Vũ Hán là một thị trấn. Vũ Hán có ba trấn. Tất nhiên điều này không có nghĩa là Vũ Hán là một "thành phố khó nói nhất". Không có thành phố nào là "không thể nói rõ", Vũ Hán lại càng "nói rõ được", chỉ là có chút "khó nói", một chút "khúc nhạc hay khó hát, khó mở miệng" mà thôi. Bởi lẽ thành phố Vũ Hán này quả thực có chút đặc biệt. Hiện tại hầu như có thể khẳng định, năm đó khi Thượng đế tạo ra ba trấn Vũ Hán, nếu không phải là đầu óc choáng váng thì chắc chắn là có ý đồ khác. Bởi vì ngài đã chọn, hay nói đúng hơn là thiết kế cho Vũ Hán một địa hình và vị trí địa lý tốt nhất nhưng đồng thời cũng là tồi tệ nhất Trung Quốc. Kiểu "tốt nhất đồng thời cũng tồi tệ nhất" này có thể khái quát bằng mấy câu như sau: Tả hữu phùng nguyên (gặp được nguồn lợi từ cả hai phía), phúc bối thụ địch (địch ở cả trước bụng và sau lưng), diệc nam diệc bắc (vừa là nam vừa là bắc), bất tam bất tứ (không ra thể thống gì). Một kiểu địa hình và vị trí địa lý "tốt nhất đồng thời cũng tồi tệ nhất" như vậy, cũng đã ám chỉ rằng Vũ Hán sẽ có một tương lai tốt nhất nhưng cũng có thể là tồi tệ nhất Trung Quốc. Vũ Hán hiện đang dập dờn giữa hai loại tương lai này, khiến những người nghiên cứu văn hóa Vũ Hán phải tiến thoái lưỡng nan.

Quả thực, dù nói từ phương diện nào, Vũ Hán cũng là một thể mâu thuẫn. Nó thậm chí không thể nói là "một" thành phố, vì nó thực chất là "ba" thành phố — Vũ Xương, Hán Khẩu, Hán Dương. Ba thành hợp làm một, điều này trong phạm vi thế giới, e rằng cũng thuộc hàng hiếm. Còn tàu tốc hành trong một thành phố mà phải dừng hai lần (tàu tốc hành nhanh thì dừng ba lần), e rằng cũng chỉ có Vũ Hán là trường hợp duy nhất. Điều này từng là một chuyện khiến người Vũ Hán tự hào (một chuyện khác khiến người Vũ Hán tự hào là cây cầu đầu tiên bắc qua sông Dương Tử được dựng lên tại Vũ Hán), và cho rằng dựa vào đây là đủ để "đọ giàu" với các thành phố khác. Thực tế Vũ Hán cũng là một trong những siêu đô thị hiếm hoi của Trung Quốc, nó là một thành phố khác ngoài Thượng Hải từng được gán cho chữ "Đại". "Bảo vệ Đại Vũ Hán", chính là một khẩu hiệu cực kỳ vang dội thời kỳ kháng chiến. Thực tế lúc đó nếu giữ được Vũ Hán, tình thế chiến tranh sẽ có những thay đổi nhất định. Tuy nhiên, chính phủ Quốc dân lúc bấy giờ ngay cả thủ đô Nam Kinh của mình còn không giữ nổi, thì lấy đâu ra sức mà giữ Vũ Hán?

Nhưng dù thế nào đi nữa, cái "Đại" của Vũ Hán là điều không thể nghi ngờ. Nó là một trong số ít thành phố trong nước có thể so kè độ lớn với Bắc Kinh, Thượng Hải. Đáng tiếc, "Đại Vũ Hán" dường như chưa làm được nhiều "sự nghiệp lớn" xứng đáng với danh hiệu này. Thành tựu và ảnh hưởng của nó, đừng nói là kém xa Bắc Kinh, Thượng Hải, mà ngay cả so với Quảng Châu vốn xa xôi và nhỏ hơn nó, cũng còn kém rất xa. Thậm chí trong các thành phố thủ phủ tỉnh, nó cũng không tính là quá xuất sắc. Trong một số giai đoạn quá khứ, Vũ Hán luôn không có thứ gì đặc biệt "lấy ra làm quà" được. Vừa không có sản phẩm vật chất dẫn dắt trào lưu tiêu dùng, cũng hiếm có sản phẩm tinh thần mở mang tầm nhìn văn hóa. Ngoài đường phố bẩn thỉu, thị dân thô tục và thái độ phục vụ tồi tệ ra, trong các loại "bảng xếp hạng" trên toàn quốc, Vũ Hán dường như đều khó lọt vào top đầu (tuy nhiên những năm gần đây, việc xây dựng và quản lý đô thị của Vũ Hán đã cải thiện đáng kể, đặc biệt là giao thông nội đô đã không còn như xưa, mức độ văn minh của thị dân cũng được nâng cao). Điều này khiến Vũ Hán luôn ở trong một vị thế khá ấm ức trong chuỗi thành phố Trung Quốc, cũng khiến người Vũ Hán vô cùng bực bội, thậm chí oán trời trách đất, chửi cha mắng mẹ, trút hết cục tức trong bụng lên đầu thị trưởng hoặc những khách hàng từ nơi khác đến.

Không nghi ngờ gì, Vũ Hán không nên là như vậy. Vốn dĩ nó phải trở thành "khu vực đứng đầu về thiện nghĩa".

I. Suýt chút nữa trở thành thủ đô

Vị trí địa lý của Vũ Hán có ưu thế thiên bẩm.

Đặc trưng địa lý của Vũ Hán có thể khái quát bằng mấy câu như sau: Một tuyến thông suốt, hai sông giao hội, ba trấn hùng cứ, bốn biển hưởng ứng, năm phương tạp cư, sáu đường cùng nhìn, bảy sao cao chiếu, tám mặt linh lung, chín tỉnh thông cù, mười ngón liền tim. Trong đó, "một tuyến" tức là tuyến Kinh - Quảng, "hai sông" tức là sông Dương Tử, sông Hán Thủy, "ba trấn" tức là Hán Khẩu, Hán Dương, Vũ Xương, "năm phương tạp cư" thì chỉ thành phần thị dân Vũ Hán vốn "nơi này xưa nay không thổ dân, chín phần thương nhân một phần dân" ("Hán Khẩu Trúc Chi Từ"). Mấy câu còn lại đại khái là nói Vũ Hán nằm ở trung tâm đất nước, giao thông tiện lợi, nhân văn hội tụ, có ưu thế đặc thù về văn hóa vân vân.

Thành phố có ưu thế địa lý văn hóa như vậy, vốn dĩ nên là thủ đô.

"Lã Thị Xuân Thu" nói: "Bậc vương giả cổ đại, chọn nơi giữa thiên hạ mà lập quốc." Nếu không dùng quan điểm thuần địa lý, mà dùng quan điểm văn hóa hoặc địa lý cộng văn hóa để nhìn nhận vấn đề, thì cái "giữa thiên hạ" này phải là Vũ Hán (từ góc độ thuần địa lý nhìn nhận thì là Lan Châu, nên cũng có người chủ trương dời đô đến Lan Châu), chứ không phải Bắc Kinh. Dù nhìn từ góc độ địa lý hay văn hóa, Bắc Kinh đều khó có thể nói là trung tâm của Trung Quốc. Nó nằm lệch ở một góc đông bắc của cái gọi là "mười tám tỉnh", xa rời khu vực kinh tế trù phú phía nam, đối với các vùng Đông Hải, Nam Hải, Tây Bắc, Tây Nam cần nghiêm ngặt phòng thủ lại "lực bất tòng tâm". Dù nhìn từ phương diện nào như chính trị (thống lĩnh kiểm soát), kinh tế (thuế khóa thương mại), văn hóa (truyền bá giao lưu), định đô tại Bắc Kinh đều không thuận tiện cho lắm. Lợi ích duy nhất dường như là tương đối an toàn, nhưng cũng chưa chắc. Một khi Thiên Tân Vệ vốn là nơi "củng vệ kinh kỳ" thất thủ, thì Hoàng đế và Lão Phật gia cũng đành vội vàng chạy sang phía tây đi săn (lúc đó gọi cuộc tháo chạy vội vã của Quang Tự và Từ Hi là "Lưỡng cung tây thú"). Xem ra, việc nhà Nguyên, Minh, Thanh định đô tại Bắc Kinh, ít nhiều đều có chút "không thỏa đáng". Tuy nhiên, Nguyên chủ và Thanh đế là người từ quan ngoại tiến vào làm chủ Trung Nguyên, Bắc Kinh gần với nơi phát tích của dân tộc họ hơn, còn đất phong của Minh Thành Tổ Chu Đệ vốn chính là Bắc Kinh. Việc họ định đô tại Bắc Kinh có thể nói là điều đương nhiên. Huống chi Bắc Kinh cũng có ưu thế của Bắc Kinh. Nó "lưng dựa Cư Dung, tây cậy Thái Hành, đông liền Sơn Hải, nam nhìn Trung Nguyên", ở đây có thể điều khiển từ xa vùng Đông Bắc, kiêm quản sa mạc, mở mặt về nam để triều bái vạn quốc, từ một góc độ nào đó mà nói, quả thực là đế đô lý tưởng.

Việc Tân Trung Quốc định đô tại Bắc Kinh tất nhiên đã qua cân nhắc kỹ lưỡng, mà Vũ Hán cũng từng là sự lựa chọn hàng đầu bên cạnh Bắc Kinh và Nam Kinh. Việc Nam Kinh bị loại bỏ không khó để hiểu, còn việc Bắc Kinh được chọn cũng là hợp tình hợp lý. — Trong mắt đại đa số người Trung Quốc, chỉ có Bắc Kinh mới "giống thủ đô nhất". Định đô tại Bắc Kinh ít nhất là thuận theo lòng dân. Còn những bất tiện sau khi định đô tại Bắc Kinh thì là điều mà người thời đó không thể lường trước được. Hiện tại, những bất tiện này cùng với việc xây dựng đất nước và sự phát triển của xã hội, đã ngày càng rõ rệt. Thế là vấn đề dời đô cũng bắt đầu liên tục được người ta nhắc đến.

Vũ Hán thì không có nhiều rắc rối đến thế.

Ngoài việc "không giống thủ đô" ra, điều kiện của Vũ Hán thực sự tốt hơn nhiều. Ưu thế lớn nhất nằm ở chỗ nó là "trung tâm của đất nước" thực sự. Các tỉnh và thành phố quan trọng nhất của Trung Quốc đều nằm xung quanh nó. Phía nam có Hồ Nam, Giang Tây, phía bắc có Hà Nam, Thiểm Tây, phía đông có An Huy, phía tây có Tứ Xuyên, đây là các tỉnh giáp ranh, còn Sơn Tây, Hà Bắc, Sơn Đông, Giang Tô, Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quý Châu thậm chí Cam Túc, khoảng cách cũng đều không xa, vậy là đã chiếm được quá nửa "mười tám tỉnh" rồi. Từ Vũ Hán đi lên bắc tới Kinh Tân, xuống nam tới Quảng Châu, sang tây tới Thành Đô, sang đông tới Thượng Hải, khoảng cách đại thể là bằng nhau. Đến Trường Sa, Nam Xương, Hợp Phì, Nam Kinh, Hàng Châu, Trịnh Châu thì càng gần hơn. Huống chi, giao thông của Vũ Hán lại tiện lợi biết bao! Sông Dương Tử và tuyến đường Kinh - Quảng, hai động mạch chính của giao thông Trung Quốc giao hội tại đây, Vũ Hán "chín tỉnh thông cù" đã chiếm hết lợi thế địa lợi. Đi đông tới Giang Chiết, xuống nam tới Quảng Châu, không khó để vươn ra thế giới; lên bắc tới Thái Nguyên, vào tây tới Tứ Xuyên, Vân Nam, cũng có thể tránh được quốc nạn. Đúng như câu "tiến có thể công, lui có thể thủ", dù là trị nội ngự ngoại đều có thể tung hoành, dư dả năng lực.

Thực ra, nhìn từ địa hình địa lý, Vũ Hán cũng chưa chắc "không giống thủ đô". "Mênh mông chín phái chảy Trung Quốc, trầm trầm một tuyến xuyên nam bắc", hai câu thơ này của Mao Trạch Đông đã viết hết khí thế thâu tóm non sông của Đại Vũ Hán. Những thành phố có khí thế này ở Trung Quốc không nhiều lắm. Trịnh Châu quá cởi mở, Thành Đô quá khép kín, còn Hàng Châu lại quá tú lệ. Nam Xương, Trường Sa, Hợp Phì cũng khí tượng bình bình, còn những nơi cắm sâu vào nội địa hoặc lệch về một góc như Quý Dương, Côn Minh, Lan Châu, Thái Nguyên, Tế Nam, Phúc Châu càng khó có khí thế nắm giữ đầu mối, nhìn xuống thiên hạ. Tuy nhiên Vũ Hán lại có. Đại giang chảy về đông, hai núi hùng cứ, tuy không bằng thế bao bọc của núi sông ở Bắc Kinh, thế hổ cứ rồng cuộn ở Nam Kinh, nhưng cũng có thế rùa rồng rắn cuộn, đạt được "tượng Huyền Vũ". "Khói mưa mù mịt, rùa rắn khóa đại giang", khí tượng hùng hồn này chẳng lẽ thiên hạ ít có, nơi khác hiếm thấy? Tóm lại, do Vũ Hán nằm ở Hoa Trung, có lẽ không thể trở thành đế đô "tọa bắc triều nam", nhưng chưa chắc đã không thể làm thủ đô của Tân Trung Quốc. Đừng nói là sự tiện lợi về giao thông "chín tỉnh thông cù" càng có lợi cho việc quản lý đất nước (bao gồm thông suốt chính lệnh và điều binh khiển tướng), ít nhất cũng sẽ không xảy ra khủng hoảng tài nguyên nước như Bắc Kinh, phải khởi công dự án lớn "dẫn nước Luan vào Bắc Kinh".

Cái gọi là Vũ Hán "không giống thủ đô", một nguyên nhân quan trọng có lẽ chính là cái bố cục ba trấn đỉnh lập của nó.

Theo quan niệm truyền thống, thủ đô nên là trung tâm, nên giống như Bắc Kinh, tỏa ra hình tia từ trung tâm. Nếu như ba trấn đỉnh lập như Vũ Hán, chẳng phải ám chỉ sự "phân liệt" sao? Đây là điềm đại hung. Hơn nữa, ba trấn cùng làm thủ đô, cách sắp xếp thế nào dường như cũng không dễ dàn xếp.

Thực ra, theo quan điểm khoa học hiện đại, bố cục này mới là trạng thái lý tưởng của thủ đô. Nhìn tổng quan các nước trên thế giới, thủ đô với tư cách là một loại thành phố đặc biệt, không ngoài hai loại hình lớn. Một loại là loại hình đơn thuần, tức trung tâm chính trị tách rời với trung tâm kinh tế, văn hóa. Thủ đô chỉ là thủ đô, không gánh vác nhiệm vụ khác, không có chức năng khác, như thủ đô Washington của Mỹ, thủ đô Ottawa của Canada, thủ đô Canberra của Úc, thủ đô Brasilia của Brazil. Loại kia là loại hình hỗn hợp hoặc tổng hợp, tức trung tâm chính trị và trung tâm kinh tế hoặc trung tâm chính trị và trung tâm văn hóa trùng lặp, hoặc vừa là trung tâm chính trị, đồng thời vừa là trung tâm kinh tế và văn hóa, như thủ đô Tokyo của Nhật Bản, thủ đô Paris của Pháp, thủ đô Moscow của Nga, thủ đô Rome của Ý, thủ đô Cairo của Ai Cập. Nếu chọn loại hình thứ nhất, tự nhiên không ngại gì chọn một thị trấn nhỏ có vị trí thích hợp, khí hậu dễ chịu, phong cảnh tú lệ và dễ quy hoạch xây dựng lại. Nếu chọn loại hình thứ hai, thì Vũ Hán thực sự là nơi lựa chọn hàng đầu. Lấy Vũ Hán làm thủ đô, có thể phát triển Hán Khẩu vốn có nền tảng công thương nghiệp khá tốt thành trung tâm kinh tế, phát triển Vũ Xương vốn có nền tảng văn giáo khá tốt thành trung tâm văn hóa, còn xây dựng trung tâm chính trị tại Hán Dương vốn có nền tảng yếu kém, dễ quy hoạch lại. Ba trung tâm cùng ở một thành phố mà chia ở ba trấn, có thể tiến có thể lui, có thể phân có thể hợp, vừa có thể hỗ trợ, bổ sung lẫn nhau, lại không gây nhiễu loạn, kiềm chế lẫn nhau, chẳng phải là "đa dạng thống nhất", hợp với "vẻ đẹp trung hòa" sao?

Huống chi Vũ Hán còn có nhiều cảnh quan tự nhiên và cảnh quan nhân văn, tuyệt đối không thể so sánh với những thành phố công thương nghiệp khô khan trơ trụi kia. Vẻ đẹp Đông Hồ, núi xanh Lạc Già, dư âm Cầm Đài, bóng dáng giai nhân Hồng Lâu, vừa có di sản lịch sử, vừa có truyền thống cách mạng. Lên Hoàng Hạc Lâu nhìn xa, cảnh sắc Giang Thành thu hết vào tầm mắt. Dưới lầu Tình Xuyên, chồi non rạng rỡ; trên bãi Anh Vũ, cỏ thơm mướt mát. Một cây cầu bay bắc nam, ba trấn thông suốt đông tây. Sông lớn chảy về đông, sóng vùi dập hết những nhân vật phong lưu thiên cổ; khí tím từ nam tới, tụ họp anh hùng hào kiệt bốn phương. Lên lầu này, ngắm cảnh này, bạn sẽ cảm thán: sông chảy cuồn cuộn, đất đai tươi tốt, hồ núi tuấn tú, nhân văn phi phàm, vẻ đẹp thiên hạ, đều nằm ở đây cả! Nơi địa linh nhân kiệt như vậy, chẳng phải vừa vặn làm thủ đô sao?

Địa vị văn hóa của Vũ Hán cũng không phải tầm thường. Nhìn từ hai góc độ lịch sử và khu vực, văn hóa truyền thống Trung Quốc đại khái có thể chia thành hai hệ thống lớn là văn hóa phương Bắc và văn hóa phương Nam. Văn hóa phương Bắc còn gọi là văn hóa Trung Nguyên, nói chi tiết thì có văn hóa Tề Lỗ, văn hóa Yên Triệu, văn hóa Tần Tấn... Nói xa hơn, còn phải bao gồm văn hóa Tây Vực, văn hóa Mông Cổ. Văn hóa phương Nam thì bao gồm văn hóa Kinh Sở, văn hóa Ngô Việt, văn hóa Ba Thục, cũng như văn hóa Lĩnh Nam, văn hóa Điền Kiềm và văn hóa Mân Đài phát triển sau này. Trong đó, ảnh hưởng lớn nhất chính là Trung Nguyên, Kinh Sở, Ngô Việt, Ba Thục. Bốn nền văn hóa lớn này, khí chất khác nhau, phong cách riêng biệt, tinh thần khác lạ, vừa đối kháng xung đột, lại vừa thẩm thấu giao hòa. Vũ Hán chính là điểm giao thoa nơi văn hóa bốn phương đông tây nam bắc hội tụ. Một mặt, nó là đoạn giữa của ba nền văn hóa Kinh Sở, Ngô Việt, Ba Thục được sông Dương Tử kết nối thông suốt; mặt khác, nó lại là quân tiên phong của văn hóa phương Nam "bắc phạt" và cánh cửa mở đầu của văn hóa phương Bắc "nam hạ". Không khó để hình dung, Vũ Hán một khi đã có được đặc quyền văn hóa như Bắc Kinh có thể thu nạp tinh hoa, chiêu mộ nhân tài trên phạm vi toàn quốc, thì nhất định cũng có thể tạo ra một nền văn hóa mới mẻ với khí thế hoành tráng chưa từng có.

Thực tế, văn hóa Vũ Hán sớm đã không còn là văn hóa Kinh Sở thuần túy. Nó đã mang tính chất tổng hợp, dung hợp nào đó. Có một câu chuyện cười có lẽ nói lên được điều này. Câu chuyện này do người Vũ Hán kể. Họ nói, cũng giống như Vũ Hán vốn dĩ được định làm thủ đô, tiếng Vũ Hán vốn dĩ cũng được định làm tiếng phổ thông. Đạo lý cũng rất đơn giản: Người Trung Quốc là "người Hán". "Người Hán" không nói "tiếng Hán" thì nói gì? Cái đáng cười của câu nói này nằm ở chỗ đơn giản hóa "tiếng Vũ Hán" thành "tiếng Hán", lại đồng nhất "tiếng Hán" với "Hán ngữ". Tuy nhiên người Vũ Hán không coi đó là chuyện cười để kể, chúng ta cũng không coi đó là chuyện cười để nghe. Bởi lẽ tiếng Vũ Hán quả thực có chút ý vị "tiếng phổ thông". Nó là ngữ hệ phương Bắc, khẩu âm phương Nam, kiêm có những đặc trưng chung của phương ngữ nam bắc, hơn nữa rất dễ chuyển sang phương ngữ phương Bắc (Hán kịch cực kỳ gần với Kinh kịch chính là minh chứng). Người phương Bắc nghe hiểu, người phương Nam cũng nghe hiểu; người phương Bắc dễ học, người phương Nam cũng dễ học. Ngoài việc không hay nghe lắm ra, cũng không có khiếm khuyết rõ ràng, định làm tiếng phổ thông thì cũng chẳng có gì không thỏa đáng.

Đây chính là Vũ Hán, nó là trung tâm địa lý "bảy sao cao chiếu", đầu mối giao thông "chín tỉnh thông cù", về văn hóa thì "bốn biển hưởng ứng", quân sự thì "sáu đường cùng nhìn", kinh tế thì "tám mặt linh lung", và với mọi nơi trên cả nước đều "mười ngón liền tim".

Xem ra, Vũ Hán thực sự có tư cách làm thủ đô.

Đáng tiếc, lịch sử dường như không mấy ưa Vũ Hán.

Thực tế, Vũ Hán từng có vài lần suýt chút nữa đã trở thành thủ đô, ít nhất cũng từng làm thủ đô trong thời gian ngắn. Theo cách nói có thể nể mặt người Vũ Hán một chút, lần đầu tiên đại khái là thời Tam Quốc. Khi đó Tôn Quyền của Đông Ngô dự định dời đô về Vũ Xương, nhưng lại bị các đại thần và dân chúng phản đối, nói rằng "thà uống nước Kiến Nghiệp, không ăn cá Vũ Xương". Kết quả, khiến Vũ Hán trong ấn tượng của mọi người dường như chỉ có một thứ "cá Vũ Xương" là đáng khen, mà lại còn không bằng "nước Kiến Nghiệp" của nhà người ta. Huống chi, cái "Vũ Xương" đó còn không phải là cái "Vũ Xương" này — nơi Tôn Quyền dự định dời đô thực ra là Ngạc Thành của Hồ Bắc, chứ không phải Vũ Xương trong ba trấn Vũ Hán hiện nay. Năm 1926, quân Bắc phạt công chiếm Giang Hạ, đổi huyện Giang Hạ thành thành phố Hán Khẩu, sau đó chính phủ trung ương liền dời đô từ Quảng Châu về Vũ Hán, Vũ Hán trở thành khu vực đứng đầu về thiện nghĩa. Năm 1927, Ninh Hán phân liệt, Uông Tinh Vệ ở Vũ Hán đối đầu với Tưởng Giới Thạch, đáng tiếc không làm nên trò trống gì, Nam Kinh độc chiếm đầu bảng, còn Vũ Hán chỉ giành được danh hiệu "đặc biệt thị". Thời kỳ kháng chiến, Vũ Hán lại từng làm thủ đô chiến thời vài ngày. Tuy nhiên Vũ Hán nhanh chóng thất thủ, Trùng Khánh trở thành bồi đô. Nam Kinh, Trùng Khánh và Vũ Hán cùng uống chung một dòng nước, kết quả người ta một nơi làm thủ đô, một nơi làm bồi đô, chỉ có Vũ Hán kẹp ở giữa, hai đầu không dính dáng, thực sự là quá ấm ức.

Vũ Hán có thể nói là "thiên thời địa lợi, vận khí không tốt".

Thậm chí cho đến tận bây giờ, "vận khí" của Vũ Hán vẫn không thể nói là tốt. Lịch sử không cho nó cơ hội tốt, bản thân nó dường như cũng không có hành động gì tốt. Theo Phương Phương nói, từng có thời điểm có người gọi Vũ Hán (chủ yếu chỉ Hán Khẩu) là "Chicago phương Đông", cho rằng sự phồn hoa và hiện đại của nó cũng gần giống với "người anh em" kia của Mỹ. Đáng tiếc "gọi vài lần không có mấy người phản ứng, nên cũng không gọi thành tên" ("Nơi này Vũ Hán"). Phương Phương yêu Vũ Hán, rất muốn giữ thể diện cho người Vũ Hán, liền nói không gọi thành tên cũng không tệ, vì gọi thành rồi cũng chỉ là một "anh hai". Nhưng cô vẫn khăng khăng nói độ nổi tiếng của Vũ Hán "e rằng chỉ đứng sau sáu thành phố Bắc Kinh, Nam Kinh, Tây An, Thượng Hải, Thiên Tân, Quảng Châu", hơn nữa còn rất bất bình vì Vũ Hán xếp thứ bảy. Tuy nhiên trong mắt tôi, e rằng xếp hạng "thứ bảy" cũng đã là lạc quan rồi. Độ nổi tiếng của Vũ Hán thực sự từng rất cao. Chỉ là phần lớn đó là chuyện cũ. Ví dụ khi Hồ Nam làm phong trào nông dân, liền có câu chuyện địa chủ chạy nạn "hạng nhất chạy Thượng Hải, hạng nhì chạy Hán Khẩu, hạng ba chạy Trường Sa". Đáng tiếc ngày nay "lòng người không còn như xưa", người ta nhắc đến Vũ Hán, đã không còn kính trọng, không mấy coi nó là thành phố lớn ghê gớm gì. Tất nhiên, biết về Vũ Hán vẫn còn rất nhiều người. Nhưng "kiến thức liên quan" của họ lại ít đến đáng thương: một là Vũ Hán nóng, là một trong "ba cái lò lửa"; hai là người Vũ Hán không đụng vào được, là "cửu đầu điểu" (chim chín đầu). — đều không phải là từ ngữ tốt đẹp gì.

Nói ra thì, Vũ Hán có chút ấm ức, có chút ấm ức. Trong lịch sử Trung Quốc nó từng có đóng góp lớn, từng có công lao lớn. Nhưng hiện tại nó dường như không mấy vẻ vang. Khi Quảng Châu và Đồng bằng sông Châu Giang trỗi dậy nhanh chóng, dùng thực lực kinh tế hùng hậu của mình tiến hành "bắc phạt văn hóa", nó nhìn trước ngó sau (nhìn Bắc Kinh, nhìn Quảng Châu); khi Thượng Hải lấy việc phát triển Phố Đông làm cơ hội, trở thành "đầu tàu" xây dựng kinh tế lưu vực sông Dương Tử, còn Trùng Khánh trong một đêm trở thành thành phố trực thuộc trung ương thứ tư của Trung Quốc, thì nó lại dáo dác nhìn quanh (nhìn Thượng Hải, nhìn Trùng Khánh). Nó nhìn thấy gì? Nó thấy đông (Thượng Hải), nam (Quảng Châu), tây (Trùng Khánh), bắc (Bắc Kinh) đều đang phát triển, mà bản thân kẹp ở giữa, lại lạc hậu quá xa. Vũ Hán có công nghĩa đầu tiên của Tân Hợi, Vũ Hán lớn có điều kiện làm thủ đô, hiện nay lại chỉ có một khung thành phố lớn "to mà không dùng được", hơn nữa "cao không tới, thấp không thông", vừa lớn không nổi, lại nhỏ không xong.

Có lẽ, chuyện đến nước này, người Vũ Hán không nên oán vận khí, trách người khác, mà nên suy nghĩ kỹ về bản thân. Đại biểu Nhân đại thành phố Vũ Hán - Vương Tân Quốc, người thường xuyên làm việc ở bên ngoài, lĩnh hội nhiều phong tục tập quán của thị dân các thành phố lớn, từng rất cảm khái nói: "Người Vũ Hán thích lêu lổng khắp nơi, làm việc cũng lêu lổng, 'hoa sen' lêu lổng rụng, 'anh ca' lêu lổng câm. Tôi vài lần nhìn thấy thanh niên uống nước ngọt ngoài phố, uống xong đập vỏ chai trên đường. Cái này đến tiểu thị dân cũng không tính là. Còn như ăn sáng xong vứt bát bừa bãi, tùy tiện qua đường, cãi nhau, tỏ vẻ hung hăng, đều không phải là hiện tượng mà một đô thị hiện đại nên có" (Báo Tin tức Thông tin, ngày 2 tháng 2 năm 1999). Không nghi ngờ gì, Vũ Hán không làm thủ đô cũng tốt, không vẻ vang thịnh vượng lắm cũng vậy, đều không nên do thị dân Vũ Hán chịu trách nhiệm. — Trong đó có vô vàn nguyên nhân cực kỳ phức tạp, không phải người nào có thể chịu trách nhiệm nổi. Nhưng tính cách người Vũ Hán không giúp được gì, thậm chí còn giúp ngược, cũng là sự thật. Ví dụ, sống ở Vũ Hán, lúc nào cũng phải chuẩn bị cãi nhau; còn khi mua sắm tại các trung tâm thương mại quốc doanh ở Vũ Hán, cũng hiếm khi có tâm trạng vui vẻ. "Thái độ luôn tồi tệ và tác phong luôn lười biếng của nhân viên bán hàng khiến bạn cảm thấy điều họ cần làm khi đứng trong những quầy hàng đó về cơ bản là khiến bạn bước ra khỏi cửa hàng của họ với tâm trạng không vui chút nào" (Phương Phương "Mua sắm ở Vũ Hán"). Dần dần, mọi người quen với sự tồi tệ này, đối với những cửa hàng có thái độ tốt lạ lùng lại nảy sinh nghi ngờ, nghi ngờ họ muốn đẩy hàng giả hàng kém chất lượng. Rất nhiều người đều nói, tính cách người Vũ Hán là như vậy, thực ra họ là người rất tốt. Tôi cũng cho rằng người Vũ Hán rất tốt, thậm chí rất đáng yêu, vậy mà lại khiến người ngoài chịu thiệt. Thế là, chúng ta muốn hỏi một câu: Tính cách người Vũ Hán rốt cuộc là làm sao vậy?

II. Tính cách người Vũ Hán

"Cửu đầu điểu trên trời, lão hồ bắc dưới đất." Danh tiếng người Vũ Hán dường như không tốt.

Điều này có chút giống người Thượng Hải. Tuy nhiên, người Thượng Hải danh tiếng không tốt, là vì họ tự coi mình quá cao, coi thường người khác; người Vũ Hán danh tiếng không tốt, thì là vì họ hỏa khí quá lớn, thích chửi người.

Nói ra thì, "trình độ" chửi người của người Vũ Hán, đại khái có thể coi là số một toàn quốc. Trong bài dân ca tôi trích dẫn ở phần trước của cuốn sách này, đã có câu "người Vũ Hán cái loại mẹ nào cũng dám chửi". "Câu chửi thành phố" của thành phố Vũ Hán rất nhiều, thường dùng và phổ biến nhất chủ yếu là "đồ con đĩ" (thứ hai là "cá bản mã"), tần suất sử dụng còn cao hơn cả "quốc mắng" (thằng mẹ nó) của chúng ta. Vũ Hán không phải là nơi tập trung gái điếm của Trung Quốc, không hiểu tại sao lại có nhiều "đồ con đĩ" như vậy? Thật là chuyện lạ!

Thực ra, câu nói này, đôi khi cũng không hẳn là, thậm chí phần lớn không phải là chửi người, chẳng qua chỉ biểu thị một giọng điệu, thậm chí chỉ là một thói quen dùng từ, chẳng có ý nghĩa gì cả. Ví dụ, người Vũ Hán khen một cuốn sách hay một trận bóng hấp dẫn, một trò chơi hay một việc gì đó vui, sẽ hưng phấn nói: "Đồ con đĩ, đã nghiền quá!" Khen người khác xinh đẹp hoặc làm việc đẹp, cũng sẽ nói: "Đồ con đĩ, thanh sảng quá!" Thậm chí người làm mẹ đôi khi cũng nói với con cái: "Đồ con đĩ mày"; hoặc nói về anh chị em của mình, cũng sẽ nói "thằng đồ con đĩ của nó". Trong tiểu thuyết "Không bàn chuyện tình yêu" của Trì Lợi, các chị của Cát Linh chính là gọi nhau như thế. Mỗi lúc như vậy, mẹ Cát Linh sẽ không vội vàng, không chút bận tâm nhắc một câu: "Mẹ mày tao chưa từng làm đĩ." Nghĩ cũng đúng, người Vũ Hán nói chuyện như vậy, nếu tính kỹ ra, chẳng phải là tự chửi mình sao? Tuy nhiên người Vũ Hán đã "cái loại mẹ nào cũng dám chửi", tất nhiên cũng dám chửi mẹ mình. Một người ngay cả mẹ mình cũng dám chửi, tất nhiên cũng vô địch thiên hạ, không ai dám chọc vào.

Điều này lại có chút không giống người Thượng Hải. Người Thượng Hải là "phái đầu lớn, gan nhỏ". Lúc bình thường không có chuyện gì, một vẻ phái "người Hoa cấp cao", không coi người ngoài ra gì, một khi người ngoài hung lên, "oai ồ", lập tức liền "lui quân ba xá", tuyên bố "quân tử động khẩu, không nên động thủ". Người Vũ Hán thì không "ôn lương cung kiệm nhượng" như vậy. Họ không những dám "động khẩu", mà cũng dám "động thủ". Người Vũ Hán đến Thượng Hải, xem người Thượng Hải cãi nhau, thường sẽ không kiên nhẫn: "Đồ con đĩ, cãi nửa ngày rồi, còn chưa động thủ!" Họ cảm thấy rất không đã nghiền.

Quả thực, việc dám động thủ của người Vũ Hán cũng nổi tiếng toàn quốc (nhưng vẫn kém người Liêu Ninh). Trong "Cách mạng văn hóa", họ còn dám đánh cả đặc sứ của Giang Thanh. Vì vậy, cũng giống như cả nước đều hơi ghét người Thượng Hải (nhưng không sợ), cả nước cũng đều hơi sợ người Vũ Hán (nhưng không ghét). Ghét mà không sợ, nên những câu chuyện cười châm biếm người Thượng Hải không ít; sợ mà không ghét, nên những câu chuyện cười châm biếm người Vũ Hán không nhiều, mặc dù sau lưng cũng không ít lời rì rầm.

Thực ra, người Vũ Hán không những hỏa khí lớn, mà "lễ tính" cũng lớn. Người Vũ Hán nói chuyện, thường đều sẽ tôn xưng đối phương là "ngài" (trừ lúc cãi nhau), tương đương với "ngài" của người Bắc Kinh, thực tế cũng là âm biến của chữ "ngài", đọc là nia, rất gần với nin (tiếng Vũ Hán thuộc hệ ngôn ngữ phương Bắc, điều này chính là minh chứng). Khác biệt là "ngài" trong tiếng Vũ Hán còn có thể dùng cho ngôi thứ ba, ví dụ "ông ấy", tương đương với "ông lão nhân gia". Tương tự, một câu nói xong, cũng luôn phải mang theo một chữ "ngài" làm ngữ khí kết thúc và biểu thị sự tôn trọng, cũng tương đương với "ngài nhỉ" của người Bắc Kinh. Người Bắc Kinh chú trọng lễ tiết, mở miệng ngậm miệng, mỗi câu sau đều phải theo sau một câu "ngài nhỉ": "Cảm ơn ngài nhỉ! Hẹn gặp lại ngài nhỉ! Mặc thêm tí áo đừng để cảm lạnh ngài nhỉ!" Người Vũ Hán cũng vậy: "Lao cho ngài! Đi thong thả ngài! Mai lại đến ngài!" Bạn nói xem lễ tính có lớn không.

Tuy nhiên, ở chỗ người Bắc Kinh, "ngài" là "ngài", "ngài nhỉ" là "ngài nhỉ", một dùng để xưng hô, một dùng để làm hậu tố, sẽ không hỗn loạn. Còn người Vũ Hán thì bất kể là "ngài" hay "ngài nhỉ", tất cả đều là "ngài". Kết quả liền gây ra chuyện cười như thế này. Một người Vũ Hán hỏi: "Ngài nhà anh nuôi con lợn béo quá nhỉ, khi nào giết ngài?" Đối phương đáp: "Mai giết ngài." Hai người đều rất khách khí, giữ lễ, nhưng kết quả lại giống như hai người đều bị chửi.

Chỉ cần sử dụng "ngài", bất kể là dùng để xưng hô, hay dùng để làm hậu tố, đều là "kính ngữ". Điểm này đại thể giống tiếng Bắc Kinh. Nhưng nếu người lớn nói với người nhỏ cũng dùng đến "ngài" rồi, thì có thể sẽ có ý mỉa mai châm chọc. Tất nhiên, người Bắc Kinh lúc "xúc phạm người khác" cũng sẽ sử dụng chữ "ngài" này. Ví dụ mua đồ chê đắt, người bán liếc mắt: "Ngài nhỉ, tự giữ lấy mà tiêu dần đi!" Cách dùng này Vũ Hán cũng có: "Không mua thì thôi! Ngài mùi vị lớn thật!" Nhưng không khó nghe ra, trong lời người Bắc Kinh lộ ra chút khinh miệt, còn trong lời người Vũ Hán thì là hầm hầm tức giận.

Vì vậy, người Vũ Hán mặc dù cũng biết "xúc phạm người khác" (chính xác mà nói là "mỉa mai"), nhưng lại thích chửi người một cách thống khoái hơn. Chửi người thật đã nghiền! Không cần "ngài" dài "ngài" ngắn, một câu "đồ con đĩ", thì ý nghĩa gì cũng rõ ràng.

Người Vũ Hán mặc dù rất giữ lễ (chỉ giới hạn ở người quen), lại không hề giả tạo. Trái lại, họ còn cực kỳ ghét kiểu cách giả tình giả ý, làm màu, gọi là "quỷ làm", đôi khi cũng gọi là "ze". Chữ "ze" này, trong từ điển không có, là phương ngữ độc nhất của Vũ Hán. Nó có điểm gần gũi với chữ "điệu" trong tiếng Thượng Hải lại rất khác biệt. Chữ "điệu" trong tiếng Thượng Hải, ít nhất không phải đều là nghĩa xấu, ví dụ "rất điệu" nghĩa là "rất tuyệt". "Ze" trong cái gọi của người Vũ Hán thì tuyệt đối không có nghĩa "tốt", cùng lắm chỉ có nghĩa là "làm nũng". Ví dụ một đứa trẻ có tư cách làm nũng (thường giới hạn ở con gái) rất làm nũng đáng yêu, người Vũ Hán cũng sẽ tán thưởng nói: "Đứa nhỏ này thật ze!" Mà làm nũng hết mức, thì gọi là "ze đến tỉnh". Nhưng cách dùng nhiều hơn, lại là một sự khinh miệt, mỉa mai và phê phán đối với việc "làm nũng", "phát điệu", đặc biệt là chỉ những kẻ vốn không có tư cách làm nũng, phát điệu hoặc làm dáng, lại cứ phải làm bộ làm tịch, uốn éo khiến người ta "ghê tởm", "bị chua". Gặp tình huống như vậy, người Vũ Hán sẽ rất khinh bỉ nói: "Mày ze cái gì?" hoặc "Gặp quỷ rồi, cái văn phòng nhỏ bằng cái đít, thằng đồ con đĩ kia còn ze không xong!" Xem ra, cái gọi là "ze" của người Vũ Hán, đại khái hơi giống cái gọi là "làm màu" của người Đài Loan. Vì vậy người Vũ Hán cũng gọi "ze" và những người rất "ze" là "Trang Tú Mai", cũng có nghĩa là "làm màu". Tuy nhiên, "làm màu" thì đều làm là "diễn", "ze" thì chưa chắc đã là "diễn", thậm chí căn bản là "không ra gì"; "làm màu" tuy giả, nhưng hoặc là có tính thưởng thức, hoặc là có thể lừa người, "ze" thì vừa không có tính thưởng thức, cũng không thể lừa người, chỉ khiến người ta ghê tởm. Vì vậy, nói một người "ze lại ze khí", tuyệt đối không phải là lời khen.

Vũ Hán còn có một câu chửi người, gọi là "sai hỏa". Cái gọi là "sai hỏa", cũng chính là một sự biểu thị tổng thể của việc không hiểu chuyện, vô đạo đức, không ra thể thống gì, không đủ ý nghĩa, không hiểu quy tắc, khó nói chuyện, thích bới móc, làm việc không đến nơi đến chốn, v.v. Vì nấu cơm nếu thiếu một ngọn lửa, sẽ nấu thành cơm sống, nên "sai hỏa" còn gọi là "kẹp sống", cũng gọi là "bán điệu tử". Trong tiếng Vũ Hán, "thằng đồ con đĩ đó rất kẹp sống", "thằng đồ con đĩ đó rất sai hỏa", hoặc "đừng sai hỏa", "đồ con đĩ mày kẹp sống cái gì" vân vân, ý nghĩa đều gần như nhau. Cơm kẹp sống không ăn được, bán điệu tử nghe không hay. Một người, nếu khó nói chuyện, khó ở chung, không đủ ý nghĩa, sẽ bị coi là sai hỏa, kẹp sống, anh ta cũng rất khó làm người trong giới người Vũ Hán.

Vậy, người như thế nào hay phải làm thế nào mới không "kẹp sống" hay không "sai hỏa"?

Thứ nhất phải "trượng nghĩa", thứ hai phải "đại lượng", thứ ba phải "đến nơi đến chốn". Người Vũ Hán rất coi trọng tình bạn giữa bạn bè, thực sự có thể vì bạn bè mà xả thân. Một người, một khi gặp khó khăn, tìm bạn bè Vũ Hán giúp đỡ, phần lớn đều có thể nhận được sự giúp đỡ mạnh mẽ. Nếu bạn là "bạn thân" của họ, thì có thể nhận được sự giúp đỡ tận tâm tận lực. Cái gọi là "bạn thân" trong tiếng Vũ Hán, tương đương với "anh em sắt thép" của người Bắc Kinh. Chữ "ngạnh" (geng) này, có người cho rằng nên viết là "cảnh" (geng), tức nghĩa trung tâm cẩn cẩn. Tôi lại cho rằng nên viết là "ngạnh". Bởi vì "geng" trong tiếng Vũ Hán, đầu tiên có ý nghĩa "trọn vẹn". Ví dụ một vật muốn giữ trọn vẹn, không thể bẻ ra, cắt đứt, cắt nát, người Vũ Hán sẽ nói: "Đừng bẻ, phải geng". Tra khắp các từ đồng âm, cũng chỉ có chữ "ngạnh" biểu thị rễ, cành, thân của thực vật là gần nhất. Rễ, cành, thân của thực vật trước khi bị bẻ gãy, tất nhiên là "geng". Vì vậy, geng, trong tiếng Vũ Hán, còn có ý nghĩa là "đích thực". Ví dụ một người nào đó hoàn toàn là một kẻ hồ đồ, người Vũ Hán sẽ nói: "Thằng cha này 'hoạt geng địa' là một 'hồ đường' (về "hồ đường", sau này sẽ giải thích)". Cái gọi là "hoạt geng địa", cũng chính là đích thực, hoàn toàn không chút nghi ngờ. "Anh em sắt thép" tất nhiên là những người bạn đích thực, hoàn toàn, cũng là những người bạn không có chút mơ hồ, một chút cũng không kẹp sống, đồng thời còn là những người có thể giao phó bản thân mình một cách trọn vẹn, toàn tâm toàn ý, vì vậy là "bạn thân".

Kết giao "bạn thân" với người Vũ Hán, nói dễ không dễ, nói khó không khó. Nói không khó, là vì người Vũ Hán không yêu cầu cao ở bạn bè. Họ không cầu danh, không cầu lợi, chỉ cầu hợp tính, đủ ý nghĩa. Nói không dễ, thì vì người ta là "geng", bạn cũng phải là "geng". Trong mắt người Vũ Hán, kết bạn phải là "một cọng đèn bấc thắp đèn — không có hai lòng", không thể "mã đảo cảo" (làm giả), "trá đảo khỏa" (nổ), càng không thể "trừu khiêu bản". "Trừu khiêu bản" còn gọi là "trừu khiêu". Nó có ý nghĩa "qua cầu rút ván", nhưng nội dung phong phú hơn "qua cầu rút ván". "Trừu khiêu" thường có hai tình huống. Một là bạn bè dựng sẵn ván nhảy, vì trọng nghĩa khí, để bạn lên trước, nhưng sau khi bạn lên lại rút ván nhảy đi, khiến bạn không lên được; hai là bạn đồng ý dựng ván nhảy cho bạn, thậm chí đã dựng rồi, nhưng đến lúc bạn chuẩn bị lên, bạn lại rút ván nhảy đi, khiến bạn hụt hẫng, hơn nữa muốn bù đắp cũng không kịp. Rõ ràng, dù là kiểu nào, đều là sai hỏa, kẹp sống, bán điệu tử, căn bản không ra gì. Nghiêm túc mà nói, "trừu khiêu" đã là phản bội. Nếu như lại còn bán đứng bạn bè, thì gọi là "phản thủy", vậy thì sẽ trở thành kẻ thù chung của tất cả bạn bè, bị người Vũ Hán khinh bỉ nhất, ngay cả "đồ con đĩ" cũng không bằng.

Lẽ ra, yêu cầu này của người Vũ Hán không cao.

Không sai, không nổ, không nói dối, không trừu khiêu, không phản thủy, những yêu cầu này không cao, chỉ có thể tính là yêu cầu đạo đức tối thiểu khi kết bạn. Hơn nữa, không chỉ người Vũ Hán yêu cầu như vậy, người nơi khác cũng sẽ yêu cầu như vậy. Vì vậy, làm được những điều này, vẫn chưa thể tính là "geng". Cái gọi là "geng", chính là giao phó bản thân một cách trọn vẹn, toàn bộ, không giữ lại cho bạn bè, bao gồm cả quyền riêng tư. Điều này thì không dễ, nhưng cái gọi là "bạn thân" của Vũ Hán có yêu cầu này. Ít nhất, khi "bạn thân" của bạn có việc tìm bạn giúp đỡ, bạn phải không chút do dự và toàn lực ứng phó không giữ lại, ngay cả một tiếng "nghẹn" cũng không được phát ra.

Có phát ra tiếng "nghẹn" hay không, là hòn đá thử vàng xem một người bạn có "geng hay không". Cái gọi là "phát ra tiếng nghẹn", vốn chỉ việc nói bị khựng lại. Một người, nếu có chút do dự, nói chuyện sẽ không lưu loát. Vì vậy, có phát ra tiếng nghẹn hay không, cũng chính là có do dự hay không. Không do dự thì không nghẹn, cũng sẽ không ze. Ngược lại, thì là ze. Một cô bé ze một chút không có vấn đề gì, nếu một người đàn ông lớn cũng ze, sẽ bị người ta chê cười, vì đó thường cũng chính là nghĩa là "không đủ ý nghĩa". Nếu bạn bè tìm bạn giúp đỡ, bạn lại còn "ze không xong", vậy thì không những là "không đủ ý nghĩa", hơn nữa còn "sai hỏa" đến cùng cực, căn bản chính là "đồ con đĩ".

Không "phát ra tiếng nghẹn", cũng chính là "sảng khoái", tiếng Vũ Hán gọi là "sủa lạt". Đối với một người Vũ Hán, "sủa lạt" hay không là cực kỳ quan trọng. Nó không những nghĩa là một người có đủ ý nghĩa hay không và có thú vị hay không, hơn nữa thậm chí quyết định một người có được người khác coi trọng hay không. Ví dụ bạn giới thiệu với một người Vũ Hán một người khác rằng "người đó hoàn toàn không 'sủa lạt'", trong mắt người Vũ Hán này lập tức sẽ lộ ra ánh nhìn khinh bỉ.

Nghĩa gốc của "sủa lạt" là "nhanh". Ví dụ yêu cầu hành động nhanh một chút, người Vũ Hán sẽ nói "gây 'sủa lạt' một chút". Yêu cầu quyết định nhanh một chút, cũng sẽ nói "gây 'sủa lạt' một chút". Nếu giục giã như vậy vẫn không "sủa lạt", thì là "ze". Rõ ràng, cái "nhanh" nói ở đây, vẫn chưa phải hoặc không hoàn toàn là "nhanh chóng", mà là không được lề mề, do dự, là cái nhanh về mặt tâm lý chứ không phải cái nhanh về mặt vật lý. Vì vậy "sủa lạt" chính là "sảng khoái", "nhanh nhẹn". Người Vũ Hán đọc là "sủa lạt", không biết là âm biến của từ sảng khoái, nhanh nhẹn, hay là một từ tượng thanh, — lật sách rất nhanh, sủa lạt; bắn cung rất nhanh, sủa lạt; vạt áo bay theo gió, ra tay rất nhanh, cũng sủa lạt. Tuy nhiên, nhìn từ tính cách "đến lúc ra tay thì ra tay" của người Vũ Hán, tôi nghi ngờ đó là âm thanh rút đao.

Nhanh thì sảng, gọi là "sảng khoái"; sảng thì lạt, gọi là "sảng khoái". Sảng khoái là cốt lõi tính cách người Vũ Hán. Nói cách khác, nếu phải dùng một hai từ để khái quát tính cách người Vũ Hán, thì đó là "sảng khoái". Sảng khoái đối với người Vũ Hán, cũng giống như tinh minh đối với người Thượng Hải. Tinh minh là phù hiệu bộ tộc của người Thượng Hải, sảng khoái thì là ngọn cờ của người Vũ Hán. Người Thượng Hải sùng bái tinh minh, vì vậy có một loạt từ vựng khinh bỉ những người không tinh minh, như ngốc nghếch, lơ ngơ, a mộc lâm, đầu lợn ba, thoát đằng lạc phàn, gây bảy hai ba, v.v. Người Vũ Hán sùng thượng sảng khoái, cũng có một loạt từ vựng phê phán những người không sảng khoái, như kẹp sống, sai hỏa, bán điệu tử, ze không xong, v.v. đều là vậy. Ngoài ra còn có "bản kiều". Cái gọi là "bản kiều", cũng chính là cái mà người phương Bắc gọi là "làm giá", tức là không có lý do và không có đạo lý mà làm dáng, cầm giá. Người khác cho anh ta bốn lạng màu sắc, anh ta liền coi là thật mà mở một tiệm nhuộm. Bạn bè có việc tìm anh ta, cũng phải làm quan, hoặc uốn éo làm giá không chịu sảng khoái đồng ý. Lúc này, người Vũ Hán sẽ vừa giận dữ vừa khinh bỉ nói: "Lão tử coi anh ta là con người, anh ta lại đi bản kiều với lão tử."

Bản kiều không nên lấy, đích đà cũng không được. Cái gọi là "đích đà", cũng chính là lải nhải, lầm bầm, dính dấp, bà bà mẹ mẹ, lôi lôi kéo kéo, đôi khi cũng bao gồm cả việc nhìn trước ngó sau, suy nghĩ quá nhiều v.v., tóm lại là không sảng khoái. Ví dụ bạn làm một việc nửa ngày không quyết định được, người Vũ Hán sẽ nói: "Đừng 'đích đà', gây 'sủa lạt' một chút." Lại ví dụ đến cơ quan liên quan để làm việc, nhân viên làm việc vừa xem tài liệu vừa xem chứng minh lại còn phải tra hỏi nửa ngày, người Vũ Hán cũng sẽ bình luận nói: "Người này rất 'đích đà'." Rõ ràng, "đích đà" ở đây, đã không phải là "lải nhải" nữa rồi. Tuy nhiên, xét về mức độ phê phán, lên án, "đích đà" nhẹ hơn "sai hỏa". Đích đà là vấn đề tính cách, sai hỏa là vấn đề đạo đức; đích đà khiến người ta không kiên nhẫn, sai hỏa thì căn bản không phải là người.

Thuộc về không sảng khoái còn có nhọn, âu khí, tiêu khí v.v. Âu khí và tiêu khí đều là giận, nhưng không phải là cái giận bình thường, mà là nén ở trong lòng sinh giận dỗi. Vì vậy sẽ âu ra bệnh, khiến người ta tiều tụy; còn "tiêu khí cổ quái" thì chỉ tâm hẹp hòi, nghĩ không thông, tiểu nhân, thích dỗi vặt v.v. Những cái này đều là ý nghĩa không đủ sảng khoái. "Nhọn" thì là keo kiệt. Người Vũ Hán muốn cười nhạo một người keo kiệt, sẽ nói: "Người này nhọn chết!" Người ngoài thường không hiểu chữ "nhọn" này trong tiếng Vũ Hán, tưởng là "gian", thực ra không phải. Người Vũ Hán gọi "gian xảo" là "quải", "nhọn" thì là keo kiệt, bủn xỉn. Vì người sảng khoái đều đại lượng, không sảng khoái thì keo kiệt. Nhỏ đến mức "nhọn", có thể thấy keo kiệt đến mức nào.

Ngoài việc làm người "sủa lạt" ra, làm việc đến nơi đến chốn cũng rất quan trọng. Vì nghĩa gốc của sai hỏa chính là "không đến nơi đến chốn"; mà làm việc "không đến nơi đến chốn", cũng rất dễ khiến việc trở thành "kẹp sống". Cứ như vậy, làm không tốt thì sẽ đắc tội với người ta đến cùng, hậu quả cũng có thể tưởng tượng được là nghiêm trọng. Phải biết rằng, người Vũ Hán ngay cả chửi người cũng cực kỳ đến nơi đến chốn. Không tin bạn hãy đi nghe người đàn bà đanh đá ở Vũ Hán chửi phố, cái đó thực sự là lâm ly tận trí (đã tận), chó máu phun đầu, lời gì cũng chửi ra được. Vì vậy, nếu bạn làm người làm việc không đến nơi đến chốn, kẹp sống bán điệu tử, vậy thì nhất định sẽ bị chửi, hơn nữa sẽ bị chửi rất "đến nơi đến chốn".

Thế là người Vũ Hán làm việc liền "mão khởi cảo". Ví dụ "mão khởi viết", "mão khởi nói", "mão khởi ăn" v.v. Có người viết "mão khởi" thành "mão khởi", là không đúng. Phương Phương nói ý nghĩa của "mão khởi" là "dùng sức", "không ngừng", "không dứt" ("Tiếng Vũ Hán thú vị"), cũng chưa nói hết. Ý nghĩa quan trọng nhất của "mão khởi", là cắn chặt, không tha, giống như bị đinh tán tán chặt, vì vậy là "mão khởi" chứ không phải "mão khởi". Nếu chỉ là "không ngừng", thì gọi là "khẩn". Ví dụ, "mày khẩn gây cái gì!" "Khẩn gây" chỉ là không ngừng làm, "mão khởi gây" thì còn có một sự kiên trì, mức độ nặng hơn "khẩn gây".

Cái "mão khởi" của người Vũ Hán cũng khác với cái "hùng khởi" của người Thành Đô. "Hùng khởi" tức cương lên, cứng rắn, "mão khởi" thì có ý nghĩa kiên trì không ngừng, kiên nhẫn không nhụt chí. "Hùng khởi" là bất ngờ phấn khởi, "mão khởi" là nỗ lực đến nơi đến chốn. Đây cũng là do tính cách người hai nơi khác nhau: người Thành Đô (bạc), nên cần "hùng khởi"; người Vũ Hán táo, nên cần "mão khởi". Ví dụ: "tỉnh đảo môi."

Từ một góc độ nào đó mà nói, "tỉnh đảo môi" cũng là một loại của "mão khởi gây", là một loại "mão khởi gây" đặc biệt. Tỉnh, có lẽ nên viết là "tỉnh". Phương Phương nói, "tỉnh" có nghĩa là "bỉ". Thực ra, chữ "tỉnh" này trong tiếng Vũ Hán có ý nghĩa cực kỳ phức tạp tinh tế. Ví dụ "bàng tỉnh" là "lợi hại" (như "ze được bàng tỉnh" chính là "ze được lợi hại"), "tỉnh hoàng" thì là "tào lao" (như "náo tỉnh hoàng" chính là "hồ nhật quỷ"). "Tỉnh lý tỉnh khí" mặc dù chính là "bỉ lý bỉ khí", nhưng không phải cái "bỉ" bình thường, mà là cái "bỉ" kiểu mặt dày, lại lì lợm, quấn quít không thôi lại cười cợt, có chút mùi vị nước mũi.

Đảo, trong tiếng Vũ Hán là một trợ từ thường dùng. Khi nói, phải đọc nhẹ. Ý nghĩa của nó, tương đương với "như thế nào đó", như "trá đảo khỏa", "mã đảo cảo" v.v. Mã, có nghĩa làm giả, làm bộ làm tịch v.v. Ví dụ một người thực ra không có nhiều hàng hóa, liền đành phải mã tất cả hàng hóa lên để làm lớn. Vì vậy, "mã đảo cảo" chính là giả vờ giả vịt, hư trương thanh thế mà gây. "Trá đảo khỏa", thì là tự nổ, cáo mượn oai hùm mà "khỏa". Khỏa, trong tiếng Vũ Hán có nhiều ý nghĩa như quấn quít, lý luận, xé lẻ, tham gia v.v. Ví dụ quấn quít không rõ ràng gọi là "khỏa không rõ bạch". Trá đảo khỏa, cũng chính là mạo xưng cái gì đó để tham gia. Từ đây có thể biết, "tỉnh đảo môi" chính là mặt dày không dứt mà đến quấn quít. Môi, nên viết là "mê". Người Vũ Hán đọc "mê" như "môi". Ví dụ vũ mê gọi là "vũ môi tử", hí mê gọi là "hí môi tử". Mê, có thể là mê đắm, cũng có thể là mê hoặc. "Mê" trong "tỉnh đảo mê", tất nhiên là mê hoặc. Vì cuối cùng muốn đạt được mục đích nào đó, cũng có thể hài âm viết là "môi". Phương Phương viết là "tỉnh đảo môi", có lẽ cần bàn lại. Vì "mị" không phải mục đích mà là thủ đoạn, ý nghĩa của nó đã bao hàm trong chữ "tỉnh"; mục đích là kéo, quấn quít, vì vậy nên viết là "mê" hoặc "môi".

Người Vũ Hán sùng thượng "sủa lạt" chịu không nổi nhất là "tỉnh đảo môi". Không lý đến anh ta đi, anh ta quấn quít không dứt; phát cáu đi, nắm đấm lại không đánh người mặt cười. Cuối cùng đành phải chiều theo anh ta rồi thôi. Tất nhiên cũng có người chào hỏi trước: "Đừng ở đây 'tỉnh đảo môi', (đồ vật) không cho anh đâu." Nhưng nếu kiên trì "tỉnh đảo môi" tiếp tục, vẫn có khả năng đạt được mục đích. Vì vậy Phương Phương nói "tỉnh đảo môi" là một cách quan hệ công chúng của người Vũ Hán, điều này là đúng. Người Vũ Hán tính khí cứng, không sợ hung, lại đối với "tỉnh đảo môi" kiểu kẹo kéo vô phương cứu chữa. Thực ra, "tỉnh đảo môi" chính là nghĩa trong đề của tính cách người Vũ Hán. Vì tính cách người Vũ Hán không những bao gồm làm người sảng khoái, trượng nghĩa, đại lượng, còn bao gồm làm việc đến nơi đến chốn. Muốn đến nơi đến chốn, thì phải "mão khởi cảo", bao gồm "mão khởi tỉnh đảo môi". Vì vậy, người Vũ Hán lại không thể không ăn bộ này.

Tóm lại, trong tính cách người Vũ Hán có sự kiên trì, có sự bướng bỉnh, cũng có một loại tinh thần không đạt được mục đích quyết không bỏ cuộc. Tinh thần này kết hợp với sự sảng khoái, liền hình thành tính cách không sợ trời không sợ đất. Tính cách này của người Vũ Hán thậm chí thể hiện ở cách sống của họ. Họ là những người trong ngày tam phục cũng phải ăn thực phẩm chiên. Trong mùa hè nóng bức, người Vũ Hán vẫn xếp hàng đi mua bánh dầu quẩy. Đầu bếp mồ hôi nhễ nhại đứng trước chảo dầu chiên, thực khách thì mồ hôi nhễ nhại đứng trước chảo dầu chờ, mọi người đều không quan tâm. Có một câu chuyện cười nói, một người xuống địa ngục, Diêm Vương ném anh ta vào chảo dầu chiên, không ngờ anh ta lại thản nhiên tự tại. Diêm Vương hỏi tại sao, liền đáp "Tôi là người Vũ Hán". Người Vũ Hán ngay cả xuống chảo dầu cũng không sợ, còn sợ gì nữa?

Họ tất nhiên "cái loại mẹ nào cũng dám chửi".

III. Khúc ca mạnh mẽ của sự sống

Người Vũ Hán dám chửi, cũng dám khóc.

Tôi thường nghi ngờ, trong tầng sâu tâm lý người Vũ Hán, có phải có một loại "phức cảm bi kịch" hay không. Vì họ đặc biệt thích xem bi kịch. Sở kịch "Khóc tổ miếu" là vở kịch họ yêu thích, còn Đại cổ Hồ Bắc họ thích nghe, tôi nghe thế nào cũng thấy giống giọng khóc. Nói nghiêm túc, Sở kịch không phải là "thị kịch" của Vũ Hán, "thị kịch" của Vũ Hán đáng lẽ phải là Hán kịch. Tuy nhiên người Vũ Hán dường như thích nghe Sở kịch hơn. Ngoài việc chê Hán kịch hơi đứng đắn (Hán kịch gần với Kinh kịch) ra, đại khái chính là vì Sở kịch có nhiều giọng khóc.

Thứ "bi quan phức hợp" này của người Vũ Hán bắt nguồn từ đâu? Có lẽ là thừa hưởng trực tiếp từ truyền thống "Trường thái tức dĩ yểm thế hề" (thở dài thườn thượt mà gạt nước mắt) của Khu Tao chăng! Tuy nhiên, người Hồ Nam vốn cũng là người Sở, lại không dễ khóc như vậy. Có một lần, chúng tôi tiễn đưa một người bạn, mấy người Vũ Hán uống say bí tỉ, ôm đầu khóc nức nở, trong khi mấy người Hồ Nam lại rất bình tĩnh và thản nhiên. Người Hồ Nam cũng cực kỳ coi trọng tình bạn, nhưng không mấy khi bộc lộ ra nét mặt. Họ dường như thừa hưởng nhiều hơn từ truyền thống tư duy huyền bí, thái độ lạc quan và tinh thần lý tính trong văn hóa Sở, nhìn nhận mọi cảnh ngộ trong đời, mọi chuyện hợp tan đều rất "thoáng". Tóm lại, người Hồ Nam (lấy người Trường Sa làm đại diện) thì lạc quan và thực tế hơn, còn người Hồ Bắc (lấy người Vũ Hán làm đại diện) thì trọng tình và sảng khoái hơn. Thế nên, người Vũ Hán làm đám tang thường khóc lóc thảm thiết, còn người Trường Sa lại thuê dàn nhạc kèn đồng đến chơi nhạc nhẹ, trông cứ như mở "khiêu vũ". Khi "buổi khiêu vũ" kết thúc, ai về nhà nấy, việc cần làm thì vẫn làm.

Vì vậy, người Trường Sa thực tế không chú trọng "chơi vị" như người Vũ Hán. "Chơi vị" là một khái niệm không rõ ràng, nhưng chắc chắn bao gồm cả việc làm màu, khoe khoang, yêu sĩ diện, phô trương thanh thế. Suy cho cùng, đây cũng là "căn bệnh quốc gia" của người Trung Quốc chúng ta. Bất cứ người Trung Quốc nào, ít nhiều đều có chút yêu sĩ diện, thích phô trương. Nhưng dường như chỉ có người Vũ Hán mới gọi những thứ đó là "vị" mà coi nó là một kiểu "chơi". Người Vũ Hán thích nói chữ "chơi" này. Ví dụ như chuyện yêu đương, người phương Bắc gọi là "hẹn hò", còn người Vũ Hán lại gọi là "chơi bạn". Người ngoài nghe câu này chắc chắn sẽ thấy không thoải mái, nhưng người Vũ Hán thì rất thản nhiên, chẳng ai coi đó là "đùa giỡn với người khác giới" cả.

Điều này ít nhiều có chút "tính nghệ thuật". Thực tế, cái "chơi vị" của người Vũ Hán rất chú trọng tính thưởng thức. Ví dụ như việc làm đám cưới linh đình chẳng hạn. Làm đám cưới linh đình cũng là một "căn bệnh quốc gia" của chúng ta, nhưng người Vũ Hán lại có cách riêng. Cách của họ là thuê "xe taxi Mamu" diễu phố. Cái gọi là "xe taxi Mamu" thực chất chính là xe lôi. Vì người lái xe thường là những tay "đệ tử lưu linh" uống bảy tám cân rượu mà không say, nên mới được gọi mỹ miều là "taxi Mamu". Khi tổ chức đám cưới, những chiếc "taxi Mamu" này sẽ chở đầy của hồi môn từ tủ lạnh, tivi cho đến bồn tắm, bô vệ sinh, vượt sông Trường Giang, qua sông Hán Thủy, hùng hùng hổ hổ diễu hành khắp ba trấn Vũ Hán, trở thành một "cảnh quan dân tục" lớn của thành phố Vũ Hán. Sở dĩ phải dùng "taxi Mamu" mà không dùng ô tô là vì "taxi Mamu" có ba ưu điểm: Thứ nhất, chở ít đồ, cần nhiều xe, có thể tạo vẻ đông đúc hùng hậu; thứ hai, thân xe thấp, dễ quan sát, có thể thỏa sức khoe khoang; thứ ba, tốc độ xe chậm, thuận tiện cho việc du ngoạn, vừa kéo dài được thời gian diễu phố, vừa tiện cho người đi đường xem cho đã mắt. Tóm lại là tận dụng hết mức khả năng biểu diễn. Trong mắt người Vũ Hán, chỉ có như vậy thì cái "vị" mới chơi cho đã, chơi cho đủ.

Tuy nhiên, dù là "chơi", người Vũ Hán lại chơi rất nghiêm túc. Bởi chẳng ai cảm thấy cái "vị" đó là thứ có cũng được mà không có cũng chẳng sao. Thế nên, khi một người Vũ Hán đang "chơi vị", tốt nhất là bạn nên đến ủng hộ. Dù không thể ủng hộ, ít nhất cũng đừng phá đám. Bằng không, người Vũ Hán sẽ mắng bạn là "không biết vị". Mà một người "không biết vị", trong mắt người Vũ Hán, chính là kẻ "nửa mùa", thậm chí "kém cỏi" đến cùng cực, nếu không trở mặt với bạn thì đã là nể mặt bạn lắm rồi.

Trên thực tế, việc người Vũ Hán ghét cái kiểu "làm bộ", cũng phần lớn là vì điều này. Trong mắt người Vũ Hán, một người muốn "chơi vị" hoặc "đòi vị" thì không được "làm bộ"; còn một người (đặc biệt là đàn ông) nếu như lại "làm bộ không xong" thì chắc chắn là "không biết vị". Thế nào là "chơi vị"? "Chơi vị" chính là "phong cách", là "sành điệu", làm sao có thể "làm bộ"? Làm bộ, giả tạo, hèn nhát (sợ chết), đều là chuyện "mất mặt". Vì vậy, vì sĩ diện, hay nói cách khác là vì "chơi vị", người Vũ Hán thường không tiếc chuyện đánh sưng mặt để đóng vai béo, thậm chí không tiếc cả chuyện cãi vã đánh nhau. Ví dụ như, một người trước mặt người khác "giở thói hung hăng" (gây sự, tìm cớ, ra oai hoặc ức hiếp người khác, cũng là một trong những cách "đòi vị"), người kia sẽ nhảy dựng lên nói: "Làm cái gì đó! Đòi vị mà đòi lên đầu lão tử à!" Chuyện sau đó thì có thể tưởng tượng được rồi.

Cái "chơi vị" của người Vũ Hán còn có rất nhiều nội dung khó mà kể hết. Thậm chí chuyện chửi mắng của họ, có khi cũng là "chơi vị" hoặc "đòi vị", cũng giống như "Đại Binh Hoàng" – một trong "Tám vị quái nhân" ở Thiên Kiều, Bắc Kinh cũ – ngồi trên vành vại rượu "mở miệng chửi" và "nghe chửi" cũng là "một niềm vui" vậy. Trên thực tế, chửi người cũng chẳng dễ. Một là phải dám chửi, hai là phải biết chửi. Nếu có bản lĩnh chửi cho ra ngô ra khoai, đầy đủ cảm xúc, thì ai bảo đó không phải là "vị", không phải là "phong cách"?

Việc hình thành tính cách văn hóa này của người Vũ Hán có nguyên nhân từ lịch sử, địa lý, văn hóa, thậm chí cả khí hậu.

Điều kiện khí hậu của Vũ Hán cực kỳ tồi tệ. Thượng đế ban cho nó địa hình tồi tệ nhất — phía bắc là nước, phía nam là núi. Mùa hè gió nam không thổi vào được, mùa đông gió bắc lại dọc theo sông Hán Thủy thổi thẳng vào trong. Kết quả là mùa hè thường xuyên nắng nóng kéo dài, mùa đông lại lạnh xuống dưới 0 độ. Người Vũ Hán cứ sống trong cảnh nóng lạnh thất thường, cực lạnh cực nóng đó, độ khó khăn của cuộc sống có thể tưởng tượng được, tâm trạng tồi tệ có thể tưởng tượng được, và tất nhiên tính khí xấu cũng có thể tưởng tượng được.

Cho nên, người Vũ Hán có một câu cửa miệng: "Phiền chết người đi được". Khi một người Vũ Hán muốn kể lể một chuyện không vui, hoặc muốn bày tỏ sự bất mãn, thường sẽ dùng câu cửa miệng này để bắt đầu. Ví dụ như chờ người không đến, họ sẽ nói: "Phiền chết đi được, đợi nửa ngày rồi, cái thằng cha chết tiệt này còn chưa đến!" Muốn bày tỏ sự ghét bỏ ai đó, họ cũng sẽ nói: "Người này thật phiền chết đi được." Tuy nhiên những câu này cũng có thể dùng ngược lại. Ví dụ một người vợ cũng có thể khen chồng mình như thế này: "Cái lão chết tiệt này, chả biết phiền thế nào..." hoặc "Ông xem lão có lải nhải không chứ, cứ bắt tôi phải mua cái áo dạ đó về mặc, phiền chết đi được!" Cái "phiền" ở đây thực ra chính là niềm vui, miệng thì nói "phiền chết đi được", nhưng chỉ sợ trong lòng lại "không biết chán" ấy chứ!

Xem ra, người Vũ Hán đã kết duyên nợ không dứt với phiền não: tốt cũng phiền, xấu cũng phiền, vui cũng phiền, phiền cũng phiền, tóm lại là phiền. Nói ra thì cũng không thể không phiền. Trong kỳ "Hai phiên họp" năm 1999, đoàn đại biểu Đại hội Đại biểu Nhân dân thành phố Vũ Hán đã thảo luận về việc "Tân Chu San" nói Vũ Hán là "thành phố mang tính thị dân nhất". Đại biểu Vương Đan Bình của quận Giang Ngạn nói: "Trời nóng nắng gắt, bên ngoài thì bẩn thỉu lộn xộn, sao có thể có tâm trạng tốt được? Người ta nói phụ nữ 'một trắng che trăm xấu', phụ nữ Vũ Hán khó mà có cái phúc này, hở ra là mặt mày lem luốc, trông như nông dân vào thành vậy." Quả thực, khí hậu khắc nghiệt, điều kiện gian khổ, khó khăn trong sinh tồn đều rất khó khiến người ta thấy thoải mái. Thảo nào trên đường phố Vũ Hán có nhiều người cãi vã đến thế, phiền mà!

Trên thực tế, người Vũ Hán quả thực sống không dễ dàng gì. Môi trường tự nhiên của Vũ Hán cực kỳ tồi tệ, điều kiện sống cũng khá tệ hại. Mùa đông, phương Bắc có lò sưởi, phương Nam có ánh nắng rực rỡ; mùa hè, phương Bắc có gió mát, phương Nam có gió biển. Vũ Hán kẹp ở giữa, không nam không bắc, không trên không dưới, chẳng có lấy một cái lợi nào. Những nơi khác, dù có lạnh hay nóng thế nào, ít nhất cũng có chỗ để trốn. Còn Vũ Hán thì hay rồi: mùa hè trong nhà còn nóng hơn ngoài trời, mùa đông trong nhà còn lạnh hơn ngoài trời. Mùa đông nước nhỏ giọt thành băng, mùa hè tất cả đồ đạc đều nóng rực, ba cái quạt điện thổi thẳng vào người, gió thổi ra toàn là gió nóng. Vậy thì, không sống nữa sao? Tất nhiên là phải sống tiếp! Mùa đông bỏ túi nước nóng vào chăn, mùa hè khênh cái giường tre ra phố ngủ. Thế là, cứ đến đêm hè oi ả, các con hẻm phố phường Vũ Hán đều bày đầy giường tre, nam cởi trần nữ quần đùi, nằm ngủ kín cả phố, trở thành một cảnh quan lớn của Vũ Hán.

Người Vũ Hán kiên trì sống sót trong điều kiện khắc nghiệt như vậy, nên có sự "hào sảng" và "dũng khí" mà người những nơi khác thường không có. Bạn nghĩ xem, người Vũ Hán khổ gì cũng đã nếm qua, tội gì cũng đã chịu qua, chuyện nực cười nào cũng đã thấy qua (bao gồm cả việc ngủ ngoài đường), suýt chút nữa là chết rồi, còn sợ gì nữa? Tất nhiên ngay cả cái "xấu" cũng không sợ. Bởi vì khi họ cởi trần mặc quần đùi nằm trên phố, thực sự chỉ còn lại mảnh vải che thân cuối cùng, vậy thì còn gì mà phải che đậy nữa?

Cho nên, người Vũ Hán chân thành nhất, sảng khoái nhất, không giả tạo nhất, ghét nhất là "làm quỷ". Từ "làm quỷ" này vô cùng thú vị. Nó dường như bày tỏ một loại nhân sinh quan thế này: Đã là "người" thì không cần phải "diễn", chỉ có "quỷ" mới "diễn". Đã không cần diễn, vậy thì có sao nói vậy, nghĩ gì làm nấy, mà không cần bận tâm người khác nghĩ thế nào, nhìn ra sao. Dù có người không tán thành, họ cũng chẳng thèm quan tâm, mà chỉ mắng một câu: "Đụng phải quỷ rồi! Muốn làm bộ thì cút về nhà mình mà làm!"

Tương tự, người Vũ Hán chân thành nhất, sảng khoái nhất, không giả tạo nhất, ghét nhất là "làm quỷ", cũng có sự "hào sảng" khác với người Bắc Kinh. Nếu nói sự "hào sảng" của người Bắc Kinh chủ yếu thể hiện ở sự bá khí và hòa khí, thì sự "hào sảng" của người Vũ Hán chủ yếu thể hiện ở dũng khí và tính nóng nảy. Sự "hào sảng" của người Bắc Kinh có nhiều nội dung lý tính hơn, còn sự "hào sảng" của người Vũ Hán lại mang nhiều màu sắc cảm xúc hơn. Họ dễ nóng giận, cũng dễ hòa giải; biết ghét biết yêu, cũng dám ghét dám yêu. Thế giới tình cảm của họ là phong vân biến ảo, hào sảng tráng lệ: đại hỷ đại bi, gào khóc cười đùa, thậm chí gào thét (người Vũ Hán gọi là "gào"). Hơn nữa, yêu hay ghét, khóc hay cười, đều rất sảng khoái, đều rất tới nơi tới chốn: khóc thì khóc cho đã, cười thì cười cho đã, cãi thì cãi cho ra lẽ, mắng thì mắng cho đã đời, thật có thể "yêu bạn đến tận xương tủy", ghét bạn cũng "ghét đến tận xương tủy", không hề "kém cỏi". Điều này thực sự bắt nguồn từ những thăng trầm sinh tử của họ. Trong cuộc đời người Vũ Hán có quá nhiều "rượu đáy cốc", trên đường đời cũng có quá nhiều "cung đường khó đi", họ còn loại rượu nào không đối phó được, còn chông gai nào không vượt qua nổi?

Người Vũ Hán quả thực không sợ trời không sợ đất. Bởi vì Vũ Hán là "Trấn".

Trấn, là nơi trọng binh trấn giữ và là vùng đất hiểm yếu mà các nhà quân sự tranh giành. Vũ Hán sở dĩ gọi là "Trấn" vì nó nằm ở yết hầu của con đường bắc tiến nam hạ, tây tiến đông chinh. Vì lý do này, Vũ Hán từ trước đến nay luôn là nơi chiến lược, mây mù chiến tranh luôn bao trùm trên đầu người Vũ Hán. Thế nên người Vũ Hán có "ý thức chiến bị" cực kỳ mạnh mẽ. Họ dường như luôn có tâm lý hiếu chiến, lại đồng thời có tâm lý đề phòng. Khi giao tiếp với người khác (đặc biệt là người lạ và người nơi khác), luôn lo lắng đối phương chiếm thế thượng phong mà mình bị thiệt. Trên xe buýt va chạm lúng túng, mua đồ xảy ra chút vấn đề nhỏ, hai bên thường lập tức giương cung bạt kiếm, chuẩn bị cãi nhau, và thường là kẻ đuối lý lại tấn công thay cho phòng thủ, ra đòn phủ đầu, bày ra tư thế hiếu chiến. Kết quả thường vẫn là mình bị thiệt, hoặc cả hai đều bị tổn thương. Không tin bạn lên xe buýt mà xem, va chạm vào người khác hoặc giẫm lên chân người khác, người Vũ Hán hiếm khi chủ động xin lỗi. Không những không xin lỗi, còn quay lại tấn công người khác: "Ông sao không đứng cho vững hả!" hoặc "Sợ đông thì đừng có đi xe buýt!" Thái độ ngang ngược này tất nhiên khó mà được đối phương chấp nhận, mà đối phương nếu cũng là "Cửu Đầu Điểu", thì một vở kịch hay tất nhiên sẽ bắt đầu. Trên phố phường Vũ Hán chuyện cãi vã đặc biệt nhiều, trong cửa hàng thái độ phục vụ đặc biệt tồi, nguyên nhân đại khái nằm ở đây. Người nơi khác coi người Vũ Hán là "Cửu Đầu Điểu", cho rằng họ "ghê gớm", "không đắc tội nổi", nguyên nhân phần lớn cũng nằm ở đây.

Người Thượng Hải sẽ không như vậy. Xe buýt ở Thượng Hải cũng đông. Nhưng người Thượng Hải đi xe dựa vào "trí", chiếm địa hình có lợi, giữ tư thế tốt, thì trong sự đông đúc vẫn có thể tìm được một mảnh đất vui vẻ, cũng sẽ không xảy ra "chiến tranh hai Iraq" (vì "I-la" và "I-la" đều biết tự mình xoay xở). Người Vũ Hán đi xe thì dựa vào "dũng", ai mạnh người đó làm vua, quyền lợi của người già, phụ nữ và trẻ em thường khó được đảm bảo, và sự cọ xát song phương thường xuyên xảy ra (hiện tượng này do những năm gần đây Vũ Hán nỗ lực phát triển sự nghiệp xe buýt nên đã dần trở thành lịch sử). Nghĩ kỹ lại, có lẽ vì Thượng Hải chủ yếu là "thương trường", còn Vũ Hán lâu nay là "chiến trường". "Lên chiến trường, súng nổ, lão tử hôm nay chết trên chiến trường thì thôi!" Câu nói này của Lâm Bưu đã nói lên tính hoang dã và sự ngang tàn của "Cửu Đầu Điểu". Kẻ dám đấu thì tự nhiên cũng dám khóc. "Lão tử chết còn không sợ, còn sợ khóc à!" Thảo nào người Vũ Hán thích xem bi kịch và thích nghe giọng khóc.

Cho nên, người Vũ Hán đặc biệt coi thường kẻ nhát gan sợ phiền (người Bắc Kinh gọi là "hàng mềm"), kẻ cam chịu (người Bắc Kinh gọi là "trứng mềm") và kẻ do dự thiếu quyết đoán (người Bắc Kinh gọi là "dưa bở"). Tất cả những "đức hạnh" này, người Vũ Hán gọi chung là "nhão giọng". Tuy nhiên, "nhão giọng" với "hàng mềm", "trứng mềm", "dưa bở" có một điểm khác biệt, đó là có thể tách ra mà giảng. Ví dụ như: "Người ta còn chưa hét, hắn đã nhão giọng rồi." Những người như thế tất nhiên chẳng ai coi trọng. Đúng như Phương Phương đã nói: "Một người gặp chuyện mà đến 'giọng' cũng 'nhão' ra thì cũng chẳng còn gì để nói nữa" (《Chuyện thú vị tiếng Vũ Hán》). Do đó, không những không được "nhão giọng", mà còn phải gồng cổ lên cứng đến cùng: "Không phục! Chính là không phục! Lão tử chết cũng không phục!"

Ăn mềm không ăn cứng, thà chết không phục, đây đại khái chính là cốt lõi của "tính cách Cửu Đầu Điểu", nói đó là "dũng khí của kẻ phu phen" thì chi bằng nói đó là "sự kiên cường của sinh mệnh". Bởi vì cái gọi là "Cửu Đầu Điểu" (chim chín đầu), chính là ý nói sức sống cực kỳ kiên cường. Bạn nghĩ xem, một con chim mà có chín cái đầu, chặt tám cái, vẫn không chết được, đợi đến khi bạn chặt cái thứ chín, có khi tám cái kia đã sống lại rồi. Thực tế Vũ Hán cũng là "đại nạn không chết". Máy bay giặc Nhật ném bom, lũ lụt đặc biệt lớn nhấn chìm, "mười năm biến loạn" suýt nữa khiến nó liệt giường, nhưng Vũ Hán lớn vẫn là Vũ Hán lớn. Quả thực, "không lạnh không nóng, ngũ cốc không kết". Sự thoải mái ấm áp quá mức có thể khiến con người yếu đuối mềm mỏng, điều kiện sinh tồn khắc nghiệt có khi ngược lại có thể tạo ra sức sống kiên cường.

Người Vũ Hán sống trong môi trường khắc nghiệt không những có sức sống kiên cường, mà còn có nhân sinh quan độc đáo của riêng mình. Nhân sinh quan này dùng lời của nhà văn Vũ Hán là Trì Lợi mà nói, chính là: "Nóng cũng tốt, lạnh cũng tốt, sống là tốt" (đây là tiêu đề một tiểu thuyết của Trì Lợi). Đây có thể nói cũng là một kiểu lạc quan, nhưng sự lạc quan này khác với người Bắc Kinh. Sự lạc quan của người Bắc Kinh chủ yếu đến từ lịch sử xã hội, sự lạc quan của người Vũ Hán thì chủ yếu đến từ địa lý tự nhiên. Người Bắc Kinh đã nhìn quen cảnh triều đại thay đổi, quan lại thăng trầm, phe phái nổi lên, từ đó mà nhìn nhẹ công danh phú quý; người Vũ Hán thì chịu đủ thiên tai nhân họa, rét đậm nóng gắt, chiến loạn binh đao, từ đó mà nhìn thoáng đường sống. Cho nên sự lạc quan của người Bắc Kinh có một phong thái nho nhã điềm đạm, còn sự lạc quan của người Vũ Hán lại thường thể hiện ra một loại sức sống sinh mệnh mang theo chút hoang dã. Chàng trai Vũ Hán không cao lớn, vạm vỡ như nam tử phương Bắc, nhưng lại khá là "hoang": dám đánh nhau, dám chửi thề, mọi sự kích động đều rất mãnh liệt. Họ cực kỳ thích loại quần bơi tam giác vải đỏ bó sát người, có thể thể hiện sức sống sinh mệnh. Họ cũng thường vào những đêm hè oi ả, cởi trần quần đùi, từng nhóm từng nhóm đi trên phố, gào thét những bài ca khác nhau, từ "Cha một đứa nhóc, kéo xe bao" cho đến đủ loại bài hát phổ biến, để xả hết sức sống dư thừa của họ.

Thực tế, người Vũ Hán không lạc quan cũng không được.

Ở một khía cạnh nào đó, môi trường sinh tồn và điều kiện sinh tồn khắc nghiệt đã đẩy người Vũ Hán vào chân tường rồi: không có chỗ trốn, không có chỗ ẩn, muốn giả làm cháu cũng không giả nổi, nếu không lạc quan hơn một chút, thì làm sao sống đây? Cho nên, mọi việc tốt nhất là làm cho sảng khoái một chút, mọi việc cũng tốt nhất nên đòi hỏi chút vị. Cuộc sống đã không dễ dàng, không làm cho sảng khoái một chút, chẳng phải tự làm mình phiền sao; cuộc sống đã thiếu dầu thiếu muối, không đòi hỏi chút vị, còn sống nổi sao?

Vị là gì? Chữ "vị" này, trong tiếng Vũ Hán có hàm nghĩa vô cùng phong phú. Ngoài sĩ diện, phô trương, phong quang, thể diện... đã nói ở trên ra, còn có ý nghĩa là "quy củ". Ví dụ "không biết vị", đôi khi cũng chỉ "không biết quy củ". Tuy nhiên, khi một người Vũ Hán chỉ trích người khác "không biết vị", cái họ nói không phải là quy củ thông thường, mà là chỉ đặc biệt "quy củ ủng hộ", tức là quy củ khiến người ta cảm thấy "có vị" khi một người đang "đòi vị". Hiểu quy củ này và có thể làm như vậy, thì gọi là "biết vị"; không hiểu quy củ này và không thể làm như vậy, thì gọi là "không biết vị". Biết vị hay không biết vị, cũng là tiêu chuẩn quan trọng để đo lường một người Vũ Hán có biết cách làm người hay không. Vì không biết mà "không biết vị", còn có thể tha thứ (nhưng cũng không được lòng người); nếu "biết vị" mà lại "không biết vị", thì đó là "kém cỏi". Lúc này, kẻ "đòi vị" sẽ coi đối phương là cố ý mạo phạm hoặc cố ý khiêu khích, từ đó trở mặt, thậm chí đánh nhau, bởi vì cái "đồ con hoang" đó thực sự "quá không biết điều".

Cho nên, vị, còn có nghĩa là "ý nghĩa". Đòi vị, cũng gọi là "đòi ý nghĩa"; biết vị, cũng gọi là "biết ý nghĩa". Như vậy, "có vị" chính là "có ý nghĩa", "không có vị" chính là "không có ý nghĩa". Con người sống trên đời, nếu một chút "ý nghĩa" cũng không có, thì còn sống nổi sao? Tất nhiên không thể. Cho nên không thể không "đòi vị". Rõ ràng, cái gọi là "vị" của người Vũ Hán, suy cho cùng, chính là cái "ý nghĩa" khiến người ta cảm thấy sống trên đời có ý nghĩa.

Người Vũ Hán rất coi trọng cái "ý nghĩa" này. Tuy nói "nóng cũng tốt, lạnh cũng tốt, sống là tốt", nhưng nếu sống mà có ý nghĩa, chẳng phải tốt hơn sao? Thế là, người Vũ Hán thường biến những chuyện vô nghĩa thành có ý nghĩa. Tôi từng gặp một người Vũ Hán điển hình trong bệnh viện. Chàng trai Vũ Hán này chắc mới làm cha lần đầu, nhìn chuyện gì cũng thấy mới mẻ. Nhìn thấy y tá tắm cho trẻ sơ sinh, đóng gói, cũng thấy vui, hớn hở nói với tôi: "Đã quá! Tắm cho bé cưng giống như rửa củ cải, gói bé cưng giống như gấp 'piếp piếp'." "Piếp piếp" là loại đồ chơi tự chế mà mỗi cậu bé Vũ Hán đều từng chơi qua, do mỗi người tự gấp bằng vỏ bao thuốc lá, người nào kỹ thuật thuần thục có thể gấp rất nhanh. Nói việc gói trẻ sơ sinh giống như gấp piếp piếp, vừa có ý khen ngợi "kỹ thuật thuần thục", cũng có ý nói "không coi là chuyện gì to tát". Y tá khoa phụ sản một ngày không biết phải tắm và gói bao nhiêu trẻ sơ sinh, tất nhiên đã nhìn quen nên không thấy lạ, không coi là chuyện gì, nhưng để chàng trai này nói như vậy, một chuyện vốn chẳng có nghĩa lý gì, cũng trở nên khá là thú vị.

Người Vũ Hán rất có khả năng biến những chuyện vô nghĩa thành có ý nghĩa. Ví dụ như đêm hè Vũ Hán rất khó chịu, vì cứ đến sáu giờ chiều, ông trời sẽ đúng giờ ngừng gió. Nhiệt độ dư thừa của con phố bị nắng gắt cả ngày không tan, trong nhà không có lấy một luồng gió lùa càng là nóng không chịu nổi. Để vượt qua một đêm dài như vậy, là một chuyện rất vô nghĩa. Tuy nhiên người Vũ Hán lại có thể biến nó thành có ý nghĩa. Mặt trời vừa lặn, họ bắt đầu hắt nước ra đất, sau đó khênh giường tre nhà mình ra, bày biện dưa muối thanh mát và cháo đậu xanh, cả nhà ăn uống "vui vẻ lắm". Ăn xong, dọn dẹp bát đũa, tắm rửa, hàng xóm láng giềng đều ra ngoài trời hóng mát. Người chơi bài chơi bài, người đánh cờ đánh cờ, người xem tivi xem tivi, nhiều người hơn thì "tán gẫu". "Tán", âm là kua, đọc thanh bằng, là một từ tượng thanh, nghĩa là "lải nhải". Người Vũ Hán nói chuyện nhịp điệu nhanh, tần suất cao, vì vậy không thể gọi là "trò chuyện", chỉ có thể gọi là "tán gẫu". Người Vũ Hán tán này tán nọ, tán đến mức những ngôi sao cũng "cười nheo cả mắt", một đêm dài khó chịu cũng trở nên đầy thú vị.

Người Vũ Hán quả thực rất yêu nói chuyện, cũng rất biết nói chuyện. Một chuyện bình thường, qua miệng người Vũ Hán, thường sẽ trở nên sinh động. Ví dụ một đồ vật hoặc một nơi nào đó bị làm bẩn, người Vũ Hán không nói "quá bẩn", cũng không nói "bẩn chết", mà nói: "Ui, sao mà làm thế này, bẩn chảy cả ra rồi!" Bẩn mà đến mức "chảy", thấy bẩn đến cỡ nào. Khen một người đẹp, cũng có thể nói thế này: "Ui, đẹp quá, đẹp chảy cả ra rồi!" Thanh tú, chính là đẹp, phong cách, mỹ lệ. Vẻ đẹp của một người đều "chảy" ra ngoài, thấy là đẹp đến tột cùng. Lại ví dụ "giở thói hung hăng", là ý muốn ra oai, lại sinh động hơn nhiều so với việc nói "ra oai". Bạn nghĩ xem, một người đem cái "hung" mà "giở" ra, là bộ dạng gì? Có chút giống như con gà trống oai vệ xù hết lông lên nhỉ? Hơn nữa, cái "hung" (ghê gớm) của một người phải "giở" ra người khác mới biết, thì cái "hung" đó cũng có hạn. Cho nên từ "giở thói hung hăng" này mang hơi hướng chê bai, màu sắc cảm xúc rất đậm, hình ảnh cũng rất sinh động. Các từ khác như gọi trẻ con lớn lên là "rút dây", gọi nhìn đông nhìn tây là "đi hoang", gọi nhân cơ hội xuống đài là "quẹo cua", gọi chết không nhận lỗi còn đánh ngược lại là "trở mặt", đều rất hình tượng, sinh động, giàu tính động.

Điều này cũng không lạ. Người Vũ Hán là người "đòi vị", tiếng Vũ Hán cũng tất nhiên là "tiếng nói có vị".

Quả thực, tiếng Vũ Hán cũng giống như tiếng Bắc Kinh, đều có tính nghệ thuật và tính kịch. Nếu nói có gì khác biệt, thì đó là: nghe tiếng Bắc Kinh giống như nghe tấu hài, nghe thế nào cũng thấy vui; nghe tiếng Vũ Hán thì giống như nghe hát tuồng, có nhịp có điệu, đanh thép mạnh mẽ. Trên thực tế trong nhân sinh quan của người Vũ Hán quả thực có một loại "tình tiết kịch". Trong mắt họ, nhân sinh chính là một vở kịch, chính là một vở kịch tự biên tự diễn lại có thể cung cấp cho người thưởng thức. Diễn kịch chính là "chơi vị", xem kịch chính là "đòi vị", biết xem kịch chính là "biết vị", không biết xem kịch chính là "không biết vị", mà không biết diễn kịch chính là "không có vị". Do đó, họ chủ trương nhân sinh trên đời, nên sống một cách có nhịp có điệu. Có nhịp điệu hay không là rất quan trọng. Ở chỗ người Vũ Hán, một người có bản lĩnh, có năng lực, có cách làm, thì gọi là "có nhịp điệu"; còn không biết làm trò gì thì gọi là "làm cái nhịp điệu gì". Cái gọi là "làm cái nhịp điệu gì", chính là ý nói "diễn vở kịch gì". Rõ ràng, cái gọi là "nhịp điệu" của người Vũ Hán, chính là tiết tấu trong hí khúc, giống như chữ "giọng" trong "nhão giọng" là giọng hát trong hí khúc, chữ "hoàng" trong "tỉnh hoàng" là bì hoàng (thanh điệu) trong hí khúc vậy. Tỉnh, có nghĩa là "giả". Ví dụ "tỉnh đảo mê" không phải là mê thật (thích đối phương thật), chẳng qua chỉ là "tỉnh đảo mê" thôi. "Tỉnh hoàng" cũng vậy. Một người, trịnh trọng lên đài, mọi người đều tưởng có đoạn hay để nghe. Nghe nửa ngày, lại phát hiện ra hóa ra không phải là bì hoàng, mà là "tỉnh hoàng". Thế nên, người Vũ Hán liền gọi những kiểu "hồ đồ", "nghịch ngợm" là "làm loạn tỉnh hoàng".

"Làm loạn tỉnh hoàng" cũng vậy, "có nhịp điệu" cũng vậy, đều là diễn kịch. Kịch diễn hỏng, thì gọi là "nhão giọng"; diễn giả, gọi là "làm loạn tỉnh hoàng"; không diễn theo vai diễn kịch bản, nói năng tùy tiện, nói bậy nói bạ, thì gọi là "mở giọng hoàng". "Làm loạn tỉnh hoàng" là "lừa gạt", "mở giọng hoàng" là "làm bừa", đều là "không biết vị" (không biết quy củ). Đây là sẽ không có ai ủng hộ. Không những không có người ủng hộ, có khi tự mình còn "mất mặt".

"Mất mặt" đối với người Vũ Hán, là một chuyện cực kỳ nghiêm trọng. Cái gọi là "mất mặt", chính là "lộ tẩy". Đây tất nhiên là một chuyện mất mặt, nên "mất mặt" tức là "mất thể diện". Tuy nhiên, nói "mất mặt" nghe sinh động hơn so với nói "mất thể diện", cũng nghiêm trọng hơn so với nói "mất thể diện". Bởi vì "thể diện" phải được lắp trên "cái mặt". Nếu đến cả "cái mặt" cũng mất, thì còn "thể diện" gì nữa? Tôi từng nói trong cuốn sách 《Chuyện phiếm người Trung Quốc》, thể diện tức là mặt nạ, mà mặt nạ là dùng để diễn kịch. Đã là "diễn kịch", thì phải đeo "thể diện" cho chặt, không được "lộ tẩy". Một khi lộ tẩy, đó không phải là "mất thể diện", mà là "mất mặt". Vì vậy, một người, khi lên sân khấu diễn nhân sinh, nếu diễn "hỏng" vở kịch, người Vũ Hán sẽ cười ồ lên: "Thật mất mặt quá!"

Vì lý do đó, người Vũ Hán thẳng thắn bộc trực không thích "kẻ chen ngang". Cái gọi là "kẻ chen ngang", chính là người nói năng không biết nặng nhẹ, không xem hoàn cảnh. Gặp phải người như vậy, người Vũ Hán sẽ nói: "Nó là một 'kẻ chen ngang'." hoặc "Người này 'chen' quá." Một người nếu bị coi là "chen quá", thì người đó trong đám người Vũ Hán cũng không được lòng. Bởi vì "kẻ chen ngang" là kẻ không "biết vị" nhất, thường quét sạch hứng thú của người khác khi họ đang "đòi vị": hoặc là nửa chừng "chen" vào, làm hại quá trình "đòi vị" không thể tiến hành thuận lợi; hoặc là phơi bày cả cái đáy ra, làm hại người khác mất mặt nghiêm trọng. Nhưng vì "kẻ chen ngang" đều là kẻ vô tâm, bạn có giận cũng không phát tác được, nên rất gây khó chịu.

Ghét hơn "kẻ chen ngang" chính là "kẻ dở dở ương ương". Cái gọi là "kẻ dở dở ương ương", chính là người vừa "dở" vừa "ngu xuẩn". Người Vũ Hán gọi ngu là "ngốc". Ngốc, chính là khoai lang. Khoai lang nướng chín hấp chín rồi, chính là "hồ" (người Vũ Hán đọc là "hộ"), tức là "hồ đồ". Cho nên, người Vũ Hán nói một người hồ đồ, sẽ nói: "Nó 'hồ' lắm", hoặc "Thằng nhóc này sao lại là đứa 'hồ' thế?" Lại vì khoai lang chín không những "hồ", mà còn "nhão", nên lại gọi kẻ hồ đồ là "hồ nhão". "Kẻ chen ngang" tuy "chen", nhưng không "hồ"; "kẻ dở dở ương ương" thì không những "dở", mà còn "ngốc". "Ngốc" thì "ngu", "dở" thì "chen", thực sự không thể hiểu nổi. Nếu lý luận với hắn, chắc chắn sẽ làm bạn mất sạch mặt mũi.

Đặc điểm chung của "kẻ chen ngang" và "kẻ dở dở ương ương", là "không biết điều". Thậm chí không phải là "không biết điều", mà là căn bản "không có ý nghĩa". Tuy nhiên người Vũ Hán không thể "không có ý nghĩa". Họ sẽ không giống như người Bắc Kinh "tìm niềm vui", cũng không giống người Thượng Hải tự cho mình chút "niềm vui nhỏ". Cách sống của họ, là đòi hỏi "ý nghĩa" từ cuộc sống, biến cuộc sống đơn điệu khô khan trở nên có vị, biến nhân sinh gian khổ trở nên vui thú vô cùng.

Thế là, người Vũ Hán đã biến cuộc sống thành nghệ thuật. Hoặc nói cách khác, biến nhân sinh gian nan sinh tử và nhân sinh phiền não không mấy thuận lợi của họ, trở thành bản tình ca sinh mệnh có nhịp có điệu, có giọng có điệu, đáng để "gào lên mà hát".

Bốn, người Vũ Hán đáng yêu

Nói như vậy, người Vũ Hán thật sự rất đáng yêu.

Thực ra, người Vũ Hán vô cùng đáng yêu. Người nơi khác sợ người Vũ Hán, là vì họ không hiểu người Vũ Hán.

Người Vũ Hán có ưu điểm của người Vũ Hán.

Ưu điểm lớn nhất của người Vũ Hán là thẳng thắn. Hay mắng người, chính là một biểu hiện của sự thẳng thắn của họ. Mặc dù biểu hiện ra không mấy văn minh, nhưng ít nhất cũng nói lên họ dám bộc lộ hỉ nộ ái ố ra nét mặt, trong cốt tủy có một bản tính chân thật. Bản tính này khiến họ cực kỳ ghét "làm bộ", ghét "làm quỷ", đồng thời cũng khiến họ không mấy chú ý đến tu dưỡng, mang lại cho người khác cảm giác "ít được giáo dục". Người Vũ Hán nói chuyện thẳng tuột, ít quanh co, cũng không mấy chú ý đến giọng điệu và cách thức. Ví dụ như đến cơ quan đơn vị Vũ Hán để giải quyết công việc, phòng bảo vệ sẽ hỏi: "Làm cái gì?" mà không hỏi: "Ông là đơn vị nào, có chuyện gì?" Thậm chí làm kinh doanh, họ cũng không nói: "Ông xem chúng ta hợp tác thế nào?" mà sẽ nói: "Ông nói xem làm thế nào!" Cách nói chuyện này, khiến người nơi khác rất không chịu nổi.

Khiến người ta càng không chịu nổi hơn, là khi họ bày tỏ ý kiến bất đồng. Nói chung, người Trung Quốc nói chuyện khá uyển chuyển. Ngay cả khi muốn phát biểu ý kiến bất đồng, cũng phải làm nền tảng trước, ví dụ như "Lời các hạ nói rất đúng, chỉ là..." vân vân. Người Vũ Hán thì không có bộ đó. Nếu hắn không đồng ý với điều bạn nói, thì xin lỗi, lời bạn chưa nói xong, hắn sẽ hét lên một tiếng: "Nói bậy!" Cái gọi là "nói bậy", chính là ý nghĩa "hồ đồ", "nói linh tinh", "chém gió". Nhưng nếu bạn tận tai nghe người Vũ Hán nói hai chữ này, sẽ cảm thấy nó cứng hơn nhiều so với các cách nói khác.

Điều này thực ra cũng là một biểu hiện của sự thẳng thắn, tức là vì thẳng mà sảng, vì sảng mà nhanh, kết quả là nhanh người nhanh lời. Trong bụng người Vũ Hán không có nhiều "quanh co", thích đối mặt trực diện, ghét nhất là "làm trò sau lưng" (giở trò sau lưng). "Làm trò sau lưng" còn gọi là "chọc ngoáy", thường chỉ việc sau lưng mách lẻo, cũng chỉ việc nói xấu, lan truyền lời ra tiếng vào, v.v. Một từ khác đi kèm với nó là "tìm quẻ", tức là tìm cớ, tìm rắc rối, tìm sự không thoải mái. Vì vậy, một người Vũ Hán nếu phát hiện có người "chọc ngoáy", sẽ tìm đến cửa, không hề khách khí nói: "Sao, muốn tìm quẻ của lão tử à?" Kẻ "chọc ngoáy" này đành phải trốn đi. Bởi vì một người thích "chọc ngoáy", ở Vũ Hán sẽ không có chỗ dung thân.

Người Vũ Hán ghét "làm trò sau lưng", nên họ có ý kiến bất đồng gì, cũng đều nói ra một cách sảng khoái ngay tại chỗ, bao gồm cả việc nói bạn "nói bậy". Điều này dường như hơi kỳ lạ. Người Vũ Hán chẳng phải rất chú trọng quy củ "biết vị" sao? Làm sao có thể không cho người khác mặt mũi như vậy? Có lẽ, người Vũ Hán không cho rằng đây là "không biết vị" chăng! Ít nhất, tôi sống ở Vũ Hán nhiều năm, vẫn chưa thấy vì nói "nói bậy" mà trở mặt. Ngược lại, nếu một người Vũ Hán biết nói thẳng trước mặt bạn là "nói bậy", thì phần lớn là đã coi bạn là người nhà. Bởi vì điều này nói lên hắn và bạn không có hiềm khích, không có ngăn cách, có thể thoải mái nói chuyện, bao gồm cả việc nói bạn "nói bậy".

Tương tự, nói chuyện "có tạp chất", cũng sẽ không gây ra quá nhiều phiền phức. Cái gọi là "có tạp chất", chính là khi nói chuyện mang theo lời mắng chửi, còn gọi là "có cán". Cán, phải đọc thanh trắc. Phương Phương nói "có cán" chính là "trong lời có lời kẹp giáo mang gậy" (《Chuyện thú vị tiếng Vũ Hán》), thực ra không phải vậy. Cái gọi là "cán", chính là bộ phận sinh dục nam. Vì vậy "có cán" liền có ý nghĩa "gặp ai chơi nấy". Lời mắng chửi, thường liên quan đến "tính dục", đây cũng là quy luật chung của thiên hạ. Ví dụ như "đồ mẹ kiếp", liền lược bỏ đi một chữ "trẻ em không nên xem" ở phía sau. "Cái đồ ngựa", phía sau cũng lược bỏ hai chữ, cũng là "trẻ em không nên xem". Cho nên, nói chuyện "có tạp chất", "có cán", không mấy văn minh.

Nói chung, nói chuyện với người lớn tuổi, hoặc nói chuyện với nhân vật quan trọng (ví dụ lãnh đạo), là không được "có tạp chất". Không những không được "có tạp chất", còn phải "ông nhà" này "ông nhà" nọ. Khi cãi nhau tốt nhất cũng không nên "có tạp chất", bởi vì điều đó sẽ mở rộng sự việc. Nếu là bạn bè cùng trang lứa nói chuyện giữa những người quen biết, thì đầy miệng là "tạp chất". Hơn nữa, quan hệ càng thân thiết, "tạp chất" càng nhiều. Ví dụ hai người bạn tốt gặp nhau, một người nói: "Đồ con hoang nhà anh, chừng này chạy đi đâu rồi?" Người kia sẽ nói: "Tìm mẹ già nhà anh đi!" Điều này thực sự rất không ra dáng, nhưng không có người Vũ Hán nào tính toán chuyện đó.

Một chuyện khác thường khiến người nơi khác không chịu nổi là uống rượu. Người Vũ Hán cực kỳ trọng tình bạn, hơn nữa coi uống rượu là hòn đá thử vàng để đo lường độ sâu nông của tình bạn, gọi là "tình cảm nông, nếm một chút; tình cảm sâu, truyền nước biển; tình cảm sắt, xuất huyết dạ dày." Tửu lượng của người Vũ Hán không phải là lớn nhất, khó đối phó là cách họ mời rượu. Ví dụ như, nếu bạn không chịu cùng họ uống rượu bát lớn, họ sẽ không tán thành nói: "Lại không phải là cô nương, làm bộ cái gì!" Hoàn toàn không xem xét sau khi đối phương nghe xong, mặt mũi có "treo được không". Điều này khá có hương vị của nam tử phương Bắc, xuề xòa, "thiếu tâm thiếu phổi".

Quả thực, nói chung, người Vũ Hán không nhiều tâm cơ, ít nhất không tinh tính toán như người Thượng Hải, việc gì cũng tinh minh, hoặc như người Phúc Châu thâm trầm, việc gì cũng chu đáo. Họ thậm chí thường làm chuyện ngu ngốc, hơn nữa không nói lý lẽ. Ví dụ như, bạn đến cửa hàng Vũ Hán mua đồ, lúc hỏi giá, nếu chẳng may nhân viên bán hàng đó tâm trạng không mấy vui vẻ, liền trợn mắt: "Anh tự không biết xem à!" Đây là một câu trả lời rất không có lý lẽ, cũng là một câu trả lời rất không đáng giá. Bởi vì giả sử món hàng này trị giá mười đồng, trả lời "mười đồng", mới nói có hai chữ; trả lời "anh tự không biết xem à" lại là bảy chữ. Nói nhiều hơn năm chữ, lại còn không được lòng. Nhưng người Vũ Hán sẽ không đi tính cái sổ sách này. Họ thà không được lòng, cũng phải không hề che đậy biểu hiện sự thiếu kiên nhẫn của mình.

Cho nên, nếu bạn hiểu người Vũ Hán, lại không quá tính toán thái độ "tồi tệ" của họ, thì bạn sẽ phát hiện ra họ thực ra là cực kỳ dễ chung sống. Bởi vì trong cốt tủy họ có một bản tính chân thật, đôi khi thậm chí sẽ có chút giống như trẻ con (dùng lời của chính họ nói, chính là "như trẻ nhỏ"). Hoặc chính xác hơn một chút, giống như kiểu trẻ con kiêu ngạo vô lễ bị nuông chiều. Trẻ con luôn dễ chung sống hơn người lớn một chút. Điều quan trọng là lấy tâm đổi tâm, hòa thành một khối. Nếu bạn thực sự trở thành "bạn thân" của họ, thì, chẳng phải cũng có thể vỗ vai túm tai gọi họ là "đồ con hoang" sao?

Người Vũ Hán cũng giống như trẻ con thích chơi. Tuy nhiên, sự thích chơi của người Vũ Hán, lại khác với sự thích chơi của người Thành Đô. Sự thích chơi của người Thành Đô, là thực sự đi chơi, người Vũ Hán thì thường đem việc không phải là chơi cũng nói thành chơi, ví dụ như "chơi vị", "chơi bạn", "chơi nước". Chơi nước thực ra chính là bơi lội. Khắp nơi trên toàn quốc đều có người thích bơi lội, nhưng gọi bơi lội là "chơi nước", hình như chỉ có Vũ Hán. Thời gian mùa hè ở Vũ Hán dài, nhiệt độ cao, sông ngòi hồ nước lại nhiều, chơi nước liền trở thành sở thích chung của người Vũ Hán. Cao trào hay nói cách khác là kỳ tích "chơi nước" của người Vũ Hán là bơi vượt sông Trường Giang. Chuyện này là Mao Trạch Đông dẫn đầu. Mao Trạch Đông không những mở ra tiền lệ bơi vượt sông Trường Giang, còn viết ra câu danh ngôn "Vạn dặm Trường Giang bơi vượt qua, cực mục trời Sở thật thư thái", khiến người Vũ Hán được thể diện lớn, cũng chịu cổ vũ lớn. Thế là bơi vượt sông Trường Giang liền trở thành việc lớn mỗi năm một lần của thành phố Vũ Hán. Tuy nhiên chuyện này thật sự không phải là dễ chơi, không thể không có kỹ năng bơi lội cực tốt. Nhưng người Vũ Hán lại vui vẻ không biết mệt. Vì vậy tôi thường nghĩ, may mà người Vũ Hán chỉ thích "chơi nước". Nếu thích "chơi lửa", thì còn phải làm sao!

Một biểu hiện khác của người Vũ Hán giống như trẻ con là không mấy chú ý đến tướng ăn. Họ ăn đồ ăn, thường là "húp sùm sụp". Đặc biệt là ăn mì khô nóng. Mì khô nóng là một loại đồ ăn vặt đặc hữu của Vũ Hán, thường làm điểm tâm, cũng có khi ăn trưa ăn tối. Công đoạn làm mì khô nóng rất nhiều. Trước tiên phải nấu chín mì vào tối hôm trước, vớt ra rải ra cho nguội, trộn với dầu mè. Hôm sau ăn, đun một nồi nước sôi lớn, đem mì đặt vào cái rây chần nóng, lại trộn với tương vừng, dầu mè nhỏ, củ cải muối thái nhỏ, tôm khô, nước tương, mì chính, hạt tiêu, hành hoa, gừng băm, tỏi băm, ớt (đây là cách làm chính tông nhất, hiện nay thì phần lớn là ăn bớt công đoạn), thơm nức mũi, nóng hổi, cực kỳ kích thích vị giác. Người Vũ Hán nhận lấy, sùm sụp, chóp chép, ba chân bốn cẳng, trong chớp mắt đã vào bụng. Hôm sau, lại đến ăn, vĩnh viễn sẽ không nhai kỹ nuốt chậm mà thưởng thức, cũng vĩnh viễn không ăn chán. Cho nên có người nói, có thích ăn mì khô nóng hay không, là hòn đá thử vàng để phân biệt người Vũ Hán chính tông và người Vũ Hán không chính tông. Trong Cách mạng Văn hóa, thanh niên tri thức ở nhiều nơi đều có "Bài ca tri thức trẻ" của mình, trong đó của Nam Kinh là nổi tiếng nhất, lời khúc đều có chút bi thương, tác giả cũng vì vậy mà bị truy nã và phê bình. "Bài ca tri thức trẻ" của Vũ Hán lại không bi thương, cũng không bị phê bình. Bởi vì "Bài ca tri thức trẻ" của Vũ Hán lại là: "Tôi yêu mì khô nóng của Vũ Hán." Yêu mì khô nóng, là không dễ tính là "chủ nghĩa xét lại", cũng không liên quan gì đến "đấu tranh đường lối".

Yêu ăn mì khô nóng, tôi cho rằng chính là do tính cách của người Vũ Hán: sảng khoái mà vị đậm, dứt khoát mà gọn gàng. Họ xử lý quan hệ nhân tế, cũng thích giống như ăn mì khô nóng, ba chân bốn cẳng, không làm bộ, không lải nhải, cũng không giả tạo. Quả thực, đúng như Phương Phương đã nói: "Người Vũ Hán đặc biệt chân thành." Tính cách thẳng thắn khiến họ ngay cả muốn nói dối, cũng không mấy suôn sẻ. Đặc biệt là, "khi hắn đã khẳng định bạn là người có thể kết giao, hắn đối với bạn là tuyệt đối chân thành móc tim móc phổi. Hắn vì bạn giúp đỡ không ngại khó nhọc cũng không nghĩ đến báo đáp, tất nhiên hắn có thể trong quá trình giải quyết công việc xuề xòa, qua loa, nhưng lòng chân thành thì tùy chỗ có thể thấy." (《Người Vũ Hán đặc biệt chân thành》) Tất nhiên, người Vũ Hán không "ngốc", họ cũng thưởng thức "tinh ranh". Ví dụ như, họ muốn khen một đứa trẻ, liền sẽ nói: "Á, thằng nhóc này thật 'tinh ranh'!" Tất nhiên phải "tinh ranh", nếu không "tinh ranh", sao gọi là "Cửu Đầu Điểu"? Tuy nhiên, nói chung, sự "tinh ranh" của người Vũ Hán, phần lớn "tinh ranh" trên mặt nổi, liếc mắt là có thể nhìn thấu. Họ cũng sẽ giở chút tâm cơ nhỏ, làm chút động tác nhỏ, chơi chút tiểu xảo, trong lúc móc tim móc phổi đánh chút mai phục nhỏ, nhưng thường không cẩn thận liền lộ tẩy. Bởi vì bản tính của họ là chân thật. Cho nên, mặc dù họ cũng muốn học chút giảo hoạt, chơi chút thâm trầm, ngặt nỗi phần lớn học không giống chơi không tốt, ngược lại bị người ta mắng là "kém cỏi" coi thường là "làm bộ".

Sự dễ chung sống của người Vũ Hán, còn ở chỗ họ không có quá nhiều "cầu kỳ", — vừa không giống người Bắc Kinh giảng "lễ", lại không giống người Thượng Hải giảng "mạo". Nếu nói phải chú trọng cái gì, thì đó là chú trọng "vị". "Vị" của người Vũ Hán quả thực là một kiểu chú trọng: vừa không thể không có hoặc không hiểu, cũng không thể quá nhiều hoặc quá lớn. "Không có vị" là bị người khinh bỉ, "không biết vị" là bị người ghét, mà "vị quá lớn" thì lại là sẽ đắc tội với người khác. "Anh người này còn vị lớn lắm đấy", cũng không khác gì chỉ trích đối phương làm bộ làm tịch, không đủ ý nghĩa.

Từ đó có thể thấy, triết lý xử thế của người Vũ Hán khá chất phác, hơn nữa đại thể dựa trên một loại "đạo giang hồ". Người Vũ Hán quả thực khá là "giang hồ". Họ xa không phải là một tộc "thành thị hóa nhất". Mặc dù Vũ Hán lập thành phố đã rất lâu, người Vũ Hán cũng đều ít nhiều có khí chất thành thị, nhưng họ trong cốt tủy lại càng hướng về giang hồ, không ngại nói là "thân ở phố thị, tâm tại giang hồ", với người Bắc Kinh "thân ở đế đô, tâm lưu điền dã" khá giống nhau. Điều này đại khái bởi vì xung quanh Bắc Kinh là điền viên, mà Vũ Hán từ trước đến nay là bến tàu đường thủy đường bộ. Bến tàu thường là nơi tập trung của người giang hồ, cái bộ đó trên giang hồ luôn luôn hành thịnh trên bến tàu. Lâu dần, đạo giang hồ ở chỗ người Vũ Hán liền rất được việc, người Vũ Hán liền trở nên có chút giống người trong giang hồ. Ví dụ từ "cụt" này, vốn dĩ là trong bang hội giang hồ dùng để xưng hô "lão đại", người Vũ Hán lại dùng để xưng hô anh trai mình: anh cả gọi là "cụt lớn", anh hai gọi là "cụt hai", anh nhỏ gọi là "cụt nhỏ". Lại ví dụ "lá", cũng là ngôn ngữ trên giang hồ, chỉ quần áo. Quần áo mặc trên người, y như lá mọc trên cây, liên quan đến hình tượng, cũng có tác dụng trang trí. Do đó, người Vũ Hán lại gọi đồng hồ đeo tay là "lá gọi". Bởi vì đồng hồ đeo tay cũng có tác dụng trang trí, nhưng lại có âm thanh, vì vậy là "lá gọi". Đối với những từ mang hơi thở giang hồ này, người Vũ Hán đều rất thích, lưu truyền cũng rất nhanh.

Người Vũ Hán cũng giống như người trong giang hồ có một quan niệm "bốn biển đều là anh em". Ví dụ họ đem tất cả phụ nữ đã kết hôn gọi chung là "chị dâu", điều này không khác gì đem chồng của họ gọi chung là anh trai. Họ tất nhiên cũng giống người trong giang hồ thích "tụ tập". Điểm này cũng giống với người Bắc Kinh. Tuy nhiên vòng tròn của người Bắc Kinh và vòng tròn của người Vũ Hán không giống nhau lắm. Người Bắc Kinh coi trọng thân phận và chủng loại hơn, người Vũ Hán thì coi trọng ân oán hơn. "Có ơn báo ơn, có thù báo thù" là niềm tin của người Vũ Hán. Trong mắt họ, một người không phân biệt được ân oán, cũng chắc chắn là một người không phân biệt được đúng sai.

Cho nên người Vũ Hán cực kỳ trọng tình bạn. Người trọng tình bạn đều nhớ ân oán, nói nghĩa khí, trọng lời hứa. Những đặc điểm này người Vũ Hán đều có. Vì nghĩa khí anh em, họ không ngại nói những lời quá đáng, làm những việc quá đáng, thậm chí là thử thách pháp luật. Ví dụ như những cuộc đánh nhau tập thể thường thấy trên phố Vũ Hán trước kia. Còn như thái độ phục vụ tồi tệ trong cửa hàng, thì do bạn không phải là bạn của hắn. Nếu bạn là bạn của hắn, thì lại khác. Trong cửa hàng có đồ tốt giá rẻ, hắn nhất định sẽ nói cho bạn biết. Nếu bạn nhất thời không thể đến mua, hắn sẽ giữ lại cho bạn, và bằng thái độ tồi tệ từ chối không bán cho người khác. Dù sao thì, người Vũ Hán một khi đã xác định bạn là bạn, liền đặc biệt giúp đỡ, đặc biệt nghĩa khí, không giống người ở một số nơi, không có việc gì thì làm quen với bạn, một khi có việc, liền không thấy bóng dáng. Họ cũng không giống người ở một số nơi, nhìn vẻ ngoài "ôn lương cung kiệm nhượng", một đoàn hòa khí, mặt đầy nụ cười, trong lòng lại thâm sâu khó lường. Người Vũ Hán yêu ghét phân minh. Hỉ nộ ái ố, khen chê ân oán của họ đều viết trên mặt. Điều này dễ giao tiếp. Cho nên, không ít người nơi khác khi mới đến Vũ Hán, đều đối với tính cách của người Vũ Hán không tán thành, khó mà chịu đựng, nhưng chung sống lâu rồi, lại sẽ thích người Vũ Hán, thậm chí chính mình cũng biến thành người Vũ Hán.

Tóm lại, người Vũ Hán rất đáng yêu. Họ làm người thẳng thắn, bản tính chân thật, cực kỳ trọng tình bạn. Nói đến khuyết điểm, ngoài việc hay mắng người ra, chính là đặc biệt yêu sĩ diện, đòi vị. Cho nên, giao tiếp với người Vũ Hán, nhất định phải cho đủ mặt mũi, thuận theo lông mà vuốt. Nếu có thể làm được như vậy, bạn sẽ cảm nhận được sự dịu dàng đằng sau sự thô lỗ cục cằn của họ.

Người Vũ Hán về cơ bản cũng không bài ngoại. Ngoại trừ việc không mấy coi trọng người Hà Nam, người Vũ Hán hiếm khi tự coi mình là "Đại Vũ Hán". Đối với văn hóa ngoại lai và văn hóa bên ngoài, thái độ của người Vũ Hán nhìn chung khá cởi mở. Không bài ngoại, cũng không mị ngoại, không tự tôn quá mức, cũng không tự ti thái quá. Hàng hải, hàng cảng và hàng Hán được bày bán bình đẳng trên quầy; Kinh kịch, Dự kịch, Việt kịch và Hán kịch, Sở kịch đều có đông đảo khán giả, không giống như Hà Nam, Thiểm Tây là thế giới thống trị của Dự kịch, Tần khang. Thậm chí các nhà văn Vũ Hán cũng không giống như ở Hồ Nam, Tứ Xuyên, Thiểm Tây, giương cao ngọn cờ "Tương quân", "Xuyên quân", "Tây Bắc quân" để phô trương trên văn đàn. Vũ Hán, nhìn chung là cởi mở, và xưa nay vẫn luôn cởi mở. Sự cởi mở này khiến người Vũ Hán "vừa có sự hào sảng của người phương Bắc, lại vừa có sự thông tuệ của người phương Nam". Hay nói cách khác, "vừa có cái ngang ngược của người Bắc, lại vừa có cái khôn ngoan của người Nam" (Phương Phương, "Tính cách người Vũ Hán từ đâu mà có"). Đây chắc chắn là một ưu thế văn hóa, có ưu thế văn hóa này, há có thể không triển khai họa đồ lớn?

Năm, Ưu thế và Nan đề

Vũ Hán quả thực nên có tiền đồ rộng mở. Bởi lẽ, mặc dù khí hậu tự nhiên của Vũ Hán cực kỳ kém, khí hậu lịch sử cũng không thuận lợi, nhưng khí hậu văn hóa lại không hề tệ.

Điều này chắc chắn có được là nhờ vào vị trí địa lý của Vũ Hán. Phía Bắc là Bắc Kinh, trung tâm chính trị văn hóa của Trung Quốc; phía Nam là Quảng Châu và vùng đồng bằng Châu Giang, nơi nhiều lần trở thành cái nôi của cách mạng, nay lại là vùng có sức sống kinh tế mạnh mẽ nhất; phía Đông là Thượng Hải, biểu tượng cho tiến trình hiện đại hóa của Trung Quốc; phía Tây thì có Thành Đô với địa thế thiên phú, thâm sâu khó lường. "Gió mùa đô thị" từ bốn phương Đông Tây Nam Bắc đều sẽ thổi vào Vũ Hán. Ngay cả khi chỉ thổi qua Vũ Hán, cũng "nước chảy mặt đất ướt", ít nhiều sẽ tạo ra ảnh hưởng nhất định. Huống hồ, Vũ Hán không chỉ là nơi binh gia tranh đoạt, mà còn là bến tàu thủy bộ mà các thương gia bắt buộc phải đi qua. Hàng hóa các nơi tất nhiên phải xuất nhập từ đây, các loại văn hóa cũng sẽ dừng chân tại đây, từ đó khiến tính cách văn hóa của người Vũ Hán trở nên phức tạp.

Thực tế, trong tính cách văn hóa của người Vũ Hán, quả thực có ảnh hưởng từ các vùng lân cận bốn phía. Ví dụ như, người Ba ở phía Tây thì hiếu chiến, người Tương ở phía Nam thì bướng bỉnh, người Vũ Hán liền có chút vừa xốc nổi vừa bướng bỉnh. Cho nên, dù những người lãnh đạo cuộc Duy Tân và cách mạng là người Quảng Đông như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Hoàng Tuân Hiến, Tôn Trung Sơn, nhưng phát súng đầu tiên của khởi nghĩa lại nổ ra ở thành Vũ Xương. Tuy nhiên, người Vũ Hán tuy vừa hiếu chiến lại vừa bướng bỉnh, nhưng không phải là kẻ "xốc nổi" hay "ngốc nghếch", Lâm Ngữ Đường gọi đó là "thề thốt đinh ninh nhưng lại thích bày trò âm mưu quỷ kế". Người Vũ Hán rất biết làm kinh doanh, trên thương trường được công nhận là "Cửu đầu điểu" (chim chín đầu) rất khó đối phó, điều này dường như hơi giống người Quảng Châu và người Thượng Hải; còn việc người Vũ Hán biết làm quan, biết làm học vấn lại gần giống với người Bắc Kinh. Còn về cốt cách tiên phong đạo cốt "bạch vân hoàng hạc", lại khá giống với người Tứ Xuyên "nhiều thần tiên".

Quả thực, đặc trưng kết hợp Đông - Tây, hòa trộn Nam - Bắc của văn hóa Vũ Hán là vô cùng rõ nét. Chỉ lấy ăn uống làm ví dụ. Người Vũ Hán thích ăn cay giống người Tứ Xuyên, Hồ Nam, thích ăn ngọt giống vùng Giang, Chiết, thanh đạm giống người Mân, Việt, đậm đà giống người Huy, Lỗ; món tiêu biểu là "đậu bì" mang đậm đặc trưng văn hóa "bao dung", "kiêm tế". Người Vũ Hán về thể chất, tính cách cũng kiêm cả ưu điểm Đông Tây Nam Bắc. Họ cao lớn hơn người phương Nam, nhỏ nhắn hơn người phương Bắc, dũng mãnh hơn người Thành Đô, chất phác hơn người Thượng Hải, biết làm quan hơn người Quảng Đông, biết kinh doanh hơn người Sơn Đông, biết làm văn hơn người Hà Bắc, biết đánh nhau hơn người Giang Chiết. Tóm lại là văn võ song toàn, vừa biết làm quan vừa biết buôn bán.

Trong ba trấn, Hán Khẩu là nơi có diện tích nội thành lớn nhất, dân số đông nhất, là một trong những cảng thông thương quan trọng nhất lưu vực sông Trường Giang, hơn nữa cũng giống như Thượng Hải, từng có tô giới. Nó là cửa sổ quan trọng để mở cửa đối ngoại và là cửa ngõ chính tiếp nhận văn hóa ngoại lai của khu vực miền Trung nước ta. Là một thành phố từng độc lập, nó cũng là một thành viên quan trọng trong loại hình thành phố kiểu mới với đại diện là Thượng Hải, chiếm được phong khí đi trước trong tiến trình hiện đại hóa và cận đại hóa của các thành phố Trung Quốc. Hán Dương tương đối mờ nhạt hơn, lại có ngành công nghiệp quân sự sớm nhất Trung Quốc, "Hán Dương tạo" do xưởng quân khí Hán Dương sản xuất cũng từng một thời nổi danh. Còn về Vũ Xương "văn thịnh võ không thịnh", xưa nay vốn là trung tâm chính trị văn hóa của Hồ Bắc, thậm chí là cả khu vực miền Trung Nam. Phủ Tổng đốc Hồ Quảng từng được đặt tại đây, chính quyền tỉnh Hồ Bắc đến nay cũng vẫn đặt tại đây. Ở Vũ Xương còn tập trung rất nhiều học phủ cao cấp, bất kể là số lượng hay trình độ đều nằm trong hàng top của cả nước, hơn nữa còn có không ít trường đại học danh tiếng. Đại học Vũ Hán trên núi Lạc Già là một trong những trường đại học quốc gia sớm nhất của Trung Quốc, phong cách học thuật mộc mạc của nó xưa nay vẫn được giới học thuật coi trọng. Các trường đại học kỹ thuật khác cũng đều có danh tiếng lẫy lừng trong lĩnh vực riêng của mình. Sự nghiệp học thuật của Vũ Hán, đặc biệt là các ngành nhân văn, từng được mệnh danh là tạo thế "chân vạc" với Bắc Kinh, Thượng Hải. Một cảng mở cửa lâu đời, một trọng trấn văn hóa trình độ cao, cộng thêm một nhân tố mới đầy triển vọng, ba trấn Vũ Hán, chẳng lẽ không phải là tổ hợp thành phố tối ưu sao? Tổ hợp tuyệt vời như vậy, trong nước có được mấy nơi?

Hơn nữa, "vận khí" của Vũ Hán cũng không tệ đến thế. Mở cảng nội địa, Cách mạng Tân Hợi, Chiến tranh Bắc Phạt, Quốc Cộng hợp tác, kháng Nhật cứu quốc, giải phóng Trung Nguyên, trong nhiều thời khắc then chốt của lịch sử cận hiện đại Trung Quốc, Vũ Hán đều từng đóng vai trò quan trọng. Sau năm 1949, nó trở thành một trong những căn cứ công nghiệp quan trọng nhất của nước ta; thời kỳ cải cách mở cửa, nó nghiễm nhiên trở thành thành phố mở cửa nội địa. Đây gọi là "đắc thiên thời". Nằm ở trung tâm đất nước, là thông lộ chín tỉnh, đây gọi là "đắc địa lợi". Tập hợp ưu thế ba trấn, kết hợp nhân văn bốn biển, đây gọi là "đắc nhân hòa". Thiên thời, địa lợi, nhân hòa đều chiếm đủ, Vũ Hán nên trở thành người "tập đại thành" về văn hóa.

Tuy nhiên, thực tế lại không tốt đẹp như chúng ta tưởng tượng.

Giống như việc Vũ Hán vốn dĩ có thể trở thành thủ đô nhưng cuối cùng lại không được chọn, sự nghiệp văn hóa học thuật của Vũ Hán cũng không thể dẫn đầu thiên hạ. Chẳng những không thể dẫn đầu thiên hạ, mà ngay cả nói là xuất sắc cũng không được. Thành tựu nghiên cứu học thuật của nó chỉ ở mức trung bình, sáng tác văn nghệ cũng chỉ có thành tích bình bình. Người ta đổ xô đến Bắc Kinh như đi hành hương, nhìn Thượng Hải như đi xem phong trào, đối với Nam Kinh cũng có cái nhìn khác biệt, nhưng dường như không mấy coi trọng Vũ Hán. Nghiên cứu học thuật và sáng tác văn nghệ của Vũ Hán chưa bao giờ trở thành trung tâm của cả nước, thậm chí ngay cả là một "điểm nóng" cũng không.

Sự nghiệp văn hóa học thuật của Vũ Hán chẳng qua chỉ là một tấm gương phản chiếu việc xây dựng văn hóa thành phố và định hình nhân cách thành phố Vũ Hán mà thôi. Nó phản chiếu một sự thật rằng: văn hóa thành phố và nhân cách thành phố của Vũ Hán thiếu đi đặc sắc của riêng mình. Bắc Kinh có "văn hóa phái Kinh", Thượng Hải có "văn hóa phái Hải", đặc sắc văn hóa của Nam Kinh, Thành Đô cũng rất rõ nét, Quảng Châu lại càng có đặc sắc rõ ràng, ngay cả một số thị trấn nhỏ không có gì nổi bật cũng không thiếu những điểm độc đáo. Xin hỏi văn hóa Vũ Hán có đặc sắc gì? Dường như không ai nói ra được. Nó "nhã" không đủ, "tục" cũng không đủ, vừa không tân thời, lại không cổ kính, dường như cái gì cũng có một chút, nhưng lại chẳng có vị gì cả. Cách nói tự trào đồng thời tự an ủi của người Vũ Hán gọi là "lấy không đặc sắc làm đặc sắc". Tuy nhiên, nếu không thể hiện ra được đặc sắc, chẳng phải là "không xuất sắc" sao?

Thực ra, văn hóa Vũ Hán vốn dĩ nên "xuất sắc" và cũng không khó để "xuất sắc". Đặc sắc này chính là "tập đại thành" đã nói ở trên. Điều này chắc chắn cần tầm nhìn lớn, khí phách lớn, bút lực lớn, nhưng người Vũ Hán dường như tâm tư không lớn, khí phách không đủ, nội lực không đủ, tay chân không thể bung ra. Kết quả là, "gió mùa đô thị" từ Đông Tây Nam Bắc thổi vào Vũ Hán, chỉ có thể làm "nhăn một hồ nước xuân", chứ không thể hình thành "dương giác phù dao" (cơn gió lốc bay lên), để Vũ Hán như Côn Bằng "bay thẳng lên chín vạn dặm".

Người Vũ Hán vốn ghét nhất là sự "thiếu lửa", nhưng khi xây dựng văn hóa thành phố và định hình nhân cách thành phố của chính mình, dường như lại đúng lúc "thiếu" mất một mồi "lửa".

Đây là câu đố của văn hóa Vũ Hán, cũng là nan đề trong việc xây dựng văn hóa thành phố và định hình nhân cách thành phố Vũ Hán.

Câu đố này cần chính người Vũ Hán tự mình giải đáp.

Nan đề này cũng cần chính người Vũ Hán tự mình giải quyết.

Hơn nữa, một khi đã giải quyết xong, Vũ Hán sẽ khiến Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu đều phải nhìn bằng con mắt khác.