ hai tầng ba hiên (trừ Đông Tây Tiện Môn là ngoại lệ). Giữa hai lầu, chính là một tòa vĩ ủng thành (thành vòng nguyệt) khổng lồ được bao quanh bởi tường thành. Diện tích vĩ ủng thành rất lớn, không ít vĩ ủng thành bên trong xây dựng chùa miếu hoặc tự viện, phần lớn cũng có mặt phố, cửa hàng và cây cối. Thế này quả thực là ngoài thành có cửa, trong cửa có thành, thực sự xứng đáng là kỳ quan trong lịch sử kiến trúc.

Đáng tiếc là, kỳ quan này hiện nay chúng ta đã không thể nhìn thấy nữa — hầu như tất cả các cửa thành cùng với những vĩ ủng thành của chúng đều lần lượt bị phá dỡ, chỉ còn trơ trọi thành lâu Chính Dương Môn và tiễn lâu Đức Thắng Môn lẻ loi bóng chiếc giữa dòng xe cộ tấp nập. Thế nhưng cho dù là những lầu cửa "tàn khuyết" và "cô lập" như vậy, cũng đủ để chúng ta trầm trồ kinh ngạc, huống chi là ngày xưa chúng vươn mình trỗi dậy giữa một vùng kiến trúc thấp bé đồng điệu? Hơn bảy mươi năm trước, Thỉ Nhân Long từng miêu tả sự hùng vĩ và tươi đẹp của Vĩnh Định Môn như thế này: "Bên cạnh con hào rộng lớn, lau sậy vươn mình thẳng tắp, liễu rủ la đà. Đường nét biên của thành lâu và vĩ ủng thành kéo dài liên tục đến tận lầu cửa, trên tường thành và đài thành dày dặn, những chiếc hiên cong rộng lớn như cánh chim của lầu cửa ấy dường như khiến nó vươn cao chọc trời, lơ lửng muốn bay. Hình bóng phản chiếu của những kiến trúc này dưới mặt nước cũng rõ nét y như vật thật. Nhưng khi cơn gió nhẹ lướt qua những nhành liễu mềm mại, hiên cong của lầu cửa liền bắt đầu rung rinh, tường hoa liền bắt đầu chao đảo và vỡ vụn." Tôi tin rằng, bất cứ ai đọc được đoạn văn này, đều sẽ không thể dửng dưng!

Hèn chi Thỉ Nhân Long lại tràn đầy kính ý đối với cửa thành và tường thành của Bắc Kinh. Khi viết về Tây Trực Môn, ông từng nói thế này: "Du khách ngồi trên chiếc ô tô phóng vụt qua cửa này để đến tham quan Di Hoà Viên và Tây Sơn, đến đây sẽ vô thức giảm tốc độ xe, từ từ lái qua bề mặt cửa cổ kính mỏng manh dễ vỡ này. Bởi vì, những khung cảnh này suy cho cùng có thể cung cấp ấn tượng chân thực hơn về đời sống sinh hoạt thường ngày của Trung Quốc cổ đại so với Di Hoà Viên và Ngọa Phật Tự." Ông thậm chí còn cho rằng, cửa thành và tường thành của Bắc Kinh, là di tích cổ hùng vĩ tráng lệ nhất và rung động lòng người nhất. Bởi vì chúng "phạm vi rộng lớn, trầm ổn hùng dũng, có một khí thế cao lẫm lừng, coi thường bốn phía".

Thỉ Nhân Long thực sự quá nhạy bén — những gì ông nhìn thấy ở những bức tường thành và cửa thành ấy, chính là khí phái của Bắc Kinh.

Lầu cửa thành Bắc Kinh thì có thể phá dỡ, chứ khí phái của Bắc Kinh thì không thể phá dỡ.

Ba, Có dung mới lớn

Khí phái của Bắc Kinh, nói tóm lại trong một câu chính là "lớn".

Bắc Kinh không phải là thành phố lớn duy nhất của Trung Quốc. Ngoài Bắc Kinh ra, các thành phố lớn của Trung Quốc còn có Thiên Tân, Thành Đô, Vũ Hán, Thẩm Dương, v.v. Thế nhưng những thành phố lớn này, bất luận là xét về dân số hay lãnh thổ, đều không sánh bằng Bắc Kinh. Thành phố duy nhất có thể "so găng" với Bắc Kinh chính là Thượng Hải. Dân số Thượng Hải quả thực đông hơn Bắc Kinh. Hơn nữa, cùng với việc khai phá và xây dựng Phố Đông, lãnh thổ cũng chưa chắc đã nhỏ hơn Bắc Kinh. Hơn nữa, cái "lớn" của Thượng Hải, còn vượt xa hơn thế. Ví dụ như, nó là (hoặc ít nhất từng là) cảng mậu dịch đối ngoại lớn nhất, trung tâm tài chính, cơ sở công nghiệp, thị trường thương mại, hộ nộp thuế lớn, thậm chí là thành phố văn hóa và kho tàng nhân tài lớn nhất toàn quốc của Trung Quốc. Số lượng báo chí và nhà xuất bản của Thượng Hải trước khi giải phóng, số lượng lực lượng kỹ thuật mà Thượng Hải truyền tống đi các địa phương sau khi giải phóng, đều đứng đầu toàn quốc. Chính vì Thượng Hải "lớn" như vậy, cho nên mới được gọi là "Đại Thượng Hải". Ở Trung Quốc, có mấy thành phố mà tên thành phố trước đây đã từng hoặc có thể được gắn thêm chữ "Đại" trước tên — chắc chỉ có Thượng Hải mà thôi!

Thế nhưng, Thượng Hải có lớn đến đâu, cũng không thể "lớn" hơn Bắc Kinh. Thượng Hải vẫn phải gắn thêm chữ "Đại" trước tên thành phố của mình, mới trở thành "Đại Thượng Hải", còn Bắc Kinh lớn đến mức căn cứ vào đâu mà phải tự xưng là "Đại Bắc Kinh" gì chứ? Đã bao giờ bạn nghe thấy cách nói "Đại Bắc Kinh" này chưa? Không có. Người Bắc Kinh không nói thế, người ngoại tỉnh cũng không nói thế. Có thể thấy trong tâm trí toàn thể người Trung Quốc, cái sự lớn của Bắc Kinh, đã là điều hiển nhiên, thực sự không cần phải "vẽ thêm chân cho rắn" nữa. Đây quả thực là "tiếng lớn ít âm", "tượng lớn vô hình", thành lớn không "lớn". Bắc Kinh, có lẽ là thành phố duy nhất ở Trung Quốc "không cần nói lớn mà vẫn tự lớn".

Hèn chi "Đại Thượng Hải" đứng trước mặt Bắc Kinh "không lớn", cũng không dám "ra vẻ lớn". Nói chung, người Thượng Hải đều không mấy coi trọng người ngoại tỉnh, thế nhưng duy chỉ không dám "coi nhẹ" người Bắc Kinh. Nữ nhà văn Thượng Hải Vương An Ức còn nói quá hơn. Cô ấy nói ngay cả gió của hai nơi Bắc Kinh và Thượng Hải, cũng có sự khác biệt lớn nhỏ. "Những ngày nổi gió, gió hành quân rầm rầm rộ rộ trên bầu trời Bắc Kinh, chúng trông có vẻ như không có gió vậy, vô thanh vô sắc. Thế nhưng không gian trong suốt lại biến thành dạng hạt, có chút xào xạc, hơn nữa, giữa đất trời ngập tràn một tiếng ù ù, hiện hữu khắp nơi. Gió ở Thượng Hải thì vụn vặt hơn nhiều, chúng len lỏi xào xạc qua những con đường và ngõ hẻm chật hẹp, quần quanh trên khoảng đất trống rộng bằng bàn tay, thổi giấy vụn và lá rụng xoay mòng mòng, cành lá cây xanh ven đường cũng lắc lư lộn xộn. Khi chúng luồn lách qua khe hẹp giữa hai tòa nhà, liền va đập mạnh một cái, mang theo ý tứ trêu chọc chút ít." ("Hai đô thị lớn")

Quả thực, Bắc Kinh nhìn thế nào đi nữa, cũng mang lại cảm giác lớn hơn Thượng Hải.

Đầu tiên là "dung lượng lớn". Người lần đầu đến Bắc Kinh, hầu như không ai không kinh ngạc trước dung lượng của nó. Quảng trường lớn thế kia, đường phố rộng thế kia, bao nhiêu chỗ trống thế kia, có thể chứa biết bao nhiêu con người chứ! Thượng Hải tuy cũng lớn, nhưng lại quá chật chội. Đừng nói đến những con ngõ đường phố chật chội đông đúc, ngay cả Quảng trường Nhân Dân, cũng hiển hiện vẻ chật chội, giống như người sắp trào ra ngoài, còn chỗ đâu mà chứa đựng được thứ gì nữa? Cho nên có người nói, đến Bắc Kinh rồi, ngoài việc nhìn thấy những người Bắc Kinh ngắm mãi không hết ra, thì chẳng nhìn thấy gì nữa.

Bắc Kinh sẽ không mang lại cho bạn cảm giác này. Tuy lớn nhưng Bắc Kinh lại không hề chật chội. Giao thông ở Bắc Kinh tuy cũng tắc nghẽn dữ dội, nhưng những nơi đông đúc nhất vẫn có thể mang lại cho bạn cảm giác khoáng đạt, bởi vì nơi đó vốn dĩ đã rất rộng lớn. Kỳ thực, đây chính là một đặc điểm trong quy hoạch và xây dựng đô thị của Bắc Kinh: rộng rãi, thoáng đãng, phóng bút từ những nét lớn, tung hoành vẫy vùng, thể hiện trọn vẹn khí chất "đại khí" độc nhất vô nhị của chốn kinh sư đế đô. Đừng nói chi đến một cung thành rộng tới 9 kilômét vuông mà chỉ chứa "một nhà" hoàng đế (thế nên Vi Tiểu Bảo lớn lên từ lầu xanh trong tiểu thuyết "Lộc Đỉnh Ký" của Kim Dung khi mới bước vào hoàng cung đã phải kinh ngạc thốt lên: "Viện lớn thế này, chứa được bao nhiêu cô nương"), ngay cả "tứ hợp viện" tầm thường nhất (tất nhiên không phải là những gì chúng ta thấy hiện nay), cũng thưa thớt có khoảng cách, vô cùng nhiều không gian. Tiên sinh Lão Xá từng nói: "Cái hay của Bắc-bình không nằm ở chỗ thiết bị nơi nơi đầy đủ, mà nằm ở chỗ nơi nơi đều có khoảng trống, có thể khiến người ta hít thở một cách tự do; không nằm ở chỗ có rất nhiều kiến trúc đẹp, mà nằm ở xung quanh các kiến trúc đều có khoảng không gian trống, khiến chúng trở thành cảnh đẹp." Điều này nói cực kỳ chuẩn xác và vô cùng hợp lý.

Sự khác biệt lớn nhất trong xây dựng đô thị giữa Bắc Kinh và Thượng Hải (Phố Tây) nằm ở chỗ, một Thượng Hải tấc đất tấc vàng trước tiên tính toán đến việc tận dụng tối đa đất đai để tiết kiệm chi phí, trong khi Bắc Kinh vốn dĩ phóng khoáng lại có đặc biệt nhiều "lỗ thông hơi". Cảnh Sơn, Bắc Hải, Thập Sát Hải, Thiên Đàn, Địa Đàn, Nhật Nguyệt Đàn, Đào Lân Đình, Tử Trúc Viện, Long Đàm Hồ, Ngọc Uyên Đàm, thành phố nào có thể có nhiều công viên đến thế cơ chứ! Thậm chí bạn hoàn toàn chẳng cần phải đến công viên nào cả. Tiểu viện nhà mình trước kia, khoảng sân giữa các khu chung cư bây giờ, cũng đã đủ để bạn đi dạo, chơi chim, luyện công, tìm niềm vui. Sống ở một thành phố như vậy, dù thế nào đi nữa, cũng sẽ không thấy "ngột ngạt".

Nhưng, quan trọng hơn cả vẫn nằm ở "tính tương thích" vốn có của Bắc Kinh.

Đặc điểm này cũng thể hiện rõ nét ở kiến trúc. Bắc Kinh có lẽ là một trong những thành phố có kiểu dáng kiến trúc đa dạng nhất Trung Quốc. Thành trì cung điện, đàn miếu uyển lâm, bộ viện nha thự, miếu vũ quán tự, phủ đìa trạch viên, thị tỉnh dân cư, sắp xếp theo thứ tự, triển khai dọc ngang, cao thấp so le, giống như một khúc nhạc hài hòa. Lấy hoàng cung làm trung tâm, trục Bắc - Nam xuyên suốt tất nhiên là "chủ âm", nhưng văn nhân mặc khách, thị dân tiểu tốt cũng không phải không có thổ địa và gia viên của riêng mình. Thậm chí những ngôi cổ sát danh lam vốn phần lớn phải ẩn mình vào chốn thâm sơn cùng cốc ở nơi khác, thì tại Bắc Kinh cũng đã tiến vào nội thành. Bắc Kinh rộng rãi và đại khí nhường ấy, bất kỳ sự tồn tại nào cũng đều có thể tìm thấy không gian cho riêng mình ở đây. Cho nên, chẳng những xe kéo và Cadillac chạy trên đường không ai thấy làm lạ, mà ngay cả xe la xe ngựa vào thành cũng chẳng có gì hiếm lạ. (Hình mười)

Dung lượng của Bắc Kinh không chỉ nằm ở không gian kiến trúc, mà còn nằm ở không gian văn hóa. Bắc Kinh từ xưa đến nay vẫn luôn là nơi Hán Hồ lẫn lộn, năm châu bốn bể quần tụ. Tam giáo cửu lưu, năm hồ bốn biển, Hán Mông Mãn Hồi Tạng, Nho Đạo Thích Cảnh (Cơ Đốc giáo) Hồi (Hồi giáo), các ngả nhân mã đều ra vào, hội tụ, phát triển ở đây, mọi loại văn hóa đều giao lưu, va chạm, dung hợp tại đây. Đối với những điều này, Bắc Kinh đều đứng từ trên cao mà đối xử bình đẳng, tuyệt không có thành kiến văn hóa, cũng không có thành kiến chủng tộc, thậm chí không có cái thứ tính "văn hóa khu vực" cố chấp ngoan cố "khó bề dung nạp" thường thấy ở những nơi khác. Ngược lại, mưa lụa Giang Nam gió bắc quốc, trăng non Tây vực sóng Đông Hải, đều giao hội, kết tụ, tan chảy tại đây, cùng nhau cấu thành khí tượng phi thường vừa lớn lao vừa hùng tráng của Bắc Kinh. Bắc Kinh tất nhiên là nơi đẳng cấp sâm nghiêm, nhưng vì không gian lớn, khoảng cách xa, cho nên giữa người với người cũng sẽ không cảm thấy có sự "chèn ép" nào. Vương hầu huân quý, đỉnh phụ trọng thần, học tử văn sĩ, phàm phu tục tử, ai có cách sống nấy, hơn nữa trong "vòng tròn" của riêng mình, ai nấy đều sống vừa tự tại lại vừa sung túc. Cho đến tận bây giờ, Bắc Kinh vẫn cứ như vậy: một người ngoại tỉnh, chỉ cần anh ta không "quá kém cỏi", thì khi đến Bắc Kinh, anh ta cũng sẽ không cảm thấy gượng gạo, cảm thấy "lạc lõng bất dung". Nếu anh ta rất hòa đồng, lại biết nói vài câu tiếng phổ thông (không cần quá chuẩn), thì chỉ mất vài ngày, anh ta hầu như sẽ cảm thấy chính mình cũng là người Bắc Kinh.

Bắc Kinh hầu như có thể dung nạp toàn bộ người Trung Quốc, thậm chí là toàn thế giới.

Kỳ thực, đây cũng là đặc điểm của "văn hóa thành thị". "Thuyết Văn" viết: "Thành dĩ thịnh dân dã" (Thành là để chứa dân), đã nổi bật hóa đặc trưng về dung lượng của nó. Là một môi trường sinh sống nhân tạo có thể "chứa dân", điểm khác biệt lớn nhất giữa thành phố và nông thôn nằm ở "tính tương thích" của nó. Nông thôn tuy lãnh thổ rộng lớn, không có tường thành, thoạt nhìn giống như một hệ thống "cởi mở", nhưng kỳ thực, độ mở và tính tương thích của nông thôn đều rất kém. Văn hóa dị chất rất khó được truyền bá ở đây, người nhập cư cũng rất khó đặt chân mưu sinh tại nơi này. Nông thôn hầu như chỉ tin tưởng những thứ "sinh ra lớn lên tại chỗ" và "bổn hương bổn thổ", đối với "người ngoài" và "khách phương xa" luôn giữ thái độ hoài nghi. Việc ngoan cố giữ lại tiếng địa phương thổ ngữ chính là bằng chứng.

Thành phố thì không giống như vậy. Thành phố là một loại cộng đồng mà chức năng và tác dụng của nó từ trước tới nay chưa bao giờ đơn nhất. Hơn nữa, chức năng của thành phố càng nhiều, công năng càng đầy đủ, thì "trình độ đô thị hóa" của nó càng cao, thành phố đó lại càng "lớn". Thượng Hải sở dĩ "lớn" không bằng Bắc Kinh, chính vì chức năng của nó không nhiều bằng Bắc Kinh, nó không phải và cũng không thể là trung tâm chính trị văn hóa toàn quốc. Tương tự như vậy, chức năng của thành phố càng đa dạng thì công năng càng phải đầy đủ; công năng càng đầy đủ, thành phố lại càng phải có khả năng dung nạp. Kết quả của nó, chính như người Thiên Tấn thường nói, "rừng lớn cỡ nào, chim gì cũng có", ngay cả "chợ" (thị) cuối cùng cũng dọn vào trong "thành", rồi hòa làm một với "thành", trở thành "thành phố" (đô thị).

Cho nên, thành phố từ trước đến nay vẫn luôn cởi mở và dung nạp, mặc dù giữa các thành phố với nhau, mức độ cởi mở và dung nạp không giống nhau. Nhưng cho dù là thành phố khép kín nhất thì cũng cởi mở hơn nông thôn; thành phố bảo thủ nhất cũng dung nạp hơn nông thôn. Thành trì Trung Quốc cổ đại, tuy không ngoại lệ đều có tường thành, thế nhưng những bức tường thành ấy lại không hề cản trở sự cởi mở của thành phố, hơn nữa dường như còn có lợi hơn cho tính dung nạp của nó. Điều này giống như đĩa không chứa được mấy thứ, mà hai cái bát lại có thể "dung nạp" nhiều hơn vậy. Một nơi hoàn toàn không có khoảng cách không gian thì không có cái gọi là dung hay không dung. Sự thiết lập của tường thành, vừa vặn cung cấp cho nhân loại một không gian mang tính "khả dung". Xét từ ý nghĩa này, cái gọi là "thành để chứa dân" đã nói rất đúng chỗ, mặc dù nó chỉ mới nói đến việc "chứa dân". Nhưng văn hóa là do con người sáng tạo ra. Thành phố đã có thể dung nạp con người, thì tất nhiên cũng có thể dung nạp nền văn hóa do con người sáng tạo ra.

Thành phố sở dĩ phải cởi mở và dung nạp, còn là bởi chức năng văn hóa chủ yếu của thành phố chính là "giao lưu".

Quả thế, chẳng có cộng đồng nào có thể thỏa mãn nhu cầu giao lưu của con người một cách đầy đủ như thành phố. Bởi vì một trong những điểm khác biệt quan trọng giữa hai cộng đồng thành thị và nông thôn, nằm ở mức độ dị chất của cư dân trong đó. Cư dân nông thôn về cơ bản là đồng chất, đích thị có thể gọi là "cùng tổ tiên tông tộc, cùng giống nòi văn tự (phương ngôn)". Hơn nữa, cư dân nông thôn còn đặc biệt coi trọng sự "đồng chất" này, coi trọng "tình làng nghĩa xóm", "sinh ra lớn lên ở đây", hay "lớn lên bằng nước một giếng" v.v. Cư dân thành thị thì đa số không có tâm lý này. Họ không thể chỉ uống "nước của cùng một giếng", cũng không thể chỉ mua "vải của cùng một tiệm", tất nhiên càng không "làm cùng một công việc". Họ quê quán khác nhau, xuất thân khác nhau, lai lịch khác nhau, chức nghiệp khác nhau, cách sống khác nhau, nhưng lại cùng sinh sống và tồn tại trong thành phố. Thế là, thành phố cung cấp chung một sân khấu biểu diễn và cơ hội giao lưu cho những con người khác nhau.

Có lẽ, chính cơ hội giao lưu này đã dụ dỗ hết đợt người này đến đợt người khác "ly hương bôn ba", đến với thành phố; cũng chính cơ hội giao lưu này đã khiến cho trình độ văn hóa và bầu không khí văn hóa của thành phố vượt trội hơn hẳn nông thôn.

Có cơ hội thì vẫn phải có điều kiện. Điều kiện này chính là ngôn ngữ - một trong những công cụ quan trọng của giao lưu, buộc phải có tính cởi mở và tính dung nạp, thì mới có thể trở thành "tiền cứng" trong giao lưu nhân tế. "Tiếng trong thành" dễ hiểu hơn "tiếng nhà quê", nguyên nhân nằm ở chính điểm này. Trừ Bắc Kinh ra, các thành phố lớn nước ta đều có "phương ngôn" của riêng mình. Nhưng người tinh ý không khó nhận ra, phương ngôn của tỉnh lỵ luôn tương đối dễ hiểu hơn phương ngôn của huyện, mà phương ngôn của địa khu, huyện lại luôn tương đối dễ hiểu hơn phương ngôn của nông thôn. Nói cách khác, do tính cởi mở và tính dung nạp của thành phố, nên ngay cả ngôn ngữ của cộng đồng cũng tương đối cởi mở và dung nạp, điều này mới khiến người ngoại tỉnh cảm thấy tương đối "dễ hiểu".

Bắc Kinh là sân khấu và địa điểm để toàn thể người Trung Quốc biểu diễn giao lưu, hoặc mượn khái niệm của học giả Nhật Bản Suzuki Eitaro, chính là "cơ quan nút thắt giao lưu xã hội" của toàn thể người Trung Quốc, đương nhiên có thể và nên dung nạp toàn quốc. Cho nên, qua lại một hồi, tiếng Bắc Kinh suýt chút nữa đã trở thành "quốc ngữ" (tiếng phổ thông) của chúng ta.

Tương tự như vậy, tính cởi mở cũng là thiên tính của thành phố. Từ xưa đến nay, thành phố vẫn luôn tồn tại với tư cách là "cộng đồng trung tâm". Chúng hoặc là trung tâm của toàn quốc (thủ đô), hoặc là trung tâm mang tính khu vực (tỉnh lỵ, châu phủ, huyện thành v.v.). Đã là trung tâm thì bắt buộc phải cởi mở hướng về khu vực xung quanh, vừa thu nạp vừa bức xạ, vừa thống lĩnh vừa dung nạp. Cho nên, Bắc Kinh chẳng những "sức chứa" lớn, mà "lượng nuốt nhả" cũng lớn. Có một con số rất biết nói lên vấn đề: người Bắc Kinh hiện nay, có ba phần tư là người ngoại tỉnh cùng con cháu của họ vào Bắc Kinh sau khi kiến quốc. Nói cách khác, chưa đầy nửa thế kỷ, đội ngũ mang tên "người Bắc Kinh" này đã thay máu tới ba phần tư. Còn như Bắc Kinh đã "truyền máu" ra ngoại tỉnh bao nhiêu, có lẽ rất khó thống kê, nhưng tin chắc rằng số lượng cũng không hề nhỏ.

Thế nhưng, sự cởi mở và dung nạp này của Bắc Kinh dường như vẫn chưa phải, hoặc không hoàn toàn là kiểu giao lưu và trao đổi tự do bình đẳng giữa thành phố với thành phố, con người với con người theo nghĩa hiện đại. Dường như nó vẫn mang nhiều hơn khí độ dung tha của một "thiên triều đế đô" hoặc đặc quyền văn hóa của "trung tâm chính trị", đứng từ trên cao mà thu nạp và dung hòa văn hóa ngoại lai cùng cư dân ngoại lai. So với Thượng Hải và Quảng Châu, nó giống một vị vua minh quân hoặc một vị trưởng bối độ lượng hơn, dùng sự thản nhiên, đạm bạc, thong thả và tự tin bao la trăm sông đổ về một biển mà trở nên vô cùng tráng lệ, nhưng khi rực rỡ đến cực điểm thì lại quy về đạm bạc. Chúng ta sẽ còn thấy ở phần sau, "đại khí" và "bình hòa" chính là một đặc trưng nổi bật của văn hóa Bắc Kinh, nó thậm chí hầu như bao trùm lên từng người Bắc Kinh, trở thành một thứ "tính cách văn hóa" của người Bắc Kinh.

Nhưng dù thế nào đi nữa, Bắc Kinh rốt cuộc vẫn là thành phố có môi trường sinh thái văn hóa tốt nhất. Nó rất giống một khu rừng lớn được hình thành tự nhiên, có thiên phú độc đáo, cây gỗ lớn, cây bụi, hoa kỳ, cỏ dại, cùng sinh trưởng giữa chốn ấy, tầng lớp phân minh mà lại tôn vinh lẫn nhau, cao thấp so le mà lại hòa quyện làm một. Nó là đô thị của đế vương, cũng là quê hương của văn nhân và là cõi vui của dân chúng. Nếu nói khí phách hoàng gia uy nghi hoa quý, phong thái học nhân dũng cảm tự tôn, phong tục dân gian đôn hậu mộc mạc, từng cùng nhau hình thành nên phẩm cách văn hóa vừa "điển lệ đường hoàng" vừa "u nhàn thanh diệu" của Bắc Kinh cũ; thì cải cách mở cửa với tầm nhìn xa trông rộng, bao dung thu nạp từ trên cao, ưu thế văn hóa có một không hai, đã cấu thành nên khí tượng phi thường của Bắc Kinh mới.

"Cái khí lớn" của Bắc Kinh, lớn chính là lớn ở điểm này.

Bốn, Phách khí và Hòa khí

Cái "lớn" của Bắc Kinh khiến cho hầu như bất kỳ ai đến Bắc Kinh cũng đều cảm thấy mình "nhỏ".

Có câu rằng: "Đến Bắc Kinh mới biết quan của mình nhỏ, đến Quảng Châu mới biết tiền của mình ít, đến Thâm Quyến mới biết mình già." Kỳ thực, đến Bắc Kinh, đâu chỉ cảm thấy quan của mình nhỏ, mà đến cả con người cũng trở nên vô cùng nhỏ bé. Bắc Kinh lớn đến thế, một hai người bước vào đó, giống như hạt nước hòa vào biển lớn, nhìn chẳng thấy, bóng dáng cũng chẳng có một mẩu. Kỳ thực, đây cũng là do dung lượng của Bắc Kinh quá lớn gây nên. Một không gian nếu dung lượng quá lớn, sự vật được dung nạp vào trong đó sẽ không thể làm nổi bật lên "thể tích" của mình. Đừng nói chi là con người, ngay cả những sinh vật cồng kềnh như tòa nhà chọc trời hay cầu vượt, ở Bắc Kinh cũng chẳng thấy lớn là bao.

Hơn nữa, Bắc Kinh lại là một nơi ngọa hổ tàng long nhường nào? Lão già đi dạo chơi chim ăn mặc giản dị, thần thái an nhàn, bình thường đến mức không thể bình thường hơn kia, rất có thể là hậu duệ hoàng tộc triều Đại Thanh, tính ra cũng là một vị "Bê-lặc gia" (Bối lặc); còn người trung niên đang ngồi ở quán nhỏ uống đậu hũ thối, ăn bánh nướng hoặc xào gan, ăn uống xong quệt miệng rồi nhảy lên xe đạp đi làm kia, rất có thể lại là một vị sếp nào đó ở cơ quan trọng yếu nào đó, bút sa một cái là có thể phê duyệt mười vạn, tám vạn, thậm chí là cả triệu. Những người này, ở Bắc Kinh đều rất bình thường, giống như lời họ nói đều là "tiếng phổ thông" vậy. Bắc Kinh suy cho cùng cũng quá đỗi lớn lao, nhân vật có lớn đến đâu, ở Bắc Kinh cũng không dễ gì "lớn" lên nổi, lâu dần, tự nhiên cũng sẽ trở nên vô cùng bình thường.

Các vị quan ở Bắc Kinh đa phần đều "không lớn" (quan "lớn thực sự" thì bạn không gặp được), nhưng thị dân Bắc Kinh lại phần lớn "không nhỏ". Có người nói Thượng Hải là "thành phố lớn, tiểu thị dân", còn Bắc Kinh tuyệt đối không có "tiểu thị dân". Thị dân Bắc Kinh đều là "đại thị dân": phách lối lớn, khẩu khí lớn, cái giá (hoặc lễ tiết) cũng lớn. "Đại khí" có thể nói là một đặc trưng phổ biến của người Bắc Kinh. Phong cách sống của họ hầu như không có cái nào là không mang vị "lớn": làm việc lớn, nói khoác lớn, bàn đạo lý lớn, thảo luận vấn đề lớn. Ngay cả trò chuyện cũng gọi là "khoác lác đại sơn" (trước đây thì gọi là "chém gió biển trời", cũng có ý nghĩa "lớn"). Ngay cả uống trà cũng chuộng "trà bát lớn". Họ không có hứng thú với những chuyện vụn vặt đánh đấm nhỏ nhen, không coi trọng những thứ nhỏ mỏi, điều họ hướng tới là trở thành "đại gia", "đại gia tài chính", tất nhiên tốt nhất là "đại quan". Ngay cả việc tìm vợ, cũng không thích kiểu "tiểu gia bích ngọc". Còn như uống bia, tất nhiên càng phải tính bằng vại. Nếu cứ từng chén nhỏ uống, từng ngụm nhỏ nhấm nháp, thì còn gọi gì là uống rượu nữa!

Sự đại khí của người Bắc Kinh, ít nhiều có liên quan đến di phong Yên Triệu, hay nói cách khác là cái khí phách hào hùng của miền Bắc Trung Quốc. Cái khí phách hào hùng này tập trung nhiều nhất ở hai nơi Sơn Đông và Đông Bắc, mà trong cả nước, người thích người Bắc Kinh nhất, dễ đồng điệu với người Bắc Kinh nhất, cũng chính là người Sơn Đông và người Đông Bắc. Sơn Đông sản sinh ra lục lâm hảo hán, Đông Bắc sản sinh ra thổ phỉ, sự sảng khoái "uống rượu bát lớn, ăn thịt miếng lớn" là không thể thiếu, nghĩa khí "vì bạn bè mà hai tay dâng dao" cũng không thể thiếu. Những điều này ở Bắc Kinh đều có, chỉ có điều uống rượu bát lớn được giới hạn thành uống bia, ăn thịt miếng lớn thường là lẩu thịt cừu nhúng, còn hai tay dâng dao thì đa phần chỉ là những lời nói hào hùng mà thôi. Nhưng dù thế nào đi nữa, người Bắc Kinh rốt cuộc vẫn tôn sùng sự hào hùng và coi trọng nghĩa khí. Thứ mà họ tôn sùng là "không ngán", "chịu chơi tới bến", tấm lòng nhân hậu và sự hào hiệp luôn được ca ngợi ở Bắc Kinh. "Không ngán" không đơn giản chỉ là "không keo kiệt". Theo cách giải thích của Dương Đông Bình, nó ít nhất còn bao hàm các ý nghĩa như bất chấp tất cả, dám làm dám chịu, phóng khoáng siêu nhiên, đại khái thậm chí là cả ăn mặc xuề xoà nữa. Trong phương ngôn của các địa phương, có lẽ chỉ có từ "không ngán" của người Vũ Hán là có nét tương đồng với nó. Tuy nhiên, chữ "không" của người Vũ Hán trọng ở chữ "thẳng", còn chữ "không ngán" của người Bắc Kinh lại trọng ở chữ "sảng" (sảng khoái). Cho nên người Vũ Hán cực kỳ căm ghét thói "làm màu", trong khi "không ngán" của người Bắc Kinh rất có thể mang tính biểu diễn, biến thành một thứ "kiểu cách".

Kiểu cách này thường bị gọi là "cuồng" hoặc "phỉ" (ngông cuồng, ngang tàng). Đây là một thứ khí thế được cấu thành từ các yếu tố tổng hợp như trang phục, cử chỉ, khẩu khí, tác phong v.v. Đã mang danh "cuồng phỉ", thì không thể có vẻ "non nớt sữa", vì thế chẳng những không thể tinh tế nhã nhặn, ngược lại phải "thô" một chút mới hay. Trên thực tế, sự sảng khoái hào phóng thường gắn liền với sự cẩu thả, tinh tế thì khó tránh khỏi vì quá chú ý đến tiểu tiết mà mang vẻ "tiểu gia tử khí" (tính khí kẻ cả tiểu thư). "Cẩn thận từng ly từng tí" thì không "hào", "chạm trổ tinh vi" thì không "sảng", đơn giản thô sơ ngược lại mới tự nhiên phóng khoáng. Cuộc sống của người phương Bắc (đặc biệt là nông thôn phương Bắc) vốn dĩ đã tương đối thô phóng, sự thô phóng này sau khi được văn hóa Bắc Kinh gột rửa, đã biến thành "đại khí". Mà một khi "đại khí" đã trở thành phẩm cách mang tính biểu tượng của người Bắc Kinh, thì sự thô phóng sẽ biến thành một sự theo đuổi có chủ đích. Cho nên, những từ loại như keo kiệt, hèn nhát, mềm yếu, vô tích sự... thảy đều là từ mang nghĩa miệt thị, còn việc không câu nệ tiểu tiết, cẩu thả qua loa thì sẽ không bị đánh giá xấu. Thế là, để theo đuổi hiệu quả đại khí hào phóng, họ sẽ phải giả vờ đại khái xuề xoà, bất chấp tất cả, thậm chí ăn mặc xuề xoà râu ria xồm xoàm, trên người dán lông ngực giả, nách bốc mùi hôi thối v.v.

Hiển nhiên, người Bắc Kinh không phải là không chú trọng, mà là cực kỳ chú trọng. Thứ mà họ chú trọng không phải là "chất lượng cuộc sống" theo cách hiểu thông thường của chúng ta, mà là "thể diện" và "kiểu cách". Làm thế nào để có phong thái, có thể "nâng tầm thể diện", thì họ sẽ làm như thế. Ví dụ như, trong thời kỳ đầy rẫy " kiến binh xanh" trên khắp đường phố, mặc một bộ quân phục cũ bằng vải dán là "có phái"; còn khi khắp phố phường toàn là com-lê giày da hàng hiệu trào lưu mới, thì mặc áo thun cổ tròn giày da lộn lại là "nâng tầm". Lời thoại ẩn giấu phía sau những biểu tượng trang phục này là: Ta đây cứ dám đi ngược trào lưu, cứ dám đối đầu đấy, thì sao nào? Cho nên mới "cực cuồng", "cực phỉ", "cực không ngán".

Đây chính xác là một thứ ý thức kinh đô. "Người kinh đô" với người "địa phương", nếu nói có điểm gì khác biệt, thì chính là "người kinh đô" siêu phàm thoát tục, cao hơn một bậc, khác biệt với số đông. Sự "trác việt" hoặc "đặc dị" này, biểu hiện ở Bắc Kinh cũ là điềm đạm bình hòa, chuyện lạ thấy nhiều không còn lạ; biểu hiện ở giới tri thức là nhìn xuống thiên hạ, nói câu khiến cả phòng kinh ngạc; biểu hiện ở thanh niên trẻ tuổi thì có lẽ là thói ngông cuồng lưu manh phỉ khí, tranh giành thể diện trên đường phố. Bất kể biểu hiện dưới hình thức nào, bối cảnh của chúng đều giống nhau, đó chính là sự đại khí độc nhất vô nhị của người Bắc Kinh. Bởi vì họ là một thành viên trong thành phố lớn nhất toàn quốc này, họ không lớn thì cũng phải lớn.

Quả thế, cái "lớn" của thị dân Bắc Kinh được bồi đắp và làm nền tảng bởi cái "lớn" của Bắc Kinh.

Bất kể trên bề nổi có thể hiện ra hay không, hầu như mỗi một thị dân Bắc Kinh đều không ngoại lệ mà lấy việc mình là một "người Bắc Kinh" làm vinh dự. Người Bắc Kinh theo trường phái cổ điển nhất sẽ dùng ánh mắt của "Hoa Hạ" nhìn "Di Địch" để nhìn người ngoại tỉnh: ngoài Bắc Kinh ra, "Thiên Tấn, Hán Khẩu, Thượng Hải, thậm chí cả Paris, Luân Đôn, tính cả vào trong đó luôn, toàn bộ đều là nhà quê". Cho dù không coi Bắc Kinh là đô thị duy nhất, thì cảm giác tự hào cũng sẽ không vì thế mà suy giảm chút nào, bởi vì chỉ có người Bắc Kinh mới "có thể nói thứ tiếng mà cả nước tôn làm quốc ngữ, có thể lấy ngự uyển đàn miếu do hoàng đế xây dựng làm công viên, có thể nhìn thấy những cuốn sách bản quý, có thể nghe thấy những ngôn luận có kiến thức nhất" (đều là quan điểm của nhân vật trong tác phẩm của Lão Xá). Trong mắt họ, đến cả món cải trắng hầm ở Bắc Kinh cũng ngon hơn chỗ khác. Tại sao? Vì Ngũ Vị thần ở Bắc Kinh cơ mà! Ngũ Vị thần là vị thần thánh phương nào? Không ai biết. Nhưng Vạn Tuế gia đã ở Bắc Kinh, thì bất kể ông ta là ai, cũng đều phải đến trước giá hầu hạ. (Hình mười một)

Cảm giác tự hào này, vì Bắc Kinh trở thành thủ đô của nước Trung Hoa mới, lại càng được củng cố thêm ở thế hệ người Bắc Kinh mới. Họ đều là "người của trung ương", so với những "người ở địa phương", cảm giác ưu việt tự nhiên không cần phải nói cũng biết. Người Bắc Kinh mới được nhắc đến ở đây, cũng bao gồm cả những thanh niên sinh ra ở ngoại tỉnh nhưng làm việc ở Bắc Kinh. Lý do họ có thể làm việc ở Bắc Kinh, phần lớn là sau khi tốt nghiệp đại học vì "đức tài vẹn toàn" mà được giữ lại hoặc phân công đến Bắc Kinh. Những sinh viên tốt nghiệp đại học xuất sắc vốn dĩ đã là "con cưng của trời", mà đơn vị họ làm việc lại phần lớn là các trường đại học cao đẳng và cơ quan nhà nước, so với những "kẻ bán trà bán nước bôn ba đầu đường xó chợ" trong số người Bắc Kinh cũ, lại càng gần gũi với "trung ương" hơn, đường lối tin tức cũng đáng tin cậy hơn. Cho nên những người này tụ tập lại với nhau, không một ai là không "khoác lác hống hách".

Kỳ thực, các bác "Bản gia" (chủ xe xích lô) nào có kém cạnh gì! Họ tụ tập lại với nhau, bàn luận rôm rả cũng toàn là đại sự quốc gia, tin tức cũng đều là từ các bộ ủy quốc vụ viện truyền ra. Dù sao thì cũng đều sống trên mảnh đất trung ương này, kiểu gì mà chẳng nghe ngóng được chút gió thoảng mây bay chứ? Có thể nói thế này: người Thượng Hải ai nấy đều vô cùng chỉnh tề diện mạo. Có thể buổi tối anh ta phải gác giường trong căn phòng áp mái, buổi sáng phải dậy thật sớm để đổ ống, nhưng chỉ cần bước ra đường, thì nhất định phải ăn mặc chải chuốt ra dáng con người. Còn người Bắc Kinh thì ai nấy đều rất kiêu ngạo, có thể anh ta vốn chẳng có công việc chính thức gì, ba bữa một ngày chẳng qua chỉ là bánh ngô bột ngô, nhưng chỉ cần cất lời, thì nhất định là đại sự quốc gia phong vân thế giới, hơn nữa trong lời nói tuyệt không có mùi bánh ngô.

Sự nhiệt tình chưa từng có đối với chính trị, chính là một biểu hiện quan trọng cho sự "đại khí" của người Bắc Kinh. Một quan điểm khá thống nhất của người ngoại tỉnh đối với Bắc Kinh là: "Người Bắc Kinh ai cũng là nhà chính trị." Đối với những đại sự trong đời sống chính trị, từ chiến tranh vùng Vịnh cho đến việc cải tạo Vương Phủ Tỉnh, từ việc Clinton thăm Trung Quốc cho đến xung đột Kosovo, hầu như người Bắc Kinh nào cũng có một bộ quan điểm của riêng mình, hơn nữa lại tuôn trào bất tận rành mạch đâu ra đấy, khiến người ta cảm giác họ không phải là tài xế xe ôm, nhân viên cửa hàng, thợ đóng giày hay người bán dưa hấu trà bát lớn, mà là cố vấn hoặc bộ súc của Bộ Chính trị Trung ương. Ca dao chính trị và tiếu lâm chính trị của Bắc Kinh cũng đặc biệt nhiều, bạn thường xuyên có thể nghe liền mấy phiên bản, khiến bạn buồn cười đến mức không nhịn nổi. Nhưng nếu nói đến chuyện "nghiêm túc", họ cũng có thể hào sảng biện luận, lý lẽ đầy đủ, sử dụng ngôn từ chính trị hoặc trích dẫn danh ngôn một cách thuần thục tự nhiên, khiến bạn không thể không khâm phục hoài bão chính trị, lý tưởng chính trị, sự nhạy cảm chính trị và tài năng chính trị của họ. Đây thực sự là chú thích tốt nhất cho sự "đại khí" của người Bắc Kinh. Trên đời này, lẽ nào lại còn có chuyện nào "lớn" hơn chính trị, hơn sự hưng vong thiên hạ, thịnh suy dân tộc nữa cơ chứ? Có thể nói, chính sự nhiệt tình chưa từng có đối với chính trị đã khiến cho người Bắc Kinh trở thành những "đại thị dân".

Người Bắc Kinh đã đều là "đại thị dân", thì phách lối đương nhiên cũng không thể nhỏ.

Tương ứng với điều đó là một sự thật khiến cho người dân khắp mọi miền đất nước vô cùng phẫn nộ: thái độ và chất lượng phục vụ của các ngành dịch vụ ở Bắc Kinh đều cực kỳ kém (nghe nói hiện nay đã có cải thiện, nhưng mãi cho đến tháng 2 năm 1999, trang "Hành trình chất lượng Trung Quốc" vẫn đăng bài phê bình của người tiêu dùng, kể về nỗi uất ức mà họ phải chịu đựng tại một hiệu lâu đời nào đó ở Bắc Kinh), đến mức độ xấp xỉ mỗi kỳ họp Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc và Chính hiệp đều có đại biểu ủy viên đưa ra ý kiến, thậm chí có người còn phê bình sắc sảo rằng Bắc Kinh là "khí tượng bình thường, vô vàn bất tiện". "Khí tượng bình thường" thì không chuẩn xác, nhưng "vô vàn bất tiện" lại là sự thật. Năm 1997, khi tôi ở Bắc Kinh, ở "phòng tiêu chuẩn", nhưng thường xuyên vì lỡ mất thời gian quy định mà không được tắm rửa. Dịch vụ thông tin đáng lẽ phải được cung cấp, thì ở chỗ nhân viên phục vụ cũng là ba không biết. Còn như chất lượng cơm nước, thì càng không dám bàn tới - như đã nói trước đây, cuộc sống của người Bắc Kinh vốn dĩ tương đối cẩu thả. Bạn đương nhiên không thể yêu cầu một người ngày nào cũng tự ăn cải trắng hầm hoặc đậu hũ thối dưa muối ăn kèm bánh rán có thể nấu ra những món ăn tinh tế cho bạn được.

Điều khiến người ta không thể chịu nổi chính là cái thái độ lờ đờ hoặc bề trên sai khiến ấy. "Qua đây, cậu mau qua bên này cho tôi!" "Sang một bên xếp hàng đi!" Đây đều là những âm thanh mà chúng ta thường xuyên có thể nghe thấy ở các cửa sổ dịch vụ tại Bắc Kinh, và đa phần là giọng nữ cao. Nhân viên phục vụ ở Bắc Kinh dường như không phải là "đại ca", thì cũng là "đại tỷ", trước mặt khách hàng luôn bày ra thứ tư thế phách lối không dứt. Bạn hỏi giá họ, họ bảo bạn tự xem đi. Tự xem thì tự xem, anh ta lại còn chê bai bạn: "Mọc hai con mắt để làm gì thế, để thở phì phò à?" Nhờ họ nhanh tay lên một chút, thì lại càng ghê gớm hơn: "Lải nhải cái gì đấy! Không thấy tôi đang bận à?" Hảo hán như Long Ân Đài vừa vào Bắc Kinh là đã muốn cãi nhau rồi, sao mà không cãi nhau cho được!

Trong mắt một số người, điều này dường như cũng rất "bình thường". Bắc Kinh mà, người gì mà chẳng có? Nữ nhân viên bán kim tuyến chỉ, dưa muối tương mặn kia, nói không chừng là một vị "Cách cách" đấy (kỳ thực tất nhiên đa phần không phải)! Cho dù cô ta không phải vị "Cách cách" gì đi chăng nữa, thì loại người nào mà chưa từng gặp qua (kỳ thực tất nhiên chưa chắc đã gặp)? Tiên sinh Lão Xá đến mua dưa muối, còn khách khí cơ mà (kỳ thực tất nhiên chưa chắc đã mua)! Vậy, xin hỏi anh tính là thỏ đế nào? Câu nói cổ rằng: "Khách lớn hiếp tiệm, tiệm lớn hiếp khách", xin lỗi nhé, Bắc Kinh chúng tôi chính là nơi hiếp khách đấy! Không hài lòng á? Đừng đến nữa! Yêu thích đến hay không thì bảo, ai thèm mời anh đến chứ!

Hiển nhiên, đây không phải là "đại khí", mà là "phách khí". Đây tuyệt đối không phải là khí tượng mà Bắc Kinh nên có, và đây cũng tuyệt đối không phải là phong cách Bắc Kinh "chính tông". Người Bắc Kinh chính tông, người Bắc Kinh theo trường phái cũ, đặc biệt là những nhà kinh doanh Bắc Kinh vừa theo trường phái cũ vừa chính tông, không có thói quen đối xử với khách hàng như vậy. Dưới ngòi bút của Lão Xá, Uất Đạt Phu, Lâm Ngữ Đường v.v., người Bắc Kinh cũ bất kể thân phận cao thấp sang hèn, đều đồng đều có một kỹ nghệ, không có vẻ mặt của tăng nhân. Còn như "một đoàn hòa khí" của người làm ăn, thì đơn giản giống như bẩm sinh đã có, nào có đạo lý coi thường khách hàng, lờ đờ lạnh nhạt, thậm chí lấy khách hàng ra để "trút giận" cơ chứ?

Thượng Hải sẽ không như vậy. Ngành dịch vụ của Thượng Hải, cho dù là trong thời kỳ "mười năm náo động", việc buôn bán cũng được thực hiện vô cùng quy củ. Lúc đó, cho dù chỉ cầm ba xu để mua hai cây kim, nhân viên cửa hàng cũng sẽ dùng một tờ giấy nhỏ bói lại cẩn thận rồi đưa cho bạn. Vào nhà hàng gọi món ăn cơm, cũng sẽ không bị nhân viên phục vụ quát tháo bắt tự đi bưng đĩa. Đương nhiên, nhân viên cửa hàng Thượng Hải cũng thường xuyên bị phê bình là "kỳ thị người ngoại tỉnh", nhưng ít ra họ không kỳ thị người Thượng Hải. Chỉ có nhân viên bán hàng ở Bắc Kinh mới công khai mặc kệ bạn là người ngoại tỉnh, người Bắc Kinh, người Trung Quốc, người nước ngoài, cho dù có là hoàng thân quốc thích, thiên vương lão tử đi nữa, cũng đều áp dụng thái độ "bổn đại gia" hoặc "cô nãi nãi đây" miễn tiếp.

Điều này có vẻ hơi khó hiểu.

Kỳ thực, chỉ cần so sánh một chút, thì không khó nhận ra, cho dù là nhân viên cửa hàng tốt nhất ở hai nơi, thì cái sự "tốt" cũng khác biệt nhau một trời một vực. Tóm lại, nhân viên Bắc Kinh tốt ở "hòa khí", còn nhân viên Thượng Hải lại tốt ở sự "chu đáo". Nhân viên cửa hàng hoặc tiểu thương Bắc Kinh cũ, khi thối tiền thừa, nếu vừa là tiền giấy vừa là tiền xu (hoặc "tiền cắc"), mặt sẽ chất đầy nụ cười, nói: "Hai thứ lẫn lộn, tiêu dùng cho tiện." Lời này nghe vào tai khiến người ta cảm thấy thoải mái, dịu êm. Còn việc có thực sự tiện hay không, thì chỉ có trời mới biết! Sự chu đáo của nhân viên Thượng Hải lại thực sự có thể cung cấp cho bạn sự tiện lợi, thậm chí là thiết thực. Ví dụ như, nói cho bạn biết tấm vải may quần này thực ra có thể tiết kiệm được một thốn, hoặc mua nhãn hiệu khác thực ra sẽ hời hơn. Những dịch vụ thương mại đáng lý phải cung cấp, ví dụ như đóng gói, ủi đồ v.v., đương nhiên đều sẽ đạt chuẩn đến nơi đến chốn, không bị "thiếu cân thiếu lạng". Nhưng họ tuyệt đối sẽ không vì sự vụn vặt của việc "thối tiền" mà tỏ ra áy náy, bởi vì đây thuộc về hiện tượng bình thường trong buôn bán, hơn nữa cũng chẳng liên quan gì đến việc có thiết thực hay không. Đại khái có thể nói thế này: thái độ của Bắc Kinh là "vụ hư" (hướng về tinh thần), thứ mà nó coi trọng là "lễ số" và "nhân tình" không thể thiếu của một "lễ nghi chi bang"; còn thái độ của Thượng Hải lại là "vụ thực" (hướng về thực tế), nó dường như dựa trên một kiểu tư duy thuần túy mang "màu sắc Thượng Hải" thế này: khách hàng đến mua là hàng hóa và dịch vụ thật sự chắc chắn, chứ không phải cái gì gọi là "khách khí" và "lễ phép" không thể ăn, không thể uống, không thể dùng làm tiền tiêu được.

Sự ưu liệt giữa phong cách của hai nơi rất khó đánh giá ở đây. Nhưng có một điểm dường như là điểm chung, đó là dù là "hòa khí" của Bắc Kinh hay sự "chu đáo" hoặc "thiết thực" của Thượng Hải, thực ra đều vượt xa khỏi bản thân hành vi thương mại, mà mang một ý nghĩa mang tính văn hóa. "Dịch vụ chu đáo" của Thượng Hải biểu hiện ra thực ra chính là sự "tinh khôn" của người Thượng Hải. Thứ "tinh khôn" này cần phải có sự đồng điệu. Nói cách khác, khi nhân viên cửa hàng Thượng Hải tính toán chi li hoặc phục vụ tận tình cho khách hàng, họ thường sẽ vô thức yêu cầu đối phương phải là người có đầy đủ tư cách để hưởng thụ loại dịch vụ này. "Tư cách" được nhắc đến ở đây, chủ yếu chính là sự tinh khôn hay không, bao gồm cả việc có nhạy bén với "sự tinh khôn" hay không và có biết thưởng thức hay không. Trong mắt họ, năng lực và tốc độ tính toán của khách hàng cho dù không thể vượt qua bản thân, thì ít nhất cũng phải tương đương hoặc giống với mình. Cho nên, nhân viên cửa hàng Thượng Hải một khi đụng phải những người ngoại tỉnh bị họ cho là "không hiểu biết", "không rành việc", "phản ứng chậm chạp", thì sẽ đầy một bụng khinh miệt, đầy một mặt thiếu kiên nhẫn, thậm chí lười thèm đếm xỉa tới.

Còn "hòa khí sinh tài" của Bắc Kinh lại bắt nguồn từ sự "đại khí" của văn hóa Bắc Kinh. Nói cách khác, "hòa khí" của nhà kinh doanh Bắc Kinh cũ, hoàn toàn không phải cái gọi là "thái độ phục vụ", mà là một loại "giáo dưỡng văn hóa". Nó là khí độ ung dung của đại quốc thiên triều, là sự thản nhiên an nhàn của cụ già thế kỷ, là sự nhân hậu nhường nhịn của kiểu "đại nhân không chấp tiểu nhân", là giáo dưỡng hay còn gọi là "lễ số" mà một người Bắc Kinh chính tông nên có. Một người có giáo dưỡng thì không nên nổi giận. Cho dù đối phương vô lễ, người Bắc Kinh có giáo dưỡng cũng không được thất lễ, ngược lại còn phải càng thêm hòa khí. Mình càng hòa khí, thì lại càng cho thấy đối phương thiếu giáo dưỡng. Đây không phải là "mất thể diện", mà là "nâng tầm thể diện"; là khoan dung với người khác, cũng là tự tôn tự trọng. Bất kể là làm ăn kinh doanh, hay là làm bất cứ chuyện gì khác, đều như vậy. Có người nói, các ngành các nghề ở Bắc Kinh đều "gần giống phong thái kẻ sĩ", chính là vì nhìn thấy thứ "hòa khí" này không những phổ biến, mà lại còn liên quan đến "hiểu biết lễ nghĩa", có một cội nguồn nho nhã, thậm chí là một chút "hơi hướng thư quyển (sách vở)". Cho nên, một khi cái gọi là "lễ số", "giáo dưỡng" hoặc "hơi hướng sách vở" ấy không còn nữa, thì mọi chuyện cũng sẽ biến thành một vẻ hoàn toàn khác hẳn.

Lễ số, giáo dưỡng, phong thái nho nhã và khí độ ung dung này của người Bắc Kinh, có thể nhìn ra từ thái độ của họ đối với người ngoại tỉnh.

Nói chung, người Bắc Kinh, đặc biệt là người Bắc Kinh chính tông theo trường phái cũ, sẽ không kỳ thị và bắt nạt người ngoại tỉnh. Ví dụ như, bạn ở Bắc Kinh, nếu hỏi đường một người Bắc Kinh cũ, câu trả lời nhận được hầu như chắc chắn sẽ là vô cùng rõ ràng, tường tận, hòa khí mà lại đậm đà tình người. Thần thái đó, khẩu khí đó, sự dịu êm đó, giống như đang đối xử với một đứa trẻ lạc đường vậy. Thế nhưng hàm ý bên trong của sự "hòa khí" này, lại chính là "ý thức kinh đô" mà chỉ riêng người Bắc Kinh mới có: Bắc Kinh chúng ta là "dưới chân thiên tử, nơi tốt lành nhất", người Bắc Kinh về mặt "lễ số", đương nhiên phải là tấm gương cho toàn thể nhân dân cả nước. Điểm đáng tự hào nhất của người Bắc Kinh, chẳng phải là hiểu biết lễ nghĩa hơn người khác sao? Nếu lễ mạo của chúng ta không chu đáo, thì chính là mất mặt trước nhân dân cả nước rồi! Hơn nữa, Bắc Kinh chúng ta là thủ đô của cả nước, người ngoại tỉnh chẳng qua chỉ là người em trai tách hộ ra sống riêng mà thôi, bây giờ họ về nhà, không tìm được đường nữa, chúng ta với tư cách là người anh cả, không giúp nó một tay, thì có được không?

Cho nên, ở Bắc Kinh, nếu không giao dịch với các ngành dịch vụ, chúng ta không dễ dàng cảm nhận rõ rệt sự kỳ thị và khinh miệt đối với người ngoại tỉnh, trong khi cảm giác này chúng ta lại thường xuyên trải nghiệm được ở Thượng Hải, Quảng Châu v.v. Người Bắc Kinh kỳ thực là cảm giác về bản thân quá tốt, tốt đến mức không cần phải trưng ra cái bộ dáng ta đây là nhất, giống như không cần phải thêm chữ "đại" vào trước hai chữ Bắc Kinh vậy.

Hiển nhiên, cảm giác tự hào của người Bắc Kinh, thà nói đó là một thứ tự hào dân tộc, chứ không phải tự hào vùng miền hay cộng đồng. Người Bắc Kinh, có lẽ là nhóm người ít mang "tính cố chấp văn hóa vùng miền" nhất trong số những người Trung Quốc. Bởi vì họ không phải là người của một địa phương hay một khu vực nào đó, mà là "người của trung ương". Trung ương chẳng qua chỉ cao hơn địa phương chứ không đối lập với địa phương, càng không bài xích. Cho nên người Bắc Kinh không "bài ngoại". Không bài xích người ngoại tỉnh, không bài xích người nước ngoài, thậm chí (không giống như người Thượng Hải) cũng không khinh miệt người nhà quê. Họ không mấy bận tâm khi người khác nói mình "quê mùa" (dù Bắc Kinh cũng có những từ như "nhà quê ngốc nghếch"). Ngược lại, họ còn có một thứ cảm giác thân thiết tự nhiên đối với nông thôn (ví dụ như ăn củ cải lòng đỏ làm trái cây). Điều đủ để khiến họ cảm thấy tự hào là, trong nội thành Bắc Kinh hoa lệ, ung dung quý phái, không thiếu những nơi mang nét thú vị hoang dã quê mùa. Nơi đó hoang vu vắng người, phong vật dài lâu tĩnh mịch, có thể cảm nhận được sự gần gũi giữa con người với tự nhiên. Đây đương nhiên là tình cảm mà chỉ người ở kinh đô của một đại quốc nông nghiệp mới có, tuyệt đối không phải là thứ mà những người lớn lên trong những con hẻm xi măng chật chội chen chúc ở Thượng Hải có thể hiểu được.

Năm, Bình dân và Thị dân

Quả thế, thành Bắc Kinh về bản chất là thuộc về "Trung Quốc thổ mộc".

Giống như các cố đô khác của Trung Quốc, thành Bắc Kinh cũng rất sẵn lòng duy trì mối liên hệ mật thiết của nó với vùng nông thôn rộng lớn, chứ không giống như bãi biển Thượng Hải, tự đặt mình đối lập với nông thôn. Mặc dù Bắc Kinh có cổng thành và tường thành cao lớn, nhưng chúng không hẳn là ranh giới giữa thành thị và nông thôn, mà giống như mối liên kết giữa thành thị và nông thôn hơn. Trong thời đại mà tường thành Bắc Kinh đại khái vẫn còn nguyên vẹn, lầu thành nguy nga sừng sững, những cánh cổng thành cổ kính đã liên kết thủ đô trang nghiêm và vùng nông thôn tĩnh mịch lại làm một một cách vô cùng hoàn mỹ. Dưới bức tường thành nguy nga, là "ruộng đồng của chúng ta", là sông ngòi và hồ nước, là thiên đường của đàn cừu và đàn vịt. Nơi đó bóng râm đậm đặc, liễu rủ ven bờ, sậy mọc um tùm, hoa sen nở rộ, tràn ngập tình điệu giống như thơ điền viên, mà thứ tình điệu này "ở các cửa ô của Bắc Kinh là điều thường xuyên bắt gặp". Trèo lên tiễn lâu phóng tầm mắt nhìn ra những thửa ruộng, Đại bình nguyên Hoa Bắc phẳng lặng như tờ thu trọn vào tầm mắt, dư vị dài lâu của đế quốc cổ đại bỗng dâng trào cuồn cuộn trong lồng ngực khiến người ta xúc động. Hảo hán sao mà không cảm hoạn ngút ngàn? Đúng vậy, "trên thế giới có mấy cố đô có thể cung cấp một khoảng đất trống không có kiến trúc khoáng đạt đến thế, có thể nhìn thấy một cuộc sống điền viên thuần túy ngay trong khu vực nội thành của nó chứ!"

Cảnh sắc điền viên này bây giờ chúng ta không dễ gì nhìn thấy nữa, mặc dù ở một số khu phố của Bắc Kinh, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy những người nông dân vào thành, nhìn thấy những loại rau củ quả tươi ngon mà họ kéo đến, nhìn thấy những chiếc xe gỗ kéo những rau củ quả này cùng với la ngựa kéo xe (không biết còn có thể nhìn thấy lạc đà nữa hay không), nhưng nhìn chung, chúng ta đã chỉ có thể tìm kiếm dấu vết của "đô thị điền viên" năm xưa từ tên của một số con đường ngõ phố cũ. Tên địa danh của Bắc Kinh vô cùng có phong vị: Tam Lý Đồn, Tứ Nhãn Tỉnh, Trúc Can Hạng, Điếu Ngư Đài, Anh Đào Tà Nhai, Yên Đới Tà Nhai, Hương Mồi Hồ Đồng, Thạch Tước Hồ Đồng. Bất kể những tên địa danh này được đặt ra như thế nào, thì đều mang đậm hơi thở thổ mộc và tình người. Thực ra tên địa danh của Bắc Kinh đại đa số vô cùng mang tính đời sống, ví dụ như Sài Bổng Hồ Đồng, Mễ Thị Hồ Đồng, Du Phường Hồ Đồng, Diêm Điếm Hồ Đồng, Tương Phường Hồ Đồng, Thố Chương Hồ Đồng, Trà Nhi Hồ Đồng, nối liền lại chính là củi gạo dầu muối giấm trà. Lại ví dụ như, những con ngõ phố quanh co nhiều khúc rẽ, thì gọi nó là Bát Đạo Vạn Cửu Đạo Vạn, hoặc Lạc Đà Bổn Nhi Hồ Đồng, Lục Lô Bả Nhi Hồ Đồng; hình tròn thì gọi là La Quyển Hồ Đồng, Ma Bàn Viện Hồ Đồng; miệng nhỏ bụng phồng thì gọi là Môn Hồ Lô Quán Nhi, Lư Đề Hồ Đồng, Giải Tử Hồ Đồng; dạng dẹt dài thì gọi là Biển Đản Hồ Đồng; dạng mảnh dài thì gọi là Bút Quản Hồ Đồng, Tiễn Can Hồ Đồng, Đậu Nha Thái Hồ Đồng, Cẩu Vĩ Ba Hồ Đồng; hình dáng cong cong thì gọi là Nguyệt Nha Nhi Hồ Đồng, Ngẫu Nha Nhi Hồ Đồng; một đầu mảnh dài một đầu rộng thì gọi là Nhĩ Voa Thược Hồ Đồng, Tiểu Loa Tự Hồ Đồng; nếu ngõ hẻm tương đối ngắn, thì dứt khoát gọi là Nhất Lưu Nhi Hồ Đồng hoặc Nhất Xích Đại Thới Nhai.

Đọc những tên địa danh này, chúng ta không khó trải nghiệm được một thứ cảm giác thân thiết. Tác giả cuốn sách "Hồ Đồng Bắc Kinh" là Ông Lập cho rằng, tên hẻm sở dĩ mang tính thông tục và thế tục hóa như vậy, thứ nhất là vì "người Bắc Kinh trực tính thực tế", cho nên cách đặt tên cũng thực tế thực thà, trực lãnh đát đáo; thứ hai là vì một tên địa danh chỉ có tính thông tục, dễ đọc, dễ nhớ, khiến người ta nghe một lần là hiểu, thì mới vang dội, lan truyền được. Điều này đương nhiên không sai. Nhưng tôi đồng thời cũng cho rằng, chúng vừa vặn chứng minh Bắc Kinh là một "đô thị điền viên". Bằng không, sẽ chẳng có những cái tên hẻm mang đậm hơi thở thổ mộc như Biển Đản Hồ Đồng, Thôn Thụ Hồ Đồng, Lục Lô Bả Hồ Đồng, Ma Bàn Viện Hồ Đồng, mà được cho là dễ đọc dễ nhớ vang dội, há chẳng phải vừa vặn cho thấy trong sâu thẳm nội tâm người Bắc Kinh, có sẵn một thứ "tình kết thổ mộc" sao?

Tâm lý này và phần tình cảm này của người Bắc Kinh, giống như của "bình dân" hơn, chứ không phải của "thị dân". Bình dân và thị dân là hai khái niệm. Thị dân là tiểu dân của "thành phố công thương", còn bình dân mới là tiểu dân của "đô thị điền viên". Cho nên, bình dân gần gũi với nông dân hơn. Bình dân Bắc Kinh cũ, rất "nông dân hóa". Thứ họ thích ăn là bánh nướng cứng bánh kiều mạch, là hồ lô ngào đường đậu vàng, chứ không phải bánh kem kem tươi; thứ họ thích uống là Nhị Oa Đầu và trà bát lớn, chứ không phải whisky và cà phê; thứ họ thích trải qua là tết Thanh Minh, Đoan Ngọ, Trùng Cửu, rằm tháng Giêng treo đèn đỏ, chứ không phải giáng sinh và lễ tình nhân; thứ họ thích chơi là nuôi cá nuôi chim nuôi dế, là bắt chuồn chuồn, dính ve sầu, thả diều, là những hoạt động giải trí khiến người ta gần gũi với tự nhiên gần gũi với đất đai. Thậm chí thứ họ thích nghe cũng là những tiếng rao mang hương vị bùn đất: "Khoai lang vị hạt dẻ", "Củ cải — đấu lê".

Hương vị bình dân trong đời sống của người Bắc Kinh bây giờ ngày càng phai nhạt, thế nhưng, hầu như tất cả mọi người đều cho rằng, chỉ có hương vị bình dân này mới là hương vị Bắc Kinh chính tông. Nó cũng là thứ khiến người ta hoài niệm nhất và khó quên nhất ở Bắc Kinh. Không có quá nhiều người bận tâm đến hoàng đế, quan liêu và học giả của Bắc Kinh (ngoại trừ một số ít cá nhân cực kỳ nổi tiếng), cũng chẳng có mấy ai nhớ đến bữa tiệc Mãn Hán (có lẽ chưa từng ăn bao giờ), nhưng lại nhớ những màn biểu diễn ở Thiên Kiều, hội chợ chùa Xưởng Điền, những món đồ vừa ý rẻ bồi ở Long Phúc Tự, nhớ vị Thỏ gia dịp Rằm tháng Tám, nhớ đậu hũ thối, lươn dồn, bánh ngải oa oa và gan xào. Bắc Kinh, theo một ý nghĩa nào đó thực ra là thuộc về bình dân.

Bắc Kinh của bình dân sở dĩ phong vị thuần hậu khiến người ta hoài niệm, không chỉ vì trong đó lưu giữ một lượng lớn hơi thở thổ mộc và tình điệu điền viên mà người thành phố lâu ngày không thấy, mà còn bởi vì trong đó có sự tích tụ văn hóa dày dặn, có khí phách quý tộc và tinh thần quý tộc mà các thành phố khác không có.

Bình dân, là khái niệm thời đại vương triều, mang tính tương đối với "quý tộc". Bắc Kinh là nơi quý tộc tập trung, đương nhiên cũng là nơi có nhiều bình dân nhất. Cho nên phách lối quý tộc của Bắc Kinh là đầy đủ nhất, thú vui bình dân cũng nhiều nhất. Là kinh đô của hai triều đại Minh Thanh đồng thời là thành phố lớn nhất Trung Quốc lúc bấy giờ, Bắc Kinh đã thiết kế và sắp xếp đầy đủ không gian cho cả hai giai cấp lớn này. Quý tộc tất nhiên có thể an nhàn hưởng thụ uy quyền tài sác ở đây, bình dân ở đây cũng như cá gặp nước sống vô cùng sung túc. Hiện nay, giai cấp quý tộc và giai cấp bình dân với tư cách là lịch sử tuy đã tiêu vong do cách mạng, nhưng tinh thần quý tộc và thú vui bình dân với tư cách là một văn hóa, lại không vì thế mà diệt vong. Ngược lại, "Yến tử trước nhà vương hầu cũ, nay bay vào chốn nhà thường dân". Sau cách mạng, một số lượng lớn quý tộc mang theo tu học văn hóa và sưu tầm văn vật của họ trôi dạt vào dân gian, đã kéo gần khoảng cách giữa hai giai tầng này lại một cách đáng kể, trong khi tự bình dân hóa bản thân, cũng đồng thời gia tăng hơi thở quý tộc và hơi thở thư quyển cho văn hóa bình dân.

Kỳ thực, bình dân Bắc Kinh vốn dĩ đã không tầm thường. Dưới cỗ xe đế vương, trong kinh đô hoàng gia, sống trên một mẫu ba sào đất của Vạn Tuế gia này, chưa từng ăn thịt heo thì cũng từng thấy heo kêu ủn ỉn. Tai nghe mắt thấy, mưa dầm thấm lâu, tự nhiên sẽ có mấy phần hoa quý, mấy phần nho nhã. Đây xấp xỉ cũng là đặc điểm chung của các cố đô như Tây An, Nanking (Nam Kinh). Chỉ có điều Tây An vì nguyên nhân lịch sử, nên so với Bắc Kinh thì mộc mạc đầm ấm hơn; còn Nam Kinh vì nguyên nhân địa lý, nên so với Bắc Kinh lại nhiều hơn mấy phần thanh tú linh động. Phong tục dân gian của Bắc Kinh là "đại khí": thô kệch, hào sảng, chất phác, phóng khoáng đường hoàng, từ chuyện nhỏ thấy việc lớn mà lại lễ số chu toàn. Người Bắc Kinh cũ lại càng đặc biệt như vậy. Cuộc sống của họ đại đa số vô cùng giản dị, thậm chí có thể nói là thô lậu, nhưng tuyệt đối không vì nghèo túng mà mất đi thân phận, đánh mất thể diện. Cho dù chỉ là một bát đậu hũ già, hai lạng rượu chém sắt, cũng sẽ từ từ uống, nhấm nháp thật kỹ, từng chút từng giọt đều thấm đẫm xuống. Thần thái đó, khí độ đó, phách lối đó, cứ như đang đối mặt với một bàn tiệc Mãn Hán vậy. Chính cái món ăn thức uống giản dị như thế này, nếu có bạn bè, người quen đến, cũng sẽ nhường nhịn, rồi ngồi xuống, từ từ thưởng thức, vừa thong thả mà lại không mất đi vẻ nho nhã để "tán phét biển trời". Tóm lại, thứ mà họ coi trọng hơn không phải là bản thân chén rượu món ăn chung trà đó, mà là sự thong thả tự tại và thanh đạm tao nhã khi uống rượu uống trà, là tâm cảnh và tình điệu đó. (Hình mười hai)

Không nghi ngờ gì nữa, đây là một thứ tình điệu văn nhân và phách lối quý tộc. Trên thực tế, trong "tinh thần quý tộc" của Trung Quốc từ trước đến nay chưa bao giờ thiếu vắng "thú vui bình dân". Khổng Tử không nghi ngờ gì nữa chính là quý tộc (cho dù có lẽ là "đã sa sút"). Nhưng cảnh giới thẩm mỹ mà Khổng Tử cực kỳ tán thưởng, lại là vào một ngày cuối xuân tháng ba, cùng ba năm người bạn, sáu bảy đồng tử, tắm rửa ở sông Nghi, hóng gió thổi khô tóc trên đài múa Vũ Lăng, ca hát mà trở về. Phủ họ Giả không nghi ngờ gì nữa cũng là quý tộc (hơn nữa lại là "hoàng thân quốc thích"). Nhưng trong "Đại Quan Viên" được xây dựng để nghênh đón quý phi nương nương, cũng không quên thiết lập một "Đạo Hương Thôn" (nếu không có thôn này, thì uổng danh là "Đại Quan"). Cho dù cách làm của phủ họ Giả có hơi "làm vẻ", nhưng cho dù là sự "làm vẻ" này, thì cũng là do văn hóa thúc đẩy mà thành. Bởi vì Trung Quốc truyền thống là "Trung Quốc ở nông thôn", mà nguyên tắc mỹ học của văn hóa Trung Quốc là "bạch bí vô cữu" (trắng mộc mạc không tì vết), "phản phác quy chân" (trở về với sự mộc mạc chân thật). Cho nên, nơi dễ chịu nhất trong thành Bắc Kinh, không phải là cung điện thành khuyết nguy nga hoa lệ (cho dù chúng liên quan đến thể chế triều đình, là không thể thiếu), mà là góc tây bắc thành và Thập Sát Tam Hải vô tình để lộ nét thú hoang dã, thậm chí là những phế tích đền miếu hoang tàn, cây cổ thụ cầu nhỏ ngoài bốn cửa thành. Tương tự như vậy, sơn hào hải vị dát vàng dẻ bạc, xe nhẹ áo ấm cũng không phải là sự chưng diện thực sự, "Cơm canh đạm bạc áo vải thô, phúc phận này lão phu xin hưởng; tề gia trị quốc bình thiên hạ, những việc ấy giao cho các ngươi gánh vác", mới là sự chưng diện lớn nhất.

Cứ như vậy, nơi bình thường nhất thường cũng chính là nơi bất bình thường nhất, mà muốn nhìn ra điểm bất bình thường ở nơi bình thường nhất, thì phải có giáo dưỡng văn hóa. Giáo dưỡng văn hóa này đương nhiên không phải chỉ người Bắc Kinh mới có, nhưng dường như chỉ có người Bắc Kinh (tất nhiên là người Bắc Kinh cũ), mới thể hiện ra một cách phóng khoáng và tự nhiên đến thế. Như đã nói ở trên, người Bắc Kinh rất biết "tìm niềm vui". Đối với người Bắc Kinh, "chân tường đàn" và "sân nhỏ cây hòe" đều là "cõi vui", "hét một tiếng" và "nghe một tiếng" đều là "niềm vui", hơn nữa càng được đông đảo mọi người cổ vũ, thần thái lại càng điềm đạm nhạt nhòa. Có ai có thể giống như người Bắc Kinh thấu hiểu sâu sắc thần vận của văn hóa Trung Quốc và mỹ học Trung Quốc như thế chứ? Chúng ta thực sự khó mà nói tâm cảnh và tình điệu này rốt cuộc là của quý tộc hay của bình dân, chi bằng nói đó là một thứ "thú vui bình dân mang hơi hướng quý tộc" hay "tinh thần quý tộc mang phong vị bình dân" vậy!

Thế là, ở những người Bắc Kinh cũ này, chúng ta nhìn thấy sự bình yên an nhàn, độ lượng nhường nhịn, điềm đạm thản nhiên, khôi hài hóm hỉnh. Họ nghe kịch trong quán trà, chơi chim trong vườn, đi dạo dưới chân hoàng thành, hóng mát dưới gốc cây hòe lớn, tất cả đều mang một nhịp điệu không nhanh không chậm. Ví dụ như hóng mát, điều họ chú trọng chính là "pha một bình trà không đậm không nhạt, tụ tập mấy người ăn mặc xuề xoà, nói những câu chuyện vô câu vô thúc". Lại ví dụ như đi dạo, điều họ chú trọng cũng là sự thong thả không vội vã. Chuyện "đi dạo dạo" của người Bắc Kinh, khác một trời một vực so với chuyện "đi dạo phố", "ép mặt đường" của người Thượng Hải. "Đi dạo phố" và "ép mặt đường" không phải là để tận hưởng cuộc sống đô thị, thì cũng là vì không biết đi đâu đành phải đi bộ trên đường, còn đi dạo là để tận hưởng sự thong thả tự tại đó, hoàn toàn chỉ là tản bộ và thư giãn.

Đây rõ ràng là một sự cầu kỳ, hơn nữa lại là một thứ "cầu kỳ trong nghèo khó". Người ở các thành phố lớn, ai ít nhiều cũng có chút cầu kỳ. Nếu không có những sự cầu kỳ này, thì cũng chẳng khác gì "người nhà quê" là mấy. Trên thực tế, nông dân ra thành phố, điều khiến họ thấy không quen nhất chính là những sự cầu kỳ này, ví dụ như vào cửa phải đổi giày, trước khi ăn phải rửa tay, ăn cơm phải dùng đũa chung, trước khi đi ngủ phải rửa chân, không được khạc nhổ bừa bãi v.v.. Những sự cầu kỳ này, ngay cả những thường dân và thị dân bình thường nhất cũng có. Hơn nữa, nghèo thì nghèo, cầu kỳ thì cầu kỳ, thế nên mới gọi là "cầu kỳ trong nghèo khó". Nhưng, sự cầu kỳ ở mỗi nơi cũng không hoàn giống nhau. Ví dụ như, Bắc Kinh và Thượng Hải vốn không giống nhau. Bắc Kinh chú trọng hơn đến "lễ", còn Thượng Hải lại chú trọng hơn đến "mạo". Người Thượng Hải là "không sợ trời phạt, chỉ sợ ngã nhào", sợ nhất là "trang phục không chỉnh tề", bị người khác coi thường. Sự cầu kỳ của người Bắc Kinh lại là "lừa ngã nhưng khung sườn không đổ", sợ nhất là vì "mất thể diện" mà bị người ta "coi rẻ". Cho nên, "nữ công nhân mất việc ở độ tuổi tầm bốn mươi ra chợ mua rau, với chủ sạp quen biết vẫn ngượng ngùng không dám kỳ kèo quá mức. Tuy nhiên, những chủ sạp chủ trương dĩ hòa vi quý cũng sẽ châm chước cho một chút ưu đãi nhỏ. Những người nông dân vùng ngoại ô Bắc Kinh này nhanh chóng hiểu ra nên làm ăn buôn người Bắc Kinh ra sao, chính là 'người kính tôi một thước, tôi kính người một trượng'" (Tĩnh Ngôn, "Thành phố hào sảng nhất: Bắc Kinh").

Cái gọi là "người kính tôi một thước, tôi kính người một trượng", chính là lễ. Hoặc có thể nói, là phép tắc. Tôi từng nói trong cuốn sách "Tản mạn về người Trung Quốc", một nội dung quan trọng của lễ, chính là tình người và sự báo đáp của nó, tức cái gọi là "lễ thượng vãng lai, qua lại mà không tiếp đãi thì không phải là lễ". Sự qua lại này, không chỉ chỉ về mặt vật chất, ví dụ như anh gửi cho tôi dưa chuột muối, tôi trả lại củ cải muối, thứ tình cảm và phép tắc vốn thường có trong các ngõ ngách tứ hợp viện, mà còn là về mặt tinh thần, tức là sự tôn trọng đối với nhân cách của đối phương. Đây chính là lễ. Nếu " thất lễ", không chỉ người khác không "ưa", mà bản thân cũng sẽ bị "mất mặt". Có thể thấy để nhận được sự tôn trọng của người khác, trước hết phải tôn trọng người khác; mà muốn tôn trọng người khác, thì trước tiên lại phải học cách tôn trọng chính mình. Nếu bản thân trước hết đã đánh mất "thể diện" của mình, thì cũng không còn tư cách để kính trọng người khác nữa.

Tự trọng, chính là tinh thần quý tộc của thường dân Bắc Kinh, bao gồm việc không tự ti tự khinh, không tự coi nhẹ mình, không thấy gió chiều nào xoay chiều ấy, không vì thấy tiền mà sáng mắt, v.v.. Sống trong một xã hội mà ăn cơm cũng phải dùng tiền mua, dẫu cho ai ai cũng biết "một đồng tiền làm khó anh hùng", nhưng đã muốn kiên định tinh thần quý tộc, thì phải kiên định "người nghèo chí không ngắn", không thể vì chút lợi lộc cỏn con mà để người ta coi rẻ. Đây chính là nguyên nhân tâm lý giải thích tại sao nữ công nhân mất việc nói trên dẫu cuộc sống ngặt nghèo, nhưng vẫn không chịu tỏ ra quá "keo kiệt". Trong đó tất nhiên có phẩm chất "nghèo hèn không dời đổi", nhưng cũng phảng phất chút tính cách làm màu "đánh phồng mặt giả làm người mập", tất nhiên cũng chẳng thiếu sự hào sảng và rộng lượng vốn có của người Bắc Kinh. Tuy nhiên, nguyên nhân trực tiếp, vẫn là "không buông bỏ được thể diện". Bộ mặt, đối với người Bắc Kinh mà nói, quả thực quá đỗi quan trọng.

Thế nào gọi là "không buông bỏ được thể diện"? Tức là không hạ nổi cái khung, không bỏ xuống được thân phận. Thường dân Bắc Kinh thì có cái khung thân phận gì chứ? Chẳng qua cũng chỉ là một chút tinh thần ấy mà thôi! Con người ta sống là phải có chút tinh thần. Chính thứ tinh thần này đã khiến con người trở nên cao quý, đồng thời nâng tầm cảnh giới nhân sinh của những người thường dân Bắc Kinh. Nói thật lòng, thứ mà người Thượng Hải thiếu, chính là hai chữ "cảnh giới" này. Điểm yếu của người Thượng Hải là có phong độ mà không có cảnh giới, có giáo dưỡng mà không có nền tảng, giống như bệnh của người Bắc Kinh là quá coi trọng thể diện thân phận và quá mức nhấn mạnh tác dụng tinh thần, cho nên thích trưng diện, làm sang, ra vẻ người mập và nói khoác lác vậy, đều chẳng liên quan gì đến phẩm chất cá nhân của họ, mà là do bản chất thành phố của họ quy định. Quả thực, việc quá mức nhấn mạnh tinh thần rất dễ biến thành những lời nói suông, việc quá mức coi trọng phép tắc lễ nghi cũng có thể biến thành những điều rườm rà, thành "quy củ thối tha" và sự "cố chấp". Nhưng, một Bắc Kinh hào sảng suy cho cùng không phải là nước Dạ Lang. Nó có thể ban tặng cho những thường dân Bắc Kinh một tâm thái bình thản, cũng có thể dạy cho họ đủ loại triết lý nhân sinh và phương pháp xử thế. Những lời dạy bảo này phần lớn đều rất thiết thực và có thể áp dụng được. Do đó, nếu bạn vận dụng thuần thục, thuận tay hay việc, kỹ năng và giáo dưỡng sẽ biến thành sự thú vị. Cái mà chúng ta thường gọi là hương vị Bắc Kinh, phần lớn chính là chỉ thứ thú vị này.

Có thể có được "thú vị" như thế tất nhiên cần phải bồi dưỡng, còn muốn có được "cách sống" như thế thì càng cần phải có điều kiện. Điều kiện này có hai, một là môi trường, hai là bầu không khí. Xét về mặt môi trường, bắt buộc phải là "thành phố điền viên"; xét về mặt bầu không khí, bắt buộc phải là "cổ thành văn hóa". Thượng Hải không có những điều kiện này, người Thượng Hải tự khắc cũng không có cách sống ấy.

Cách sống của người Thượng Hải mang đậm chất "thị dân" hơn.

Thượng Hải là một thành phố công thương nghiệp, hàng hóa và thương nghiệp chính là huyết mạch gắn liền với Thượng Hải. Vì thế, người Thượng Hải chính là những thị dân đích thực, còn Thượng Hải chính là một xã hội thị dân đích thực. Đặc điểm của xã hội thị dân là: với tư cách là thị dân, không hề có sự phân biệt sang hèn; mà đặc điểm của xã hội thương nghiệp, lại là chỉ nhận tiền không nhận người, mọi người đều bình đẳng trước thị trường. Bất cứ ai cũng không có sự cao quý bẩm sinh, giá trị của bất cứ ai cũng đều phải tùy theo thị trường mà lên xuống. Kẻ lưu manh làm lớn cũng là ông lớn, quý tộc mà không có tiền, thì chẳng là gì cả. Hàng chục năm trước, trên bến Thượng Hải, rất nhiều đại gia lừng lẫy đều xuất thân từ cảnh hàn vi, trong khi những tiểu thư quý tộc người Nga trắng đó, lại đành phải đi làm vũ nữ. Bất kể là người gì, nếu không có đủ thực lực (thứ thường được quy đổi thành tiền tệ), vậy thì đừng hòng bày đặt ra vẻ trên bến Thượng Hải.

Điều này không giống với Bắc Kinh. Những kẻ quý tộc sa cơ lỡ vận ở Bắc Kinh cũ, tuy cũng sẽ cảm thấy "phượng hoàng rụng lông không bằng gà", nhưng vẫn không khó để thông qua những thứ khác, ví dụ như khí chất, phong độ, bản lĩnh của bản thân, để giành được sự tôn trọng của người khác. Cho dù bản lĩnh ấy chẳng qua chỉ là biết xem phong thủy, bói bát tự, hát vài đoạn kịch Bắc Kinh hoặc khúc khúc dặm đơn, hiểu được đạo lý nuôi chim bồ câu, nuôi chim cảnh, nuôi cá vàng, cũng có thể khiến người ta sống một cách có thể diện, mà khi ăn bánh ngô độn dưa muối húp cháo không hề cảm thấy "mất mặt". Đúng như lời Triệu Viên đã nói, Bắc Kinh cũ giống như "một người từng trải sự đời, hoặc chẳng thà nói giống như một gia đình sa sút, dẫu có tơi tả vẫn có thể duy trì được sự ung dung cao quý trong khí độ", mà ít có sự kiêu căng ngạo mạn và thực dụng của kẻ trọc phú ("Bắc Kinh: Thành phố và con người"). Thế nhưng cách sống này ở Thượng Hải lại không tài nào thông suốt nổi. Nếu như nói, điều mà người Bắc Kinh cũ coi trọng là "lừa ngã nhưng khung sườn không đổ", thì tín điều của Thượng Hải cũ lại là "cười người nghèo chứ không cười người làm kỹ". Đúng như lời tiên sinh Lỗ Tấn đã nói, ở Thượng Hải cũ, nếu ăn mặc không chỉnh tề, quần áo không sáng sủa, thì: "Người soát vé xe điện công cộng sẽ không dừng xe theo lời anh, người canh gác công viên sẽ kiểm tra vé vào cửa một cách cực kỳ nghiêm ngặt, người gác cửa của những dinh thự lớn hay chung cư lớn sẽ không cho anh đi cửa chính" ("Thiếu nữ Thượng Hải"). Lúc này, việc tuyên bố mình mang họ Romanov hay Aisin Gioro là vô ích, điều đó chỉ chuốc lấy những tiếng cười ồ mà thôi.

Cho nên, người Thượng Hải sẽ không giống như người Bắc Kinh mà "xấu hổ khi nói đến chuyện lợi lộc", cũng không giống như người Bắc Kinh mà từ trong xương cốt coi thường bọn trọc phú, căm ghét khí chất mua bán và thói con buôn ở tận đáy lòng, hay giả vờ như không quan tâm đến việc kiếm tiền, chẳng thèm bận tâm đến những tờ tiền giấy. Người Thượng Hải không hề né tránh việc nói tiền là một vật tốt, cũng không cho rằng việc thông qua con đường chính đáng để kiếm thêm chút tiền cho mình có gì là không tốt. Khi chính sách cho phép một phần người dân thông qua lao động chân chính để "làm giàu trước", "nghề tay trái" cũng được xã hội công nhận, người Thượng Hải lập tức hành động ngay, và giống như người Quảng cáo phát minh ra từ "xào canh" (làm thêm việc ngoài giờ), họ đã phát minh ra từ "bà phân" (bươi móc kiếm tiền). Tuy nhiên, người Bắc Kinh dẫu miệng lưỡi dẻo quẹo nói rằng "tiền bạc không phải vạn năng, không có tiền thì vạn sự bất thành", thế nhưng vẫn có không ít người thà để nhận thức này dừng lại ở chóp lưỡi mà tự nhận mình là một thành viên trong "vẫn còn một trăm triệu đang quan sát". Có lẽ chính vì lý do này, người Bắc Kinh vốn luôn dẫn đầu trong việc phát minh sáng tạo từ vựng mới, cho đến nay vẫn chưa phát minh ra phiên bản Bắc Kinh của từ "xào canh" và "bà phân".

Nhưng, nếu bạn cho rằng Thượng Hải là một xã hội "tiền tài là trên hết", vậy thì bạn đã hoàn toàn sai lầm rồi. Một xã hội "tiền tài là trên hết" chắc chắn sẽ vô cùng tầm thường nhạt nhẽo, thế nhưng Thượng Hải lại không phải như vậy. Người Thượng Hải "không xấu hổ khi nói về lợi lộc", cũng không "vụ lợi". Với tư cách là phong hóa xã hội của cả một thành phố, thứ mà người Thượng Hải thực sự sùng bái, chi bằng nói đó là sự tinh khôn. Đây cũng chính là đặc điểm của một xã hội thị dân thực thụ. Trong một xã hội thị dân thực thụ, những kẻ lắm tiền nhiều của và giàu lên sau một đêm luôn là số ít cực kỳ, tuyệt đại đa số lại chính là những người mà chúng ta gọi là "tiểu thị dân". Họ "nhỏ", thế nên họ không thể "kiêu ngạo" nổi; họ lại là "thị dân", do đó biết thế nào là "đời sống đô thị". Tóm lại, họ là những người bình thường vừa không quá giàu có, nhưng cũng không đến nỗi trắng tay, lại còn muốn có một cuộc sống tốt đẹp. Vốn liếng duy nhất của họ, chính là sự tinh khôn. Bởi vì, trong xã hội thị dân và xã hội thương nghiệp này, tất cả các sản phẩm vật chất và tinh thần, sự hưởng thụ vật chất và tinh thần suy cho cùng đều phải dùng tiền để mua, thế nhưng cái giá ấy lại tùy theo thị trường mà lên xuống, hơn nữa còn có thể mặc cả, ít nhất cũng có thể so giá ba nhà. Nói cách khác, cùng một số lượng tiền (hoặc ít tiền như nhau), có thể sẽ mua được những hàng hóa hoặc sự hưởng thụ có giá trị khác nhau. Cứ như thế, một người sống có tốt hay không, không chỉ phụ thuộc vào việc anh ta "có tiền hay không", mà còn phụ thuộc vào việc anh ta "có biết sống hay không", mà vế sau đối với đại đa số tiểu thị dân rõ ràng là thực tế hơn. Trong những năm tháng kinh tế kế hoạch, khi thu nhập tiền lương của tất cả mọi người đều chênh lệch không nhiều, thì điều này lại càng đúng hơn. Cho nên, nếu nói Thượng Hải cũng có thứ "chủ nghĩa bái vật" nào đó, thì tuyệt đối không phải là "chủ nghĩa bái vật tiền tài", mà chỉ có thể là "chủ nghĩa bái vật tinh khôn".

Do đó, trái ngược với sự trèo cao với tới và khoác lác của "đại thị dân" Bắc Kinh, cách sống của tiểu thị dân Thượng Hải vô cùng tinh khôn thực tế và vững chắc. Họ không có hứng thú với các hoạt động chính trị không mang lại bất kỳ lợi ích thiết thực nào, cũng không dễ dàng bị kích động bởi một thứ nhiệt huyết chính trị nào đó, hay mù quáng uy tòng theo một quan điểm chính trị nào đó, mà thà giữ thái độ kính nhi viễn chi đối với chính trị. Dẫu có phải tham gia phong trào chính trị, họ cũng đồng thời cân nhắc đến lợi ích kinh tế, hoặc biến các yêu cầu chính trị thành yêu cầu kinh tế. Ví dụ như trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", việc phê phán "những kẻ đi theo con đường tư bản chủ nghĩa" thường được "thực tế hóa" thành vấn đề phát tiền thưởng. Hồi đó, điều mà người Bắc Kinh quan tâm là "ai lên ai xuống", còn điều mà người Thượng Hải quan tâm lại là "cho nhiều hay cho ít". Ai có thể mang lại lợi ích thiết thực cho người Thượng Hải, người Thượng Hải từ đáy lòng sẽ ủng hộ người đó.

Lợi ích thiết thực, là một khái niệm quan trọng ở Thượng Hải, đồng thời cũng là một từ có tần suất sử dụng cực kỳ cao. Nó bao gồm hai mặt, tức là "thiết thực" và "ưu đãi". "Thiết thực" chính là hàng thật giá thật, "ưu đãi" chính là giá rẻ hàng ngon, tóm lại là "đầu vào thấp, đầu ra cao; chi phí thấp, hiệu quả cao". Đây là một quan niệm giá trị và hệ thống giá trị tiêu chuẩn của thành phố công thương nghiệp, đồng thời cũng là nguyên tắc cơ bản để người Thượng Hải lo toan chuyện gia đình sinh hoạt hằng ngày. Mặc dù nó thường bị coi là tính toán chi li, tầm nhìn hạn hẹp, mang tính tiểu tiết, bị rất nhiều người (đặc biệt là người miền Bắc) coi thường, thế nhưng nó lại có thể mang lại những lợi ích vô cùng thiết thực cho cuộc sống của người Thượng Hải, khiến chất lượng cuộc sống của người Thượng Hải ở mức tương đối cao.

So với người Bắc Kinh, chất lượng cuộc sống của người Thượng Hải quả thực cao hơn tương đối. Bởi vì cái gọi là lợi ích thiết thực của người Thượng Hải, không chỉ bao gồm hàng thật và giá rẻ, mà còn bao gồm cả hàng ngon; mà cái gọi là hàng ngon, lại không chỉ là đồ vật thực tế, mà còn bao gồm chủng loại phong phú, dịch vụ tốt. Năm ngoái khi ở Thượng Hải, tôi còn từng ăn suất cơm đĩa có giá chưa tới 10 tệ, hai món gồm một mặn một rau ấy thế mà lại là đồ xào tươi. Món hoành thánh nhỏ giá 3 tệ một suất, lại được nấu bằng chiếc nồi đất nhỏ, trong nước dùng còn có rong biển và tép khô. Điều này không chỉ là thiết thực, mà còn là tinh tế. Những chuyện thế này, ở Bắc Kinh là điều không thể tưởng tượng nổi. Bắc Kinh không có sự thiết thực và tinh tế, mà chỉ có sự khoa trương và cẩu thả. Hoặc là đắt đến dọa người, hoặc là kém đến mức tồi tệ; hoặc là giá không rẻ, thậm chí hàng không ngon mà giá cũng chẳng rẻ.

Lấy món ăn vặt ra mà nói. Món ăn vặt và điểm tâm của Thượng Hải ít ra e rằng cũng có đến cả trăm chủng loại, cửa hàng ăn vặt và cửa hàng điểm tâm cũng mọc lên như nấm có mặt ở khắp mọi nơi, hơn nữa không hề có chuyện chỉ bán bữa sáng. Không ít cửa hàng nhỏ đến buổi trưa và buổi tối, vừa bán cơm món xào, vừa bán ăn vặt điểm tâm. Mặt tiền, đồ đựng và thực phẩm phần lớn đều sạch sẽ gọn gàng, việc kinh doanh cũng vô cùng linh hoạt. Ví dụ như thức ăn chan trên mặt mì là có thể gọi thêm phần. Bạn có thể gọi một bát mì dưa cải rồi gọi thêm trứng ốp la, hoặc mì sườn cốt lết cho thêm măng thái chỉ, không giống như nhiều thành phố khác, ăn mì bò thì chỉ có thể ăn được thịt bò, ăn mì gà xé thì chỉ có thể ăn được thịt gà xé, hơn nữa thịt bò và thịt gà xé ấy chưa chắc đã ngon miệng. Tất cả những điều này đều là sự thiết thực, cũng là sự tiện lợi. Bắc Kinh không có sự tiện lợi nhường ấy. Những năm gần đây, vấn đề "khó khăn trong việc ăn uống" ở Bắc Kinh cuối cùng cũng được xoa dịu đôi chút, bỏ ra vài tệ để lót dạ cũng không phải là chuyện quá khó khăn, thế nhưng những "món ăn vặt hương vị Bắc Kinh" trải khắp thành phố phần lớn lại là "kiệt tác" của những lao động di cư ngoại tỉnh, còn điểm tâm tự sản xuất thì quả thật không dám khen ngợi. "Giai thoại" kinh điển nhất của Bắc Kinh chính là: Một miếng bánh trung thu rơi xuống đường cái, bị ô tô nghiến lún vào mặt đường không nhấc lên được. Những người đứng xem xúm lại hiến kế hiến sách, nói rằng đành phải mua thêm một quẩy thừng để cạy nó lên.

Đây tất nhiên là một câu chuyện cười, cũng là một chuyện nhỏ, thế nhưng qua chuyện nhỏ có thể thấy được vấn đề lớn. Trên thực tế, món ăn vặt của một thành phố, thể hiện rõ nhất cách sống của những người thị dân trong thành phố đó. Có thể nói, giống như có thần dân nào thì có chính phủ nấy, có thị dân nào thì có món ăn vặt nấy. Món ăn vặt của Bắc Kinh chính là minh chứng cho cách sống của người Bắc Kinh: đại khái qua loa, luộm thuộm xuề xòa, cười hề hề, — Mã Đại Ha (đãng trí, cẩu thả). Thượng Hải lại không có "Mã Đại Ha", mà chỉ có "Mã Đại Tẩu". "Mã Đại Tẩu" là từ đồng âm trong tiếng Thượng Hải của các hành động mua (thu mua), giặt (tẩy giặt) và nấu (nấu nướng). Trong mắt người Thượng Hải, lo toan chuyện gia đình sinh hoạt hằng ngày là một việc vô cùng thực tế, cũng không thể tách rời khỏi việc mua, giặt, nấu. Việc này phụ nữ có thể làm, đàn ông cũng chẳng có gì là không làm được. Ngược lại, một người đàn ông, ở bên ngoài có thể bày đặt ra vẻ, ở nhà làm ông tướng ra oái, thì chẳng có ý nghĩa gì cả, chi bằng đi mua rau, giặt quần áo, nấu cơm còn thực tế hơn. Cho nên có người nói, Bắc Kinh là cách sống của các ông tướng (Mã Đại Ha), còn Thượng Hải là cách sống của các bà nội trợ (Mã Đại Tẩu). Bắc Kinh lãng mạn, Thượng Hải thực tế.

Sáu, Hai loại sự đời

Cho nên, Thượng Hải và Bắc Kinh có hai loại sự đời khác nhau.

Sự đời, chính là đạo sinh tồn của người Trung Quốc. Những người Trung Quốc sống trong hiện thực, không thể nào không có một chút sự đời nào cả. Thế nhưng cùng là sự đời, cũng không hoàn toàn giống nhau. Đại thể mà nói, sự đời của người Bắc Kinh là ngộ ra được, còn sự đời của người Thượng Hải lại là tính toán ra. Ở Bắc Kinh, không có ai dạy bạn sự đời cả, hoàn toàn tùy thuộc vào việc bạn có ngộ tính hay không, có biết ngộ hay không. Người biết ngộ, khắp người toàn là cơ quan là tin tức. Miếng da mắt khẽ nhấc lên, khóe mắt động tác không một tiếng động liếc qua một cái, thân phận sang hèn, xa gần thân sơ, thiện ác tốt xấu của những người xung quanh, đều có thể đoán được đến tám chín phần mười. Sau đó, chỗ nào nên nhiệt tình thì nhiệt tình, chỗ nào nên lạnh nhạt thì lạnh nhạt, chỗ nào nên ứng phó thì ứng phó, tóm lại sẽ không chịu thiệt thòi đâu. Đây chính là sự đời của một xã hội lễ giáo, cũng là sự đời của một xã hội quan liêu. Những kẻ mưu sâu kế hiểm hoặc cáo già sống dai trong chốn quan trường, đều có cái bản lĩnh quan sát sắc mặt này. Cho dù là người có ngốc nghếch đến đâu đi nữa, nếu đã từng trải chốn quan trường lâu ngày, phần lớn cũng sẽ rèn luyện ra được. Người Bắc Kinh tuy không phải ai cũng làm quan, nhưng quan trường đã là "trường", thì tất có "hiệu ứng trường". Bắc Kinh đã là một chốn quan trường lớn, thì hiệu ứng trường ấy tự nhiên cũng không nhỏ. Người Bắc Kinh sống trong một xã hội thế tục tràn ngập không khí quan lại như vậy, tai nghe mắt thấy là điều không thể tránh khỏi. Chỉ cần lượn một vòng dưới chân hoàng thành, nghe những lời đồn đại bay tứ tung ngoài phố, thì cái sự đời ấy gần như chẳng cần phải học cũng biết.

Những người Bắc Kinh được khai ngộ trong bầu không khí như thế, điều đầu tiên học được chính là cách xử lý các mối quan hệ xã hội. Một con người, lăn lộn trong chốn quan trường có tốt hay không, dựa vào cái gì? Chính là nhân duyên. Chỉ có được cấp trên thưởng thức, đồng sự nâng tụt, mới có thể lăn lộn tiếp được, đồng thời có được sự thăng tiến và cất nhắc. Kỳ thực, không chỉ quan trường, những nơi khác cũng vậy. Cho nên, muốn học được sự đời, trước hết phải học "cách đối nhân xử thế", mà đạo đối nhân xử thế, cũng chẳng qua là thể diện và tình người. Người Bắc Kinh là rành nhất bộ này. Ví dụ như, đi dạo gặp người quen, đều phải chào hỏi thăm nom. "Lâu lắm không gặp anh nhé! Cảm ơn anh nhiều nhé! Hẹn gặp lại nhé! Mặc thêm áo vào kẻo cảm lạnh anh nhé!" Đây chính là phép tắc, cũng gọi là dĩ hòa vi quý, cho nên sẽ chẳng có ai chê là dài dòng phiền phức. Phép tắc này cũng là do được huấn luyện và hun đúc trong những ngõ ngách tứ hợp viện mà ra. Người Bắc Kinh cũ đều rất chú trọng "quan hệ láng giềng". Bà con hàng xóm láng giềng, nhà ai có việc hỉ sự tang lễ, cưới xin ma chay, đều phải đi phúng viếng chút "tiền mừng", chúc mừng hoặc chia buồn. Nhà mình có món gì tươi ngon, cũng sẵn lòng mang cho láng giềng hàng xóm nếm thử một miếng, "đó là tấm lòng, cũng là phép tắc". Mặc dù đôi khi không tránh khỏi có chút dập khuôn máy móc, nhưng vẫn toát lên nồng đượm tình người.

Phép tắc này chính là tình người, cũng là sự đời. Tình người sự đời, ở chỗ người Bắc Kinh cũ vốn dĩ hòa làm một thể. "Anh muốn dùng gì nào?" "Anh đoán xem thế nào?" "Anh có nghe ở đây không?" "Anh lại đập búa rồi phải không?" Người ta đều nói người Bắc Kinh nói năng uyển chuyển, kỳ thực sự uyển chuyển này chính là do tình người sự đời của người Bắc Kinh đưa đẩy mà thành. Bởi vì chỉ có nói như vậy, mới tỏ ra tôn trọng đối phương, hơn nữa trong sự tôn trọng còn phảng phất sự quan tâm, phảng phất sự thân thiết, đây chính là tình người. Tương tự như vậy, cũng chỉ có nói như vậy, người nghe mới không cảm thấy đường đột, và mới có thể lọt tai. Cho dù nói là ý kiến khác biệt, cũng sẽ không nổi giận, người nói từ đó cũng sẽ không đắc tội với đối phương, đây chính là sự đời. Suy cho cùng, "nụ cười không đánh người giơ tay", "lễ nhiều không trách", thêm chút phép tắc, chẳng có gì là không tốt chẳng có gì là sai cả.

Cho nên, người Bắc Kinh cũ không có thói quen gọi thẳng tên húy như người Thượng Hải, cũng không có thói quen hỏi thẳng thừng người ta "anh bao nhiêu tuổi" như người Thượng Hải. Chỉ đối với đứa trẻ nhỏ bế trong tay, mới có thể hỏi như vậy. Cho dù hỏi đứa trẻ nhỏ như thế, giọng điệu cũng không hề thẳng thừng, mà phần lớn sẽ cười tủm tỉm hỏi rằng: "Em bé ngoan, nói cho ông nghe, bao nhiêu tuổi rồi nào?" Nếu là hỏi đứa trẻ đang học cấp hai, thì phải hỏi "mười mấy rồi"? Hỏi người trung niên, phải hỏi "quý canh"; hỏi người cao tuổi, phải hỏi "đại thọ". Trong đây có sự cầu kỳ lớn. Sự cầu kỳ này, cũng chính là sự đời. Xã hội truyền thống Trung Quốc là một xã hội tôn kính người già, điều sợ nhất, chính là nói tuổi của người ta bị "nhỏ" đi, hoàn toàn trái ngược với việc người phương Tây sợ bị nói là già đi. "Mấy tuổi", mang ý nghĩa là "dưới mười tuổi". Hỏi như vậy, há chẳng phải coi người ta thành "thằng nhóc vắt mũi chưa sạch" hay sao? Bề trên đối với bề dưới còn không thể có câu hỏi này, nếu bề dưới hỏi bề trên như vậy, thì đúng là không lớn không nhỏ rồi.

Không lớn không nhỏ, tức là không hiểu phép tắc, mà không hiểu phép tắc, tức là không biết cách làm người. Người Bắc Kinh chính cống, không thể là không hiểu phép tắc. Nhất cử nhất động của họ, đều do phép tắc quản thúc, bao gồm cả cách nói năng, cũng bao gồm cả những việc khác. Cho nên, cho dù xảy ra xung đột, cũng không được chửi người, chỉ có thể "châm chọc". Ví dụ như, đi xe đạp đâm phải người, ở nơi khác, sẽ chửi ầm lên rằng: "Mù mắt à!" Hoặc là nói: "Không biết đi xe thì đừng đi!" Người Bắc Kinh sẽ không nói như vậy, mà sẽ nói rằng: "Ơ kìa, đừng tập lái xe ở đây chứ!" Người ta đều nói người Bắc Kinh nói năng "châm chọc", hoặc nói năng "có nghệ thuật", nhưng lại không biết rằng nghệ thuật này chính là do phép tắc tạo nên. Bởi vì phép tắc quy định không được chửi người, nhưng nếu không chửi thì trong lòng lại cảm thấy bức bối khó chịu, thế là việc "chửi" liền biến thành "châm chọc". Hay nói cách khác, đã biến thành nghệ thuật chửi người.

Quả thực, cái món phép tắc ấy, ít nhiều gì cũng có tính nghệ thuật. Ví dụ như, người hiểu phép tắc, đều có "nhãn sắc". Cái gọi là có "nhãn sắc", chính là hiểu được việc gì nên làm việc gì không nên làm, lời nào nên nói lời nào không nên nói, cũng như việc gì nên làm vào lúc nào, lời nào nên nói vào lúc nào, v.v.. Nắm bắt chừng mực trong đó, là một môn học vấn lớn, cũng là một môn nghệ thuật. Đặc điểm của tiếng Bắc Kinh, chính là cảm giác chừng mực cực kỳ mạnh mẽ. Tiên sinh Tiêu Càn trong "Tạp ký thành Bắc Kinh" từng nhắc đến điểm này. Ví dụ như, "tầm ba mươi tuổi" và "ba mươi mấy tuổi" vốn không phải là một chuyện, với "hơn ba mươi tuổi" lại càng khác biệt hơn. Chúng lần lượt mang ý nghĩa là hai mươi bảy hai mươi Tám, đầu ba và ba mươi lăm ba mươi sáu. Tương tự như vậy, phiền phức, tốn tâm tư, mượn đường, tốn kém, tuy đều là "ngữ dụng văn minh", đều được dùng để cảm ơn hoặc bày tỏ sự vất vả với người khác, nhưng công dụng và cách dùng đều không giống nhau. Sự khác biệt vi tế này, chính là cảm giác chừng mực.

Trên thực tế, tình người sự đời, đều phải vừa độ, mới hợp với lễ. Sự khách khí quá mức sẽ tỏ ra xa cách, sự quan tâm quá mức thì không tránh khỏi nịnh nọt, mà vừa vặn đúng mực mới là nghệ thuật của cuộc sống. Điều này đòi hỏi phải tốn tâm sức, cần mẫn nghiền ngẫm, lại còn phải có giáo dưỡng. Thế nhưng, điều quan trọng nhất, vẫn là phải biết trời cao đất dày, biết bản thân mình nặng nhẹ bao nhiêu, sau đó mới chiếu theo kích thước mà làm người sống đời.

Hiển nhiên, nghệ thuật sống này của người Bắc Kinh, có triết lý nhân sinh của họ làm nền tảng. Cách sống này chú trọng tâm trí linh hoạt, trong lòng sáng suốt. Linh hoạt thì không cố chấp, sáng suốt thì không thiếu trí tuệ. Tất nhiên, cũng không ôm khư khư đạo lý cứng nhắc. Người Bắc Kinh tin rằng, thiên hạ không có bữa tiệc nào không tàn. Không có bữa cơm nào mà một người ăn hết được, cũng không có cây cầu nào mà không qua được. Dù là chuyện tốt hay chuyện xấu, chẳng lẽ lại có thể ôm đồm tất cả một mình hay sao? Cho nên, khi đắc ý, chẳng cần phải khua chiêng gõ mõ; khi sa cơ lỡ vận, cũng không phải ủ rũ ỉu xìu. Sông Hoàng Hà ba mươi năm đông, ba mươi năm tây, sông Hoàng Hà già còn đổi dòng thay đổi, chuyện thế gian, đâu có điều gì là chắc chắn mãi? Vòng quay phong thủy xoay chuyển, biết đâu ngày mai xoay chuyển đến đâu, việc gì phải quằn quậy náo động hãy yên ổn một chút đi! Cho dù có trợn tròn hai mắt đếm sao trời, còn hơn là quằn quậy làm mấy chuyện không đâu vào đâu ấy.

Đừng quằn quậy náo động, cũng đừng chấp nhất. Chấp nhất, chính là cố chấp u mê. Trên đời này, làm gì có "chuyện thật sự nghiêm túc"? Chẳng qua chỉ là "chuyện tạm bợ qua quýt" mà thôi! Cho nên, bất kể làm gì, cũng chỉ là "kiểu đối phó qua quýt" mà thôi. Người Bắc Kinh có một câu cửa miệng, gọi là "hỗn" (lăn lộn cho qua ngày); lại có một từ thường dùng, gọi là "bất lại" (không tệ). Trong mắt họ, con người sống trên đời, chẳng qua cũng chỉ là chữ "hỗn" mà thôi. Ví dụ như, hỗnngày tháng (sống qua ngày), hỗn sự (làm việc qua loa), hỗn một bát cơm để ăn vất vưởng v.v.. Tất cả mọi người đều là hỗn, tất cả mọi việc cũng đều là hỗn. Nếu nói có sự khác biệt, thì chính là "một mình hỗn" hay "mấy anh em cùng hỗn", hỗn cho tốt hay hỗn không tốt. Người hỗn tốt, có thể hỗn được một chức quan nửa chức vụ; người hỗn kém hơn chút nữa, cũng có thể hỗn được cái bụng no tròn. Nhưng bất kể tốt xấu gì, chỉ cần có thể tiếp tục hỗn qua ngày, thì không tệ. Hảo trách người Bắc Kinh ăn uống không cầu kỳ, sống qua loa đến thế, đối phó là được!

Hiển nhiên, sự đời kiểu này, chính là trí tuệ của cố đô, cũng là trí tuệ của người nông dân. Sản xuất nông nghiệp chu kỳ dài, phải biết chờ đợi; chốn quan trường kinh thành biến cố nhiều, phải biết nhẫn nại; mà đứng trước phong vân biến ảo, thế sự thăng trầm, phải biết đối phó qua quýt. Nơi kinh đô, dưới cỗ xe vua, những gì người ta nhìn thấy nhiều nhất chính là "đầu thành thay đổi đại vương kỳ", những gì người ta nhìn thấy thấu đáo nhất chính là con đường làm quan hiểm ác, uy quyền của thiên tử khó lường, vận mệnh quan trường vô thường. Hôm nay, tân khoa trạng nguyên bảng vàng đề tên, "gió xuân đắc ý mãnh thú phi nhanh, một ngày ngắm hết hoa Trường An"; ngày mai, pháp trường chợ Thái Sức đầu rơi xuống đất, lầu Đại Quan lật ngửa đáy lên trời, "nhờn nhạt thấy hắn xây lầu cao, nhởn nhạt thấy lầu hắn sụp đổ". Điều này buộc người Bắc Kinh không thể không trở nên cáo già từng trải. Sự đời của người Bắc Kinh chính là kết quả của việc họ đã trải qua bao thăng trầm tang thương. Sự trải đời dâu bể này khiến họ "đứng ở tâm bão mà vẫn có thể giữ lại mấy phần siêu nhiên", khiến họ trong sự tĩnh quan đã dưỡng thành sự từng trải và thông đạt "nhìn trước mấy bước cờ", đồng thời cũng khiến họ học được cách nhẫn nại. Chế độ chuyên chế suy cho cùng quá ư hùng mạnh, những tiểu dân trong chế độ ấy suy cho cùng cũng quá đỗi nhỏ bé không đáng kể. Hoàng quyền hùng mạnh muốn tiêu diêu họ, còn dễ dàng hơn bóp chết một con kiến. Họ không thể không học cách nhẫn nại. Nhẫn nại, chính là yếu hướm và tinh nghĩa của sự đời kiểu Bắc Kinh cũ. "Nghèo thì nhẫn nhịn, giàu thì chịu đựng, ngủ không được thì nhắm mắt lại." Có phần sự đời và sức chịu đựng này, thì không có khe núi nào là không qua nổi, cũng không có con người nào là không sống nổi.

Chính sự nhẫn nại này đã tạo nên sự bình hòa, mà đằng sau sự bình hòa chính là sự tin số mệnh và chấp nhận số phận. Tín điều của người Bắc Kinh cũ là: "Mệnh trong số chỉ có tám thước, thì đừng với lên một thước. Con người, lẽ nào còn có thể lớn hơn cả trời hay sao?" Đã đành "số mệnh có thì không tránh khỏi, số mệnh không có thì cầu không được", vậy thì chẳng có sự cần thiết nào để tranh giành, cướp đoạt, cũng chẳng có sự cần thiết nào vì người ta thế này thế nọ mà bản thân không được thế này thế nọ, để rồi toàn thân thấy không thoải mái, trong bụng đầy sự khó chịu. Đây chính là tự mình gây khó dễ cho chính mình. Phải biết rằng, "một người có thể ăn mấy bát cơm khô thì tự mình rõ, người khác cũng rõ", mà "cãi lý với năm tháng, chẳng khác nào tự tìm sự khó chịu cho chính mình". Hơn nữa, cho dù có thế này thế nọ đi chăng nữa, thì đã sao nào cũng chẳng sao cả. "Làm người trên người, mùi vị ra sao chứ?" Làm ông chủ, kiếm tiền nhiều, việc cũng lắm nữa! Thôi cứ hỗn qua ngày đi. Hiển nhiên, đúng như lời Triệu Viên đã nói, trong sự đời của những người Bắc Kinh chính phái, mang theo nỗi bi phẫn trầm thống "trải việc quá nhiều nhìn việc quá rõ". Nhìn thấu rồi, lại đành chịu không thể làm gì khác hơn. Thế rồi, sự không thể làm gì khác hơn đến cực điểm, ngược lại biến thành sự bình hòa.

Sự bình hòa cũng tạo nên sự hài hước.

Hài hước pha trò, gần như là phẩm cách mang tính biểu tượng của người Bắc Kinh. Ai ai cũng biết, người Bắc Kinh nói năng cực kỳ "buồn cười". Những chuyện bình thường những lời nói bình thường, qua miệng họ, liền trở nên buồn cười, thú vị. Ví dụ như trên mặt có tàn nhang gọi là "rắc một nhúm bã chè", vừa hình tượng vừa sinh động, nghĩ thế nào cũng thấy buồn cười. Thảo nào có người nói nghe người Bắc Kinh nói chuyện giống như nghe tấu khẩu tướng thanh. Nếu bàn về khoản nói năng dí dỏm, người Bắc Kinh quả thực không ai bì kịp.

Tại sao người Bắc Kinh lại đặc biệt giỏi nói chuyện? Điều này thì nói dài dòng lắm. Tôi nghĩ, ngoài việc Bắc Kinh là một cố đô, lịch sử lâu đời tích lũy sâu dày, ngôn ngữ cung đình và ngôn ngữ thị dân kết hợp cả nhã lẫn tục, việc lâu dài duy trì mối liên hệ với các vùng nông thôn xung quanh và các dân tộc thiểu số, cũng là một nguyên nhân quan trọng. Chúng ta đều biết, ngôn ngữ nông thôn, ngôn ngữ dân gian và ngôn ngữ dân tộc thiểu số, thường sinh động và tràn đầy sức sống hơn ngôn ngữ quan phương và ngôn ngữ văn nhân, mà đây cũng chính là đặc điểm của tiếng Bắc Kinh. Ví dụ như, nói "uất ức" hay hơn nói "khó chịu"; nói "che đậy giấu giếm", sinh động hơn nhiều so với nói "che giấu"; nói một người không thích về nhà là "không có gót chân", thì không chỉ sinh động, mà còn dí dỏm. Trên thực tế, những từ vựng và cách nói mang tính hình tượng, sinh động và tràn đầy sức sống nhất trong tiếng Bắc Kinh, ví dụ như sẩm tối (hoàng hôn), xú giục, chưa chắc (không thể dự đoán trước), mặt đẹp (khuôn mặt xinh đẹp) v.v., hoặc là từ nông thôn ra, hoặc là từ dân tộc thiểu số mà đến. Ví dụ như, sai khiến, hằng mong muốn, im thin thít, chính là tiếng Mãn Châu; còn bới móc (bới móc lỗi lầm, tìm rắc rối), bao che con cái (thiên vị con cái nhà mình), câu chữ vòng vo (nói đi nói lại), thì không nghi ngờ gì đều xuất phát từ nông thôn. Tiên sinh Tiêu Càn từng ca ngợi hết lời câu nói "Trông cái nết con gái nhà chị trổ giò xinh tươi làm sao", cho rằng từ "trổ giò" mang ý nghĩa "đang trong quá trình phát triển", còn "xinh tươi" thì ngoài vẻ đẹp tĩnh tại ra, còn có các phẩm chất như nhã nhặn, kiều diễm, ngọt ngào, non tơ v.v.. Nhưng, không khó để nhận ra, trổ giò hay xinh tươi, đều là ngôn ngữ của người nông dân. Đặc biệt là "xinh tươi", lập tức khiến người ta liên tưởng đến những thứ rau củ tươi non còn vương hạt sương mai. Có lẽ chính vì giỏi học hỏi từ nhân dân quần chúng và các dân tộc thiểu số, cho nên, mặc dù Bắc Kinh là chốn quan trường lớn nhất Trung Quốc, thế nhưng khi người Bắc Kinh nói năng, lại chẳng hề có chút khí chất quan lại nào.

Nếu nói sự sinh động tràn đầy sức sống là kết quả của việc học hỏi từ nông dân và dân tộc thiểu số, thì sự dí dỏm hài hước lại bắt nguồn từ sự từng trải và bình hòa của người Bắc Kinh. Sự hài hước cần phải lấy sự bình hòa làm tiền đề, những kẻ nôn nóng vội vàng thì không thể hài hước nổi. Bởi vì sự hài hước là thong thả từ tốn. Nó cần phải có sự lót dạ, làm nền, thì "cục bướu" (câu đố, điểm nhấn) mới bung ra được. Những người biết kể chuyện cười đều biết rằng, khi kể chuyện cười, không được căng thẳng, bắt buộc phải người ta gấp mà mình không gấp, người ta cười mà mình không cười. Nếu người khác chưa cười, mà bản thân đã cười trước, thì cái đó gọi là làm chuyện ngốc nghếch. Nếu nóng vội như lửa đốt, nói một tràng liền một mạch với tốc độ như súng máy, người khác nghe không rõ, phản ứng không kịp, thì làm sao mà cười nổi?

Quan trọng hơn nữa, sự hài hước là một thứ tâm thái. Tâm thái này, chính là sự bình hòa. Chỉ có tâm bình khí hòa, thản nhiên đối mặt với nhân sinh, mới có thể sinh ra sự hài hước, và mới có thể hài hước cho nổi. Chúng ta không thể tưởng tượng được một kẻ suốt ngày cau mày nhăn nhó lại có thể hài hước, không thể tưởng tượng được một kẻ việc gì cũng tính toán chi li lại có thể hài hước, cũng không thể tưởng tượng được một kẻ lúc nào cũng trong trạng thái đề phòng lại có thể hài hước. Suy cho cùng, sự hài hước cũng là một thứ "hào sảng". Chỉ có người hào sảng, mới có thể mỉm cười nhìn nhận vạn vật, bao gồm cả phiền muộn và bất hạnh. Tương tự như vậy, cũng chỉ có người hào sảng, mới có thể mỉm cười nói lời tạm biệt với quá khứ của chính mình. Tóm lại, chỉ có hào sảng mới có thể hài hước. Người Bắc Kinh hào sảng, cho nên người Bắc Kinh mới hài hước.

Kỳ thực, sự hào sảng trong sự hài hước kiểu Bắc Kinh không khó để cảm nhận. Nó thường biểu hiện ra bằng sự luộm thuộm cẩu thả, cười hề hề, phớt lờ thậm chí là không lớn không nhỏ. Ví dụ như, gọi Đặng Tiểu Bình là Lão Đặng, gọi Gorbachev là Lão Gorbachev, giống như gọi những đồng nghiệp cùng cấp ngang hàng trong đơn vị của mình; gọi những kẻ buôn bán nhỏ là "đảo gia" (đại gia buôn lậu, buôn chuyến), gọi những người kéo xe ba gác chở khách là "bản nhi gia" (ông chủ xe ba gác, chiếc xe đó được gọi là "bản đích"), giống như gọi "Vương gia", "Vạn tuế gia". Điều này quả thực là "đảo ngược rồi". Nếu nói, vế trước giống như biểu ngữ "Tiểu Bình chào anh" được giương lên ở quảng trường Thiên An Môn, ít nhiều biểu hiện ra một loại "ý thức dân chủ" và "ý thức bình dân", thì vế sau phần lớn lại là một sự trêu chọc chế giễu. Thế nhưng, dù thế nào đi nữa, sự "đảo ngược" không hợp phép tắc này, cũng chỉ có thể là kiểu Bắc Kinh. Điều mà nó biểu hiện chính là cái "khí độ" cái gì cũng mặc kệ, cái gì cũng dám nói của người Bắc Kinh, mà cái gọi là "chuyện gì cũng dám nói", thì không chỉ bao gồm "nói cái gì", mà còn bao gồm cả "nói như thế nào". Trên thực tế, chính trong sự trêu chọc chế giễu này, người Bắc Kinh đã giải cấu sự thần thánh. Phép tắc không phải là thứ thần thánh nhất sao? Nếu phép tắc có thể bị giải cấu, thì còn có cái gì đáng để bận tâm nữa?

Nhưng, dường như rất ít người nghĩ rằng trong đó vẫn ẩn chứa sự cay đắng, bất lực và sự đời.

Sự hài hước của người Bắc Kinh, đại thể có thể quy về ba loại, hoặc ba thủ pháp, tức là chế giễu châm chọc, giả ngơ giả ngác, bất cần đời. Như đã nói ở trên, người Bắc Kinh rất giỏi "châm chọc người khác", "bức ép người khác", ví dụ như "đừng tưởng hai phần ba nam giới toàn Trung Quốc đang nhịn cưới chị, cho dù muộn thế nào chị đi trên đường cái cũng sẽ không xảy ra chuyện gì" v.v.. Thế nhưng vấn đề nằm ở chỗ, họ không chỉ châm chọc người khác, bức ép người khác, mà còn tự bôi nhọ chính mình. Ví dụ như Cát Ưu từng nói bản thân "cởi quần áo ra trông giống như một khẩu hiệu phản động vậy". Điển hình nhất vẫn là câu chuyện cười mà Dương Đông Bình từng kể: Một anh chàng vì phạm quy, bị cảnh sát giữ lại không buông, trong lúc gấp gáp đành lòng hết cách, bỗng thốt ra một câu thế này: "Anh cứ coi em như cái rắm rồi thả đi là được!" Kết quả, những người đứng xem cười ồ lên, cảnh sát cũng đành phải thả người ("Phong mùa thành phố"). Một câu chuyện khác có hiệu quả diệu kỳ tương tự là: Một người bình thường vốn sợ vợ, ngẫu nhiên lại cãi lại vợ. Vợ nổi giận lôi đình: "Mày phản rồi hả nhóc?" Người này lập tức dỗ dành nhận lỗi: "Đâu dám ạ! Mấy hôm nay, chẳng qua chỉ là có chút tiền dơ bẩn, giống như con chuột nhắt cắm ống bậy bên hông, nổi lên cái tâm tính muốn đánh mèo." Người vợ cũng đành cười xòa cho qua chuyện. Hiển nhiên, ở đây, cả hai nhân vật đương sự đều thể hiện một thái độ giả ngơ giả ngác tự bôi nhọ chính mình. Thái độ này, dùng lời của Vương Sóc mà nói, chính là "đừng bao giờ coi tôi là con người".

Đây chính là sự đời! Trên thực tế, chỉ có những người từng trải sự đời, mới có thể giả ngơ giả ngác. Bởi vì đằng sau sự giả ngơ giả ngác, thực ra chính là sự bất cần đời: con người sống trên đời, cũng chỉ có thế mà thôi. Ai cũng đừng coi trọng quá mức, ai cũng đừng chấp nhất. Cho nên, ai cũng đừng quá coi mình là con người. Huống chi, tôi không phải là con người, anh cũng chẳng phải là con người. Khi tôi không coi bản thân mình là con người, thì thực ra tôi cũng chẳng coi bất kỳ người nào khác là con người cả. Hãy nghĩ mà xem, một kẻ ngay cả bản thân mình còn không coi là con người, thì liệu có coi người khác là con người không? Lấy câu chuyện cười ở phía trước ra mà xét, thì không thể săm soi suy xét được. Thoạt nhìn, thanh niên kia đang tự bôi nhọ chính mình, nhưng ngẫm nghĩ kỹ lại, thì lại không biết là đang bôi nhọ ai. Bởi vì "tôi" tuy là một cái "rắm", thế nhưng cái "rắm" này lại do "cảnh sát" "thả" ra. Nói cho cùng, thì vẫn là "cảnh sát thả rắm". Kết quả, ai cũng bị mắng, vậy thì ai cũng chẳng chịu thiệt thòi gì cả. Cho nên, khi một người Bắc Kinh (đặc biệt là người Bắc Kinh kiểu Vương Sóc) "giả làm cháu chắt" trước mặt bạn, bạn ngàn vạn lần đừng có mắc lừa, mà tưởng rằng mình thực sự là "ông lớn".

Đương nhiên, lúc đó thanh niên kia có lẽ không nghĩ nhiều như vậy. Lời nói của anh ta, chẳng qua chỉ là thốt ra theo phản xạ. Thế nhưng, sự thốt ra theo phản xạ ấy của anh ta, lại rõ ràng lấy sự từng trải sự đời của người Bắc Kinh làm bối cảnh hun đúc và thấm nhuần lâu dài. Hơn nữa, sự đời này hoàn toàn là của thường dân. Ta chỉ là một kẻ thường dân áo vải, không quyền không thế, chẳng bôi nhọ được ai cả, vậy thì tự mình bôi nhọ chính mình, chẳng lẽ lại không được sao?

Thế là chúng ta nếm ra được vị cay đắng. Trong sự hài hước của thường dân Bắc Kinh, chưa bao giờ thiếu đi vị cay đắng. Lấy ví dụ việc gọi tàn nhang là "bã chè", cũng đã toát lên vị cay đắng rồi. Bởi vì chỉ có những tiểu dân nghèo khổ, mới uống loại trà hạng bét này. Kỳ thực, ngay cả bản thân sự hài hước của thường dân Bắc Kinh, cũng là "nụ cười của người đau khổ". Đã là thường dân mà, hai bàn tay trắng, cái gì cũng không có, chẳng có gì để vui vẻ đắc ý cả, chỉ còn lại cái miệng, nếu không cho nó vui vẻ một chút, thì ngày tháng đó còn sống nổi nữa sao? Hơn nữa, buông lời đùa cợt có mất tiền đâu, không nói thì không nói phí. Cho dù không thể châm chọc người khác, lấy bản thân ra làm trò hề tiêu khiển thì vẫn luôn được. Chỉ cần cái miệng không rảnh rỗi, thì không tệ.

Hiển nhiên, đúng như câu "Ca dài thay cho tiếng khóc, phải ở sau cơn đau đớn", vị cay đắng cũng chỉ có qua sự lọc lựa của sự bình hòa mới có thể biến thành sự hài hước, mà đằng sau sự bình hòa chính là sự đời. Nói cách khác, chỉ khi nhìn thấu nhìn thấu mọi chuyện, mới có thể mặc kệ phớt lờ. Thế rồi, sự bất lực đến cực điểm, ngược lại tâm khí lại bình hòa. Bởi vì mọi chuyện đều chẳng có gì là to tát cả. Ví dụ như, không tìm được đơn vị không tìm được việc làm, thì đi "lên phố bày hàng" thôi! Tiện đây nói một câu: Hai chữ "lên phố bày hàng", cũng biểu hiện ra một thứ sự đời và triết lý nhân sinh: anh em chẳng qua chỉ là tập luyện thao tác, chơi đùa một ván mà thôi, chấp nhất cái gì chứ!

Chính vì không cần phải chấp nhất, cho nên, trong sự hài hước của người Bắc Kinh (đặc biệt là kiểu Vương Sóc), thứ gì càng nghiêm túc đứng đắn, thì càng phải làm cho nó trở nên hoang đường buồn cười; còn thứ gì càng không coi là chuyện quan trọng, thì lại càng phải làm cho ra vẻ nghiêm túc đứng đắn. Ví dụ như, trong một tiểu thuyết của Vương Sóc, một người tên là Mã Thanh đã "đầy tâm sự ngậm ngùi" nói với "những anh em bằng hữu" của mình như thế này: "Cậu đừng có một mình hỗn nữa, anh em mình vẫn cùng nhau hỗn đi! Nhiều người sức mạnh lớn, dám khiến nhật nguyệt đổi tân thiên. Lòng người đồng lòng Thái Sơn dời, châu chấu cũng có bốn lạng thịt, một củ cải một cái hố, cớ sao chúng ta lại không thể từ không đến có, từ nhỏ đến lớn, từ yếu đến mạnh" (Vương Sóc, "Một chút nghiêm túc cũng không có"). Cách nói trộn lẫn những lời hào hùng tráng lệ và tiếng lóng tục ngữ lại với nhau để nói, hơn nữa lại nói với vẻ mặt tỉnh bơ này, mới là đạt được thần vận của sự trêu chọc chế giễu nhất. Hơn nữa, đoạn văn này, còn bắt buộc phải để Cát Ưu nói, mới có thể nói ra được hương vị thuần túy, nói ra được cái vẻ "đầy tâm sự ngậm ngùi" kiểu Vương Sóc.

Tóm lại, sự hài hước của người Bắc Kinh, bề ngoài là thú vị, bên trong là sự đời, nhờ thế mới có được cái thứ sức dai dẳng "chịu đấm chịu đá, chịu giặt chịu phơi" mà như lời Trương Tấn Hân từng nói.

Loại hài hước này ở Thượng Hải không có, mà cũng sẽ không bao giờ có.

Nếu nói, sự đời của người Bắc Kinh biểu hiện ra ở sự điềm tĩnh bình hòa, khổ vui tùy duyên, an bần lạc đạo, cộng thêm chút hài hước pha trò để điều tiết, thì sự đời của người Thượng Hải lại biểu hiện ra ở sự tính toán chi li, khéo léo nịnh nọt khôn ngoan giữ mình, cộng thêm chút tiến thủ tích cực trong phạm vi khả năng cho phép. Người Thượng Hải quả thực là "cực kỳ tinh khôn". Họ hiểu sâu sắc những đạo lý như "râu hùm không thể chạm, sâu róm không thể chọc, sơn sống chưa khô không thể đụng, lịch cũ quá hạn không thể lật, quạt tháng sáu không thể mượn" v.v., đồng thời ghi nhớ lời huấn luyện cổ xưa "bệnh từ miệng vào, họa từ miệng ra", cho nên tuyệt đối không ăn bừa, cũng tuyệt đối không nói nhiều, không gây sự sinh chuyện, không rước họa vào thân, đương nhiên từ đó cũng sẽ không dùng lời lẽ dẻo quẹo châm chọc người khác, cũng sẽ không giả ngơ giả ngác trêu chọc chính mình. Châm chọc người khác sẽ đắc tội với người ta, bản thân cũng chẳng có lợi ích thiết thực gì; còn giả ngơ giả ngác thì chẳng khác nào tự bôi xấu mình làm trò cười cho người khác, thế mới gọi là "ngốc nghếch" chứ! Người Thượng Hải tinh khôn, làm gì có chuyện làm kẻ "ngốc to" cơ chứ? Không có lợi cho người, không bù đắp được cho mình, loại chuyện "không có lợi" này, người Thượng Hải tuyệt đối sẽ không làm.

Quả thực, có lợi hay không có lợi, chính là định hướng giá trị để người Thượng Hải quyết định hành vi của mình. Hành động của người Thượng Hải là được tính toán một cách vô cùng tỉ mỉ, sự đời của họ cũng được tính toán một cách vô cùng tỉ mỉ. Phàm là những chuyện không có lợi, cho dù có thú vị đi chăng nữa, họ cũng không làm; phàm là những thứ không có ích, cho dù có đẹp đến đâu đi chăng nữa, họ cũng không mua. Đương nhiên, khi họ mua đồ, không chỉ cân nhắc đến việc có ích hay không, mà còn phải đẹp nữa. Bởi vì một món đồ đã có thể vừa đẹp lại vừa có ích, nếu chỉ mua phần có ích, thì tương tự là không có lợi. Vậy còn những thứ "vô ích" như đồ trang trí thì không mua sao? Vẫn mua. Bởi vì chúng cũng có ích, hoặc được coi là có ích. Ví dụ như, có thể nâng cao đẳng cấp, thể hiện gu thẩm mỹ, đua đòi phong nhã, thể hiện dáng vẻ bề thế v.v.. Tóm lại, phương thức tư duy của người Thượng Hải mang tính toán học, chuẩn mực hành vi mang tính thiết thực.

Cho nên, thị dân Thượng Hải cũng giống như thường dân Bắc Kinh, đều không ôm ấp "vọng tưởng vượt phận" (đây cũng là điểm chung của người Trung Quốc), nhưng cách hiểu lại khác nhau. "Vọng tưởng vượt phận" mà người Bắc Kinh hiểu là "trong mệnh không có", còn "vọng tưởng vượt phận" mà người Thượng Hải hiểu lại là "không thể thao tác được". Chỉ cần làm được, hơn nữa lại có lợi ích thiết thực, họ sẽ làm. Khi làm, cũng có một giới hạn, chính là không thể gây ra rắc rối. Mục đích của họ rất rõ ràng: trật tự sinh hoạt hiện có nếu có thể không phá vỡ thì không phá vỡ, mức sống hiện có có thể nâng cao được bao nhiêu thì nâng cao bấy nhiêu. Thế nhưng, sự nâng cao này có một tiền đề, chính là không thể đánh mất những lợi ích vốn có. Do đó không thể cách mạng, chỉ có thể cải lương, không thể "đại phá đại lập", chỉ có thể "tiểu đả tiểu nháo". Đây chính là sự đời kiểu Thượng Hải. Xuất phát từ sự đời này, người Thượng Hải cũng giống như người Bắc Kinh, cũng có thể nhẫn nại (đây cũng là điểm chung của người Trung Quốc), nhưng nhẫn mà không chịu đựng. Nếu như triết lý nhân sinh của người Bắc Kinh là "nghèo thì nhẫn nhịn, giàu thì chịu đựng, ngủ không được thì nhắm mắt lại", thì thái độ của người Thượng Hải lại là "nghèo không nhẫn, giàu không chịu, ngủ không được thì muốn phát tài", không phát tài được thì ra vùng nông thôn tìm sự cân bằng. Câu nói này có lẽ có hơi quá đáng một chút, nhưng ít ra, trong sự nhẫn nại, họ sẽ tích cực nghĩ cách, để tìm lối thoát trong tuyệt cảnh, mưu cầu sinh tồn trong khe hẹp. Ví dụ như, không thể khai thông nguồn thu, thì tiến hành tiết kiệm chi tiêu; quần ống túm và quần ống loe đều không cho phép mặc, thì phát minh ra quần ống đứng. Đây chính là sự khéo léo thông minh kiểu Thượng Hải. Hiển nhiên, cùng là nhẫn nại, nhưng cũng không giống nhau. Bắc Kinh là nhẫn nhịn, Thượng Hải là mài giũa. Người Bắc Kinh càng nhẫn càng lười (thậm chí "lười ly hôn"), người Thượng Hải càng mài càng tinh. Sự đời của Thượng Hải tích cực hơn Bắc Kinh.

Sự đời của Thượng Hải cũng đáng giá hơn Bắc Kinh. Bởi vì nó mở ra một khe cửa nhỏ cho dục vọng của con người, khiến nó có thể nhận được sự thỏa mãn thích đáng trên tiền đề không gây nguy hại cho xã hội. Có được sự thỏa mãn này, tâm lý của người Thượng Hải cũng được cân bằng. Bắc Kinh không có khe cửa nhỏ này, đành phải cố nhẫn nhịn; mà một khi không nhẫn được nữa, thì những thứ như phép tắc lễ nghĩa, liền không còn bàn đến được nữa. Kết quả, người Bắc Kinh không ham tiền một khi đã chìa tay ra, thì đen tối đến đáng sợ. Cho nên, quan tham nhỏ nơi nào cũng có, quan tham lớn chỉ có thể xuất hiện ở Bắc Kinh, tuyệt đối không xuất hiện ở Thượng Hải. Người Thượng Hải không có cái "gan" lớn đến thế, cũng không có sự "xấu xa" đến thế. Cách làm của người Thượng Hải, tổng thể mà nói là "lợi mình không hại người"; cho dù có xấu xa, cũng chỉ là "gian nhỏ không ác lớn". Họ được hun đúc trong bầu không khí của Thượng Hải, mà sự đời của Thượng Hải dạy cho họ, chính là một nguyên tắc như thế này: khi mưu cầu lợi ích cho bản thân, nên lấy việc cố gắng không phạm quy, không làm tổn hại đến lợi ích của xã hội và người khác làm tiền đề, bởi vì điều đó cuối cùng chỉ dẫn đến việc lợi ích của chính mình bị tiêu tan sạch sành sanh. Điều này tất nhiên là không có lợi.

Kỳ thực, sự đời kiểu này của Thượng Hải không thể gọi là sự đời, chỉ có thể gọi là tinh khôn. Tương tự như vậy, sự hài hước của Thượng Hải cũng không thể gọi là hài hước, chỉ có thể gọi là hề hước. Hề hước và hài hước không phải là một chuyện. Hài hước là một trạng thái và cảnh giới nhân sinh, nó cần phải "chơi trò thâm trầm"; còn hề hước lại là một thứ tấu hài nông cạn, ăn xỉn một lần, không cần tốn quá nhiều công sức (chi phí thấp), là có thể vui vẻ ngay tức khắc, lại còn có thể làm nổi bật sự tinh khôn của chính mình. Cho nên, nó hợp khẩu vị của người Thượng Hải nhất, cũng khiến người Bắc Kinh coi thường nhất.

Bảy, Người Bắc Kinh và người Thượng Hải

Không thể phủ nhận, ở đây quả thực có sự khác biệt về cảnh giới.

Nếu nói, những gì người Thượng Hải cảm nhận được ở trên, chủ yếu là sự ngặt nghèo của cuộc sống (câu nói tiêu biểu của người Thượng Hải là "tháo bông đệm ra để mặc áo dài"), thì những gì người Bắc Kinh trải nghiệm được ở trên, ít nhiều có thể nói là sự cay đắng của nhân sinh (câu nói tiêu biểu của người Bắc Kinh là "lúc có răng thì không có nhân lạc, đến khi vất vả có nhân lạc rồi thì lại rụng hết cả răng"). Cảm nhận và trải nghiệm, là hai loại tâm lý ở tầng thứ khác nhau; mà cuộc sống và nhân sinh, lại càng là hai đề tài lớn nhỏ khác nhau. Cảm giác suy cho cùng là tạm thời, có thể thay đổi được, huống chi cuộc sống của chúng ta đang ngày một tốt đẹp hơn. Cùng với sự hưng thịnh ngày một của cuộc sống, tin rằng những người Thượng Hải thực tế, cảm giác về bản thân cũng sẽ ngày một tốt hơn. Tóm lại, vấn đề của họ, dường như tương đối dễ giải quyết hơn. Vấn đề của người Bắc Kinh lại rắc rối hơn nhiều. Sự trải nghiệm đối với sự cay đắng của nhân sinh và sự siêu việt của nó, dường như thuộc về loại vấn đề được gọi là "quan hoài cứu cánh". Tất nhiên không phải tất cả người Bắc Kinh đều là triết gia, nhưng Bắc Kinh với tư cách là một cụ già thế kỷ, dường như luôn không tài nào cắt đứt được mối lương duyên với triết học. Cảm giác tang thương của lịch sử và cảm giác biến ảo của nhân sinh ấy, luôn không thể né tránh mà đồng hành cùng người Bắc Kinh; còn việc quan hoài sự tiến hóa của văn hóa và vận mệnh của quốc gia, cũng sẽ không thể tránh khỏi mà trở thành túc mệnh của những thành phố kiểu như Bắc Kinh.

Do đó, cách sống của người Bắc Kinh mang tính triết học, cũng mang tính thơ ca. Bởi vì triết học Trung Quốc là một thứ triết học nhân sinh. Nó không xuất phát từ suy luận logic, mà xuất phát từ trải nghiệm nhân sinh. Trải nghiệm chỉ có thể dùng thơ ca để biểu đạt, cuộc sống cũng chỉ sau khi được thi vị hóa thì mới có tính nghệ thuật. Cuộc sống của người Bắc Kinh sở dĩ tràn ngập tính nghệ thuật, chính là vì họ luôn làm thơ. Hoặc có thể nói, luôn nằm mộng. Làm thơ và nằm mộng, đôi khi vốn không có sự khác biệt quá lớn. Nếu nói có sự khác biệt, thì chính là giấc mộng có ác mộng, còn thơ ca phần lớn đều là tốt đẹp. Người Bắc Kinh phần lớn chính là sống trong những giấc mộng đẹp và sử thi. Điều này khiến họ tuy khó tránh khỏi việc phi thực tế, nhưng quả thực hào sảng hùng vĩ; tuy khó tránh khỏi việc tự cho mình là đúng, nhưng quả thực viên mãn tròn trịa. Người Bắc Kinh có chút ranh mãnh, nhưng không hề nông cạn. Họ cũng không né tránh sự tầm thường, nhưng trong sự tầm thường có sự tao nhã, hơn nữa là sự trang nhã và cao nhã. Cho dù là câu nói đùa cợt tầm thường nhất, cũng có điển tích lịch sử làm nền tảng; cho dù là tiểu dân thị dân ở tầng đáy nhất, cũng tỏ ra (tất nhiên cũng chỉ là tỏ ra) vô cùng có trí tuệ có học thức. Thậm chí ngay cả sự đời của họ, cũng bởi vì là triết lý thơ ca, đến mức độ cáo già nhất trái lại không nhìn ra được sự cáo già. Đâu chỉ không nhìn ra được sự cáo già? Biết đâu còn mang theo mấy phần ngây thơ đáng yêu nữa. Người Bắc Kinh suy cho cùng chính là người kế thừa chính thống nhất của nền văn minh cổ đại. Lạc đà gầy còn hơn con ngựa, họ làm sao mà tụt giá cho được.

Người Thượng Hải hoàn toàn khác biệt, cuộc sống của họ mang tính thế tục, thực tế, tính toán chi ly và chắc chân, là vùi đầu làm ăn và chăm chút cho cuộc sống qua ngày, chính là "làm đạo tràng trong vỏ ốc sên". Họ sống trong một xã hội của những người làm công và thị dân, mọi thứ đều trần trụi, thẳng thừng và cẩn trọng từng chút một. Họ hỏi thẳng thừng người ta "anh bao nhiêu tuổi", cũng trần trụi dùng "có kinh tế hay không" để biểu thị cho sự lựa chọn của mình. Khi họ quở trách người khác là "người ngoài tỉnh" hoặc "người nhà quê", họ hoàn toàn không che giấu sự khinh bỉ của mình đối với sự nghèo khó và chất phác nhà quê. Họ gọi việc kết bạn là "cắt bạn" (tập bằng hữu), gọi sự vô trách nhiệm là "bóc bánh trả tiền" (sách lạn ô), gọi việc coi trọng ngoại hình là "ăn tướng mạo", gọi hàng giả hàng kém chất lượng là "mở đại hưng", đậm đặc mùi vị thế tục, hoàn toàn không hề tao nhã. Họ mắng người cũng không lọt tai, không nghệ thuật mỉa mai như người Bắc Kinh khiến người ta phì cười. Giải trí của họ cũng tràn ngập hơi thở thị dân, mà một Thượng Hải rộng lớn thế này lại chẳng có mấy chỗ chơi, chỉ có những dãy nhà san sát, những con phố san sát, vô số người Thượng Hải, và vô số người ngoài tỉnh tay xách nách mang nhốn nháo chạy ngược chạy xuôi chẳng biết đâu vào đâu.

Nói tóm lại, Thượng Hải hoàn toàn không có một chút chất thơ nào. Thượng Hải từ trước đến nay vốn chẳng "dính dáng" gì đến thơ ca, các nhà thơ Thượng Hải cũng chưa bao giờ làm nên trò trống gì. Thượng Hải hiện nay đang nổi lên một cơn gió hoài niệm nồng đậm. Nhà cũ, chung cư cũ, số nhà cũ, biển hiệu cửa ngõ mang dòng chữ AD1930, chiếc máy hát kiểu cũ với chiếc loa to như hoa bìm bịp, những chiếc đĩa than màu đen, tranh lịch biểu hình đầu mỹ nhân, những chiếc lọ thủy tinh đựng dầu dưỡng tóc, nước soda muối Thượng Hải, bánh quy tròn nhỏ Sallis, tất cả những thứ này đều lay động sợi tơ tình của người Thượng Hải. Thậm chí ngay cả quảng cáo của đài phát thanh âm nhạc hữu tuyến Thượng Hải cũng được làm theo phong cách những năm ba thập niên, ở giữa là bức ảnh tô màu của Chu Tuyền, bên dưới viết "Phát sóng suốt ngày ca khúc thịnh hành hiện đại, trưng bày toàn diện thời trang đô thị", chỉ có điều là chữ giản thể. Người Thượng Hải cũng bắt đầu mơ mộng giống như người Bắc Kinh, hơn nữa còn là "giấc mộng uyên ương lặp lại". Nhưng tôi hoàn toàn không nhìn thấy có chút chất thơ nào trong đây, không giống như Bắc Kinh cứ hoài niệm là lại dào dạt chất thơ. Thượng Hải có bao nhiêu cái cũ để hoài niệm, cái có thể hoài niệm lại là cái gì? Thậm chí ngay cả phong độ quý ông và tác phong thục nữ của họ, cũng chỉ là thành công chớp nhoáng trong vỏn vẹn hơn một trăm năm ngắn ngủi. Điều này khiến cho nội lực không đủ, tầm mắt không cao. Thế nên tôi mới nói Thượng Hải có phong thái mà không có cảnh giới, có giáo dưỡng mà không có nền tảng. Dù sao thì Thượng Hải cũng chỉ có lịch sử hơn một trăm năm, sao có thể sánh được với năm tháng lâu dài của Bắc Kinh!

Nhưng, tôi lại không cho rằng người Bắc Kinh có lý do để coi thường người Thượng Hải.

Mối quan hệ giữa người Bắc Kinh và người Thượng Hải có chút vi tế. Người Thượng Hải có cảm giác về bản thân rất tốt. Họ hầu như coi thường tất cả những người ngoài tỉnh, nhưng chỉ riêng là không dám xem thường người Bắc Kinh. Còn người Bắc Kinh thì tương đối độ lượng. Họ không đặc biệt coi thường người ngoài tỉnh, nhưng lại cứ nhắm vào người Thượng Hải mà xem thường, đến mức độ mà một người Thượng Hải nhận được đánh giá cao nhất ở Bắc Kinh, lại là "Anh trông không giống người Thượng Hải chút nào". (Hình mười bốn)

Thái độ này của người Bắc Kinh hoàn toàn không có lý lý gì cả.

Phải thừa nhận là người Thượng Hải có khuyết điểm. Nhưng, người Bắc Kinh thì không có sao? Người Bắc Kinh rất hào sảng, nhưng sự hào sảng này thường biến thành bá đạo; người Bắc Kinh rất bình thản, nhưng sự bình thản này có thể biến thành tầm thường; người Bắc Kinh rất phóng khoáng, nhưng sự phóng khoáng này thường trở thành cái cớ cho việc không chịu tiến lên; người Bắc Kinh rất hài hước, nhưng sự hài hước này sơ sẩy một cái là biến thành dẻo miệng lém lỉnh. Người Bắc Kinh cũng không phải là thập toàn thập mỹ. Ví dụ như, bạn hỏi đường ở Bắc Kinh, nếu không gọi trước một tiếng "đại gia", câu trả lời nhận được rất có thể sẽ là: "Tự đi mà tìm lấy nhé, các bác!" Chẳng có chuyện hy sinh vô tư hay nhiệt tình hiếu khách gì đâu.

Thậm chí lễ nghi và sự sảng khoái vốn là niềm tự hào nhất của người Bắc Kinh, cũng có thể biến thành những khuôn sáo giả tạo và làm màu. Một người bạn đã miêu tả cho tôi cảm nhận của anh ấy về người Bắc Kinh thế này: Người Bắc Kinh chẳng phải rất nhiệt tình rất sảng khoái sao? Gặp nhau ba phút, nếu hai bên rất tâm ý, ngay lập tức anh ta sẽ vỗ vai bá cổ với bạn, trở thành "anh em". Nếu bạn đến nhà anh ta, chém gió trò chuyện rôm rả, anh ta sẽ kiên quyết giữ bạn lại ăn cơm. Nếu bạn muốn đi, anh ta sẽ giận dỗi nói: "Anh em đừng đi! Tớ rửa cả xoong cho cậu rồi đây này!" Nhưng nếu bạn thực sự ở lại ăn cơm, thế thì phiền toái rồi: "Ái chà! Anh em ơi, cậu hại chết tớ rồi!" "Cậu chẳng phải đã rửa cả xoong rồi cơ mà?" "Xoong thì rửa rồi, nhưng bột mì còn chưa mua đâu!"

Người Thượng Hải sẽ không làm thế. Người Thượng Hải quả thực không dễ dàng gì kết thân với người khác. Khi tiếp xúc với người lạ, họ thậm chí còn rất lạnh lùng, ít nhất là "kính quỷ thần mà xa lánh". Đằng sau vẻ lịch sự khách khí là sự cảnh giác và xa cách có thể cảm nhận được. Cho nên, muốn trở thành bạn với người Thượng Hải không phải chuyện dễ dàng. Nhưng một khi đã thành bạn bè thì lại cực kỳ đáng tin cậy, thậm chí đáng tin cậy cả đời. Tôi có không ít bạn bè ở Thượng Hải. Bình thường chúng tôi "quên nhau giữa chốn giang hồ", thế nhưng hễ có việc nhờ vả, đều vô cùng đáo để. Những việc họ đã hứa, rất ít khi thất tín. Một người bạn của tôi ở Thượng Hải (nói chính xác là bạn của bạn), vì muốn giúp tôi một việc, đã hẹn gặp tôi ba lần, lần nào cũng đến đúng giờ. Tác phong giữ đúng giờ giấc và chữ tín này, cũng là điều mà đại đa số các ngành nghề và không ít người Thượng Hải đều có. Tôi nghĩ, điều này ít nhiều có liên quan đến truyền thống coi trọng chữ tín và tuân thủ hợp đồng của xã hội thương mại.

Người Thượng Hải thậm chí còn có một sự chính trực mà người ngoài tỉnh bình thường không thể tưởng tượng nổi. Nói chung, người Thượng Hải tương đối nhát gan sợ chuyện, nhưng điều đó không có nghĩa là họ không có tinh thần chính nghĩa. Thực ra, vì người Thượng Hải vô cùng tinh ranh, họ nhìn thấu đúng sai thường rõ ràng hơn người bình thường, chỉ là phần lớn không muốn nói ra mà thôi. Thế nhưng họ sẽ biểu thị thông qua những phương thức khác. Trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa, tôi vì hát đối đầu với đám tay sai của bè lũ chết đảng Lâm Báo mà bị đấu tố. Mỗi lần từ buổi đấu tố về, đều có một người lập tức bưng tới một chậu nước nóng cho tôi rửa mặt. Đây là một thanh niên trí thức Thượng Hải tên là Hứa Kế Trợ. Bình thường, chúng tôi qua lại không nhiều lắm. Hơn nữa, theo lời anh ta sau đó kể lại, trước đó anh ta vốn rất có cái nhìn không đồng tình với tôi. Thế nhưng, vào lúc mà rất nhiều người tránh né tôi như tránh ôn thần, anh ta lại dùng từng chậu nước nóng để gột rửa oan khuất cho tôi, mà anh ta lại vốn là người cẩn ngôn thận trọng không màng chính trị. Hơn hai mươi năm sau, anh ta nói với tôi rằng: "Thực ra năm xưa anh là người chịu nạn thay cho tất cả chúng tôi - những trí thức trí thức." Nói cách khác, sự giúp đỡ của anh ta đối với tôi, hoàn toàn không xuất phát từ ân oán cá nhân, mà xuất phát từ tinh thần chính nghĩa. Cách làm của một trí thức trí thức Thượng Hải khác là Vương Diễn Trung lại là: Nhân lúc "quần chúng cách mạng" đi xem phim nhận giáo dục (đám ngưu quỷ xà thần không có tư cách này) thì lén lút lẻn vào phòng tôi để thông báo một số tình báo cơ mật, bao gồm cả tài liệu trung ương và tin đồn vỉa hè.

Ai bảo người Thượng Hải không biết "thấy chuyện bất bình, rút dao tương trợ"? Chỉ là phương thức khác nhau mà thôi.

Trên thực tế, người Thượng Hải có rất nhiều ưu điểm giống với người Bắc Kinh. Ví dụ như, chất lượng tốt, gu thẩm mỹ cao, có văn hóa, có giáo dưỡng,... Thượng Hải và Bắc Kinh dù sao cũng là hai thành phố lớn nhất Trung Quốc, hơn nữa lại là nơi tập trung của những nhân vật tinh hoa, không thể nào không vượt trội hơn người. Huống chi, người Thượng Hải còn có rất nhiều ưu điểm mà người Bắc Kinh không có, ví dụ như sự tiết kiệm, chăm chỉ, giữ chữ tín, đúng giờ, coi trọng hiệu quả, có tinh thần kính nghiệp, quan niệm khế ước và đạo đức nghề nghiệp,... Hơn nữa, người Thượng Hải mặc dù mang tiếng xấu "coi thường người ngoài tỉnh", nhưng ít nhất cũng sẽ không coi thường người Bắc Kinh. Cho nên, việc người Bắc Kinh coi thường người Thượng Hải vốn dĩ không có lý.

So sánh ưu nhược điểm của người Bắc Kinh và người Thượng Hải, sẽ là một đề tài thú vị.

Đáng quý nhất ở người Bắc Kinh, chính là tinh thần quý tộc của họ. "Tinh thần quý tộc" là gì? Chiếu theo lời của Trần Độc Tú trong bài viết "Kính cáo thanh niên": "Có lòng độc lập mà dũng cảm thì gọi là đạo đức quý tộc". Hiển nhiên, cái gọi là "tinh thần quý tộc", chỉ một lý tưởng nhân cách cao cả, khí chất tinh thần cao quý và gu thẩm mỹ tao nhã. Trong đó, nhân cách lại là quan trọng nhất. Cho nên, tinh thần quý tộc kỳ thực không liên quan gì đến gia thế và dòng dõi, cũng chẳng liên quan gì đến thân phận và địa vị. Ví dụ như Tào Phán đứng ra trong thời khắc nguy nan, dẫu không có quan hàm tước vị, nhưng lại có tinh thần quý tộc; còn Lưu Thiện kẻ "vui quá quên đường về" trong trại tù binh, tuy là dòng dõi hoàng tộc, lại chẳng có duyên nợ gì với tinh thần quý tộc.

Thế nhưng, tinh thần quý tộc đã mang cái tên "quý tộc", thì cũng không phải dễ dàng gì mà bồi dưỡng nên được. Nó phần lớn được hun đúc trong môi trường văn hóa giáo dục ưu thế. Cho nên, nó hầu như không thể sản sinh ở nông thôn, mà cơ bản chỉ là đối trọng của văn hóa đô thị, văn hóa thượng tầng và văn hóa tinh hoa. Bắc Kinh là thành phố lớn nhất và cao quý nhất của Trung Quốc, Bắc Kinh đương nhiên sẽ có tinh thần quý tộc.

Thực tế, giống như sự nhã nhặn là bầu không khí của Thượng Hải, tinh thần quý tộc có thể nói là linh hồn của Bắc Kinh. Chính nhờ có tinh thần này mà Bắc Kinh mới trở thành thành phố hào sảng nhất Trung Quốc. Bắc Kinh từ trước đến nay vốn là một thành phố dám tư duy độc lập đồng thời cũng dám phát biểu những tư duy đó. Chính vì thế, nó mới trở thành chồi nguồn của Phong trào Ngũ Tứ và phong trào Tân văn hóa Trung Quốc, mới có nhiều thanh niên nhiệt huyết đến vậy hy sinh vì chân lý ở Quảng trường Thiên An Môn. Ngay cả cái gọi là "người Bắc Kinh chuyện gì cũng dám nói", cũng hàm chứa tinh thần này ở trong đó. Nó thậm chí khiến cho cái miệng lưỡi ba hoa của người Bắc Kinh bớt đi phần đáng ghét, trái lại đôi khi còn có thêm mấy phần đáng yêu.

Tương tự như vậy, chính tinh thần này đã khiến cho Bắc Kinh dẫu có sự thô tục thô bỉ nhưng vẫn không đến nỗi chìm luân. Bắc Kinh không thiếu sự thô tục thô bỉ (ví dụ như những tiếng chửi thề kiểu như "mẹ kiếp", "đồ ngốc", "đồ dở hơi"). Nó thường biểu hiện ra bằng một thói lưu manh đặc hữu của Bắc Kinh, mà tôi sẽ còn bàn đến ở phần sau. Hơn nữa, giống như khoa học kỹ thuật, văn học nghệ thuật của Bắc Kinh thuộc hàng đỉnh cao, thói lưu manh của Bắc Kinh cũng thuộc hàng đỉnh cao. Nếu muốn so kè với người Bắc Kinh xem ai lưu manh hơn, tin rằng chẳng ai địch nổi. Thế nhưng, Bắc Kinh lại không vì thế mà biến thành một "thành phố lưu manh". Bởi vì tinh thần quý tộc chính là linh hồn của Bắc Kinh. Cho nên người Bắc Kinh dẫu có lưu manh đi nữa, thì cũng lưu manh rất ngầu, lưu manh rất có phái, lưu manh rất tếu táo, lưu manh rất mang tính nghệ thuật, thậm chí dứt khoát biến cái lưu manh thành tác phẩm nghệ thuật.

Không nghi ngờ gì nữa, tinh thần quý tộc không phải một sớm một chiều mà có thể sản sinh. Nó cần sự bồi dưỡng, tích lũy và hun đúc lâu dài. Đặc biệt là việc bồi dưỡng và hình thành gu thẩm mỹ, càng không phải công việc trong một sớm một chiều. Nó cũng cần nền tảng văn hóa vững chắc và tư bản tinh thần hùng hậu, bằng không thì chỉ sản sinh ra "quý tộc giả hiệu", giống như những gã sĩ phu "thiếu máu" ở Thượng Hải mà thôi. Bắc Kinh vốn dĩ có đầy đủ điều kiện như vậy. Đây cũng chính là chỗ mà người Bắc Kinh tự cho rằng mình có tư cách coi thường người Thượng Hải. Người Bắc Kinh nhìn Thượng Hải, quả thực có hương vị của người Anh nhìn nước Mỹ, cũng có hương vị của công tử nhà thế phiệt nhìn kẻ phất lên nhờ thời (người Thượng Hải hiện nay thì dùng cùng một thái độ và ánh mắt đó để nhìn Thâm Quyến). Dù sao đi nữa, Thượng Hải tuy không phải là "vùng đất chết văn hóa", nhưng nếu xét về lịch sử lâu đời tích tụ thâm hậu, thì tuyệt đối không dám mong sánh kịp Bắc Kinh.

Tuy nhiên, tinh thần quý tộc thì lấy làm khả thủ, chứ tác phong quý tộc thì lại không khả thủ, đặc biệt là trong thời đại ngày nay. Kể cả một số khí chất sĩ phu trên người các học giả Bắc Kinh, cũng không hoàn toàn khả thủ. Cái khả thủ là tinh thần nhân cách của họ, cái không khả thủ là thái độ thực tế của họ. Một mặt, khí chất sĩ phu này rốt cuộc vẫn không thoát khỏi mùi vị của văn hóa nửa nông thôn và tàn dư di lão di thiếu. Tạp chí của một học giả Bắc Kinh nọ có mùi vị rất nặng về điều này. Truyền thống đương nhiên là vô cùng quý giá, thơ điền viên cũng rất đẹp, nhưng đừng quên rằng chúng rốt cuộc vẫn có mối lương duyên không thể tách rời với "xã hội phong kiến". Mặt khác, giống như sẽ được bàn tới ở phần sau, Bắc Kinh hiện nay cũng ít có tình điệu tựa như thơ điền viên, giới học thuật Bắc Kinh hiện tại cũng vô cùng nôn nóng nít nác. Do một số người đặc biệt nôn nóng nít nác đứng ra đề xướng khí chất sĩ phu, thế nên không khỏi khiến người ta hoài nghi bên trong có "mập mờ" gì không. Ít nhất, giống như một số kiến trúc ở Bắc Kinh mang lại cho người ta cảm giác mặc âu phục đội mũ quả dưa, tác phong quý tộc và khí chất sĩ phu của một số người Bắc Kinh, cũng khiến người ta cảm thấy giống như Khổng Ất Kỷ không chịu cởi chiếc áo dài ra. Nếu chiếc áo dài ấy rốt cuộc chỉ để che đi cái "đuôi"① của mình, thì lại càng không dám khen ngợi.

① Cái đuôi, điển tích từ bài viết "Tục bàn 'phái Hải'" của tiên sinh Tào Tụ Nhân: "Biết là không thể che giấu được nữa, bèn lôi hẳn cái đuôi ra ngoài, đây là 'phái Hải'; ve vẩy né tránh, còn muốn kéo dài chiếc áo ngoài ra để che đậy cái đuôi lại, đây là 'phái Kinh'."

Điều này chưa chắc đã là lo hão. Thực tế, "phúc trạch của người quân tử, năm đời là dứt". Không có quý tộc mãi mãi, cũng chẳng có thứ gì vĩnh hằng bất biến. Từ Trang Tử đến A Q, đôi khi cũng chỉ cách nhau có một bước chân. Thực tế, không ít người Bắc Kinh mang nặng "tinh thần A Q". Ví dụ như "đánh phồng má giả làm người béo", chính là ngón nghề sở trường của họ. Phía trước đã nói rất nhiều lần, bệnh của người Bắc Kinh, chính là sự hư ảo, thích làm dáng, chưng diện, làm sang và khoác lác. Ngay cả lễ nghĩa mà họ coi trọng nhất, cũng toát lên một luồng khí hư vô. Cái gọi là "lừa đổ khung không đổ", rất có thể là lừa đã chết rồi, mà chỉ còn lại cái khung; tinh thần quý tộc không còn nữa, chỉ còn lại cái vỏ ngoài, hơn nữa lại còn được bọc bằng giấy nilon. Không nghi ngờ gì nữa, hai mặt đối lập mâu thuẫn, luôn luôn sẽ chuyển hóa lẫn nhau. Sự cao cả sẽ biến thành trò hề, sự dũng cảm sẽ biến thành thô lỗ, sự khôn khéo sẽ biến thành lém lỉnh, sự độ lượng sẽ biến thành cẩu thả, tinh thần quý tộc cũng sẽ biến thành tác phong lưu manh, đây là điều mà người Bắc Kinh cần phải cảnh giác.

Trái ngược với Bắc Kinh, điều quý giá nhất ở người Thượng Hải không phải là phong độ quý ông, mà là tinh thần lý trí. Mặc dù người Thượng Hải rất coi trọng phong độ quý ông của họ, nhưng phong độ này ít nhiều có chút không rõ nguồn gốc. Cho dù không phải là hàng giả hàng kém chất lượng, thì ít nhất cũng là thành công chớp nhoáng, cho nên có chút bồng bềnh, hoàn toàn không thực tế bằng tinh thần lý trí của họ.

Tinh thần lý trí ở Thượng Hải cũng xuất hiện ở khắp mọi nơi. Lấy việc đi xe buýt làm ví dụ. Cách làm của Bắc Kinh là ào ạt xông lên, rồi nhân viên bán vé lớn tiếng hét ở trên xe rằng: "Hành khách nào nhường chỗ ngồi cho đại gia này với nào! Đồng chí ạ, làm một việc tốt không khó, chỉ cần đứng lên là được!" Có tác dụng hay không hoàn toàn dựa vào tự giác. Còn cách làm của Thượng Hải là thiết lập "đội ngồi" và "đội đứng" ở trạm khởi hành, mời công nhân nghỉ hưu làm đội viên tuần tra, ai ngồi ai đứng, hoàn toàn dựa vào việc ai đến trước được phục vụ trước, đối xử công bằng như nhau, mọi người bình đẳng, những người khuyết tật và người cao tuổi cá biệt cần được chăm sóc trọng điểm thì được sắp xếp ngồi ở phía trước của "đội ngồi". Hiển nhiên, cách làm của Bắc Kinh dựa vào đạo đức, cách làm của Thượng Hải dựa vào khoa học. Cách trước dựa trên tình người lễ nghĩa, cách sau dựa trên tinh thần lý trí.

Lại ví dụ như việc đèo người bằng xe đạp, đây vốn dĩ là hành vi vi phạm luật giao thông. Nhưng nếu lúc đi làm không cho đèo con cái, thì cả con cái và bản thân đều sẽ bị muộn giờ, cho nên đành phải châm chước linh động. Cách làm của Bắc Kinh là nhắm một mắt mở một mắt, cách làm của Thành Đô là lách luật. Luật giao thông chỉ quy định "không được đèo người", chứ không nói "không được cõng người" phải không nào? Thế thì chúng ta cõng. Người Thành Đô vốn có thói quen cõng con, bây giờ thì để con đứng ở yên sau xe đạp, rồi lấy một chiếc dây đai buộc vào người mình. Anh nói là đèo người, tôi nói là cõng. Cách làm của Thượng Hải rõ ràng minh trí hơn nhiều: dứt khoát quy định vào một số thời điểm và một số tuyến đường nào đó thì được phép chở trẻ em trước tuổi đi học. Điều này vừa đảm bảo an toàn giao thông, vừa giải quyết được vấn đề thực tế, không nghi ngờ gì là rất lý trí.

Tinh thần lý trí khiến cho người Thượng Hải khi quản lý các sự vụ công cộng thì có trật tự rõ ràng, đồng thời có thể cố gắng hết sức để đạt được sự công bằng hợp lý. Ví dụ như, hễ có việc phải xếp hàng, người Thượng Hải hoặc là sẽ có người Thượng Hải chủ động đứng ra duy trì trật tự, phát số thứ tự cho từng người theo thứ tự ai đến trước được phục vụ trước, cách vài ba bữa lại điểm danh xác minh, để đảm bảo mỗi người đến trước và xếp hàng nghiêm túc đều được hưởng quyền ưu tiên đáng lẽ phải có, dù là mua cổ phiếu, hay là làm visa, đều như vậy. Điều này thực sự hợp lý hơn việc dùng sức chen lên trước và dựa vào quan hệ đi cửa sau rất nhiều.

Lý trí của người Thượng Hải thế này không nghi ngờ gì chính là một loại "lý trí thực dụng". Nó dựa trên giá trị thực dụng và phục vụ cho sự thực dụng. Điều này khiến cho người Thượng Hải có thể thu được nhiều lợi ích thiết thực hơn. Thế nhưng, nếu đem tất cả mọi sự vụ và quan hệ đều phổ biến hóa thực dụng, thì lý trí cũng sẽ biến thành tính toán. Đây cũng chính là điểm khiến người Thượng Hải vấp phải không ít dị nghị. Cảm giác mà người Thượng Hải mang lại cho người khác, là việc gì cũng bàn chuyện thực dụng, bàn chuyện lợi ích thiết thực, bàn chuyện có kinh tế hay không, kể cả trong việc đối nhân xử thế. Ví dụ như việc kết bạn. Người Bắc Kinh phần lớn nhìn vào cảm giác. Nếu cảm giác tốt, hợp tính hợp nết, thì dù bạn là người thế nào, cũng có thể trở thành "anh em". Còn người Thượng Hải phần lớn sẽ bàn chuyện lợi ích thiết thực, tức là xem việc kết bạn với bạn có hữu dụng hay không. Nếu hữu dụng, thì chơi, thậm chí không tiếc saddle horse (vào sinh ra tử). Nếu không hữu dụng, thì phần lớn sẽ khách khí tiễn bạn cho xong chuyện.

Tuy nhiên, người Bắc Kinh cũng chẳng việc gì phải vì thế mà đặc biệt coi thường người Thượng Hải. Cho dù người Thượng Hải ích kỷ, keo kiệt, thị dân, tính toán, không trượng nghĩa, không thể kết giao (kỳ thực không hoàn toàn là vậy) đi chăng nữa, thì cũng có liên quan gì đến anh đâu? Người Thượng Hải cũng đâu nhất thiết phải kết bạn với anh.

Trên thực tế, thái độ này của người Bắc Kinh đối với người Thượng Hải, theo tôi thấy, dường như chủ yếu dựa trên một quan niệm truyền thống cũ rích. Chiểu theo quan niệm này, con người với con người có sự phân biệt đẳng cấp. Sự phân biệt đẳng cấp này, chính là "sĩ nông công thương". Bắc Kinh là thành phố của sĩ nông, Thượng Hải là thị trấn của công thương, bản thân điều này đã có sự phân biệt cao thấp. Trong tầng lớp sĩ, địa vị cao nhất là quan; trong tầng lớp thương, địa vị thấp nhất là buôn bán. Bắc Kinh quan lại như mây mà Thượng Hải đám tiểu thương thành đống, Bắc Kinh đương nhiên coi thường Thượng Hải. Anh nghĩ xem, làm gì có chuyện quan chức "ưa nhìn" nhân viên cơ chứ? Hơn nữa, nếu Thượng Hải giống như Quảng Châu (một cái "chợ" mang tính thị trường hơn), lặng lẽ trốn ở chốn xa xôi tự chơi một mình, thì cũng đành đi; đằng này Thượng Hải lại cứ trở thành "Đại Thượng Hải", chỗ nào cũng so kè với Bắc Kinh, điều này không thể không khiến trong lòng người Bắc Kinh cảm thấy có chút cấn cá.

Hiểu được điểm này, chúng ta cũng đại khái có thể làm rõ nguồn gốc bá khí của người Bắc Kinh.

Tám, Quan khí và Lưu manh khí

Bá khí của người Bắc Kinh, nói toẹt ra chính là quan khí.

Đọc giả nào có hứng thú, chi bằng đọc thử bài viết "Cãi nhau" của Long Ứng Đài. Bài viết này vốn đăng trên trang "Bút hội" của tờ "Văn Hối báo" ngày 31 tháng 10 năm 1993, ngày 10 tháng 12 cùng năm được tờ "Bắc Kinh vãn báo" đăng lại, hiện được thu trong cuốn "À, đàn ông Thượng Hải" (Nhà xuất bản Học Lâm xuất bản năm 1998). Cuốn sách này tổng cộng có bốn tập, tức là Thượng Hải, Bắc Kinh, Tân Châu, Tư Lộ. "À, đàn ông Thượng Hải" là cốt lõi của tập "Thượng Hải", "May mà tôi không phải người Singapore" là cốt lõi của tập "Tân Châu", mà cốt lõi của tập Bắc Kinh lại chính là "Cãi nhau".

Long Ứng Đài quả thực không thể không cãi nhau.

Chiếu theo lời tự thuật của chính Long Ứng Đài, cô con người vốn nổi tiếng vì "tức giận" này, trước khi lên đường đã liên tục tự nhủ với bản thân rằng "đến Bắc Kinh không được tức giận", bởi vì có ít nhất ba lý do bảo cô không được tức giận, không nên tức giận và không cần thiết phải tức giận. Đáng tiếc, "cây muốn lặng mà gió chẳng dừng". Vừa đến Bắc Kinh, người Bắc Kinh đã cho cô một đòn phủ đầu, khiến cô không thể không đứng lên nghênh chiến. "Này!" một giọng nói sắc lẹm cao vút lên, "Chính là cô!" Lúc này dòng người đang chen chúc qua cửa kiểm dịch, nhân viên công vụ ngồi ở cửa khẩu, một người phụ nữ trung niên mặc đồng phục, ngón tay chĩa thẳng qua đám người hướng về phía Long Ứng Đài: "Qua đây qua đây, cô mau qua đây cho tôi!" Dắt tay con, Long Ứng Đài ngoan ngoãn chen qua, chỉ cảm thấy âm điệu và khí thế khi người phụ nữ đó nói chuyện, giống như một cây roi quất tứa máu.

"Vừa đặt chân lên mảnh đất Bắc Kinh đã thế này rồi", Long Ứng Đài nghĩ.

"Giấy tờ!" Người phụ nữ không lãng phí thêm một chữ nào.

Long Ứng Đài đưa giấy tờ ra, người phụ nữ đó lập tức giống như quả bóng xì hơi, xẹp xuống. Thế nhưng, con trai của Long Ứng Đài, An An hơn bảy tuổi, mặt đã cắt không còn giọt máu.

Trận cãi nhau này may mà không bùng nổ, nhưng sau đó, Long Ứng Đài rốt cuộc cũng nhịn hết nổi.

Vấn đề là, người phụ nữ ở cửa kiểm dịch kia, tại sao cứ phải gây khó dễ cho Long Ứng Đài? Chẳng vì gì cả, chỉ vì cô ta là người Trung Quốc, mà cô ta lại đi chuyến bay của hãng hàng không Lufthansa. Thế là, người phụ nữ đó liền nhẹ nhàng lôi cô ta ra từ đám người da trắng...

Là người Trung Quốc thì có thể hung dữ, đây chính là logic của người phụ nữ đó.

Thế thì, tại sao sau đó lại giống như quả bóng xì hơi? Bởi vì Long Ứng Đài tuy là người Trung Quốc, nhưng lại là "đồng bào Đài Loan". Muốn đối xử với "đồng bào Đài Loan" bằng giọng điệu bề trên hách dịch hung thần ác sát, thì phải đợi sau khi hòa bình thống nhất hai bờ eo biển đã. Hiện tại, mượn gan cô ta cũng không dám!

Không khó để hình dung, nếu Long Ứng Đài "có vinh hạnh" là một "đồng bào đại lục", thì đằng sau sẽ phải chịu đựng "sự đón tiếp lễ độ" như thế nào nữa. "Sự đón tiếp lễ độ" kiểu này chúng ta ở Bắc Kinh đã chịu đựng quá nhiều rồi, đến mức có độc giả viết thư cho tờ "Bắc Kinh vãn báo" nói rằng, "cục tức" này của Long Ứng Đài thực sự quá không đáng. Bởi vì những chuyện này chúng ta sớm đã thành quen thuộc, muốn tức cũng tức không nổi. Độc giả này còn nói, thực ra khách hàng vốn không có dã tâm lớn đến thế muốn làm "thượng đế" gì cho cam. "Yêu cầu thấp thì chỉ muốn làm hàng xóm láng giềng, yêu cầu cao hơn một chút thì chỉ muốn làm người quen bạn bè." Nhưng theo tôi thấy, độc giả này quả thực là "mơ mộng hão huyền". Muốn làm hàng xóm láng giềng á? Muốn làm người quen bạn bè á? Cửa bảo không có đâu!

Tại sao lại không có cửa? Bởi vì cô ta là "quan" cơ mà! Hơn nữa lại là "kiểm sát quan". Muốn "quan" làm hàng xóm láng giềng người quen bạn bè với anh, trừ phi anh cũng là quan. Có lẽ sẽ có người nói, người phụ nữ kia thực ra cũng chẳng tính là quan gì ghê gớm. Đúng là chẳng tính là quan gì ghê gớm, nhưng cô ta có quyền phải không nào? Có quyền là được! Cô ta đã có quyền quyết định anh được thông quan hay không thông quan, đi qua hay dừng lại, thế thì cô ta có tư cách lên mặt giở oai trước mặt anh. Chưa từng nghe câu "không sợ quan, chỉ sợ quản" sao? Quản, đôi khi còn lợi hại hơn cả "quan". Cho nên, cho dù là quan thật sự (ví dụ như quan địa phương) tới, cô ta cũng sẽ đối xử như vậy. Trừ phi quan lớn đến mức có thể ngồi chuyên cơ, hoặc có thể đi lối đi đặc biệt, bằng không, cho dù anh có chức vụ quan hàm cấp huyện đoàn, cấp ty cục đi chăng nữa, thì vẫn cứ phải nghe cô ta quát tháo: "Này! Chính là anh! Anh mau qua đây cho tôi!" Chỉ có đối với "đồng bào Đài Loan" là cô ta không có cách nào. Bởi vì cái chức "quan" này của cô ta, tạm thời vẫn chưa quản được lên đầu "đồng bào Đài Loan". Người phụ nữ đó xui xẻo ở chỗ cô ta "không may" đụng phải một vị "đồng bào Đài Loan", chẳng những ngay lập tức không oai phong nổi nữa, mà vị đồng bào đó còn có quyền công khai những gì mình vừa trải qua. Phen này, cô ta đúng là "tự gác đá đập chân mình".

Có lẽ vẫn sẽ có người hỏi: Thôi được, cho dù cô ta là quan, cô ta có quyền đi, thì cũng đâu cần phải hung dữ thế chứ? Thế thì anh không hiểu rồi, cái loại "Tịch Mã Ôn" như cô ta ấy, không hung dữ, thì làm sao thể hiện bản thân là nhân vật tầm cỡ được? Bằng không, sao lại gọi là "coi lông gà làm lệnh tiễn"?

Thế thì, nhân viên bán hàng, nhân viên phục vụ ở Bắc Kinh cũng là quan sao? Đương nhiên không phải. Nhưng họ là nhân viên bán hàng, nhân viên phục vụ "của Bắc Kinh". Chẳng những là "quan thương", mà cái chữ "quan" đó lại còn là "kinh quan". Có câu nói thế này: "Người Quảng Đông nhìn người ngoài tỉnh, đều là người phương Bắc; người Thượng Hải nhìn người ngoài tỉnh, đều là người nhà quê; người Bắc Kinh nhìn người ngoài tỉnh, đều là cấp dưới, đều là người tiểu địa phương." Đây gọi là "Hòa thượng Trường An tướng Đồng Quan". Người Bắc Kinh đứng trước người ngoài tỉnh đều là quan, hơn nữa còn "thấy quan cao hơn ba cấp". (Hình mười lăm)

Quan khí lan tràn ra chốn thị dã, thì biến thành lưu manh khí.

Quan khí là gì? Nói cho cùng, quan khí chính là khí chất kiêu ngạo hư vô. Kiêu, bởi vì là quan, cao hơn người khác một bậc; hư, thì phần lớn là do nội lực không đủ. Tại sao nội lực không đủ? Bởi vì mấy vị quan tự trong lòng cũng biết rõ, quan hay dân, thì cũng đều là con người, đều phải ăn cơm mặc quần áo ị đái. Nếu không có chiếc mũ ô sa trên đầu này, anh ta cũng chẳng khác gì dân chúng bình thường. Cho nên, để thể hiện bản thân cao hơn người khác một bậc, bắt buộc phải làm dáng. Ví dụ như, khi ra ngoài phải có chiêng trống dẹp đường dọn chỗ, giơ tấm biển "nghiêm túc hồi tỵ" v.v..

Lưu manh khí cũng vậy, cũng là khí chất kiêu ngạo hư vô, chỉ có điều kiêu thì không đủ mà hư thì thừa mứa. Bởi vì kẻ lưu manh càng không có tư cách kiêu ngạo với người khác hơn cả quan chức. Nhưng vì sĩ diện, lại không thể không kiêu. Kết quả là, việc làm dáng liền biến thành giở trò lưu manh.

Thực tế, giống như thời đại của Tọa Sơn Điêu "quân phi một nhà", thành phố Bắc Kinh thời phong kiến cũng "quan lưu manh không phân biệt". Trong triều đình vốn dĩ có "Vi Tiểu Bảo", chốn thị dã cũng không thiếu "Cao Hành Nội" (Cao Nha Nội). "Cao Nha Nội" dựa thế hiếp người, dựa vào là quan uy, bày ra là quan phổ; còn "Vi Tiểu Bảo" quan vận hanh thông, thì chẳng qua vì dẻo miệng cộng thêm mặt dày mày mạnh. Quan trường xã hội phong kiến vốn là nơi dơ bẩn tối tăm nhất, từ trước đến nay không thiếu bệnh khí, chỉ có điều phần lớn đều được che đậy mà thôi. Một khi đã rơi vào cảnh dân thường, không cần phải che đậy nữa, thì cái lưu manh khí đó liền phơi bày hoàn toàn không sót gì.

Cho nên, trong số "quan thương" ở Bắc Kinh, kẻ có thái độ tồi tệ thì "bá đạo", còn trong số "tư thương", kẻ có thái độ tồi tệ thì "lưu manh". Ví dụ như những gì Long Ứng Đài trải nghiệm trong địa phận của "quan thương" (sân bay thủ đô) chính là sự bá đạo, còn trong địa phận của "tư thương" (chợ Nhật Đàn) trải nghiệm chính là sự lưu manh. Mặc dù biểu hiện khác nhau, nhưng bản chất lại giống nhau, tức là đều ngang ngược vô lý. Hơn nữa, nội dung tâm lý của sự ngang ngược vô lý này cũng giống nhau, tức là đều do việc đứng ở trung tâm quyền lực mà sản sinh ra sự khinh bỉ đối với người khác (đặc biệt là người ngoài tỉnh): Mày là thá gì? Mày có cái gì mà ghê gớm? Tao cứ không thèm để mày vào mắt đấy, mày làm gì được tao nào? Nếu mày không làm gì được tao, sự khinh bỉ này sẽ trực tiếp biểu hiện thành sự bá đạo; nếu mày thực sự làm gì được tao, sự khinh bỉ này sẽ chuyển hóa thành sự ăn vạ lật lọng. Đừng tưởng rằng ăn vạ là chịu thua. Tâm lý tầng sâu của nó vẫn là không thèm để mày vào mắt: Tao còn chẳng thèm để bản thân vào mắt nữa là, mày thì tính là thứ cỏ rác gì?

Đây thực ra lại là loại virus quan trường xã hội phong kiến. Đấu tranh quan trường xã hội phong kiến, từ trước đến nay vẫn luôn là "đánh thắng được thì đánh, đánh không thắng thì ăn vạ". Sự chịu thua phục nhãn trên bề mặt, là để đông sơn tái khởi, cuộn mình quay lại, trả thù rửa hận. Còn "giáo dục nô hóa" lâu năm, thì đã nuôi dưỡng nên tâm lý biến thái không lấy việc tự giày vò bản thân (ví dụ như tự xưng là nô tài tự tát vào mặt mình) làm điều sỉ nhục. Cho nên, bên trong thành phố Bắc Kinh chẳng những có bầu không khí chính trực lẫm liệt tận trung báo quốc, khí phách hiệp khách Yên Triệu hào sảng phó nạn, tâm tình chí sĩ lo nước lo dân, phong phạm đại gia ung dung hoa quý, khí độ quý tộc bình thản điềm đạm, phong tục dân gian kinh đô ôn nhu đôn hậu, mà còn có cả quan khí kiêu ngạo hư vô và lưu manh khí đê tiện tục tằn. Thực tế, chỉ có những nơi xa rời thành phố mới có đạo đức thuần phác, nhưng lại không có khí độ ung dung và tầm mắt khoáng đạt.

Đương nhiên, lưu manh khí phần nhiều là một loại thị dân khí. Bởi vì tiểu dân thị dân không quyền không thế, chẳng có bao nhiêu vốn liếng để kháng cự với người khác, cũng không có bao nhiêu năng lực để bảo vệ bản thân. Để mưu cầu gia đình bình an, cũng để tìm kiếm sự cân bằng tâm lý, họ không thể không học cách thế sự tròn vo và thảo mai, thậm chí học cả cách tổn thương người khác và ăn vạ. Thường dân Bắc Kinh hiểu rõ đạo đức "thà chống cứng không bằng mài mềm" hơn bất cứ ai, cũng hiểu sâu sắc rằng mặt dày mày mạnh đôi khi còn hữu dụng hơn cả lời lẽ chính nghĩa. Lâu dần, sự bất đắc dĩ biến thành vô lại, sự tròn vo biến thành dầu dề. Đồng thời, sự thô khoác và thô ráp cũng biến thành thô lỗ và thô tục. Cộng thêm cái tài ăn nói của người Bắc Kinh, đã cấu thành nên lưu manh khí.

Lưu manh khí vốn dĩ là một loại trạng thái bệnh tật: sự tích tụ của bướu gọi là lưu manh khí. Một khi ở Bắc Kinh, nó lại trở thành một thứ đạo sinh tồn. Cho nên người Bắc Kinh thậm chí còn không kiêng kỵ sự lưu manh. Trẻ con Bắc Kinh nhìn thấy người ta đèo người trên xe đạp ở ban công nhà mình, sẽ cất giọng hát vang rằng: "Xe nhà tự đạp, không cho lừa đực đèo lừa cái." Gặp phải tình huống này, phụ huynh ở Thượng Hải sẽ gọi con về, mắng rằng: "Liên quan quái gì đến mày!" Còn phụ huynh ở Bắc Kinh thì sẽ cười mắng một câu không giấu vẻ thưởng thức: "Đồ ranh con!"

Chính vì thế, lưu manh khí của người Bắc Kinh thậm chí còn có thể "nâng lên" thành nghệ thuật, ví dụ như "văn học lưu manh" từng nổi đình nổi đám chính là một minh chứng. Sự sản sinh của loại văn học này, ngoài những nguyên nhân thời đại không thể kể chi tiết ở đây ra, cũng không phải không liên quan gì đến đặc trưng đô thị của thành phố Bắc Kinh. Cụ thể là: Một, Bắc Kinh vốn dĩ là một thành phố đại nhã đại tục, thứ có tục đến đâu đi nữa, ở đây cũng đều có chỗ dung thân; Hai, sự hào sảng và trầm trọng của Bắc Kinh, khiến cho bất cứ thứ gì cũng đều có được sự thăng hoa ở đây; Ba, người Bắc Kinh vốn dĩ ít nhiều gì cũng có sự thưởng thức đối với lưu manh khí, nếu đã lưu manh mà lại có hương vị lại có nội hàm, thì càng có thể tung hoành ngang dọc. Tiên sinh Dương Hiến Ít có thơ rằng: "Lưu manh gặp thời xưng Vương Đề Sóc (Vương Sóc), lãng tử quay đầu cười Phạm Tăng." Mặc dù chúng ta đánh giá hai người này như thế nào đi nữa (cuốn sách này không có ý định khen chê), thì cũng có thể khẳng định rằng họ chỉ có thể xuất hiện ở Bắc Kinh.

Nếu như nói, quan khí ở triều đình còn lưu manh khí ở chốn dân gian, thế thì, vừa có quan khí lại vừa có lưu manh khí, chính là nằm ở giữa triều đình và dân gian.

Nơi chốn đứng giữa triều đình và dân gian này, chính là giới học thuật.

Giới học thuật Bắc Kinh không nghi ngờ gì là xuất sắc nhất toàn Trung Quốc. Bắc Kinh có Viện Khoa học Quốc gia và Viện Khoa học Xã hội, có các cơ sở giáo dục đại học tốt nhất toàn quốc, nơi đó nhân tài lớp lớp xuất hiện, đại thụ tụ tập; có Thư viện Quốc gia và Bảo tàng, nơi đó tàng thư phong phú, tích lũy thâm hậu; có Nhà xuất bản Quốc gia, Đài Truyền hình Quốc gia và tạp chí học thuật uy tín nhất, có thể cung cấp mảnh đất tuyệt vời nhất cho việc công bố các thành quả học thuật; huống chi Bắc Kinh lại ở vị thế trung ương, đứng trên cao nhìn xuống, tứ thông bát đạt, tin tức nhạy bén, phát biểu có uy quyền, luôn luôn có thể chiếm thế tiên phong của gió, đứng đầu toàn quốc. Giới học thuật Bắc Kinh, không thể không xuất sắc. Thực tế, thành quả học thuật uy tín nhất Trung Quốc xuất phát từ Bắc Kinh, nhân tài học thuật kiệt xuất nhất Trung Quốc xuất phát từ Bắc Kinh, truyền thống học thuật được toàn quốc coi là khuôn mẫu kể từ sau phong trào "Ngũ Tứ" cũng xuất phát từ Bắc Kinh.

Thế nhưng, giới học thuật Bắc Kinh không phải là chốn đào nguyên ngoài đời thực. Nó cũng không tránh khỏi thói đời mà vương vấn quan khí và lưu manh khí.

Tiên sinh Lỗ Tấn từng nói: "Văn nhân ở Bắc Kinh thì gần quan, ở Thượng Hải thì gần thương, gần quan là để quan lấy được tên tuổi, gần thương là để thương thu được lợi lộc, mà bản thân cũng nhờ đó mà kiếm miếng cơm qua ngày." ("Phái Kinh" với "phái Hải") Cho nên, giới học thuật Bắc Kinh từ trước đến nay vẫn luôn có truyền thống "gần quan" thậm chí là "tiến quan", mà nay lại càng thịnh hành hơn. Nếu nói, trước kia giới học thuật Bắc Kinh vẫn còn "bậc cao sĩ", thì hiện nay lại có rất nhiều "kẻ u mê làm quan". Biểu hiện thứ nhất, chính là đặc biệt nhiệt tình thao túng các loại hội học hội hiệp. Vì giao lưu học thuật mà thành lập học hội, triển khai thảo luận, từ trước đến nay vẫn luôn là việc cần thiết. Đáng tiếc, tâm tư của không ít người, lại là "ý của Trương Tam không phải ở chén rượu"; cách làm của họ cũng là "Hạng Trang múa kiếm, ý ở Hàng Mục". "Hàng Mục" là gì? Chính là cái "chức quan nửa vời" như chủ tịch hội trưởng trong hội hiệp chứ gì nữa. Sư phụ quá cố của tôi - giáo sư Ngô Lâm Bá từng tổng kết khái quát bốn nhiệm vụ của các loại hội thảo học thuật, gọi là "phong quan, biện sanh (làm tạp chí), hội xàn (liên hoan ăn uống), phàn sơn (leo núi)", thế nên nó thường biến thành một loại hoạt động cung cấp sân khấu cho số ít người leo lên cành quế, cung cấp cơ hội du lịch bằng tiền công quỹ cho số đông người. Cho nên, hễ đến thời điểm thay đổi nhiệm kỳ của học hội, là bạn luôn có thể nghe thấy một số âm thanh nhao nhao, nhìn thấy một số bóng dáng nhấp nhô nhảy nhót, mà những âm thanh và bóng dáng này, lại phần nhiều mang đậm hương vị Bắc Kinh. Đương nhiên, bảo rằng chỉ có học giả Bắc Kinh mới có niệm tưởng này, là oan cho họ; bảo rằng học giả Bắc Kinh chỉ có mỗi niệm tưởng này, cũng là oan cho họ. Mục tiêu của họ, có lẽ không phải là chiếc ghế lý sự cỏn con kia, mà là "địa vị thủ lĩnh của giới học thuật hoặc tấm thảm đỏ của Đại hội đường Nhân dân" (Lăng Vũ: "Nói từ sự tranh chấp giữa 'phái Kinh' và 'phái Hải'").

Tôi vô cùng tán thành việc học giả nhà khoa học tham chính nghị chính, thậm chí hoàn toàn không phản đối "học mà ưu thì làm quan". Quan thì lúc nào cũng phải có người làm. Làm quan chẳng có gì là mất mặt cả, giống như làm thợ, làm ruộng, dạy học, buôn bán chẳng có gì là mất mặt vậy. Thế nhưng, "buôn bán thì bàn chuyện buôn bán, làm quan thì bàn chuyện làm quan", đã làm học thuật thì nên bàn chuyện học thuật, không thể ăn trong bát mà lại tơ tưởng đến nồi trong bếp, càng không thể làm học giả mà lại tơ tưởng đến việc bày đặt quan phổ tận hưởng cơn nghiện làm quan. Thế nhưng giới học thuật Bắc Kinh lại thực sự có những kẻ như vậy, tôi đã từng tận mắt chứng kiến. Năm 1997, tôi vô tình bắt gặp một buổi thảo luận tác phẩm do dân gian tổ chức tại một hiệu sách tư nhân ở quận Hải Điến, Bắc Kinh. Hoạt động dân gian, lại được tổ chức ở hiệu sách tư nhân, hẳn là phải mang đậm "dân khí" lắm chứ nhỉ? Thế nhưng không, quan khí đậm đặc. Một khoảng đất bé bằng bàn tay, vậy mà lại bố trí ra bốn khu vực là chủ tịch, khách mời, người tham dự, người nghe ngồi ngoài. Trên bàn chủ tịch, theo lệ hội họp chính thức, bày những tấm biển viết tên tuổi, mấy vị thủ lĩnh văn đàn, đại thụ học giới, danh lưu xã hội cứ như đang lên đàn làm phép vậy, tuân thủ nghiêm ngặt theo trật tự tả chiêu hữu mục để ngồi đúng chỗ của mình, một kẻ mang chức danh đại loại như tổng thư ký thì làm ra vẻ long trọng tuyên bố những bức thư chúc mừng lời chúc mừng đậm chất quan liêu. Nói thật lòng, lúc đó tôi thực sự có cảm giác khóc không ra nước mắt. Có lẽ, ý ban đầu của ban tổ chức hội nghị là tốt, là để biểu thị sự long trọng của buổi thảo luận và sự tôn trọng đối với mấy nhân vật chóp bu kia, nhưng hiệu quả thực tế lại hoàn toàn ngược lại: Ái chà! Bọn họ vậy mà lại hạ tiện đến mức chạy tới hiệu sách tư nhân để tận hưởng cơn nghiện làm quan, điều này chẳng khác nào việc nhặt đầu mẩu thuốc lá ở trên đường phố để thỏa mãn cơn nghiện thuốc lá cả.

Đương nhiên còn có những kẻ hạ tiện hơn nữa. Ví dụ như bán luận văn cầu quan, giậu đổ bìm leo, kéo bè kết phái, tự khoe khoang tự thổi phồng v.v.. Tóm lại là mưu cầu thăng quan có ngón nghề, làm học thuật thì không có tâm, cho nên chuyên môn đầu cơ trục lợi. Thấy gió chiều nào che chiều ấy, đông ăn cơm nhà họ Tây, sáng Tần chiều Sở. "Mấy ngày trước hãy còn đang đuổi theo mốt thời thượng, cổ súy trào lưu tư tưởng văn học đương đại phương Tây, mấy ngày sau liền biến hóa khôn lường, giương cao ngọn cờ phê phán, ra vẻ như chiến sĩ chân lý phương Đông" (Lăng Vũ: "Nói từ sự tranh chấp giữa 'phái Kinh' và 'phái Hải'"); hoặc chắp vá xào nấu cắt dán để chế ra "đại tác", bị người ta phát hiện ra lỗi nặng thì lại mặt dày mày mạnh sống chết không nhận, còn muốn quay ngược lại cắn ngược một cú. Đây không phải là quan khí, mà là lưu manh khí. Những thói hư tật xấu này, đương nhiên không phải là "bản quyền" riêng của giới học thuật Bắc Kinh, nhưng, có vẻ như ở Bắc Kinh là trầm trọng nhất.

Cái thói hư tật xấu này của giới học thuật Bắc Kinh, nói cho cùng, chính là cái khí nôn nóng nít nác.

Rất nhiều người đều phát hiện ra rằng, người Bắc Kinh hiện nay, đã bớt đi rất nhiều sự nho nhã, mà thêm vào mấy phần thô tục; bớt đi rất nhiều sự bình thản, mà thêm vào mấy phần nôn nóng nít nác. Lấy người "đàn ông béo mặc áo lót" cãi nhau với Long Ứng Đài ra mà nói, người ta bất quá chỉ dùng tiếng phổ thông mang âm điệu Thượng Hải gọi một tiếng "đồng chí", thế mà đã nổi lôi đình, khiêu khích hỏi lại rằng: "Gọi ai đấy? Ai là đồng chí chứ!" Có đáng không cơ chứ?

Nếu nói sự thô tục thường thấy ở chốn thị dã, thế thì sự nôn nóng nít nác lại thường thấy ở giới học thuật. Từ sớm đã có người chỉ ra rằng: Sự nôn nóng nít nác, hay nói cách khác là sự bề ngoài hóa, phù phiếm, nôn nóng, chính là đặc trưng của văn hóa kinh sư những năm 80, 90. Cơn gió nôn nóng nít nác đã làm thay đổi phong khí giới học thuật Bắc Kinh. Một số người nôn nóng muốn thành danh, những bộ sách chuyên khảo dày cộp liên tiếp ra đời, thế nhưng chỉ cần vặn nhẹ một cái, thì cái thứ nước bên trong đó sẽ giống như mở vòi nước máy chảy róc rách tuôn ra ngoài. Một số người nhiệt tình làm "chủ biên", thực chất chẳng qua chỉ đi mời gọi một đám "tay súng", hoặc triệu tập một đám học sinh, "biên tập" (thực chất là chắp vá) những bộ "tùng thư" có "điểm hút khách". Những kẻ khác lại bị đủ loại thứ bay bổng nôn nóng làm cho mê mờ đầu óc, "các chỉ số hình thức hóa như đề tài, vốn đầu tư, lượng chuyên khảo, lượng trích dẫn bay đầy trời, thay thế cho việc theo đuổi mục tiêu học thuật chân chính, cái đầu thực sự quan tâm đến vận mệnh nhân loại, bản chất vũ trụ và chân lý học thuật đã bị phong cách học thuật nôn nóng đè bẹp" (Trịnh Cương: "Phong cách văn hóa Lĩnh Nam").

Tôi không biết hiện nay còn bao nhiêu người tuân thủ nguyên tắc "ghế dài phải ngồi mười năm lạnh, bài viết không viết nửa câu suông", chỉ biết rằng trên sân khấu học thuật Bắc Kinh cứ cách vài ba bữa lại có tuồng hề khai màn, cứ cách vài ba bữa lại có ngôi sao mới trồi lên. Danh từ mới, khái niệm mới, khẩu hiệu mới, chủ trương mới, cách nói mới được chế tạo ra liên tục, rồi nhanh chóng đẩy ra toàn quốc, mà đám học giả gió chiều nào che chiều ấy ở các tỉnh xa xôi hằng đêm mơ tưởng "chạy bộ vào kinh", thì kéo nhau chạy theo sợ không kịp. Nhưng nếu chúng ta đem từng danh từ mới, khái niệm mới, khẩu hiệu mới, chủ trương mới, cách nói mới mà giới học thuật Bắc Kinh trương giương trong những năm gần đây ra suy xét lại từng cái một, thì không khó để nhận ra bên trong đó tuy có giải phóng tư tưởng cập nhật quan niệm, đồng thời cũng không thiếu những kẻ hiếu kỳ quái dị làm nổi bật mình để gây chú ý. Một số danh từ mới, khái niệm mới, khẩu hiệu mới, chủ trương mới, cách nói mới, kỳ thực không nhắc tới cũng chẳng sao, hoàn toàn không gây cản trở gì cho việc đi sâu nghiên cứu học thuật. Thậm chí có thể nói, một số danh từ mới, khái niệm mới, khẩu hiệu mới, chủ trương mới, cách nói mới, căn bản chẳng có mấy nội dung mới mẻ, chẳng qua chỉ biến Triệu Lệ Dung thành "mì cay vị gà", hoặc giống như một học giả Bắc Kinh nào đó dịch Mạnh Tử (Mencius) thành "Môn Tu Sĩ". Ngược lại, có một số danh từ cũ, khái niệm cũ, khẩu hiệu cũ, chủ trương cũ, cách nói cũ, lại rất cần có người tiến hành dọn dẹp chỉnh đốn một phen nghiêm túc, bởi vì chúng hầu như chưa bao giờ thực sự được làm sáng tỏ cả. Nhưng chẳng có ai làm công việc này cả. Bởi vì làm công việc này chẳng thể nổi bật chẳng thể thành danh, cũng chẳng có quan hệ gì với "địa vị thủ lĩnh của giới học thuật hoặc tấm thảm đỏ của Đại hội đường Nhân dân".

Xem ra, giới học thuật Bắc Kinh từ bình thản chuyển sang nôn nóng nít nác, hoàn toàn không phải do thành phố này thay đổi quá nhiều quá lớn quá nhanh gây ra, mà là do quan khí và lưu manh khí vốn dĩ có sẵn của thành phố này đang tung hoành quậy phá. Lấy việc đã được nhắc tới ở phía trước từ chỗ "đuổi theo mốt thời thượng, cổ súy trào lưu tư tưởng văn học đương đại phương Tây" biến thành "giương cao ngọn cờ phê phán, ra vẻ như chiến sĩ chân lý phương Đông" mà nói, tuyệt đối không phải là nhát gan sợ chuyện hay thấy gió chiều nào che chiều ấy, mà là đã nhắm chuẩn một con đường: "Muốn làm quan, giết người phóng hỏa được triều đình chiêu an."

Hiểu được điểm này, chúng ta không khó để lý giải tại sao "phái Kinh mới" lại có vẻ hơi giống "phái Hải cũ" - "Sự đảo ngược giữa văn hóa phái Hải và văn hóa phái Kinh", quả thực là một hiện tượng đáng để nghiên cứu, đồng thời cũng đã thu hút sự chú ý của giới học thuật, ví dụ như bài viết do Cố Hiểu Minh đăng trên tạp chí "Văn hóa Thượng Hải" số 1 năm 1995 chính là lấy chủ đề này. Cái gọi là "đảo ngược", biểu hiện ở giới học thuật, đại khái cũng chính là học giả Bắc Kinh trở nên nôn nóng nít nác, có chút hiếu kỳ quái dị; còn học giả Thượng Hải thì tương đối trầm ổn, tỏ ra làm học thuật nghiêm cẩn. Thế nhưng, theo tôi thấy, điều đó kỳ thực chẳng qua chỉ là một đồng xu lật mặt khác mà thôi. Ẩn chứa sâu trong cốt cách, vẫn là tính cách văn hóa vốn có của hai thành phố này. Giống như lời Dương Đông Bình đã nói, học giả Thượng Hải khi phát biểu nói chuyện tại các buổi hội thảo cực kỳ có chừng mực, "không chỉ vì sự an toàn chính trị, đôi khi còn sợ quan điểm của mình bị người khác đạo văn" ("Gió mùa đô thị"). Điều này hiển nhiên là do sự cẩn trọng vốn có của người Thượng Hải, tức là thói quen của con người trong xã hội thương mại không muốn gây rắc rối phiền phức về mặt chính trị và không muốn tiết lộ bí mật thương mại gây ra. Học giả Bắc Kinh thì ngược lại. Họ đã quen làm trung tâm quen làm đại ca, quen với việc "trên cao hô một tiếng, kẻ hưởng ứng vân tập", "hiệu lệnh vừa phát ra, thiên hạ phục tùng". Cho nên một khi "quần hùng cát cứ, chư hầu lập nghiệp", phong quang không còn, chúng vọng không quy, thì không khỏi cảm thấy mất mát. Mà một số nhân vật mới nổi lại có tâm lý ham danh lợi, nôn nóng muốn "trợt lộ đầu cành", chỉ hứa hẹn "thấy kết quả ngay". Cảm giác mất mát cộng thêm tâm lý ham danh lợi, khiến cho họ không chịu nổi sự cô quạnh, nôn nóng muốn tái thiết lập địa vị trung tâm và địa vị chính thống. Điều này tất yếu phải tạo ra điểm nóng, tạo ra đề tài, tạo ra nhân vật ngôi sao, tạo ra hiệu ứng giật gân, thậm chí không tiếc huy động "thủ đoạn phái Hải" của năm xưa. Cái gọi là "phái Kinh mới giống phái Hải cũ", nguyên nhân chính là ở đây. Thế nhưng, người ở kinh thành thì gần quan nhằm mục đích danh tiếng, người ở bến Thượng Hải thì gần thương nhằm mục đích lợi lộc, "phái Kinh mới" rốt cuộc không thể biến thành "phái Hải cũ". Huống chi, phái Hải cũ ngoại trừ "cạnh tranh thương mại" ra, rốt cuộc vẫn còn có "tài tình danh sĩ", là "tài tình danh sĩ cộng thêm cạnh tranh thương mại", còn phái Kinh mới lại phạm phải "cạnh tranh thương mại" cộng thêm "đầu cơ chính trị", hoàn toàn chẳng có chút tài tình và gu thẩm mỹ nào cả.

Chín, Tôi yêu Bắc Kinh

Nói không ít "lời xấu" của người Bắc Kinh, trông có vẻ như rất không thích Bắc Kinh. Thực ra, tôi yêu Bắc Kinh.

Tôi yêu Bắc Kinh, đây là câu mà rất nhiều người Trung Quốc đều sẽ nói. Thái độ của người Trung Quốc đối với hai thành phố Bắc Kinh và Thượng Hải cũng thật vi tế. Chúng ta sẽ nói "Tôi yêu Bắc Kinh", chứ không hay nói "Tôi yêu Thượng Hải", mà chỉ nói "Tôi thích Thượng Hải". Nói "Tôi yêu Thượng Hải", người nói nghe gượng gạo, người nghe cũng gượng gạo. Nói "Tôi yêu Bắc Kinh", người nói thuận miệng, người nghe cũng lọt tai.

Đương nhiên điều này trước tiên là bởi vì Bắc Kinh là thủ đô của Trung Quốc mới, đồng thời cũng bởi vì Bắc Kinh là cội rễ của người Trung Quốc, là biểu tượng của Trung Quốc và văn hóa Trung Quốc.

Bắc Kinh có lẽ là thành phố có thể đại diện cho văn hóa Trung Quốc nhất. Tây An quá già cỗi, Lạc Dương, Khai Phong, Khúc Phụ, Giang Lăng quá nhỏ bé, Nam Kinh và Hưng Châu (Hàng Châu) luôn khiến người ta liên tưởng đến cảnh sống tạm bợ bên sông Hoài, say sưa trong trụy lạc, huống chi lại nhiều lần bị chiến hỏa tàn phá, nguyên khí đại thương. Chỉ có Bắc Kinh, Bắc Kinh từng là kinh đô đế quốc thời Nguyên Minh Thanh và thủ phủ văn hóa thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, mới tập trung tinh hoa của văn hóa Trung Quốc, đại diện cho Trung Quốc một cách chân thực nhất.

Cho nên, bất kỳ người Trung Quốc nào, đặc biệt là những người có tuổi một chút khi đến Bắc Kinh, đều sẽ có cảm giác được về nhà, không giống như cảm giác xa lạ ở Thượng Hải, cảm giác quái dị ở Quảng Châu, cảm giác không thuộc về mình ở Thâm Quyến. Cảm giác này sẽ khiến bạn nhẫn nhịn thậm chí dung thứ cho thái độ phục vụ rõ ràng kém hơn Thượng Hải, Quảng Châu, Thâm Quyến của các ngành nghề cửa sổ ở Bắc Kinh (có lẽ đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến các ngành nghề này dạy hoài không sửa). Tương tự như vậy, những người từng học tập làm việc ở Bắc Kinh, mặc dù luôn miệng phàn nàn Bắc Kinh gió cát lớn, khí hậu hanh khô, ô nhiễm không khí nghiêm trọng, thái độ phục vụ tồi tệ, trên phố tìm không thấy điện thoại công cộng, đi đâu cũng xa, ra ngoài chỉ dám gọi một chiếc "xe bao diêm" mà mãi vẫn gọi không được (sau này lại càng khó gọi hơn, bởi vì nghe nói "xe bao diêm" của Bắc Kinh đều sắp đổi thành "viên đạn Trung Hoa"); hoặc luôn miệng phàn nàn Bắc Kinh càng ngày càng không giống Bắc Kinh nữa, quán trà, ngõ hẻm, tứ hợp viện cùng với bể cá vàng cây lựu chó béo nha đầu mập trong viện từng cái từng cái đều biến mất, CHINA biến thành "Đập Na" (Demolition), mà mặt tiền đều "khôi phục" lại vẻ ngoài thời xưa Tiền Môn Đại Sách Làn (Đại Sách Lan) đi dạo thế nào cũng thấy gượng gạo, "đồ ăn vặt vị Bắc Kinh" nổi tiếng thiên hạ cũng đều mang "vị công nhân di dân"; thế nhưng hễ họ rời khỏi Bắc Kinh, liền sẽ nhung nhớ Bắc Kinh, đôi khi nỗi nhớ đó thậm chí còn vượt qua cả nỗi nhớ quê hương.

Nói đi cũng phải nói lại, có thành phố nào có thể sánh được với Bắc Kinh cơ chứ? Tây An lịch sử lâu đời, nhưng lại thiếu chút sức sống; Thâm Quyến sinh khí bừng bừng, lại thiếu chút sự tích lũy tích tụ; Thành Đô tích lũy phong phú, lại thiếu chút khí độ; Vũ Hán khí thôn vân mộng, lại thiếu chút hương vị phong phú; Quảng Châu hương vị độc đáo, lại thiếu chút tình điệu; Tô Châu gì gì đó thì có tình điệu, nhưng lại không thành quy mô khí hậu. Huống chi chúng đều không "lớn" bằng Bắc Kinh. Thượng Hải tuy là đại đô thị quốc tế, nhưng lại chẳng có mấy lịch sử, rất khó đại diện cho văn hóa Trung Quốc. Chỉ có ở Bắc Kinh, bạn mới thực sự cảm nhận được sự phi phàm và khí thế bàng bạc của văn hóa Trung Quốc, sự thâm trầm nặng nề và bác đại khoan hồng, đồng thời tìm thấy một cảm giác vừa ở trong thế giới vừa ở trong Trung Quốc, vừa có thể giao lưu với người hiền tiền nhân vừa có thể đối thoại với tương lai. Nếu nói, trong nửa đầu thế kỷ này, không có thành phố nào có thể "an ủi tâm trạng mê mờ mất mát của các trí thức đang ở trong cơn biến động kịch liệt xã hội và văn hóa" hơn Bắc Kinh (Bắc Bình) (Đông Bình: "Gió mùa đô thị"), thế thì, ngày nay, cũng không có thành phố nào có thể khiến người ta cảm nhận được nhịp đập đang rộn ràng và bước tiến đang tiến về phía trước của Trung Quốc mới rõ ràng hơn Bắc Kinh. Hảo trách có nhiều văn nhân đến vậy đều hy vọng đến Bắc Kinh để phát triển bản thân - chỉ có ở Bắc Kinh, họ mới có thể đảm bảo cành lá của mình xum xuê gốc rễ sâu bền.

Quả thực, Bắc Kinh là quê hương tinh thần của trí thức Trung Quốc. Giống như trong tất cả các thành phố, Bắc Kinh giống thủ đô nhất, và các trường đại học ở Bắc Kinh cũng giống đại học nhất. Lấy Thanh Hoa, Bắc Đại làm đại diện, những "Đại học đường" kinh thành được xây dựng trên di tích vương phủ hoặc khu vườn bỏ hoang (như Đại học Trung Quốc ở phủ Vương Trịnh, Đại học Dân quốc ở phủ Vương Thuần, Đại học Hoa Bắc ở phủ Vương Lễ, Đại học Y khoa Hiệp Hòa ở phủ Vương Dụ, Đại học Yên Kinh ở vườn Vương Duệ, còn vườn Thanh Hoa chính là "vườn Tiểu Ngũ gia" của Vương gia Thuần), mang phong cách học thuật thuần khiết nhất, khẩu vị tao nhã nhất và bầu không khí tự do nhất.

Bên trái là mũ đỏ (Trần Độc Tú), bên phải là áo mãng bào vàng (Cố Hồng Minh), truyền thống của Quốc Tử Giám, Hàn Lâm Viện kết hợp một cách kỳ diệu với nền giáo dục kiểu Oxford, Cambridge, Harvard, Yale, từng khiến các trường đại học Bắc Kinh trở thành đại bản doanh của văn hóa tinh hoa, điểm cao tư tưởng học thuật và kho tư tưởng phát triển xã hội, đồng thời cũng khiến Bắc Kinh trở thành nơi có bầu không khí học thuật và tinh thần nhân văn đậm đà nhất.

Mặc dù các trường đại học ở Bắc Kinh đã trải qua nhiều đổi thay, phong thái của bốn vị đại đạo sư Viện Nghiên cứu Quốc học Thanh Hoa cùng đông đảo các bậc đại sư, danh sĩ nay chúng ta không còn cơ hội chiêm ngưỡng, nhưng Bắc Đại thời hiệu trưởng Thái (Nguyên Bồi) vẫn là thần tượng tinh thần trong lòng trí thức Trung Quốc, những tư tưởng mới và phong khí mới lấy khoa học và dân chủ làm khẩu hiệu, được khởi xướng lần đầu tại Bắc Kinh, vẫn là chỗ dựa tinh thần của họ.

Tương tự, mặc dù trong những năm gần đây, vì một số cá nhân (tức cái gọi là "tân Kinh phái"), giới học thuật Bắc Kinh đã có vẻ hơi nôn nóng, nhưng Bắc Kinh vẫn còn rất nhiều kẻ sĩ đọc sách chân chính. Họ dựa vào đồng lương ít ỏi để duy trì cuộc sống nghèo khó, ở nhà tranh vách đất, mặc áo vải, cơm dưa đạm bạc, gia tài bốn bức tường, nhưng lại coi nghiên cứu học thuật là chốn gửi gắm sinh mệnh, kiên trì khí phách kẻ sĩ vô cùng hiếm có, khó tìm và đáng quý, canh gác quê hương tinh thần của chúng ta.

Hiển nhiên, có Bắc Kinh tồn tại, truyền thống học thuật mấy ngàn năm của Trung Quốc sẽ củi tàn lửa cháy mãi không thôi.

Tôi không biết thứ văn phong sách vở này liệu có giống như cái khí chất đại gia trong các ngõ hẻm tứ hợp viện mà ngày càng thưa thớt trong bầu không khí Bắc Kinh hay không, cũng không biết tiếng mộc dược lưu truyền những trang sách quý liệu có giống như câu đồng dao "Em bé nhỏ, ngồi ghế cửa" mà tan biến theo gió.

Nền văn hóa cổ xưa giờ đây tựa như ánh nắng mùa thu ấm áp mà lười biếng rải rác khắp mọi ngóc ngách không mấy nổi bật của kinh thành, mặc cho những người có tâm nhặt nhặt nhạnh nhạnh những mảnh ngọc rơi vàng vãi.

Cuộc sống mới và văn hóa mới đang trồi lên mặt đất với ý xuân ẩm ướt như măng mọc sau mưa, sớm không còn là "cỏ nhìn xa thì có mà lại gần thì không".

Nhưng tôi lại càng say mê mùa thu Bắc Kinh hơn, tôi luôn cho rằng, Bắc Kinh thuộc về mùa thu.

Bắc Kinh là bài thơ của mùa thu, là bài thơ dài lâu, đượm đà, bao la, hùng tráng của mùa thu.

Tiên sinh Uất Đạt Phu từng dùng ngòi bút tuyệt vời của mình để miêu tả bốn mùa ở Bắc Kinh: Mùa đông có gió bắc gào thét ngoài trời và sự ấm áp đáng yêu trong nhà, mùa xuân có "màu xanh như lũ lụt" ở cả trong lẫn ngoài thành, mùa hè có trà đá chè tuyết, tiếng trống người mù và tiếng ve kêu trên liễu dưới bóng giàn nho, trong khi mùa thu lại càng là một "kỳ thư đọc trăm lần không chán".

Đặc biệt là cảm giác cây cỏ rụng rơi, gió vàng tiêu sát ở vùng ngoại ô Bắc Kinh, thực sự có thể khiến người ta cảm động đến cực điểm mà rơi lệ ("Bốn mùa Bắc Kinh").

Quả thực, hoành tráng nhất ở Bắc Kinh là cửa thành, đáng ngắm nhất là mùa thu.

Chỉ vào mùa thu, bạn mới có thể thực sự cảm nhận được cơn gió mạnh mẽ đầy sức sống của đồng bằng Hoa Bắc, vương khí cuồn cuộn dưới chân núi Yên Sơn, sự tiêu sái xa xăm của thành phố cổ văn hóa, sự điềm đạm bình yên của đô thị điền viên.

Tương tự, cũng chỉ ở Bắc Kinh, bạn mới có thể thực sự cảm nhận được sự trưởng thành và viên mãn, sự sảng khoái và trong trẻo, sự tĩnh mịch và thâm trầm, sự lâu dài và ý vị sâu xa, màu sắc rực rỡ và quả ngọt đầy cành của mùa thu, trải nghiệm được cảnh giới "Gió thu tiêu sởi nay vẫn đó, nhân gian đã đổi thay".

"Văn chương Dữ Tín càng già càng thuần thành." Bắc Kinh đã đổi thay nhân gian, hẳn sẽ càng dào dạt chất thơ hơn nữa nhỉ!