Thượng Hải là bãi.

Bãi Thượng Hải rất khoáng đạt.

Bãi Thượng Hải khoáng đạt mang khí phách phi phàm.

Quả thực, Thượng Hải không những là thành phố lớn nhất Trung Quốc, mà còn là một trong những thành phố tốt nhất và có khí phách nhất Trung Quốc, hay nói cách khác, là thành phố "giống" thành phố nhất ở Trung Quốc. Giống như Bắc Kinh, Thượng Hải cũng là nơi được nhân dân cả nước hướng về nhất. Ở nhiều nơi trên khắp cả nước, gần như đâu đâu cũng có cái gọi là "Thượng Hải thu nhỏ". Danh hiệu này không nghi ngờ gì là một chiếc "vương miện", chỉ có thể đội lên đầu những thị trấn, con phố và cộng đồng tương đối giàu có, thời thượng, văn minh, giống như cách người ta từng gọi Thượng Hải là "Tô Châu thu nhỏ" vào năm nào. Thế nhưng, "Tô Châu thu nhỏ" hình như chỉ có duy nhất một Thượng Hải, còn "Thượng Hải thu nhỏ" thì trải khắp cả nước, đâu đâu cũng có. Thượng Hải ngày nay, suy cho cùng cũng phong quang hơn Tô Châu năm xưa rất nhiều.

Tuy nhiên, "Thượng Hải thu nhỏ" rốt cuộc không phải là "Thượng Hải lớn". Những người ngoại tỉnh sau khi đã nếm trải đủ loại cái lợi của "Thượng Hải thu nhỏ" đều ao ước có thể tự mình đến Thượng Hải tận mắt chứng kiến một lần. Suốt bao nhiêu năm qua, việc có thể được cấp trên phái đến Thượng Hải công tác một chuyến hầu như vẫn luôn được xem là một "món hời". Trong những năm tháng vật chất khan hiếm, nguồn cung cực kỳ thiếu thốn lại càng như thế. Ngay cả bây giờ, đối với những người chưa từng đến Thượng Hải, thì dù thế nào đi nữa Thượng Hải vẫn là một nơi rất đáng đi, mặc dù sau khi thực sự đến rồi, có lẽ một số người sẽ cảm thấy thất vọng.

Nhưng, thất vọng thì thất vọng, hướng tới vẫn cứ hướng tới. Những người chưa từng đến Thượng Hải vẫn muốn đi một chuyến, đặc biệt là những người có phần "lỗi thời". Trong tâm trí của những người Trung Quốc có tuổi, Thượng Hải luôn đại diện cho sự ưu tú và tiên tiến, đại diện cho nền văn minh công nghiệp hiện đại chính tông nhất, đại diện cho "thời đại tao nhã" của nền văn minh ấy. Đây là cảm nhận và kết luận trực quan nhất mà họ thu nhận được từ "hàng hóa Thượng Hải", đáng tin cậy hơn bất kỳ lời giáo điều trên sách vở nào. Quả thực, trong thời kỳ vật chất khan hiếm ấy, hầu như từng chút cải thiện nhỏ trong cuộc sống của chúng ta đều do Thượng Hải và hàng hóa Thượng Hải ban tặng. Khi đó, việc có thể sở hữu một chiếc đồng hồ hiệu Thượng Hải, một chiếc xe đạp hiệu Vĩnh Cửu hoặc một chiếc máy khâu hiệu Bướm là điều khiến người ta vô cùng ngưỡng mộ; mời người khác ăn một miếng bánh kem Thượng Hải hoặc kẹo sữa Đại Bạch Thố còn có thể diện hơn cả việc mời ăn hải sản tươi sống bây giờ. Điều này không chỉ vì đồ vật khan hiếm, mà còn vì đồ vật tốt; không chỉ vì chất lượng tốt, bền bỉ với thời gian, mà còn vì chúng rất tinh tế, mang một hương vị và phong vị đặc biệt, một vẻ tao nhã khiến người ta xao xuyến. Hơn nữa Thượng Hải lại vô cùng lớn! Trong mắt họ, cái gọi là "đô thị lớn quốc tế hiện đại" thực sự, đứng đầu bảng vẫn cứ là Thượng Hải, mặc dù mấy năm nay Thâm Quyến có phong độ khá mạnh mẽ. Tuy nhiên, Thâm Quyến kiểu mới làm sao sánh được với Thượng Hải từng trải? Hàng hóa của Thượng Hải có lẽ không thời thượng bằng Quảng Châu hay Thâm Quyến, nhưng chất lượng lại khiến người ta yên tâm hơn rất nhiều, bởi nền tảng của Thượng Hải dày dặn hơn nhiều.

Thượng Hải, dẫu sao cũng rất được lòng người trên khắp Trung Quốc. Hầu như mọi người Trung Quốc đều biết, giống như nước Mỹ không thể thiếu New York, Trung Quốc cũng không thể thiếu Thượng Hải. Thượng Hải là đầu rồng của lưu vực sông Trường Giang, mà lưu vực sông Trường Giang lại chính là cột sống kinh tế của Trung Quốc. Hơn nữa, hiện đại hóa của Trung Quốc chính là khởi nguồn từ Thượng Hải. Năm 1953, học giả người Mỹ Rhoads Murphey trong một cuốn sách viết về Thượng Hải của ông đã gọi Thượng Hải là "chìa khóa của Trung Quốc hiện đại", cho rằng Trung Quốc hiện đại chính là được sinh ra từ Thượng Hải. Giờ đây, ngày càng nhiều nhà đầu tư nước ngoài lại dùng hành động thực tế của họ để cho thấy họ càng coi trọng và đánh giá cao Thượng Hải hơn. Điều này không chỉ vì môi trường đầu tư của Thượng Hải tốt, tỷ như chất lượng cơ bản và trình độ văn hóa tổng thể của người lao động và người quản lý cao hơn, trong đời sống kinh tế xã hội lâu dài đã hình thành một bộ quy chuẩn văn hóa, chuẩn mực hành vi và quan niệm giá trị phù hợp với kinh tế thị trường vân vân, mà còn vì Thượng Hải có thể mang lại cho họ "cảm giác như ở nhà". Đối với nhiều người nước ngoài (dù là nhà đầu tư hay khách du lịch), Bắc Kinh mang lại cho họ cảm giác huyền bí, trong khi Thượng Hải mang lại cho họ cảm giác gần gũi. Nghĩa trang Vạn Quốc đối diện chùa Tịnh An (nay đã chuyển đi) chôn cất những bậc tiền bối và đồng bào của họ; còn những quán bar mở trong những ngôi nhà cổ kiểu Âu lại khiến họ nhớ đến châu Âu của một trăm mấy chục năm trước. Thượng Hải, bất kể trong mắt người Trung Quốc hay người nước ngoài, đều là một chốn tốt lành.

Tóm lại, Thượng Hải thực sự quá quan trọng! Nó không những là "đô thị lớn mang tính quốc tế" hàng đầu Trung Quốc, là "đầu rồng lớn" và "chim đầu đàn" đủ sức ảnh hưởng đến nền kinh tế quốc dân, là "cửa sổ lớn" và "nhiệt kế" phản ánh sự biến động kinh tế chính trị của Trung Quốc, mà còn là điển hình cho một loại thành phố kiểu mới hoàn toàn khác biệt với Bắc Kinh.

Bí mật của Thượng Hải, lại là một thứ bí mật khác của thành phố.

Để làm rõ những bí mật này, chúng ta vẫn nên bắt đầu từ cách nhìn nhận của người ngoại tỉnh đối với Thượng Hải.

Một, người ngoại tỉnh và người Thượng Hải

Trong tâm trí của người ngoại tỉnh, Thượng Hải tuy "rất tuyệt", nhưng tiếng tăm của bãi Thượng Hải xem ra lại không được tốt cho lắm.

Đối với Thượng Hải, người ta có hai cách nói quen thuộc. Khi họ muốn bày tỏ thiện cảm với nó, liền gọi nó là "Thượng Hải lớn"; còn khi họ muốn bày tỏ sự bất mãn với nó, lại gọi nó là "bãi Thượng Hải". Bởi vì hễ nhắc đến "bãi Thượng Hải", người bình thường ngay lập tức sẽ nghĩ đến lưu manh, a phi, tiểu khai, kỹ nữ, kẻ thực dân, trọc phú, Thanh Bang. Người ta hình thành khái niệm này, không biết là vì bãi Thượng Hải vốn dĩ là thế giới của những nhân vật loại này, hay là do sự tô vẽ có chủ ý của truyền thông điện ảnh ti vi mang lại? Khoảng chừng là có cả hai đi.

Nhưng dù thế nào đi nữa, tiếng tăm của bãi Thượng Hải không được tốt cho lắm, suy cho cùng vẫn là sự thật. Nó từng được gọi là "mười dặm dương trường" (sớm nhất thì gọi là "mười dặm di trường"), " thiên đường của nhà mạo hiểm", bên cạnh đó còn có những mỹ danh như "ma đô phương Đông", "người đẹp ngàn mặt", "đảng phụ chốn dương trường", "thế giới ma quỷ". Sau này lại bị gọi là "vùng nước nhuộm lớn của giai cấp tư sản", bị xem là đối tượng của cách mạng và cải tạo. So với việc Bắc Kinh được gọi là "đế đô", "kinh sư", " thủ đô vĩ đại", "nơi mặt trời đỏ mọc lên", tiếng tăm ấy kém xa lắm.

Thái độ của con người đối với Bắc Kinh và Thượng Hải cũng khác nhau. Trong những năm tháng trước cải cách mở cửa, việc có thể đến Bắc Kinh là một chuyện rất vinh quang. Sự vinh quang này thường chỉ thuộc về anh hùng chiến đấu, lao động mô phạm, nhân vật tiên tiến hoặc những người đặc biệt đáng tin cậy về mặt chính trị, được tổ chức tin tưởng. Mọi người mang theo tâm trạng kính trọng và ngưỡng mộ tiễn họ lên tàu rời đi, mong đợi họ mang về niềm vinh quang có thể chia sẻ, ví như bức ảnh chụp chung với lãnh đạo trung ương hoặc bàn tay từng được Chủ tịch Mao bắt. Ngay cả khi không có phần vinh quang ấy, được đến xem Thiên An Môn, xem Cố Cung, Di Hoà Viên hằng ngưỡng mộ bấy lâu, cũng là điều đáng ngưỡng mộ. Nếu có ai đi Thượng Hải công tác, tình hình lại khác. Người thân bạn bè của họ sẽ kéo đến thăm một lượt, một mặt móc ra số tiền tiết kiệm nhiều năm, nhờ anh ta mua cái này cái nọ, mặt khác lại ân cần dặn dò, bảo anh ta phải cẩn thận, đừng để lạc mất bản chất trong "thế giới hoa lệ" đó, bị lừa gạt, chịu thiệt thòi bởi kẻ xấu. Người đi Thượng Hải cũng sẽ không uổng phí chuyến đi. Anh ta sẽ gánh vác xách mang trở về rất nhiều thứ không mua được ở nội địa. Những thứ này không chỉ chất lượng tốt, kiểu dáng mới, mà giá cả còn rẻ, khiến người ta cảm nhận một cách thiết thực rằng Thượng Hải rốt cuộc vẫn là Thượng Hải lớn, là đại đô thị đủ sức khiến "nơi chốn nhỏ bé" của mình phải hổ thẹn không kịp. Đương nhiên, khi mang về những lời ca ngợi tấm tắc dành cho Thượng Hải, anh ta đồng thời cũng mang về cả những bất mãn và oán trách đủ điều đối với Thượng Hải.

Quả thực, thái độ của người ngoại tỉnh đối với Thượng Hải rất phức tạp và mâu thuẫn. Hầu như toàn bộ người Trung Quốc đều công nhận Bắc Kinh tốt, nhưng lại chỉ có một số ít nơi như Tô Châu, Vô Tích mới có người nói Thượng Hải tốt. Người ở những nơi khác dù trong lòng cũng thừa nhận Thượng Hải tốt, nhưng lại không mấy sẵn lòng nói ra công khai. Hoặc giả cho dù cho rằng Thượng Hải tốt, thì cũng là có giữ kẽ. Họ thà mang một thái độ kính nhi viễn chi đối với Thượng Hải, chứ không giống như đối với Bắc Kinh mà kính mà gần. Muốn họ thích Thượng Hải lại càng khó hơn. Nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh thi từ các tỉnh vào Thượng Hải khi tốt nghiệp rời Thượng Hải thường nói thế này: "Thực ra tôi không thích Thượng Hải cho lắm, nhưng không thể ở lại xem ra hình như vẫn có chút tiếc nuối." Tương tự, người ngoại tỉnh tuy có hơi kiêng dè Thượng Hải, nhưng nếu cho họ đến Thượng Hải công tác, thì phần lớn cũng sẽ hớn hở vui mừng. Tóm lại, đúng như lời Mã Phùng Dương, biên tập viên cuốn sách 《Thượng Hải: Ký ức và tưởng tượng》 đã nói, Thượng Hải vừa là nơi lòng người hướng về, vừa là cái gai trong mắt mọi người.

Thượng Hải từ rất sớm đã là nơi lòng người hướng về. Ngay từ năm 1904, tờ 《Cảnh Chung Nhật Báo》 do Thái Nguyên Bồi và những người khác chủ biên đã đăng bài xã luận mang tựa đề 《Thượng Hải mới》, ca ngợi hết lời Thượng Hải là "thế giới mới chói lọi rực rỡ" giữa chốn thế giới hắc ám; năm 1911, tờ 《Dân Lập Báo》 do những đảng viên cách mạng tư sản chủ trì cũng đăng bài viết mang tên ký giả Điền Quang 《Cảm nghĩ về Thượng Hải xưa và nay》, cho rằng Thượng Hải "là niềm mong mỏi của cả nước, thẳng thừng mang tư cách mô hình của Trung Quốc mới". Sau khi nước Trung Quốc mới thành lập, Thượng Hải vì có lượng công nhân công nghiệp lớn nhất và cống hiến cho kinh tế quốc gia nhiều nhất nên có uy tín vô cùng lớn, chỉ là do sau này xuất hiện một tập đoàn nhỏ gây họa cho nước mang tiếng xấu muôn thuở, lại khiến nơi này có phần xám xịt mất mặt. Sau khi Trung ương Đảng đưa ra quyết định anh minh phát triển và mở cửa khu mới Phố Đông, Thượng Hải lại một lần nữa trở thành nơi lòng người hướng về. Rất nhiều nhân sĩ có tầm nhìn bao gồm tinh hoa thương mại và tinh hoa văn hóa trong và ngoài nước, đã ngày càng đánh giá cao Thượng Hải. Họ cho rằng, Thượng Hải là thành phố có đầy đủ tư chất và điều kiện nhất để trở thành "đô thị lớn hiện đại mang tính quốc tế". Thượng Hải một khi trỗi dậy, toàn thế giới sẽ phải nhìn bằng con mắt khác.

Thượng Hải từ rất sớm cũng đã là cái gai trong mắt mọi người. Ngay vào khoảng trước sau Phong trào Ngũ Tứ, Trần Độc Tú liền một mạch viết liền bốn bài bình luận, kể xiết sự xấu xa, đen tối, dơ bẩn của xã hội Thượng Hải (《Độc Tú văn tồn》); Phụ Tư Niên thì nói Thượng Hải xú khí ngút trời, lại lấy việc mô phỏng kỹ nữ làm tài năng (《Gửi Xã Tân Triều》); sau đó Chu Tác Nhân cũng nói Thượng Hải chỉ có "văn hóa của lưu manh mại bản và kỹ nữ" (《Khí chất Thượng Hải》); Tiền Trung Thư thì dùng giọng điệu mỉa mai nói rằng, nếu Thượng Hải mà cũng có thể sản sinh ra nghệ thuật và văn hóa thì "giống y như việc nói bàn tay, bàn chân hay eo bụng ngoài cái đầu ra mà cũng biết suy nghĩ vậy, buồn cười biết bao" (《Mèo》). Tóm lại, trong mắt và dưới ngòi bút của họ, bãi Thượng Hải là chốn chứa dơ chứa bẩn, là nơi làm điều ác phạm tội, mà cái gọi là "phái Hải Thượng" theo như Thẩm Tùng Văn và những người khác thì ai cũng biết là một từ mang nghĩa xấu và miệt thị. Hùng Nguyệt Chi trong bài viết 《Tản bàn phái Hải Thượng》 từng phân tích thấu đáo nguyên nhân sinh ra quan niệm này, ví như chủ nghĩa dân tộc, phân tích giai cấp, giá trị văn hóa phương Tây bị hoài nghi vân vân, nhưng dù thế nào đi nữa, kể từ thập niên 20-30, tiếng tăm của bãi Thượng Hải vẫn luôn không được tốt đẹp cho lắm.

Tiếng tăm của bãi Thượng Hải không tốt, tiếng tăm của người Thượng Hải cũng không tốt. Dư Thu Vũ nói: "Cả nước có chút không thể rời xa người Thượng Hải, mà lại vừa đều chán ghét người Thượng Hải." (《Lữ trình khổ nạn văn hóa》) Câu nói này chưa hoàn toàn chính xác. Câu nói chính xác nên là: Cả nước đều không thể rời xa Thượng Hải, mà lại đều có chút chán ghét người Thượng Hải; cả nước đều hướng về Thượng Hải, mà lại đều có chút kỵ hận người Thượng Hải. Danh xưng "người Thượng Hải" này, trong tâm trí người ngoại tỉnh, đôi khi đơn giản chính là từ đồng nghĩa của những "thói hư tật xấu" như keo kiệt, tinh ranh, tính toán, hư vinh, con buôn, không tử tế, đua đòi, chơi xỏ, hẹp hòi, khó chung sống vân thường. Thường hay có những tình huống thế này: Khi người ta bàn tán về việc ai đó có những thói xấu kể trên cực kỳ khó chung sống, sẽ có người đưa ra câu nói tổng kết rằng: "Người Thượng Hải mà!" Những lời phía sau cũng theo đó mà không nói cũng hiểu, và khán giả nghe xong liền thấy nhẹ nhõm. Dường như người Thượng Hải vốn dĩ phải có những thói xấu này, không có ngược lại mới là không bình thường. Cho nên, nếu người yêu của một cậu con trai hoặc cô con gái là người Thượng Hải, người thân bạn bè liền sẽ làm quá lên mà nói với bố mẹ họ rằng: "Sao nó lại đi tìm một người Thượng Hải!" Thậm chí còn có chuyện thế này: Một đơn vị nọ đề bạt cán bộ, cấp trên vốn đã nhắm trúng đồng chí nọ, thế nhưng có người phản ánh với bộ phận tổ chức, nói rằng "Cậu ta là người Thượng Hải cơ mà!" Kết quả là đồng chí ấy đành không được đề bạt. Sự kiêng dè và đề phòng của người ngoại tỉnh đối với người Thượng Hải, qua đó có thể thấy rõ.

Điều này đương nhiên là không công bằng, cũng không chính xác. Trên thực tế, người Thượng Hải không hề "xấu xa", khiến người ta "chán ghét" như lời người ngoại tỉnh đồn đại. Những ai thực sự tiếp xúc nhiều với người Thượng Hải, hiểu rõ nhiều về người Thượng Hải, đều sẽ cảm thấy theo một ý nghĩa nào đó, người Thượng Hải thực ra rất dễ chung sống, miễn là bạn cũng cư xử theo bộ tác phong và quy tắc ấy của người Thượng Hải là được. Con gái tôi đến Thượng Hải học đại học, trước khi đi trong lòng cũng có chút thấp thỏm (mặc dù chúng tôi trước đó cũng đã làm công tác "tuyên truyền tích cực"), nhưng nửa năm sau quay về, liền hào hứng nói rằng: "Các bạn học Thượng Hải khá tốt đấy chứ!" Đương nhiên là "khá tốt" rồi. Người Thượng Hải, vốn dĩ đâu có xấu.

Nhưng tiếc thay, những người giữ quan điểm này xem ra không nhiều cho lắm.

Trên thực tế, sự phản cảm và chán ghét đối với người Thượng Hải, hầu như có thể gọi là mang tính lâu dài và phổ biến. Giống như khắp nơi trên cả nước đều có "Thượng Hải thu nhỏ", khắp nơi trên cả nước cũng đều có những lời "chê bai" và những "câu chuyện cười" về người Thượng Hải. Ở huyện Thi Bính tỉnh Quý Châu nằm xa xôi cách trở với Thượng Hải (một huyện nhỏ vùng sâu vùng xa, nơi đó có con sông Vũ Dương xinh đẹp có thể chèo bè), bạn bè ở công ty du lịch hễ nhắc đến người Thượng Hải, hầu như ai cũng có một bụng chuyện cười để kể. Có một câu chuyện cười thế này: Một lần trước khi chèo bè, hướng dẫn viên dặn dò mọi người, nếu có đồ vật quý giá, nhất định phải giao cho nhân viên hộ tống, để tránh bị thất lạc. Thế nhưng một người Thượng Hải lại nhất quyết không chịu. Anh ta ngậm một bấp tiền giấy trong miệng rồi xuống nước. Kết quả, trôi được nửa đường, thuyền lật, người Thượng Hải kêu cứu ầm ĩ. Thực ra, lật thuyền trong lúc chèo bè là chuyện khó tránh khỏi và nguy thì có nguy nhưng không hiểm, thậm chí còn có thể làm tăng thêm niềm vui khi chèo bè. Do đó, không ít người còn cố tình làm lật thuyền, rồi cùng nhân viên hộ tống cười lớn ha hả. Người Thượng Hải kêu cứu ầm ĩ này tất nhiên rất nhanh đã quay lại chiếc thuyền của mình, chỉ là xấp tiền giấy của anh ta, cứ thế bị nước sông cuốn đi mất tăm mất tích. Rõ ràng, câu chuyện cười này không hề "độc quyền" dành cho người Thượng Hải, nó hoàn toàn có thể xảy ra ở người của bất kỳ địa phương nào khác. Thế nhưng, bất kể là người kể hay người nghe, mọi người đều cảm thấy chỉ khi nói là người Thượng Hải, mới đặc biệt "giống" thế.

Những câu chuyện cười về người Thượng Hải quả thực đủ mọi thể loại đếm không xuể. Ví dụ như, "Đàn ông Thượng Hải uống rượu nếp cũng đỏ mặt", hay "Phụ nữ Thượng Hải mua kem đánh răng cũng phải đem cân lên xem mua tuýp lớn có lợi hơn, hay mua tuýp nhỏ có lợi hơn" vân vân. Trong một tiểu phẩm, một người vợ gốc miền Bắc đã đếm xỉu người chồng gốc Thượng Hải của cô ta thế này: "Miếng bánh nhỏ thế thôi, lúc tôi đi ngủ anh ta đã ăn rồi, đợi tôi ngủ dậy một giấc, anh ta vẫn đang ăn." Tóm lại, những câu chuyện cười kiểu này cực kỳ nhiều, cực kỳ kỳ lạ, lúc kể cũng cực kỳ buông thả, chứ người ở bất cứ địa phương nào khác, đều không có và không thể có nhiều câu chuyện cười đến thế. Ví dụ như, chúng ta rất khó nghe thấy những câu chuyện cười về người Bắc Kinh. Người Bắc Kinh không phải là không có tật xấu, nhưng tật xấu của người Bắc Kinh hình như chỉ đáng giận chứ không đáng cười. Người ở những địa phương khác cũng vậy. Họ cho dù có chuyện cười, phạm vi lưu truyền cũng có hạn, lúc kể cũng có điều kiêng kỵ. Dường như cả một đất nước Trung Quốc rộng lớn thế này, chỉ có duy nhất người Thượng Hải là nhóm người có thể bị chế giễu tùy tiện không kiêng nể gì, hoặc là nhóm người đặc biệt đáng để chê cười.

Trong những câu chuyện cười này tất nhiên khó tránh khỏi những lời đồn thổi phóng đại không đúng sự thật, nhưng cũng không phải hoàn toàn là không có lý. Trên thực tế, "lý do" người ngoại tỉnh chán ghét người Thượng Hải xem ra rất nhiều. Ngoài những "tật xấu" đã nói ở trước ra, những điểm khiến người Thượng Hải đáng ghét còn rất nhiều, ví dụ như ích kỷ, bài ngoại, lạnh nhạt với người khác. Trên hành trình du lịch, người lớn tiếng nói chuyện mặc kệ người khác có muốn nghỉ ngơi hay không, phần lớn là người Thượng Hải; ở danh lam thắng cảnh, chen lấn chiếm chỗ chụp ảnh, cũng phần lớn là người Thượng Hải. Đáng giận nhất là, sau khi họ đã chiếm được chỗ ngồi và thắng cảnh rồi, còn gọi bè kéo lũ (tất nhiên người được gọi cũng là người Thượng Hải), hoàn toàn không coi ai ra gì, dường như chỉ có họ mới là người có tư cách tận hưởng những chỗ ngồi và thắng cảnh ấy nhất. Điểm đáng ghét nhất của người Thượng Hải, thường hay nằm ở những dịp thế này.

Thế nhưng, nguyên nhân trực tiếp khiến người ngoại tỉnh chán ghét người Thượng Hải, vẫn là vì họ nói tiếng Thượng Hải.

Điều này xem ra thật vô lý. Người Thượng Hải thì không nói tiếng Thượng Hải thì nói tiếng gì? Hơn nữa, khắp nơi trên cả nước đều có phương ngôn của riêng mình, ngay cả Bắc Kinh cũng vậy. Tại sao người ta nói được, mà duy chỉ có người Thượng Hải là không được nói? Chẳng lẽ tiếng Thượng Hải là thứ tiếng khó nghe nhất toàn Trung Quốc hay sao? Vấn đề không nằm ở bản thân tiếng Thượng Hải, mà nằm ở thái độ "xem không có ai" mỗi khi người Thượng Hải nói tiếng Thượng Hải. Quả thực, điều khiến người ngoại tỉnh chán ghét nhất, chính là hễ cứ có từ hai người Thượng Hải trở lên tụ tập lại với nhau, họ liền sẽ phớt lờ xung quanh mà lớn tiếng nói tiếng Thượng Hải của họ (mà giọng nói thường còn rất to). Lúc này, người ngoại tỉnh bị "bỏ xó" một bên, liền sẽ ném ánh mắt phản cảm chán ghét về phía họ, ít nhất cũng sẽ nhíu thật chặt đôi mày. Có thể khẳng định, trước mặt người ngoại tỉnh mà nói thứ tiếng chỉ có mỗi mình hiểu, quả thực là hành vi cực kỳ mất lịch sự. Thế nhưng, hành vi này người ngoại tỉnh cũng có. Những người ngoại tỉnh tụ tập lại với nhau, cũng sẽ nói tiếng địa phương của họ, cũng sẽ quên mất bên cạnh hãy còn người ở địa phương khác. Tại sao người ngoại tỉnh làm vậy thì lại không khơi gợi sự phản cảm (ít nhất là không đến nỗi khiến người ta chán ghét thế), mà người Thượng Hải làm vậy lại khiến người ta đặc biệt không thể dung thứ?

Nguyên nhân có lẽ nằm ở chỗ khác biệt giữa "cố ý" và "vô ý".

Nói chung, người ngoại tỉnh đều không biết nói tiếng phổ thông cho lắm. Trong đó, trình độ kém nhất là người Quảng Đông. Một cán bộ địa phương Quảng Đông hộ tống cán bộ ngoại tỉnh đi tham quan vùng ngoại ô, hào hứng nói rằng: "Ngồi trên mũi thuyền ngắm vùng ngoại ô, càng ngắm càng đẹp", kết quả các đồng chí ngoại tỉnh nghe thành "Ngồi trên đầu giường ngắm vợ đẹp", từng người một che miệng cười trộm. Cho nên có câu cửa miệng rằng: "Trời không sợ, đất không sợ, chỉ sợ người Quảng Đông nói quan thoại." Cái sự gượng gạo trong cách nói tiếng phổ thông của người Quảng Đông, không những bản thân anh ta nói thấy cực nhọc, mà người khác nghe cũng thấy khó chịu. Có một câu chuyện cười châm biếm việc người Quảng Đông nói quan thoại. Câu chuyện cười đó kể rằng, một người Quảng Đông đến quán ăn ở Bắc Kinh ăn cơm, hỏi: "Cô ơi, sủi cảo bao nhiêu tiền một bát?" Kết quả phục vụ nghe thành "Ngủ bao nhiêu tiền một đêm", liền tức giận mắng một tiếng "Lưu manh". Nào ngờ trình độ tiếng phổ thông của người Quảng Đông này kém thật đấy, lại còn cao hứng nói rằng: "Sáu hào á? Hai bát nhé!" Ngoài ra, người Tứ Xuyên nói tiếng phổ thông cũng tương đối khó khăn, đương nhiên có thể không nói thì không nói. Người ở các địa phương khác, nói không giỏi hoặc nói không được cũng có rất nhiều người. Cho nên, họ nói phương ngôn hoặc không nói tiếng phổ thông, thì có thể tha thứ. Hơn nữa, tiếng Tứ Xuyên, tiếng Hà Nam, tiếng Thiểm Tây vân vân đều không tính là quá khó hiểu, mà người Quảng Đông dù nói "quan thoại" (tiếng phổ thông) hay nói "bạch thoại" (tiếng Quảng Châu) đằng nào cũng khó nghe như nhau, nên cũng đành chịu.

Người Thượng Hải thì khác! Năng lực ngôn ngữ của họ đều tương đối mạnh (trình độ tiếng Anh của Thượng Hải nhìn chung cao hơn các thành phố khác chính là minh chứng), ngoại trừ thổ dân Phố Đông, hầu như người nào cũng biết nói tiếng phổ thông. Cho dù nói không được chuẩn cho lắm, thì tuyệt đối cũng không đến mức khó nghe như người Quảng Đông nói quan thoại, thậm chí có lẽ còn mang một vẻ vị độc đáo riêng. Người có năng lực này còn có người Hạ Môn, cũng là người nào cũng biết nói quốc ngữ. Biết nói mà không nói, đương nhiên là "cố ý" rồi (năng lực ngôn ngữ của người Mân Nam lại kém hơn người Thượng Hải một chút, thì mức độ cố ý cũng hơi thấp hơn một chút). Huống chi, tiếng Thượng Hải và tiếng Mân Nam (phương ngôn Hạ Môn) lại là một trong số vài phương ngôn khó hiểu nhất Trung Quốc. Trước mặt người ngoại tỉnh mà nói thứ "tiếng quỷ", "tiếng chim" chẳng ai hiểu này, không phải cố tình không cho người khác nghe, không coi người khác ra gì thì là gì?

Tại sao lại không coi người khác ra gì? Bởi vì người Thượng Hải tự cho mình là "người Hoa cấp cao", là chủng người ưu tú cao quý nhất toàn Trung Quốc. Tiếng Thượng Hải, chính là biểu tượng của chủng người ưu tú cao quý này, cũng là một trong những thủ đoạn quan trọng để vạch ranh giới rõ ràng với "người Hoa cấp thấp" (người ngoại tỉnh). Cho nên, hễ có cơ hội, họ nhất định phải nói tiếng Thượng Hải, hơn nữa phải nói một cách to tiếng, giọng chót vót, không dứt. Nếu không có cơ hội này, cũng phải tìm cách tạo ra một cái, giống như mấy kẻ trọc phú nhất định phải tìm cách lôi "Đại ca đại" ra trước đám đông oang oang một trận để thể hiện sự oai phong vậy.

Cho nên, người Thượng Hải ở ngoại tỉnh, có lẽ còn thích nói tiếng Thượng Hải hơn là ở Thượng Hải. Ở Thượng Hải, đôi khi họ ngược lại còn thích nói tiếng phổ thông một chút, bởi vì đó là biểu hiện của việc "có văn hóa". Nhưng khi đến ngoại tỉnh, đặc biệt là nơi bốn phương tám hướng tụ tập, ba giáo chín lưu hỗn tạp (như trên tàu hỏa hoặc khu du lịch), họ nhất định phải nói tiếng Thượng Hải. Bởi vì họ không thể dung thứ cho việc người địa phương không phân biệt mà đánh đồng họ với những "người ngoại tỉnh" thông thường, cũng không thể dung thứ cho việc những người ngoại tỉnh khác không phân biệt mà "xếp họ vào cùng một loại", đương nhiên càng không thể dung thứ cho việc những người Thượng Hải khác cũng coi mình thành "người ngoại tỉnh". Cho nên, chỉ cần có một người Thượng Hải khơi mào trước, những người Thượng Hải khác liền sẽ lập tức hưởng ứng, hào hứng và nhiệt tình nói tiếng Thượng Hải của họ. Tâm lý này, thành thật mà nói, đã trở thành một thứ "vô thức văn hóa tập thể" của người Thượng Hải, đến mức ngay cả bản thân họ cũng không cảm thấy đó là "cố ý".

Nhưng trong mắt người ngoại tỉnh, đây chính là "cố ý". Các người người Thượng Hải không phải rất "tao nhã", không phải rất "thanh tú", đến cả ăn uống cũng chỉ ăn "một chút xíu thôi" cơ mà? Sao đến lúc nói tiếng Thượng Hải lại chẳng có tí "tao nhã" nào, chẳng có tí "thanh tú" nào, nói "một chút xíu thôi" là xong chuyện đâu, chẳng phải là để tuyên bố với thế giới, với người khác rằng các người là "người Thượng Hải" đó sao!

Quả thực, sâu thẳm trong nội tâm người Thượng Hải, không mấy coi trọng "người ngoại tỉnh".

Ở Thượng Hải, khái niệm "người ngoại tỉnh" này rõ ràng mang ý nghĩa miệt thị, hoặc mang ý nghĩa không đánh giá cao văn hóa của họ, ít nhất cũng thể hiện một thứ ưu thế văn hóa của người Thượng Hải. Năm 1998, tôi đến Bảo tàng Thượng Hải tham quan triển lãm tranh Triệu Vô Cực, buổi trưa đi ra ngoài ăn cơm, theo lệ phải buộc một dải giấy trên cổ tay. Nhân viên cửa hàng nhỏ đối diện nhìn thấy vô cùng kinh ngạc, hỏi nguyên do, tôi thành thật kể rằng thế này là có thể chứng minh tôi ra ngoài giữa chừng, lúc vào lại cửa thì không phải mua vé vân vân. Thế là nhân viên nữ này liền quay người dùng tiếng Thượng Hải bàn tán xôn xao với những người trong tiệm, chẳng qua chỉ là nói người ngoại tỉnh đến Thượng Hải thật đáng thương, người Thượng Hải ức hiếp người ngoại tỉnh thế này thì quá đáng lắm rồi. Thực ra, chỉ cần là ra ngoài giữa chừng, bất kể người ngoại tỉnh hay người Thượng Hải, đều giống nhau cả, đều phải buộc dải giấy hết. Bảo tàng Thượng Hải vốn không có ý kỳ thị người ngoại tỉnh, bàn tán của nhân viên này cũng coi như hơi bắn tên không đích. Thế nhưng ngay cả trong thái độ thiện ý thân thiện nhất đối với người ngoại tỉnh này, chúng ta vẫn không khó cảm nhận được sự ưu việt bộc lộ vô tình của người Thượng Hải.

Sự ưu việt này thực ra là rành rành trước mắt. Bạn nghĩ xem, nếu mọi người đều giống nhau, không có sự phân biệt cao thấp quý tiện, cũng không có sự khác biệt phải trái đúng sai, thì có cần thiết phải phân biệt địa phương với ngoại tỉnh hay không? Trên thực tế, người Thượng Hải quả thực thường chỉ dùng khái niệm "người ngoại tỉnh" khi muốn bày tỏ sự khinh miệt. Nó thường mang theo những hàm nghĩa như đồ ngốc, kẻ khờ, đồ đần, hâm dở, đầu heo, không biết điều, lộn xộn, luộm thuộm. Ví dụ như, người Thượng Hải hầu như ai cũng biết chen xe buýt (họ đã quen chen rồi), có cả một quy trình động tác và quy tắc ngồi đứng. Người ngoại tỉnh đương nhiên không hiểu những cái này, sau khi lên xe, khó tránh khỏi lộn xộn, va quệt. Lúc này, người Thượng Hải thường sẽ lầm bầm một câu: "Người ngoại tỉnh." Câu lầm bầm này, mang theo hương vị khinh miệt. Người Thượng Hải văn minh, thường sẽ không chửi thề "Mẹ kiếp", thế thì "người ngoại tỉnh" lúc này, cũng tương đương với "mẹ kiếp" vậy. Cho nên, trong mắt người ngoại tỉnh, "người ngoại tỉnh" trong miệng người Thượng Hải chính là lời mắng người, ít nhất cũng thể hiện sự khinh miệt và bất mãn của người Thượng Hải đối với người ngoại tỉnh.

Dùng từ "người ngoại tỉnh" để "mắng người" (thực ra chẳng qua chỉ là không coi trọng cho lắm), điều này ở toàn quốc thì quả là độc nhất vô nhị. Các nơi khác ngoài Thượng Hải, đương nhiên cũng có cách nói người địa phương người ngoại tỉnh. Nhưng phần lớn chỉ là để bày tỏ một loại sự thật, không mang màu sắc tình cảm, cũng không mang phán đoán giá trị, cùng lắm là có sự phân biệt xa gần thân sơ mà thôi. Nói cách khác, họ có thể xa cách người ngoại tỉnh, nhưng thường sẽ không khinh thị người ngoại tỉnh. Cho dù khinh thị, cũng chỉ khinh thị một số người ngoại tỉnh nào đó (tỷ như người Vũ Hán khinh thị người Hà Nam), chứ sẽ không khinh thị "tất cả" người ngoại tỉnh, càng không coi tất cả người ngoại tỉnh thành kẻ kém cỏi hay kẻ khờ, coi là "người Hoa cấp thấp" không thể trò chuyện cùng.

Điểm này, có đôi chút tương đồng với người Thượng Hải, chính là người Bắc Kinh và người Quảng Châu.

Người Bắc Kinh và người Quảng Châu cũng ít nhiều coi thường người ngoại tỉnh. Thế nhưng, người Bắc Kinh, đặc biệt là người Bắc Kinh mới, hầu như đều không thích sử dụng khái niệm "người ngoại tỉnh", mà phần lớn gọi họ là "người ở địa phương". Điều này đương nhiên là do Bắc Kinh nằm ở vị trí "trung ương", vốn là "chủ xá vùng đất lành" vậy. Bắc Kinh đã là "trung ương", thì người Bắc Kinh, đương nhiên cũng trở thành "người của trung ương". "Trung ương" muốn thổi cơn gió gì, đầu tiên sẽ thổi đến chỗ người Bắc Kinh trước, mà người Bắc Kinh đương nhiên cũng "đón gió trước tiên", ít nhất cũng sẽ nghe được rất nhiều "tin vịt" mà người ngoại tỉnh không thể hay biết. Điều này đủ để người Bắc Kinh giữ một thái độ "nhìn từ trên cao xuống" đối với "người ở địa phương". Tóm lại, cái "oai" của người Bắc Kinh, chủ yếu là một loại ưu thế về mặt chính trị, không mang tính chất ưu việt cộng đồng. Cho nên, người Bắc Kinh một khi đã rời xa Bắc Kinh trong thời gian dài, phần lớn sẽ không còn sự ưu việt nào nữa, ngược lại còn vì sự phóng khoáng hào hiệp của họ mà "hòa làm một" với người địa phương.

Người Quảng Châu cũng tương tự không hay sử dụng khái niệm "người ngoại tỉnh", mà thường gọi họ là "người miền Bắc" hoặc "người nội địa". Phạm vi sử dụng của nó, bao gồm tất cả các vùng phía bắc Ngũ Lĩnh, đương nhiên cũng bao gồm cả Thượng Hải và Bắc Kinh. Rõ ràng, đây trước hết là một khái niệm địa lý, sau đó mới là một khái niệm văn hóa. Khi sử dụng khái niệm này, người Quảng Châu rõ ràng sẽ không đưa những người đồng hương Quảng Đông của họ vào trong phạm vi đó. Nói cách khác, cái họ coi trọng hơn là sự đồng thuận về văn hóa, chứ không phải sự sang hèn về cấp bậc. Hơn nữa, gọi người ngoại tỉnh là "người nội địa", há chẳng phải tự nhận mình là "vùng biên ải hẻo lánh"? Có thể thấy, khái niệm này không mang ý nghĩa kỳ thị văn hóa, thậm chí ít nhiều còn có chút tự hổ thẹn. Chỉ là, những năm gần đây, Quảng Châu so với nội địa giàu lên rất nhiều, thế là "người nội địa" hay "người miền Bắc" trong miệng người Quảng Châu, ít nhiều có phần tương đương với ý nghĩa "người nghèo". Tóm lại, cái "kiêu" của người Quảng Châu hay người Quảng Đông, chủ yếu là ưu thế về mặt kinh tế, cũng không mang tính chất ưu việt cộng đồng.

Người Bắc Kinh có ưu thế chính trị, người Quảng Đông có thực lực kinh tế, họ đương nhiên có lý do để "làm phách" trước mặt người ngoại tỉnh, ra vẻ oai một chút. Vậy thì, sự khinh miệt người ngoại tỉnh của người Thượng Hải, lại có "lý do chính đáng" nào không?

Thực ra, đây cũng là điểm khiến người ngoại tỉnh phục nhất: Người Thượng Hải các người có gì mà ghê gớm chứ! Quan lớn hơn tôi, hay tiền nhiều hơn tôi? "Vốn liếng" của các người, chính là cái gọi là "sự khôn vặt" hoặc "tinh ranh" mà các người tự cho là đắc ý. Thế nhưng, đó lại là sự khôn vặt và tinh ranh nực cười biết bao! Chẳng qua chỉ là biết cắt may quần áo để tiết kiệm vải vóc, hoặc là biết chọn tuyến đường để tiết kiệm tiền xe, mà lại là tiền xe buýt nhé! Mấy đồng bạc lẻ này, tôi bớt hút hai bao "Hồng Tháp Sơn" là tiết kiệm được rồi. Đương nhiên, người Thượng Hải cũng đặc biệt biết chen xe buýt (đó cũng là nơi người Thượng Hải lầm bầm về người ngoại tỉnh nhiều nhất), còn lập ra "đội đứng" và "đội ngồi" ở bến xe buýt. Thế nhưng xe buýt chỗ chúng tôi hoàn toàn không đông, lên xe thong thả là có chỗ ngồi, taxi gọi là có ngay, lại không đắt, rốt cuộc ai ưu việt hơn chứ?

Mặc dù trong mắt người ngoại tỉnh, người Thượng Hải chẳng có mấy tư cách để kiêu ngạo tự phụ, thế nhưng người Thượng Hải lại cứ khăng khăng coi thường người ngoại tỉnh hơn cả người Bắc Kinh dưới chân thiên tử và người Quảng Đông giàu nứt đố đổ vách. Trong tiếng Thượng Hải có rất nhiều từ vựng và ngôn ngữ chuyên dụng mang tính kỳ thị, coi thường người ngoại tỉnh, trong đó lại đặc biệt coi thường người Tô Bắc nhất, họ thậm chí còn bị gọi là "lão ba tàu Tô Bắc" (hoặc tiểu ba tàu), "đồ nhơ bẩn Tô Bắc" (hoặc đầu heo). Trước đây, kịch hài Thượng Hải (đây là một loại hình kịch được thị dân Thượng Hải đặc biệt yêu thích) là một trong những đề tài chính, chính là châm biếm chế giễu những "trò hề" đủ kiểu của người ngoại tỉnh, người nhà quê sau khi đến Thượng Hải. Người Thượng Hải (đương nhiên chủ yếu là thị dân nhỏ bé Thượng Hải) say sưa xem những "trò hề" này, và trong những tiếng cười ồ thỏa mãn trải nghiệm đầy đủ sự ưu việt của mình. Qua lại mấy bận, "người ngoại tỉnh" trong "vòng tròn" của người Thượng Hải, bỗng chốc thành "làm nền" để khoe ra sự ưu việt và cảm giác ưu việt của người Thượng Hải.

Hơn nữa, sự khinh miệt và xem thường của người Thượng Hải đối với người ngoại tỉnh, hầu như mang tính phổ biến và không phân biệt. Ví dụ như, một người Thượng Hải muốn bày tỏ sự phẫn nộ và không thể hiểu nổi đối với sự "không biết điều", "không hiểu chuyện" hoặc "không biết ý" của một người Thượng Hải khác, liền sẽ quát mắng hoặc chất vấn: "Anh là người ngoại tỉnh à?" Dường như hễ là người ngoại tỉnh, bất kể anh ta là người ở đâu, đều kém cỏi như nhau. Sự "đối xử công bằng" này của người Thượng Hải đối với người ngoại tỉnh, rất dễ kích động sự nổi giận lôi đình của một số người ngoại tỉnh vốn cũng có sự ưu việt của riêng mình.

Thế là, người Thượng Hải trong vô thức đã đặt mình đối lập với tất cả người ngoại tỉnh, việc này quả thực chẳng khác nào "tự tuyệt với nhân dân", đương nhiên sẽ phạm "cơn giận của quần chúng". Có lẽ chính vì nguyên nhân này, mức độ phản cảm của người ngoại tỉnh đối với người Thượng Hải lớn hơn rất nhiều so với đối với người Quảng Đông. Người Quảng Đông tuy cũng có tiếng xấu "bài ngoại", nhưng người Quảng Đông giao lưu với người ngoại tỉnh, chung quy lại quả thực có rào cản ngôn ngữ, vả lại người Quảng Đông tuy "bài ngoại" nhưng không "khinh ngoại", còn người Thượng Hải đâu chỉ là "khinh ngoại", có những lúc, đơn giản là xem người ngoại tỉnh như bệnh nhân phong. Nếu không thì tại sao phải dùng tiếng Thượng Hải để "cách ly" mình và người ngoại tỉnh ra? Điều này không khỏi khơi dậy sự phản cảm và bất mãn của người ngoại tỉnh đối với người Thượng Hải, mà những phản cảm và bất mãn này lâu dần thành "oán hận tích tụ". Cuối cùng có một ngày, oán hận bùng nổ, hầu như chỉ trong chớp mắt, những hình ảnh so đo tính toán, tiểu tiết bủn xỉn, cổ hủ nực cười, thông minh quá hóa dại trên sân khấu và màn ảnh nhỏ, đều nhất loạt nói một tràng tiếng phổ thông giọng Thượng Hải. Người Thượng Hải vốn lấy việc chế giễu "người ngoại tỉnh" làm tài năng, cuối cùng lại trở thành đối tượng bị người ngoại tỉnh cùng nhau chế giễu; còn tiếng Thượng Hải vốn từ xưa dùng để thể hiện sự ưu việt cộng đồng của người Thượng Hải, lại trở thành công cụ thuận tay nhất để chế giễu mỉa mai người Thượng Hải.

Thế nhưng người Thượng Hải đối với chuyện này có vẻ như dửng dưng. Họ hình như không hề nổi giận lôi đình, kéo nhau đến công kích, giống như cách người Dương Châu tấn công cuốn 《Chuyện phiếm về Dương Châu》 của Dịch Quân Tả năm xưa. Đương nhiên, đối với những trách cứ đủ điều của người ngoại tỉnh, trong lòng người Thượng Hải là không phục: Các người chỉ biết nói người Thượng Hải tinh ranh, keo kiệt, chứ các người có biết chúng tôi người Thượng Hải ở chật chội đến mức nào không? Cả nhà mấy miệng ăn chen chúc trong một căn phòng, cạnh cái bô phân mà phải ăn cơm, không tinh ranh không keo kiệt thì làm thế nào? Người Thượng Hải chúng tôi làm việc quy củ, nỗ lực, lại không ngốc, không ai có cống hiến cho sự xây dựng Trung Quốc mới lớn hơn người Thượng Hải chúng tôi, dựa vào đâu mà phải ở nơi chật chội thế này? Tuy nhiên, những lời này, người Thượng Hải cũng chỉ lầm bầm sau lưng, chứ không nói ra công khai. Người Thượng Hải hình như hoàn toàn không có ý định tranh chấp đúng sai cao thấp với người khác, biện luận một trận sống mái. Người ngoại tỉnh khen hay chê Thượng Hải và người Thượng Hải thế nào, người Thượng Hải đều không thèm bận tâm. Người rơi vào thế hạ phong cuối cùng, vẫn cứ là người ngoại tỉnh.

Thế là người ngoại tỉnh lại càng nghĩ mãi không thông, họ thực sự nghĩ mãi không ra tại sao người Thượng Hải lại có cảm giác ưu việt cộng đồng mạnh mẽ đến thế. Một người Thượng Hải có tiền có thế có văn hóa, đương nhiên sẽ coi thường người ngoại tỉnh không tiền không thế không văn hóa (điều này dễ hiểu), thế mà một người Thượng Hải không tiền không thế không văn hóa, lại kỳ lạ thay cũng coi thường người ngoại tỉnh có tiền có thế có văn hóa (mặc dù người Thượng Hải thực dụng trên bề ngoài cũng sẽ ra vẻ tôn trọng), mà lý do lại chỉ đơn giản vì anh ta là người Thượng Hải. Rốt cuộc họ có vốn liếng gì mà có thể coi thường tất cả người ngoại tỉnh? Rốt cuộc có vốn liếng gì mà có thể dửng dưng trước những lời mỉa mai chế giễu của người ngoại tỉnh?

Đây chính là vấn đề khiến người ngoại tỉnh vắt óc suy nghĩ không ra, cũng là vấn đề mà chúng ta dốc sức muốn làm rõ.

Hai, người Thượng Hải và bãi Thượng Hải

Muốn làm rõ vấn đề đặt ra trước đó, trước tiên phải làm rõ rốt cuộc người Thượng Hải là gì.

Nhưng việc này không hề dễ dàng.

Dư Thu Vũ nói: "Người Thượng Hải từ trước đến nay vẫn luôn là nhóm người lúng túng nhất kể từ khi lịch sử cận đại Trung Quốc bắt đầu" (《Người Thượng Hải》). Một trong những sự lúng túng ấy, chính là thân phận không rõ ràng. Người thế nào là người Thượng Hải? Hay nói cách khác, người thế nào mới là người Thượng Hải chính tông nhất, thuần túy nhất, tức là người có tư cách coi thường người ngoại tỉnh nhất? Không ai nói rõ được. Bởi vì xét cho cùng, nếu truy gốc gãy nguồn, tìm tông truy tổ, thì hầu như tất cả mọi người đều là người ngoại tỉnh, còn người Thượng Hải chính tông thực sự, lại chính là "người nhà quê" mà hầu như tất cả người Thượng Hải đều coi thường. Đây thực sự là một chuyện vô cùng lúng túng. Nếu nói Thượng Hải là một "đứa con lai có thân thế mập mờ", thì người Thượng Hải chính là một đám "người lúng túng có lai lịch bất minh".

Thế nhưng, chính những "người lúng túng" có "lai lịch bất minh" này, lại mang đậm đặc tính của riêng mình hơn bất kỳ người ở nơi nào khác, hơn nữa những đặc tính ấy còn vô cùng rõ rệt.

Quả thực, người Thượng Hải và người không phải người Thượng Hải, hầu như có thể phân biệt được ngay từ cái nhìn đầu tiên. Một người ngoại tỉnh vừa bước vào Thượng Hải, lập tức sẽ bị nhận ra, cho dù trên người anh ta có được bao bọc bởi hàng hóa Thượng Hải đi chăng nữa. Tương tự, mấy người Thượng Hải đến ngoại tỉnh, cũng sẽ trở thành tâm điểm chú ý của mọi người, cho dù họ mặc trang phục địa phương, cũng không nói tiếng Thượng Hải. Đương nhiên, người ở các địa phương khác, cũng có những người dễ nhận diện, ví dụ như người Bắc Kinh và người Quảng Châu. Nhưng người Bắc Kinh hầu như lúc nào cũng không tài nào bỏ được cái "vị Kinh" trong cách nói chuyện của họ, còn người Quảng Châu ngoài việc hễ mở miệng là "lòi đuôi" ra, thì đặc điểm ngoại hình thường cũng rất rõ ràng. Chỉ có người Thượng Hải, là không dựa vào ngoại hình, cũng không chủ yếu dựa vào giọng điệu, mà có thể trổi bật vượt trội phân biệt với người ngoại tỉnh. Nói toẹt ra, thứ phân biệt người Thượng Hải với người ngoại tỉnh, chính là "vị Thượng Hải" đặc hữu trên người họ. Mùi vị này, hầu như tất cả người ngoại tỉnh đều có thể cảm nhận được, những người nhạy cảm thậm chí còn "ngửi" ra ngay lập tức.

Rõ ràng, đặc tính của người Thượng Hải, là một loại đặc tính văn hóa. Hoặc dùng thuật ngữ của nhân chủng học văn hóa mà nói, là một loại "đặc tính văn hóa mang tính cộng đồng". Nó biểu hiện thành một bộ trật tự sinh hoạt, quy chuẩn nội tâm và phương thức văn hóa ăn ý ngầm từ lâu và bám rễ sâu xa, mà toàn bộ thứ này lại khác một trời một vực, thậm chí nước lửa không dung với các địa phương khác, thành phố khác ở Trung Quốc. Trên thực tế, bất luận người ta miêu tả đặc tính cộng đồng của Thượng Hải hoặc người Thượng Hải thế nào, ít nhất có một điểm có thể khẳng định, đó là những đặc tính này vô cùng rõ rệt, hơn nữa cách xa các khu vực khác trên cả nước một khoảng rất lớn. Nói cách khác, so với các cộng đồng khác, mức độ dị chất của cộng đồng Thượng Hải rất cao (một thành phố khác có mức độ dị chất rất cao là Quảng Châu). Chính vì thế, người Thượng Hải dù đi đến đâu cũng vô cùng "chói mắt", không hòa hợp với những người khác, và chuốc lấy bàn tán của mọi người ở khắp nơi. Thành thật mà nói, tôi không hoàn toàn đồng tình với những lời chỉ trích đủ kiểu dành cho người Thượng Hải. Tôi cho rằng, những lời dị nghị và bàn ra tán vào này, thực ra ít nhất một nửa là xuất phát từ định kiến về mặt văn hóa, hơn nữa chưa chắc đã chính xác và cao minh cho lắm. Nói nghe khó nghe một chút, có những cái thậm chí có thể là "lấy bụng tiểu nhân đo lòng quân tử", tức là dùng một quan niệm văn hóa tương đối lạc hậu để công kích người Thượng Hải, hoặc "chướng mắt" hay "coi thường" sự tiên tiến và văn minh của Thượng Hải (tỷ như "lý tính kinh tế", "ý thức cá nhân" hay thậm chí "thói quen vệ sinh" vân vân vốn có của người Thượng Hải). Ví dụ như, chướng mắt sự ăn mặc chỉnh tề, đi đến đâu cũng chú trọng của người Thượng Hải, chưa chắc đã là có lý; coi thường việc người Thượng Hải thích tính toán sòng phẳng sổ sách, cũng hoàn toàn không cần thiết.

Thế nhưng, bất luận người ngoại tỉnh công kích và phê phán người Thượng Hải có lý hay không (người Thượng Hải quả thực có tật xấu), không có lý (quan niệm của người ngoại tỉnh tương đối lạc hậu), sự chênh lệch cực lớn giữa Thượng Hải và các cộng đồng khác trên cả nước, suy cho cùng vẫn là một sự thật. Thượng Hải dĩ nhiên hoàn toàn khác biệt với nông thôn (cho nên người Thượng Hải đặc biệt coi thường "người nhà quê"), mà về tổng thể cơ bản cũng khác biệt với các thành phố khác trong nước (cái gọi là "người ngoại tỉnh" của người Thượng Hải, chủ yếu chỉ người ở các thành phố khác trong nước). Đây cũng là một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa Thượng Hải với Bắc Kinh, Quảng Châu. Mô hình Bắc Kinh là "thông lệ chung của thiên hạ", thành tỉnh, phủ châu, huyện lỵ, chẳng qua chỉ là Bắc Kinh được thu nhỏ và hạ cấp mà thôi. Chúng đương nhiên rất dễ đồng thuận với Bắc Kinh, sẽ không có chuyện nước lửa không dung. Quảng Châu thì nằm giữa Bắc Kinh và Hong Kong, vừa có thể đồng thuận với Bắc Kinh, vừa có thể đồng thuận với Hong Kong, hơn nữa Quảng Châu lại ở khu vực Lĩnh Nam, còn có biết bao nhiêu "người anh em nhỏ" như thế, sao phải lo không thể "kéo bè kết lũ"?

Thượng Hải lại tỏ ra đặc biệt cô lập. Nó thậm chí còn "không dính dáng" gì với các thành phố lân cận, thành phố xung quanh như Nam Kinh, Hàng Châu, Tô Châu, Vô Tích, mặc dù Thượng Hải từng được gọi là "Tô Châu thu nhỏ", còn Vô Tích thì được gọi là "Thượng Hải thu nhỏ". Nhưng Thượng Hải dĩ nhiên sớm đã không còn là hình bóng thu nhỏ của Tô Châu, Vô Tích cũng tuyệt đối không phải là bản sao của Thượng Hải. Hơn nữa, các thành phố khác có lẽ sẽ mô phỏng Thượng Hải, chứ Thượng Hải tuyệt đối sẽ không đi theo vết xe đổ của kẻ khác. Thượng Hải chính là Thượng Hải.

Thượng Hải đã khác biệt với người ta như vậy, thì người Thượng Hải đương nhiên có lý do để vạch ranh giới với người ở các địa phương khác, đồng thời đánh đồng và vơ đũa cả nắm gọi những người sau là "người ngoại tỉnh". Trên thực tế, người ngoại tỉnh thích bàn tán về người Thượng Hải như vậy, chẳng qua chỉ nói lên hai điều, một là văn hóa Thượng Hải đặc biệt, hai là văn hóa Thượng Hải ưu việt. Bắc Kinh ưu việt nhưng không đặc biệt, cho nên không bàn tán về người Bắc Kinh; người Moso ở Vân Nam đặc biệt nhưng không ưu việt, cho nên cũng không có ai bàn tán về người Moso. Chỉ có Thượng Hải, vừa ưu việt vừa đặc biệt, cho nên những bàn tán về người Thượng Hải mới nhiều nhất. Đương nhiên, cũng chính những tính ưu việt và tính độc tôn này, khiến cho người Thượng Hải khi nhắc đến "người ngoại tỉnh", từ tận đáy lòng, không kìm được thậm chí không thèm che giấu mà thể hiện ra một loại cảm giác ưu việt.

Có lẽ, đây chính là điểm khiến người ngoại tỉnh không thể chịu đựng nổi. Ai cũng có lòng tự trọng. Mỗi dân tộc có lòng tự trọng của mỗi dân tộc, mỗi địa phương cũng có lòng tự trọng của mỗi địa phương; đương nhiên cũng có sự ưu việt của một địa phương so với các địa phương khác (mặc dù có thể có chút "tự cho là đúng") và cảm giác ưu việt sinh ra từ đó. Thế nhưng, cảm giác ưu việt không đồng nghĩa với tính ưu việt. Ví dụ như, một người nông dân Thiểm Tây cũng sẽ khăng khăng nói văn hóa của họ là ưu tú nhất, bởi vì bánh kẹp dầm ớt cay của họ là món ăn ngon nhất thế giới, Tần Khang thì là "tổ của kịch thế giới", mà khúc ca Tấn Tây thì lại đặc biệt hay vân vân. Thế nhưng, e rằng sẽ chẳng có ai cho rằng nông thôn Thiểm Tây chính là cộng đồng tiên tiến nhất và ưu tú nhất. Tóm lại, cảm giác ưu việt thuộc về bản thân mình, còn tính ưu việt thì bắt buộc phải được người khác công nhận.

Tính ưu việt của văn hóa Thượng Hải lại chính là được người khác công nhận. Mặc dù có rất nhiều người ngoại tỉnh đồng lòng đồng sức thảo phạt, mỉa mai và chế giễu người Thượng Hải, nhưng tuyệt đối không ai dám coi thường Thượng Hải, cũng không ai có thể khinh miệt Thượng Hải, càng không ai có thể phủ nhận Thượng Hải. Tóm lại, họ thường là khẳng định (mặc dù chưa chắc đã thích) Thượng Hải, phủ nhận người Thượng Hải. Nhưng người Thượng Hải là người sáng tạo và mang vác văn hóa Thượng Hải, không có người Thượng Hải, thì lấy đâu ra văn hóa Thượng Hải? Cho nên, người Thượng Hải hoàn toàn dửng dưng trước những lời mỉa mai và chế giễu của người ngoại tỉnh, đương nhiên cũng không có ý định phản bác. Các người muốn mỉa mai thì cứ mỉa mai, muốn chế giễu thì cứ chế giễu, muốn thảo phạt thì cứ thảo phạt đi! "Người Thượng Hải chúng tôi" chính là kiểu sống này đấy, "mắc mớ gì tới các người"? Huống chi, các người nói xong, cười xong, vẫn phải đến đường Nam Kinh để mua đồ.

Người Thượng Hải tự tin như vậy, không phải là không có lý do. Chúng ta đều biết, sự tự tin chân chính chỉ có thể bắt nguồn từ tính ưu việt. Không có tính ưu việt làm bối cảnh, sự tự tin chẳng qua chỉ là tự đại; mà một trong những dấu hiệu để phân biệt tự tin và tự đại, chính là xem anh ta có dám tự "vạch áo cho người xem lưng" hay không. Người không có sự tự tin tuyệt đối không dám tự vạch áo cho người xem lưng. Anh ta chỉ hết lời khoe khoang bản thân hoặc nơi của mình tốt đẹp thế nào, tất cả mọi thứ đều là thiên hạ đệ nhất, vô song. Thực ra, anh ta càng nói nhiều bao nhiêu, thì càng không có sự tự tin bấy nhiêu. Bởi vì anh ta buộc phải dựa vào việc khoe khoang không ngừng này để tự cổ vũ cho mình. Hơn nữa, cái tâm lý sợ người khác không biết mình hoặc nơi của mình tốt đẹp thế nào này, há chẳng phải vừa hay chứng minh rằng cái sự "tốt" của bản thân và nơi của mình không đáng tin cậy cho lắm, người khác không tin nổi, bản thân cũng không đủ tự tin hay sao! Bằng không thì cứ nói mãi không thôi làm gì!

Người Thượng Hải không nói thế.

Đương nhiên, trong số người Thượng Hải cũng có những kẻ khoác lác bốc phét ở ngoại tỉnh và trước mặt người ngoại tỉnh. Nhưng những ai hiểu biết ít nhiều về văn hóa Thượng Hải đều có thể nhìn ra ngay, đó phần lớn là những thị dân nhỏ bé ở "góc khuất phía dưới". Bình thường ở Thượng Hải họ không ra vẻ oai được mấy, đành phải tìm sự cân bằng ở chỗ người ngoại tỉnh. Người Thượng Hải thực sự có sự tự tin không làm như vậy, ít nhất là cảm giác ưu việt của họ không cần phải thể hiện thông qua việc khoác lác. Ngược lại, họ còn thường xuyên private hoặc công khai bày tỏ sự bất mãn đối với Thượng Hải. Thượng Hải từng triển khai sâu rộng và lâu dài cuộc thảo luận về văn hóa Thượng Hải, chính là một minh chứng rất hay. Trong cuộc thảo luận đó, những người Thượng Hải vốn xưa nay thích giữ thể diện, vậy mà lại lần lượt gửi thư viết bài, đếm kể đủ thứ không phải của Thượng Hải và người Thượng Hải, để những thói xấu đủ kiểu của người Thượng Hải lần lượt ra mắt trên báo chí Thượng Hải, vạch trần một cách triệt để, mà từ học giả đến thị dân cũng đều hăng hái tham gia bàn luận và phê phán (đương nhiên cũng có người cho rằng người Thượng Hải đáng yêu). Rõ ràng, cuộc thảo luận kiểu này, ở những nơi khác rất khó triển khai, ví dụ như ở Hạ Môn thì không triển khai nổi (người Hạ Môn lười tham gia), ở Bắc Kinh xem ra cũng không khả thi lắm (người Bắc Kinh không cho là vậy), thế nhưng ở Thượng Hải, lại thảo luận một cách rầm rộ sôi nổi.

Chính người Thượng Hải còn dám vạch trần khuyết điểm của mình, đương nhiên cũng không sợ người khác bàn tán xì xào. Cuốn sách này của tôi chính là được xuất bản ở Thượng Hải, những bài viết của tôi về văn hóa đô thị cũng đều được đăng trên tờ 《Nhân Dân Nhật Báo》 (bản Hoa Đông), tờ 《Văn Hợp Báo》 và tờ 《Giải Phóng Nhật Báo》 xuất bản ở Thượng Hải. Người Thượng Hải đọc xong có lẽ sẽ có ý kiến khác nhau, nhưng không ai cho rằng không nên đăng, càng không có ai giống như người Dương Châu năm xưa đối phó với vị tiền bối cùng tông tộc Dịch Quân Tả của tôi, là muốn lôi tôi ra công đường đối chất. Đây không nghi ngờ gì là một biểu hiện có sự tự tin. Những kẻ không có sự tự tin, là không dám để "nàng dâu xấu" ra mắt công chúng, cũng không dung nổi người khác góp dù chỉ một chút ý kiến nhỏ. Xem ra, ngoài việc tự xưng "Thượng Hải lớn" điểm này có phần "mất giá" hơn Bắc Kinh ra, người Thượng Hải nhìn chung mà nói, phải gọi là tự tin tràn trề.

Quả thực, người Thượng Hải đối với tính ưu việt của cộng đồng mình, hình như vô cùng chắc chắn.

Ngoại trừ việc trước mặt người Bắc Kinh hơi tỏ ra thiếu tự tin một chút, người Thượng Hải đối với tính ưu việt của văn hóa cộng đồng mình, hầu như chưa từng hoài nghi. Một sự thật ai cũng biết có thể chứng minh điều này, đó là người Thượng Hải dù đi đến đâu, cũng sẽ truyền bá văn hóa Thượng Hải đến đó một cách đầy tự tin, hơn nữa thường có thể thành công.

Kể từ sau ngày lập quốc, vì nhiều nguyên nhân khác nhau (chi viện biên cương, chi viện tam tuyến, lên núi xuống nông thôn, v.v.), người Thượng Hải đã rời khỏi Thượng Hải với số lượng lớn, đến với Đại Hoang Bắc, Vân Quý Xuyên, Tân Cương, Nội Mông, rải khắp trên mảnh đất chín triệu sáu trăm nghìn kilômét vuông. Điều đầu tiên mà họ khơi gợi ở người dân địa phương chính là cảm giác mới lạ, tiếp đó là sự ngưỡng mộ và bắt chước. Mặc dù không ít người trong số họ mang theo nhiệm vụ "tự cải tạo" để đến đó, nhưng trong lúc tự cải tạo bản thân, họ cũng đồng thời âm thầm cải tạo nơi ấy, vừa phổ biến ống quần nhỏ, áo jacket cùng bánh kem bơ, vừa phổ biến cả văn hóa Thượng Hải. Kết quả của sự cải tạo cũng là điều ai nấy đều rõ: Người Thượng Hải vẫn cứ là người Thượng Hải, thế mà từng trấn nhỏ vùng biên, thành núi nội địa, cộng đồng nông thôn lại hóa thành "Thượng Hải thu nhỏ". Hiển nhiên, điều này không phải vì vài cá nhân người Thượng Hải nào đó đặc biệt tài giỏi, mà là do đặc chất của văn hóa Thượng Hải quyết định.

Đặc chất và công năng của văn hóa Thượng Hải trong việc đồng hóa, hóa giải dị chất văn hóa vốn tồn tại trên người mỗi người Thượng Hải tựa như mã di truyền, khiến họ thậm chí có thể "người tự chiến đấu, thôn tự chiến đấu". Kết quả tất nhiên là luôn có thu hoạch: Nếu có đủ số lượng người Thượng Hải, họ có thể biến nơi mình đang ở thành "Thượng Hải thu nhỏ". Nếu số lượng không đủ, thì ít nhất cũng có thể biến những người bên cạnh mình (ví dụ như người phối ngẫu không phải gốc Thượng Hải) thành nửa người Thượng Hải. Chẳng hạn, ở các nông trường khai hoang quân đội tại Vân Nam, Tân Cương, Hắc Long Giang, bất kể là thanh niên trí thức từ các thành phố khác, hay công nhân viên lão thành cùng con cháu của họ, chỉ cần kết hôn với thanh niên trí thức Thượng Hải, chẳng mấy chốc, từ trong ra ngoài đều sẽ trở nên giống như người Thượng Hải, ngoại trừ giọng nói của họ. Người Thượng Hải (đặc biệt là các cô gái Thượng Hải) vốn có bản lĩnh này: Nếu Thượng Đế không thể ban cho anh (cô) ấy một người phối ngẫu là người Thượng Hải, thì anh (cô) ấy sẽ tự tạo ra một người. Dường như có thể nói thế này, văn hóa Thượng Hải rất giống sinh vật ngoài hành tinh trong một số bộ phim khoa học viễn tưởng, đụng phải thứ gì liền biến thứ đó trở thành giống mình. Chúng ta lại có thể nói thế này: Đặc điểm của văn hóa Bắc Kinh là có tính ngưng tụ, còn đặc điểm của văn hóa Thượng Hải là có tính khuếch tán. Bản lĩnh của Bắc Kinh là có thể thu hút người khắp nơi trên cả nước đến Bắc Kinh, rồi đồng hóa họ thành người Bắc Kinh ngay tại Bắc Kinh; còn bản lĩnh của Thượng Hải chính là có thể bức xạ văn hóa Thượng Hải ra ngoài, cải tạo người ngoại tỉnh thành người Thượng Hải ở ngay chốn ngoại địa.

Hiển nhiên, đặc chất và công năng đồng hóa, hóa giải dị chất văn hóa này thuộc về cộng đồng Thượng Hải.

Một đặc trưng quan trọng của cộng đồng Thượng Hải chính là, sự khác biệt và phân biệt giữa người Thượng Hải với người không phải người Thượng Hải lớn hơn rất nhiều so với sự khác biệt và phân biệt giữa người Thượng Hải với người Thượng Hải trên các phương diện như thân phận, địa vị, nghề nghiệp cùng giáo dưỡng, vân vân. Ở Bắc Kinh hay các thành phố khác, phần lớn bạn có thể dễ dàng nhìn ra đại khái một người mang thân phận gì, làm nghề gì, hay đang ở tầng lớp nào; thế nhưng trên đường Nam Kinh, điều đầu tiên bạn phân biệt được lại là người Thượng Hải và người ngoại tỉnh. Còn về phần người Thượng Hải, ngoại trừ những người mặc đồng phục ra, bạn rất khó nhìn ra thêm manh mối gì nữa — hầu như ai nấy đều có làn da trắng trẻo, y quan chỉnh tề, dáng ngồi dáng đứng đoan trang, lịch sự nhã nhặn, thậm chí ngay cả những phu xe kéo trước kia cũng có thể nói vài câu tiếng Anh (dù là tiếng Anh bồi "dinh bính"). Tóm lại, họ đều có những đặc trưng rõ rệt khác biệt với người ngoại tỉnh, tức là những đặc trưng chỉ thuộc về cộng đồng Thượng Hải, và tất nhiên đều "như nhau cả thôi — toàn bộ đều là người A-lả Thượng Hải".

Có thể thấy, khái niệm "người Thượng Hải" đã bao trùm và lấn át đi những sự khác biệt và phân biệt về thân phận, địa vị, nghề nghiệp; sự đồng thuận cộng đồng còn quan trọng hơn sự đồng thuận giai cấp. Bởi vì sức mạnh đồng hóa mạnh mẽ của văn hóa Thượng Hải đã hầu như hóa giải toàn bộ những sự khác biệt ấy — kết quả là, trong mắt người ngoại tỉnh, ở Thượng Hải dường như chẳng có người tốt kẻ xấu, người nghèo kẻ giàu, nhân vật lớn nhân vật nhỏ, kẻ nhà quê hay người ngoại kiều, mà chỉ có duy nhất một loại người — người Thượng Hải.

Đương nhiên, người Thượng Hải không nhìn nhận như vậy. Trong mắt người Thượng Hải, "gióc trên" và "gióc dưới", "người thượng đẳng" và "người hạ đẳng" vẫn có sự khác biệt rõ rệt, chỉ là người ngoại tỉnh không nhìn ra mà thôi. Hơn nữa, định hướng dư luận của Thượng Hải dường như cũng nghiêng về sự đồng thuận cộng đồng, hoặc dốc sức tạo dựng âm hưởng và bầu không khí của cộng đồng Thượng Hải. Tờ "Tân Dân Vãn Báo" chính là ấn phẩm thể hiện rõ nét nhất xu hướng vừa nêu. Trong số vô vàn tờ báo buổi chiều ở trong nước, nó có danh tiếng lớn nhất và phong cách cũng ưu việt nhất (một tờ khác từng có trình độ tương đương là "Dương Thành Vãn Báo", tuy nhiên hiện nay "Nam Phương Chu Mạt" hình như đã đi đầu vượt lên trước). Người ngoại tỉnh hầu như chỉ nhìn thoáng qua là có thể nhận ra đó là tờ báo của Thượng Hải, mang phong cách Thượng Hải rõ rệt. Nhưng đối với người Thượng Hải, nó thực sự là "có đọc không loại", thị dân nhỏ yêu đọc, đại danh lưu cũng thích đọc. Tóm lại, đối với độc giả Thượng Hải, nó cũng "như nhau cả thôi" — đều được coi là "người A-lả Thượng Hải". "Cá tính" của nó chỉ đơn thuần là cá tính của văn hóa Thượng Hải, hay nói cách khác, chỉ là tính cộng đồng của Thượng Hải mà thôi.

Tính cộng đồng của Thượng Hải không nghi ngờ gì mang tính ưu việt.

Chúng ta đều biết, sự lan truyền của văn hóa có một quy luật, đó là "nước chảy về chỗ trũng", tức là truyền từ vùng tương đối văn minh tiên tiến sang vùng tương đối lạc hậu, và quy luật đồng hóa cũng vậy. Ngày xưa, kỵ binh thiết giáp của Thanh quân tung hoành ngang dọc, vung gươm dồn dập tiến về phương Nam, ép người Hán đổi trang phục hòng đồng hóa văn hóa Hán, kết quả lại bị văn hóa Hán đồng hóa ngược lại, đó chính là minh chứng. Văn hóa Thượng Hải có sức lan truyền và sức đồng hóa mạnh mẽ như thế, phải nói là đủ để chứng minh tính ưu việt của nó.

Thế nhưng, một nền văn hóa như vậy lại có một lịch sử ngắn ngủi đến đáng thương.

Mặc dù người Thượng Hải đôi khi cũng chìm đắm trong những truyền thuyết kiểu như Xuân Vua Thân khai phá sông Hoàng Phố (tên hiệu "Thân thành" của Thượng Hải cũng bắt nguồn từ đây), nhưng giống như những "người Thượng Hải chính gốc" sinh sôi nảy nở qua nhiều thế hệ thực chất lại là "người nhà quê", lịch sử thực sự của Thượng Hải với tư cách là một đô thị hiện đại phải bắt đầu từ sau khi Hiệp ước Nam Kinh được ký kết vào năm 1842, và chính thức mở cảng vào ngày 7 tháng 11 năm 1843. Trước đó, cho tới tận cuối đời Minh đầu đời Thanh, Thượng Hải chẳng qua chỉ là "ấp nhỏ trơ trọi", là một huyện thành nhỏ chỉ có 10 con hẻm. Đến đời Gia Khánh nhà Thanh, cũng chỉ có 60 con đường ngõ, và lấy việc thông thạo tiếng Tô Châu làm niềm tự hào. Thế mà, chưa đầy hai mươi năm mở cảng, kim ngạch xuất khẩu ngoại thương của Thượng Hải đã vượt qua Quảng Châu — cảng thương mại sớm nhất của Trung Quốc. Năm 1861, thị phần xuất khẩu của Thượng Hải chiếm một nửa giang sơn tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc; chín năm sau, Quảng Châu đã không dám trông vời vào bóng lưng của Thượng Hải nữa (Thượng Hải 63%, Quảng Châu 13%). Thảo nào Hồng Kông với tư cách là "kẻ đến sau" cũng được gọi là "Thượng Hải thu nhỏ", chứ không phải là "Quảng Châu thu nhỏ", mặc dù Quảng Châu gần hơn rất nhiều về mặt địa lý, và cũng gần gũi hơn về mặt văn hóa. Đúng như Cát Nguyên Hú đã nói trong "Du Hỗ tạp ký" năm 1876: "Xưa xưng thiên hạ phồn hoa có tứ trấn, viết Chu Tiên, viết Phật Sơn, viết Hán Khẩu, viết Cảnh Đức. Từ khi Hồng Kông hưng thịnh thì bốn trấn phải nhường bước, từ khi Thượng Hải hưng thịnh thì Hồng Kông lại phải lùi sau."

Những câu chuyện sau đó là điều ai nấy đều rõ: Thượng Hải vươn lên như một vì sao sáng chói, phình nở nhanh chóng tựa cụm mây trôi. Năm 1852, dân số Thượng Hải chỉ có 544 nghìn người, đến năm 1949 đã tăng vọt lên 5 triệu 455 nghìn người. Tốc độ tăng trưởng ấy, dẫu không thể so sánh với "tốc độ Thâm Quyến" ngày nay, nhưng trong điều kiện lịch sử bấy giờ thì đã vô cùng kinh ngạc. Đồng thời, địa vị của Thượng Hải cũng đang phất lên chóng mặt. Tháng 7 năm 1927, tức ba tháng sau khi Chính phủ Nam Kinh được thành lập, Thượng Hải đã được định là "Thành phố đặc biệt" vì địa vị đặc biệt "làm mối nối Nam Bắc", "che chắn thủ đô", từ đó giã từ thời kỳ huyện thành lỉnh tỉnh, trở thành cộng đồng mang kiểu dáng đô thị đúng nghĩa. Nơi đây thậm chí còn được mệnh danh là "Thành phố đặc biệt đệ nhất Đông Á", trở thành huyết mạch quốc gia của Chính phủ Quốc Dân bấy giờ. Trái ngược với Bắc Kinh vốn thoái ẩn khỏi trung tâm chính trị để trở thành thành phố lấy văn hóa làm gốc, Thượng Hải với tư cách là một đại đô thị quốc tế thu hút sự chú ý của toàn thế giới cùng đại bản doanh văn hóa của thị dân mới, đã bắt đầu phát huy vai trò trọng đại và không thể thay thế ngày một nhiều hơn trong tiến trình hiện đại hóa của Trung Quốc. Các tập đoàn tài chính tư bản lớn trỗi dậy ở đây, đội tiên phong của giai cấp vô sản cũng ra đời tại đây; tư tưởng văn hóa phương Tây được du nhập từ chốn này, chủ nghĩa Mác - Lênin cũng được truyền bá ở đây. Tất cả những thứ mới mẻ mang ý nghĩa hiện đại, hoàn toàn khác biệt với văn hóa truyền thống, bao gồm giai cấp mới, nghề nghiệp mới, kỹ thuật mới, cuộc sống mới, tư tưởng mới, quan niệm mới, thậm chí cả danh từ mới, hầu như đều khởi phát đầu tiên ở Thượng Hải, rồi sau đó mới được đẩy mạnh thực thi ra toàn quốc. Thoáng chốc, Thượng Hải gần như trở thành từ đồng nghĩa của "cuộc sống mới" hay "hiện đại hóa", trở thành "vùng đất hy vọng" cho những kẻ không an phận với xã hội truyền thống, quyết tâm lựa chọn con đường nhân sinh mới.

Trong lúc Thượng Hải trỗi dậy nhanh chóng thành trung tâm công nghiệp, thương mãi, tài chính, vận tải biển lớn nhất toàn quốc, trỗi dậy thành đại đô thị hiện đại bậc nhất Viễn Đông, thành tựu của nơi này về phương diện văn học nghệ thuật cũng có thể gọi là đệ nhất châu Á. Thực ra, theo một ý nghĩa nào đó, Thượng Hải đồng thời cũng là cái nôi phát sinh của phong trào Tân Văn hóa Trung Quốc. Về phương diện này, nó ít nhất có thể chia sẻ tiếng tăm ngang hàng với Bắc Kinh — nơi xuất phát của phong trào Ngũ Tứ. Khi thư viện Đại học Bắc Kinh, Đại học Yến Kinh còn chưa thèm coi trọng việc sưu tầm tiểu thuyết mới, thì Thượng Hải đã có tới 22 loại báo chí mang tên tiểu thuyết (trên tổng số 29 loại của cả nước). Chưa kể nơi đây còn cống hiến cho Trung Quốc một loạt tinh hoa văn hóa và đại sư nghệ thuật vô cùng đông đảo như Lỗ Tấn, Hồ Thích, Trần Độc Tú, Mâu Thuẫn, Ba Kim, Quách Mạt Nhược, Cù Thu Bạch, Diệp Thánh Đào, Uất Đạt Phu, Từ Chí Ma, Đái Vọng Thư, Lâm Ngữ Đường, Lưu Bán Nông, Đào Hành Tri, Hồ Phong, Chu Dương, Hạ Diễn, Điền Hán, Hồng Thâm, Nhiếp Nhĩ, Phó Lôi, Chu Tín Phương, Cái Khiếu Thiên (danh sách này kể mãi không hết). Còn về "Hải phái văn hóa" do nơi này sáng tạo nên, thì càng là tiếng vang lừng lẫy lúc bấy giờ cho đến nay dư âm vẫn chưa dứt.

Điều này quả thực khiến người ta phải trầm trồ thán phục.

Bác học từng nói "Con người là loài động vật giỏi chế tạo thành thị", thế nhưng sự trỗi dậy của Thượng Hải dường như cũng quá đỗi nhanh chóng. Thực tế, văn hóa Thượng Hải chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như vậy mà đã thành "khí hậu", lại còn là "đại khí hậu", bản thân điều này đã là một kỳ tích. Bí mật đằng sau tính cách văn hóa cộng đồng của Thượng Hải, ắt nên tìm câu trả lời từ chính kỳ tích này.

Ba, Bến Thượng Hải và thành Bắc Kinh

Bí mật này, có lẽ nằm ở chỗ Thượng Hải chính là một "bãi cát".

Bắc Kinh là thành, Thượng Hải là bãi, đây hầu như là kết luận chẳng cần tốn nhiều lời cũng có thể khiến tất cả mọi người đồng thuận. Biểu tượng thành thị của Bắc Kinh là tường thành và cửa thành, là Thiên An Môn và Tiền Môn lớn, còn biểu tượng thành thị của Thượng Hải chính là Bến Thượng Hải (ngoài bãi). Giống như việc chưa đến Thiên An Môn thì chưa được coi là đã đến Bắc Kinh, chưa đến Bến Thượng Hải thì cũng chưa được coi là đã đặt chân tới Thượng Hải. Nơi đó có "Tòa nhà đệ nhất Viễn Đông" (Khách sạn Hòa Bình) được xây bằng tiền bán thuốc phiện của một tên Do Thái người Anh; có công trình kết cấu bê tông cốt thép sớm nhất là Câu lạc bộ Thượng Hải (Khách sạn Đông Phong); có kiến trúc phương Tây sớm nhất là Công ty Đенти (Tổng công hội thành phố); có ngân hàng liên doanh Trung - ngoại đầu tiên của Trung Quốc là Ngân hàng Hoa - Nga Đạo Thắng chi nhánh Thượng Hải (Tòa nhà Hoa Thắng); có người khổng lồ trong các ngân hàng thương nhân nước ngoài là Ngân hàng Hồng Kông và Thượng Hải (Tòa nhà Chính quyền thị xã ngoài bãi cũ); có một trong những khách sạn sang trọng bậc nhất Thượng Hải là Tòa nhà Thượng Hải, và tất nhiên còn có Giang Hải Quan, lãnh sự quán, Tổng công ty Chiêu Thương. Những công trình kiến trúc cao thấp không đều, phong cách khác nhau ấy lặng lẽ kể lại câu chuyện chấn động tâm can nhất trong ngót một trăm năm qua. Khi bạn quay người lại, bạn lại có thể trông thấy Tháp truyền hình Đông Phương Minh Châu ngoạn mục cùng những tòa nhà mới cao chọc trời nguy nga hùng vĩ mọc lên từ mặt đất ở Phố Đông. Bến Thượng Hải vừa đại diện cho ngày hôm qua của Thượng Hải, vừa đại diện cho ngày hôm nay của Thượng Hải. (Hình mười bảy)

Một nữ trí thức đã miêu tả cảm nhận của cô đối với Bến Thượng Hải thế này: "Một bên là dòng sông mẹ đục ngầu cuồn cuộn chảy ngàn năm của Trung Quốc, một bên là quần thể tòa nhà hãng buôn nước ngoài đượm màu phong vị ngoại quốc, Bến Thượng Hải cô đọng lại lịch sử Thượng Hải từ khi mở cảng giữa thế kỷ XIX là nơi Đông Tây giao hội, Hoa Dương chung đụng, ghi chép lại sự máu tanh cùng sỉ nhục, tự do và sự sinh thành mới của một thành phố đẹp kỳ lạ tựa đóa anh túc. Khi sương đêm hơi lảng bảng, ngắm chán những ngọn đèn chớp tắt trên sông và bóng dáng thành phố ở đằng xa, tôi thường quay người lại, đồng hành cùng tiếng sóng vỗ không dấy dứt và cơn gió sông mang theo vị đắng nhẹ trên sông Hoàng Phố, quan sát dòng người qua lại vội vã hay thong thả, đoán già đoán non xem trong quần thể tòa nhà hình trăng lưỡi liềm kia, rốt cuộc tòa nào là Câu lạc bộ Thượng Hải, tòa nào là Công ty Tàu thủy Nhật Thanh, Ngân hàng Đại Anh, Công ty Tàu thư Ý Đại Lợi... Bến Thượng Hải, trong lòng tôi vẫn luôn là phong cảnh đẹp đẽ nhất, biểu tượng tinh xảo nhất của Thượng Hải." (Hoàng Trung Tuấn, "Tìm kiếm biểu tượng thành thị")

Thực ra, Bến Thượng Hải không chỉ là biểu tượng của Thượng Hải, mà còn là niềm tự hào của người Thượng Hải. Đúng như Trần Đan Yến đã nói: "Ngay cả trong những năm ngũ lục mươi mang tính bài ngoại nhất, trên chiếc túi du lịch bằng da nhân tạo màu đen do Thượng Hải sản xuất cũng in phong cảnh Bến Thượng Hải màu trắng" ("Phong hoa tuyết nguyệt của Thượng Hải"). Còn những cuốn sách mỏng giới thiệu về Thượng Hải ấy, cũng luôn lấy bức ảnh phong cảnh Bến Thượng Hải làm trang bìa. Quả thực, đối với một thành phố chẳng có mấy phong cảnh để ngắm như Thượng Hải, Bến Thượng Hải được mệnh danh là "Bảo tàng kiến trúc vạn quốc" không nghi ngờ gì chính là nơi đẹp nhất để thưởng ngoạn. Thượng Hải bây giờ đương nhiên đã có rất nhiều công trình kiến trúc "đẹp hơn", thế nhưng chúng đều quá mới, rất khó khiến người ta sinh ra liên tưởng. Bến Thượng Hải thì không. Sải bước trên Bến Thượng Hải, bạn thường sẽ vô tình phát hiện ra thứ lịch sử dẫu nói lên thì không tính là quá cũ kỹ nhưng cũng đã chìm giấc ngủ nhiều năm, nhìn thấy một số thứ thuộc thời đại báo "Tự Lâm Tây", giống như đi trong các con hẻm và khu vườn hoang ở Bắc Kinh, chỉ sơ sẩy một chút là sẽ chạm mặt Bối Lặc hoặc Cách Cách, thậm chí đụng độ trọn vẹn với triều đại nhà Minh vậy.

Bến Thượng Hải quả thực là "lịch sử được viết bằng đá". Hàng trăm tòa nhà kiến trúc phương Tây cao thấp nhấp nhô đứng sừng sững dọc theo triền sông, con đường hẹp giữa hai tòa nhà cao tầng chẳng lấy nổi một bóng cây, từng ngọn đèn đường gang kiểu cũ, tòa hải quan có cánh cửa đồng và chiếc đồng hồ Anh quốc, cùng ngọn hải đăng mà Trần Đan Yến gọi là "như một góa phụ, cô độc mà đượm vẻ trữ tình đứng trong đêm tối", tất cả đều khiến bạn miên man liên tưởng. Nếu bạn biết dẫu ít hay nhiều về lịch sử, lại có đủ sức tưởng tượng, bạn sẽ chẳng mấy khó khăn để hình dung ra rằng, vào hơn nửa thế kỷ trước, dưới những ngọn đèn đường này từng đứng những ai, ra vào những cánh cửa đồng kia là những hạng người nào. Đó là cảnh tượng hoàn toàn khác biệt với thành Bắc Kinh. Bấy giờ, đủ mọi thành phần dưới chân hoàng thành trong thành Bắc Kinh có hoàng tộc triều Thanh trước, kỳ đinh, thái giám, có quân phiệt, chính khách, mưu sĩ thời Bắc Dương, chính trị gia đã mãn nhiệm, quan chức cáo quan về ở ẩn, sĩ phu từng làm quan trong kinh, giáo sư học giả tựa thánh nhân, lạt ma ở Ung Hòa Cung, hòa thượng Ngũ Đài Sơn, đạo sĩ giang hồ, thầy bói toán, người làm trò ảo thuật, người xem lồng kính, thợ hớt tóc dạo ngõ xóm, kẻ xin ăn hát hoa sen, cùng những tên nhàn rỗi ngõ hẻm vô công rỗi nghề, v.v. Đương nhiên còn có cả kỹ nữ. Trong số đó, những kẻ diện nhất, "đầu đội Mã Tụ Nguyên, chân đạp Nội Liên Thăng, mình mặc Thụy Tường", ra vào tiếu quán, vườn hát và hàng Bạo Đỗ Mãn, uống trà, bàn chuyện tuồng tích, tán gẫu trời đất không bờ bến. Còn ở Thượng Hải, trên bãi cát mang tiếng "Thập lý dương trường" này, những kẻ hoạt động sôi nổi lại là các trùm tư bản, đại hanh, đại ban, các nhà mua bán cùng nhân viên lớn nhỏ trong hãng buôn ngoại quốc, luật sư, bác sĩ, kế toán sư, kiến trúc sư, kỹ sư, biên tập viên phóng viên tòa báo, nhà văn mưu sinh bằng nhuận bút, những tay chủ sự, tiểu nhị, học đồ, bồi bàn từ trong ra ngoài đều toát lên vẻ tinh ranh, những tay cò mồi, thám tử tư và thám tử nổi danh khắp nơi, những kẻ thích khoác lác, lưu manh và ác thiếu chốn bến cảng, v.v. Đương nhiên cũng có cả kỹ nữ. Trong số đó, những kẻ diện nhất và làm bộ diện mạo sẽ mặc vest phẳng phiu, giày da bóng loáng, đầu chải chuốt không một sợi tóc lệch, bước vào những công trình kiến trúc biểu trưng cho thời đại văn minh công nghiệp tao nhã ở Bến Thượng Hải, trước lò sưởi đang cháy rực ngọn lửa, thưởng thức cà phê và rượu vang hương vị chính cống, thụ hưởng cuộc sống tao nhã vượt đại dương mà đến.

Thế là bạn bỗng chốc cảm nhận được rằng: Thượng Hải quả thực là một thành phố hoàn toàn khác biệt so với Bắc Kinh và những cổ đô danh ấp khác của Trung Quốc.

Nói một cách đơn giản: Bắc Kinh là thành, Thượng Hải là bãi.

Gắn cho Thượng Hải cái tên "bãi", phải nói là vô cùng thỏa đáng.

"Bãi, nước thấm rồi lại khô." Nó thường là vùng đất bằng phẳng do sông, hồ, biển bồi tích thành. Trong đó, vùng do sông ngòi hoặc sóng biển vọt kích tạo thành tại nơi giáp mặt với biển gọi là "bãi biển", "bãi triều" hoặc "bãi bồi". Hiển nhiên, gọi Thượng Hải là "bãi" là vô cùng chính xác lại vô cùng thâm trầm ý vị. Xét về mặt địa lý, Thượng Hải chính là vùng bãi bồi được hình thành nơi cửa sông Dương Tử đổ ra biển; còn xét về mặt văn hóa, Thượng Hải chính là sản phẩm tích tụ qua sự va đập của hai đợt sóng văn hóa lớn Trung - Tây. Thượng Hải, đương nhiên chính là một bãi cát.

Thực ra, Thượng Hải từ trước đến nay chưa từng được xây dựng như một "thành". Trong Trung Quốc cổ đại, việc thành lập và xây dựng "thành" thường bắt nguồn từ nhu cầu chính trị hoặc quân sự. Số phận của chúng cũng luôn gắn liền với vận mệnh của triều đại. Triều đại hưng thịnh thì thành cũng được dựng nên; triều đại suy vong thì thành cũng bị hủy diệt. Bởi vì với tư cách là trung tâm chính trị quân sự mang tính toàn quốc hoặc địa phương của các triều đại, chúng luôn nhận được sự nâng đỡ về hành chính và hỗ trợ về tài chính từ triều đình, đồng thời cũng luôn trở thành mục tiêu đả kích trọng điểm của các thế lực thù địch. Kết quả là, "thành" của Trung Quốc hoặc trở thành kẻ may mắn trong những cuộc thay triều đổi đại (như Khai Phong), hoặc trở thành vật hy sinh cho đấu tranh chính trị (như Thái Nguyên).

Sự xuất hiện của Thượng Hải lại chẳng dính dáng gì đến điều này. Vận mệnh của nó ngay từ đầu đã không giống với những cổ thành Trung Quốc kia. Vì nguyên nhân vận tải đường thủy và thông thương, năm Thiên Bảo thứ mười đời Đường (năm 751 công nguyên), chính quyền trung ương đã thiết lập huyện Hoa Ttiêu ở phía nam đường nước cũ Tùng Giang thuộc thành phố Thượng Hải ngày nay, vén màn mở đầu cho sự hình thành khu vực hành chính Thượng Hải; năm Hàm Thuận thứ ba đời Nam Tống (năm 1267 công nguyên), trị sở trấn được thiết lập tại Phố Thượng Hải thuộc cửa biển Hoa Ttiêu Tùng Giang, trấn Thượng Hải trở thành trấn lớn nhất của huyện Hoa Ttiêu; năm Chí Nguyên thứ h28 đời Nguyên (năm 1291 công nguyên), Thượng Hải chính thức thiết lập huyện, phạm vi bao gồm khu vực đô thị Thượng Hải ngày nay cùng bốn huyện Thượng Hải, Thanh Phố, Xuyên Sa, Nam Hối, trực thuộc phủ Tùng Giang. Hơn 260 năm sau đó, huyện Thượng Hải vẫn luôn là huyện mà không có thành. Cho tới tận năm Gia Tĩnh thứ ba mươi mươi hai đời Minh (năm 1553 công nguyên), để chống lại sự quấy nhiễu của giặc Oa, Thượng Hải mới xây dựng tường thành, thế nhưng tường thành lại có hình tròn, hoàn toàn khác biệt với hình vuông của các thành thị khác ở Trung Quốc. Thượng Hải dường như ngay từ trong gốc rễ đã không thể hòa hợp với truyền thống văn hóa Trung Quốc.

So với sự thay đổi trời lở đất và mang đậm tính kịch tính của Thượng Hải, việc phá bỏ tường thành có lẽ chỉ là chuyện nhỏ nhặt, nhưng lại mang ý nghĩa tượng trưng sâu sắc về mặt văn hóa. Bởi vì thành mà không có tường thì không thể tính là thành. Thành gì thì thành, thành hình là nhờ tường. Đã không còn cái "vòng đất vây quanh" ấy nữa, thì còn có thể coi là thành được sao? Thực tế, Thượng Hải kể từ ngày lịch sử của nó thực sự bắt đầu, dường như chưa từng có ý định trở thành cái gọi là "thành" nào cả, chính quyền Trung Quốc lúc bấy giờ cũng không quy hoạch Thượng Hải theo mô hình của "thành" giống như khi xây dựng các thành phố khác, trái lại còn đem đoạn đất đẹp nhất của Thượng Hải dâng tặng cho người ta. Năm 1846, tức ba năm sau khi Thượng Hải mở cảng, người Anh trước tiên chiếm cứ một vùng đất phía tây Bến Thượng Hải, thiết lập tô giới Anh, mở đầu cho tiền lệ lập tô giới. Khoảng hai mươi năm sau đó, chế độ tô giới vốn mang nét đặc thù trong lịch sử Trung Quốc đã được thiết lập vững chắc tại Thượng Hải, tồn tại trọn vẹn một thế kỷ, đồng thời còn lan sang cả các thành phố khác. Loại chuyện này ở Bắc Kinh rõ ràng là nằm mơ cũng không dám nghĩ tới. Khu vực phồn hoa bậc nhất dưới chân thiên tử, sao có thể dung thứ cho "vùng đất hóa ngoại"? Thế nhưng Thượng Hải lại có thể. Trong mắt chính quyền Trung Quốc thời bấy giờ, Thượng Hải không nghi ngờ gì là vô cùng nhỏ bé. Thượng Hải vừa không sản xuất lúa gạo, lại chẳng sản xuất tơ lụa, phong thủy cũng chẳng ra sao. Mấy tên ngoại kiều kia đã ngốc nghếch mà chấm trúng cái chỗ đó thì cứ ban thưởng cho chúng, mặc cho chúng xoay xở thế nào đi, chắc chắn nó cũng chẳng thành được khí hậu gì lớn.

Bây giờ ngẫm lại, các vị vua Đạo Quang, Hàm Thượng rõ ràng đã tính toán sai lầm. "Đê dài ngàn dặm, lở bởi hang kiến." Cửa khẩu vừa mở, cơn gió biển mạnh mẽ từ Thái Bình Dương tự nhiên ào ạt kéo vào, huống chi lại còn chiếm lĩnh được một đoạn đầu cầu như thế này? Sự truyền bá học thuật phương Tây sang phương Đông tự nhiên có được một chiếc ván nhảy và căn cứ vô cùng tiện lợi. Thế là, điều mà những người lúc bấy giờ không coi trọng Thượng Hải hoàn toàn không ngờ tới, nửa thế kỷ sau, Thượng Hải đã trổ mã thành một đại đô thị quốc tế hoàn toàn khác biệt với Bắc Kinh, hơn nữa còn ở đâu cũng đối đầu với Bắc Kinh. Ngay từ năm 1917, văn nhân trên biển Diêu Công Hạc đã chỉ ra rằng: "Thượng Hải với Bắc Kinh, một bên là điểm trung tâm xã hội, một bên là điểm trung tâm chính trị, mỗi bên đều có công cụ nắm giữ của mình, thường xuyên ở vào địa thế đối địch." ("Lời trà dư tửu hậu Thượng Hải") Thực tế cũng đúng là như vậy. Đầu thế kỷ này, Thượng Hải là đại bản doanh của phái dân chủ cách mạng tư sản, công khai đối kháng lại chính quyền Bắc Kinh; giữa thế kỷ này, nơi đây lại biến thành nguồn cội của "Cách mạng văn hóa giai cấp vô sản", công khai "nã pháo" vào "bộ tư lệnh giai cấp tư sản" ở Bắc Kinh. Còn về cuộc tranh giành Nam Bắc, tranh biện Kinh Hải trên lĩnh vực văn hóa, thì tất nhiên cũng là chuyện hiển nhiên không cần bàn cãi.

Hơn nữa, Thượng Hải dẫu tranh được đầu cầu, nhưng cũng không phải là không có hậu viện. Thiên Tân, Hán Khẩu, Quảng Châu, Hạ Môn, Ninh Bồ, Hồng Kông đều đang hô ứng nhịp nhàng với Thượng Hải. Trong đó, Thiên Tân nằm sát kinh kỳ, Hán Khẩu thâm nhập sâu vào vùng đất bụng, ý nghĩa lại càng vô cùng đặc biệt. Tóm lại, thành ở dưới núi đã khó lòng chống đỡ nổi sự thách thức của bãi cát ven nước.

Đương nhiên, Thượng Hải lúc đầu không hề nghĩ ngợi nhiều đến thế.

Thượng Hải của hơn một thế kỷ trước, việc bận rộn nhất chính là "bày sạp".

Đó đều là những loại "sạp hàng" gì cơ chứ — Giang Hải Quan, trường đua ngựa, công ty Chiêu Thương, phòng tuần bão, sở giao dịch, nhà thờ, quán ăn Tây, nhà đấu giá, tất cả đều là những thứ chưa từng thấy, chưa từng nghe qua. Đó lại là những "ông chủ sạp" thế nào — nhà mạo hiểm, thương gia đầu cơ, kẻ thực dân, băng Thanh Hồng, má mì, đảng Sắp Bạch, hoa giao tế, đảng Duy Tân, tất cả đều hừng hực chí khí, gan lờn dạ sắt. Tường thành bị phá bỏ, những chiếc gông xiềng tâm lý cũng bị đập nát; tô giới được thiết lập, những quan niệm mới cũng được sinh ra, thậm chí cả những nghề nghiệp chưa từng có trong mấy ngàn năm cũng xuất hiện: nhà mua bán, luật sư, phóng viên, thông dịch viên, giám đốc, nhân viên, kế toán, người đưa thư, thậm chí còn có cả loại như "cò mồi", "thám tử tư", đương nhiên còn có cả công nhân các ngành công nghiệp. Nhưng bất kể là hạng người nào, phương thức mưu sinh và phương thức tiêu dùng của họ đều khác biệt hoàn toàn so với xã hội truyền thống. Thượng Hải đã biến thành một "thế giới mới" chính cống.

Thế giới mới này ngay lập tức tạo ra sức hút đối với cả người trong nước lẫn người ngoại quốc, và nó cũng đối xử với những kẻ đến từ phương xa theo thái độ không từ chối ai. Chẳng mấy chốc, Thượng Hải đã biến thành thành phố có mức độ người di cư cao nhất Trung Quốc. Đồng bào từ các tỉnh lân cận như Giang Tô, Chiết Giang, An Huy, Quảng Đông, Hồ Bắc, Sơn Đông ồ ạt kéo vào, người ngoại quốc từ khắp các nước trên thế giới như Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, Nga, Đức, Ý, Bỉ, Bồ Đào Nha, Áo, Ấn Độ, Đan Mạch, Ba Lan, Tiệp Khắc, Tây Ban Nha cũng lũ lượt kéo đến, đúng như câu "nhân vật đến thì Trung Quốc có mười tám tỉnh, ngoại dương thì có hai mươi bốn nước". Trong số đó tự nhiên không thiếu các danh nhân xã hội, tinh hoa văn hóa, chiến sĩ tiên phong, những người tiên phong cách mạng. Họ bước vào bãi cát Thượng Hải không có tường thành ngăn cách, phẳng lì rộng mở vô cùng này, mỗi người đi một con đường, mỗi người trổ hết tài năng, khiến cho sạp hàng của Thượng Hải càng bày càng lớn.

Văn hóa Thượng Hải chính là do những người di cư này tạo nên. Nó tất nhiên chỉ có thể là một nền văn hóa mới. Thậm chí cả tiếng Thượng Hải cũng là một loại phương ngữ mới, nó không còn là tiếng Tô Châu, cũng chẳng phải là tiếng địa phương của Thượng Hải (tiếng Phố Đông hoặc tiếng Sùng Minh). Ngữ âm của tiếng Thượng Hải không chỉ không hoàn toàn giống với các vùng lân cận, mà còn sở hữu một lượng lớn từ vựng chỉ thuộc về khu vực đô thị Thượng Hải (có những từ thì thịnh hành ở Thượng Hải trước, sau đó mới truyền bá ra toàn quốc, như từ "sofa"). Tóm lại, nó không còn thuộc về một tỉnh hay châu huyện nào nữa, mà chỉ thuộc về cộng đồng mới mang tên Thượng Hải này.

Ở đây, việc so sánh giữa Thượng Hải và Bắc Kinh sẽ vô cùng thú vị.

Bắc Kinh cũng là thành phố có mức độ người di cư rất cao. Mức độ cởi mở và mức độ dung nạp của nó đều cực kỳ cao, sức chứa và khả năng nuốt nhả cũng cực lớn. Thế nên, cả Bắc Kinh và Thượng Hải đều có thể thu hút nhân tài khắp nơi, hấp thu văn hóa ngoại lai, cuối cùng vì dung nạp tất cả, nuốt nhả tự như, bao trùm vạn vật mà trở nên đồ sộ rực rỡ. Tuy nhiên, sự hấp thu và dung nạp của Bắc Kinh lại không giống với Thượng Hải. Bắc Kinh có sức chứa rất lớn, cho dù đông đến đâu cũng chứa nổi; còn Thượng Hải thì sạp hàng bày rất rộng, cái gì cũng có thể nhận. Sự hấp thu của Bắc Kinh mang tính "tuyển chọn", việc có được tiếp nhận hay không còn tùy thuộc vào việc bạn có bước được vào trong thành hay không; còn sự hấp thu của Thượng Hải mang tính "đào thải", muốn đến thì đến, tùy ý các vị, còn về phần sau khi đến rồi có thành được khí hậu hay không, thậm chí có sống nổi hay không, thì nơi đó không quản nữa.

Thế là, thành phần người di cư của Bắc Kinh và Thượng Hải liền khác nhau một trời một vực. Trước Cách mạng Tân Hợi, người di cư đến Bắc Kinh chủ yếu là vì hoàng đế. Họ là những tân khoa tiến sĩ và quan lại thăng tiến, cùng thái giám, cung nữ và người hầu phục vụ cho hoàng đế và các quan lại. Sau khi Chính phủ Quốc Dân định đô tại Nam Kinh, người di cư đến Bắc Bình chủ yếu là vì các trường đại học. Lúc bấy giờ các cơ sở giáo dục đại học nổi tiếng nhất toàn quốc đều tụ họp tại Bắc Bình, thu hút các sĩ tử khắp bốn phương trời. Sau khi nước Trung Hoa mới thành lập, những người gia nhập hàng ngũ người Bắc Kinh chủ yếu là hai loại người: cán bộ được điều động vào Bắc Kinh (phần lớn là cấp trung và cao cấp) và sinh viên đại học được phân bổ về Bắc Kinh (phần lớn là những người khá ưu tú). Tóm lại, người di cư đến Bắc Kinh luôn xoay quanh trung tâm "chính trị", hoặc tiểu trung tâm "học thuật"; còn sự hấp thu của Bắc Kinh luôn lấy việc có "ưu tú" hay không, có phải là "tinh hoa" hay không làm thước đo. Người di cư đến Thượng Hải nửa thế kỷ trước lại mang hơi hướng tạp nham cá mè một lứa, vàng thau lẫn lộn. Có người đến để mưu sinh, có người đến để đầu cơ, có người đến để lánh nạn, có người đến để hưởng phúc, có người đến để cầu học, có người đến để lập nghiệp, cũng có người mơ hồ đi theo. Đủ mọi thể loại, kể không xuể. Bến Thượng Hải dẫu sao cũng rất rộng mở, ai đến mà chẳng được.

Kết quả của làn sóng di cư dường như cũng khác nhau. Người di cư đến Bắc Kinh chỉ làm cho Bắc Kinh thêm hùng mạnh, làm cho Bắc Kinh thêm phong phú, chứ không thể tạo nên một nền văn hóa Bắc Kinh nhất thể hóa. Bắc Kinh không có một nền văn hóa mang tính nhất thể hóa như thế, mà chỉ có văn hóa của các "vòng tròn" khác nhau (văn hóa chính thống hoàng gia, văn hóa văn nhân học giả, văn hóa thị dân bình dân, v.v.). Người di cư cũng chỉ bước vào các "vòng tròn" khác nhau, và đồng thuận với "vòng tròn" của tương ứng mỗi bên. Người di cư đến Thượng Hải dẫu có xuất thân khác nhau, động cơ khác nhau, nhưng lại cùng nhau sáng tạo nên một nền văn hóa Thượng Hải mang tính nhất thể hóa, và vì nền văn hóa ấy mà đồng loạt biến thành "người A-lả Thượng Hải".

Sự khác biệt này giữa Bắc Kinh và Thượng Hải, thực ra cũng chính là sự khác biệt giữa "thành" và "bãi".

Thành là gì? Thành chính là "vòng tròn", mà vòng tròn thì có lớn nhỏ, có phân loại. Lớn nhỏ phân loại, tức là tôn ti quý tiện xa gần thân sơ. Bắc Kinh với tư cách là kinh đô hoàng đế, quy hoạch đô thị của nó thể hiện một cách tập trung nhất tư tưởng của tư tưởng văn hóa truyền thống Trung Quốc: tôn ti có trật tự, đẳng cấp nghiêm ngặt. Đã nói ở trên, Bắc Kinh đời Minh Thanh là ba vòng thành lồng vào nhau, trung tâm nhất là cung thành tức Tử Cấm Thành, là nơi thiên tử ở; kế tiếp là hoàng thành, là nơi chính quyền đóng; vòng ngoài cùng là kinh thành, trong đó sát ngay chân hoàng thành là nha môn các bộ, vòng ngoài hơn nữa là phố xá được quy hoạch ngăn nắp. Kinh thành đời Thanh còn có sự phân biệt giữa nội thành và ngoại thành. Nội thành là cấm địa của người Mãn, ngoại thành là địa bàn của người Hán. Đứng từ Cảnh Sơn phóng tầm mắt nhìn toàn cảnh thành phố, những cung điện lầu các vàng son láng bóng tạo sự tương phản rõ rệt với những gian nhà dân thấp bé xám xịt, cái gọi là "Đông giàu Tây quý, Nam nghèo Bắc hèn", nhìn thoáng qua là rõ mồn một. Đủ mọi hạng người với thân phận địa vị khác nhau cứ thế mà sống trong nhà của mình, giữ trọn bổn phận của mình trong khu vực thành thị đã được quy hoạch sẵn ấy. Có thể nói, Bắc Kinh là làm sẵn vòng tròn rồi "nhét người" vào trong. Người Bắc Kinh, đương nhiên không thể không có "ý thức vòng tròn".

Thượng Hải thì khác. Bởi vì Thượng Hải là bãi. Bãi là gì? Bãi không phải là vòng tròn, mà là một hệ thống mở, bởi vì nó hoàn toàn chẳng có biên ải nào, cũng chẳng có giới hạn nào. Trong hệ thống mở này, hầu như mỗi một cá nhân đều là những con người đơn lẻ, cá biệt và ra ra vào vào, rất khó hình thành vòng tròn. Cho dù có hình thành, thì cũng chỉ là những vòng tròn lỏng lẻo, rất dời đổi, rất mỏng manh, cuối cùng sẽ bị "bãi" hóa giải. Bởi vì "vòng tròn" và "bãi" là hai thứ xung khắc không thể dung hòa. Bạn đã bao giờ thấy trên bãi biển có vòng tròn nào chưa. Cho dù có, thì cũng cực kỳ lỏng lẻo. Những con người trên bãi cát, thứ mà họ cảm nhận được nhiều hơn là sự khoáng đạt và tự do của bãi cát, là sự đồng thuận và đối thoại trực tiếp giữa cá nhân với bãi cát, chứ chẳng phải sự tồn tại của vòng tròn nhỏ nào cả. Người Thượng Hải chính là như thế. "Ý thức vòng tròn" của họ yếu hơn người Bắc Kinh rất nhiều. Mặc dù họ cũng có vòng tròn, nhưng phần lớn đều rất lỏng lẻo. Khoảng thời gian chiếm đa số vẫn là "mình lo mình, ai nấy tự túc". Câu cửa miệng "Can gì tới mầy" của người Thượng Hải đã thể hiện một cách rõ rệt nhất cái "ý thức bãi cát" này của họ.

Nhà cửa dân cư ở hai nơi Bắc Kinh và Thượng Hải cũng thể hiện rất rõ hai đặc trưng văn hóa khác nhau này. Nhà cửa dân cư tiêu biểu nhất của Bắc Kinh chính là "tứ hợp viện". Cái gọi là "tứ hợp viện" chính là một thế giới thu nhỏ của một gia đình hoặc một gia tộc được vây quanh bởi tường rào. Theo một ý nghĩa nào đó, nó cũng có thể được coi là "phiên bản thu nhỏ" của thành Bắc Kinh. Cho nên trên thực tế nó chính là vòng tròn nhỏ nằm trong vòng tròn lớn. Con người bên trong vòng tròn là một sự tồn tại mang tính quần thể, nhưng chưa chắc đã đồng thuận với những người bên ngoài. Tôi thường nghi ngờ rằng, ý thức vòng tròn của người Bắc Kinh ít nhiều có liên quan đến loại môi trường cư trú này hay không. Huống chi ở Bắc Kinh ngoài vòng tròn lớn (thành Bắc Kinh), vòng tròn nhỏ (tứ hợp viện) ra, còn có vô số những "vòng tròn trung bình" không lớn không nhỏ. Cơ quan, trường học, nhà máy, bệnh viện, đâu đâu cũng là tường cao viện sâu, vách dựng kiên cố, tự thành một hệ thống. Người Bắc Kinh sống trong những vòng tròn lớn nhỏ này, tự nhiên sẽ sinh ra "ý thức vòng tròn". Mặc dù hiện nay vòng tròn lớn (tường thành Bắc Kinh) đã bị phá bỏ, vòng tròn nhỏ (tứ hợp viện) cũng dần tiêu biến, thế nhưng "ý thức vòng tròn" đã trở thành một thứ "vô thức văn hóa" của người Bắc Kinh, tích tụ lại ở tầng sâu tâm lý của người Bắc Kinh, thậm chí còn hình thành nên một nét tính cách văn hóa của họ.

Nhà cửa dân cư tiêu biểu nhất của Thượng Hải lại chính là cái gọi là "Thạch Khố Môn" (đặc biệt là "Thạch Khố Môn kiểu mới"). Nó thực chất là đem rất nhiều ngôi nhà dân đơn lẻ gần như giống hệt nhau nối liền thành một mảnh, sắp xếp dọc ngang, rồi lại căn cứ theo ngõ chính và ngõ nhánh mà bố trí kề sát nhau theo kiểu hàng lối, từ đó hình thành nên từng cộng đồng một. Cấu trúc kiến trúc này rõ ràng thể hiện rõ nét nhất mô hình văn hóa đặc thù của Thượng Hải — cá nhân đồng thuận trực tiếp với cộng đồng chứ không thông qua vòng tròn. Theo thống kê, khoảng một nửa số thị dân Thượng Hải sống trong những lý nấp cũ kỹ này, hơn nữa phần lớn lại ở những đoạn trung tâm có mật độ dân số cao nhất Thượng Hải, vậy thì tính cách văn hóa của người Thượng Hải không thể nói là không liên quan đến nó.

Thực ra, Thượng Hải dẫu có sự phân biệt giữa cái gọi là "gióc trên" và "gióc dưới", có bốn cấp bậc nhà cửa dân cư khác nhau gồm biệt thự vườn, nhà chung cư, nhà ở lý nấp và lều tranh đơn sơ, thế nhưng việc xây dựng những ngôi nhà dân này đại thể vẫn theo kiểu "bày sạp", không hề có kiểu bố cục lan rộng từng lớp, hạ cấp từng lớp từ trung tâm ra vòng ngoài giống như ở Bắc Kinh. Thậm chí hiện tượng cư ngụ hỗn tạp cũng hoàn toàn có khả năng xảy ra. Thực tế, những ngõ nấp Thạch Khố Môn chính là nơi cư ngụ hỗn tạp. Loại nhà ở đó, chỉ cần trả nổi tiền nhà, bất kỳ ai cũng có thể đến ở, mà những kẻ sinh sống ở đó trên thực tế cũng đủ mọi thành phần, nghề nghiệp chưa chắc đã giống nhau, thân phận cũng chưa chắc đã tương đồng. Cũng có thể nói như thế này, Thượng Hải chính là mở rộng sạp hàng ra rồi "đưa người vào". Chỉ cần bước vào rồi, thì chính là thuộc về bến Thượng Hải, bất luận thân phận địa vị cao thấp sang hèn thế nào đi nữa. Có lẽ, với tư cách là "thiên đường" của các "nhà mạo hiểm" lớn nhỏ và một "thị trường tự do" khổng lồ, câu hỏi duy nhất mà nó đặt ra chính là: Bạn có đủ sự tinh ranh hay không? Nếu có chiếc vé thông hành mang tên "tinh ranh" ấy, bạn có thể tung hoành ngang dọc trên bãi cát này rồi.

Cho nên, chúng ta hoàn toàn có thể nói rằng, "vô thức văn hóa" của người Bắc Kinh là "ý thức vòng tròn" (ý thức thành), còn "vô thức văn hóa" của người Thượng Hải lại chính là "ý thức bãi cát" (ý thức bãi).

Sự thể hiện "vô thức văn hóa" của người Bắc Kinh và người Thượng Hải có thể bắt gặp ở bất cứ đâu.

Tôi nhớ có một năm trong chương trình dạ hội mừng xuân của Đài Truyền hình Trung ương có một tiểu phẩm mang tên "Có việc cứ lên tiếng". Anh thanh niên do Quách Đông Lâm thủ vai hễ gặp ai cũng hỏi: "Anh có việc, có việc thì cứ lên tiếng." Để giúp người ta lo việc (tất nhiên cũng để thể hiện mình "có bản lĩnh"), anh thanh niên nửa đêm nửa hôm chạy ra ga tàu hỏa xếp hàng mua vé giường nằm, thực sự không mua nổi thì đành bù tiền để mua vé giá cao. Kết quả là sự việc ngày càng lớn, khiến chính bản thân anh ta cũng không sao thu xếp nổi, đài từ khó xử. Dẫu vậy, hễ gặp người là anh ta vẫn không kìm được mà hỏi một câu: "Anh có việc, có việc thì cứ lên tiếng!"

Tiểu phẩm này đương nhiên có ý nghĩa riêng của nó, và anh thanh niên này cũng có phần hơi đặc biệt. Nhưng có lẽ có thể khẳng định rằng, đây là một câu chuyện của người Bắc Kinh chứ dứt khoát không phải là trò cười của người Thượng Hải. Ở Thượng Hải, tuyệt đối không có chuyện có người rảnh rỗi sinh nông nổi đi khắp nơi "tìm" việc để giúp đỡ người khác. Điều mà người Thượng Hải thích nói không phải là "Có việc cứ lên tiếng", mà là "Can gì tới mầy". Câu nói này không chỉ dùng được cho những kẻ không quen biết, mà còn dùng được cho cả họ hàng, bạn bè, người quen, đồng nghiệp, và người nghe thường thì cũng chẳng ai lấy làm phật lòng. Nó thực ra đã thể hiện một cách rõ ràng nhất cái "ý thức bãi cát" của người Thượng Hải. Đương nhiên, ở Thượng Hải cũng có cách nói "Bạn hiền, giúp một tay", nhưng xin lỗi nhé, câu đó phần lớn mang ý châm chọc, hoặc là lời cảnh báo uyển chuyển, mang hàm ý "bớt chuốc phiền phức", "đừng giở trò" hoặc "có nhầm lẫn gì không đấy". Ví dụ như, bạn nói năng quá mức hoang đường, người Thượng Hải sẽ phì cười rồi nói: "Bạn hiền, giúp một tay!" Lại ví dụ như, đi chợ tự do mua đồ, thì tốt nhất nên dùng tiếng Thượng Hải mà thốt lên một câu: "Bạn hiền, giúp một tay, anh đừng có 'chém' tôi." Dường như có thể nói thế này, một câu "Có việc cứ lên tiếng", một câu "Can gì tới mầy", chỉ với hai câu nói ấy thôi đã tách bạch rõ mồn một người Bắc Kinh và người Thượng Hải ra rồi.

Sự so sánh này tỏ ra khá bất lợi đối với người Thượng Hải. Bởi vì nó sẽ tạo cho người ta cảm giác người Bắc Kinh nhiệt tình còn người Thượng Hải ích kỷ, mà "người Thượng Hải ích kỷ" lại là quan điểm chung của rất nhiều người ngoại tỉnh đối với người Thượng Hải. Thực ra, người Thượng Hải không hề ích kỷ như trí tưởng tượng hay sự miêu tả của nhiều người ngoại tỉnh, họ cũng rất hay giúp đỡ người khác, hơn nữa sự nhiệt tình của họ còn có điểm mà người ngoại tỉnh không tài nào bì kịp. Ví dụ như, người ngoại tỉnh hỏi đường ở Thượng Hải thường sẽ nhận được câu trả lời nhiệt tình, có người còn bày mưu tính kế cho bạn, bảo bạn đi chuyến xe nào rồi đổi xe ở đâu thì tiện lợi và tiết kiệm hơn. Thái độ nghiêm túc có trách nhiệm đối với những kẻ "chẳng dính dáng gì" này trong mắt người ngoại tỉnh quả thực là chuyện khó tin nổi, cho nên họ thường vô cùng ngạc nhiên. Người ngoại tỉnh đặc biệt là người phương Bắc, ngược lại thường chỉ vắt vai xả thân vì "anh em chí cốt" của mình, còn đối với người lạ thì chắc gì đã chu đáo đến thế, không khéo lại còn phang cho một câu "Can gì tới tôi".

Hiển nhiên, người Bắc Kinh nhiệt tình hay không nhiệt tình, đều mang tính "trong ngoài khác biệt". Chẳng hạn như anh thanh niên được nhắc đến ở phía trước, tuy nhiệt tình đến mức hễ gặp ai cũng hỏi: "Anh có việc, có việc thì cứ lên tiếng", nhưng những người được hỏi chắc chắn đều là "người quen", "người nhà". Nếu gặp người lạ mà cũng hỏi như thế, thì anh ta hoặc là "kẻ điên" hoặc là "thằng ngốc". Hơn nữa, khi anh ta đứng sau quầy hàng, đối mặt với những vị khách xa lạ, chưa chừng thái độ phục vụ của anh ta sẽ lạnh lùng cứng nhắc đến phát sợ (loại "cục đá" này chúng ta đã đụng phải không ít ở Bắc Kinh rồi). Người Thượng Hải thì ngược lại. Nhiệt tình hay không nhiệt tình, đều là "đối xử bình đẳng như nhau". Họ sẽ giúp đỡ những ai cầu cứu đến mình, nhưng sẽ không chủ động hỏi: "Anh có việc, có việc cứ lên tiếng!" dẫu cho người đó là "người nhà" hay "người lạ". Tương tự như vậy, nếu liên quan đến chuyện cá nhân của bản thân, anh ta cũng sẽ không chút khách khí mà nói: "Can gì tới mầy", bất kể người đó là "người nhà" hay "người lạ".

Đạo lý cũng rất đơn giản, chính vì "ý thức vòng tròn" là một loại "ý thức quần thể", mà bất kỳ quần thể nào cũng đều có hạn mức. Ví dụ như những kẻ "cùng ăn thịt lớn, uống rượu lớn, chia vàng bạc cân lớn", thì chỉ giới hạn ở những con người chốn Thủy Bạc, thậm chí chỉ giới hạn ở một trăm lẻ tám người. Ngoài vòng tròn Lương Sơn ra, xin lỗi nhé, tuyệt không còn nữa, hơn nữa không khéo còn chỉ có con đường chịu chém. Cái này gọi là "trong ngoài khác biệt". Người ngoài vòng tròn, có thể xem như không thấy sự tồn tại của họ; còn người trong vòng tròn thì bắt buộc phải "ôm lấy nhau", "tụm năm tụm ba", bắt buộc phải giúp đỡ lẫn nhau, dìu dắt lẫn nhau, quan tâm lẫn nhau, bao gồm cả việc chốc chốc lại thốt ra một câu: "Anh có việc, có việc cứ lên tiếng!"

Ngược lại, "ý thức bãi cát" lại là một loại "ý thức cá nhân". Thứ mà nó nhấn mạnh chính là nhân cách độc lập "không thể xâm phạm" của cá nhân và ý chí tự do "không thể mạo phạm". Có câu nói rằng: "Người Thượng Hải mặc gì cũng dám mặc", chính vì trên cái "bãi" biết tôn trọng "đời tư" của người khác (dẫu chẳng nhiều nhặn gì), cho phép giữ gìn "không gian riêng tư" (dẫu rất nhỏ) này, việc can thiệp quá nhiều vào đời sống riêng tư của người khác là chuyện "nực cười" thậm chí là "phạm quy". Ở Thượng Hải đương nhiên không thiếu những thị dân thích dòm ngó đời tư của người khác, hơn nữa số lượng còn đông hơn bất kỳ nơi nào ở ngoại tỉnh (nguyên nhân sẽ nhắc đến sau). Thế nhưng dẫu là họ, cũng chẳng phải không biết cái "thích dòm ngó đời tư" này là vô cùng đáng khinh. Cho nên, ở ngoại tỉnh, trang phục của một người nếu "quá khác người", sẽ vấp phải lời bàn tán nghị kỵ, bản thân người đó cũng phải tự biện giải, ví dụ như "mặc thế này đẹp", "mặc thoải mái" v.v., câu biện hộ thường dùng nhất chính là "người ta cũng mặc thế này". Thế nhưng ở Thượng Hải, bạn hoàn toàn không cần phải làm vậy. Chỉ với một câu "Can gì tới mầy", là có thể cắt đứt mọi tranh luận, khiến người ta không nói lại được câu nào. (Hình mười tám)

Thật khó để đơn giản đánh giá đúng sai hay hơn kém của hai loại lối sống và ý thức giữa Bắc Kinh và Thượng Hải này. Nói chung, người ngoại tỉnh đều cho rằng kết bạn với người Bắc Kinh thì sảng khoái, còn qua lại với người Thượng Hải thì nhẹ nhõm. Nếu bạn có thể bước vào "vòng tròn" của người Bắc Kinh, trở thành "anh em chí cốt" của họ, bạn có thể đồng cam cộng khổ, tâm sự can đảm với họ, rượu chè thuốc lá không phân chia nhà cửa, đúng chất "nói đi là đi, anh có tôi có tất cả đều có" (tuy nhiên người Bắc Kinh bây giờ cũng bắt đầu trở nên lươn lẹo, thực sự muốn thế này thì vẫn phải sang Sơn Đông). Kết bạn với người Thượng Hải lại không hề dễ dàng. Phần lớn họ khách khí chứ không nhiệt tình, lịch sự chứ không thân thiết, rất khó móc gan móc ruột nói lời tâm sự đáy lòng. Bởi vì họ đều sẽ cố ý hoặc vô ý kiên thủ nguyên tắc "không thể mạo phạm" và "không thể xâm phạm" của ý thức cá nhân. Cho nên, ở Thượng Hải không có "anh em chí cốt", chỉ có "bạn bè". Anh em chí cốt là nương tựa lẫn nhau, còn bạn bè là độc lập với nhau; anh em chí cốt phải thân mật không một kẽ hở, còn bạn bè thì dẫu có nhạt như nước lọc cũng chẳng sao. Hơn nữa, cái gọi là "bạn bè" của người Thượng Hải, chưa chắc đã thực sự là bạn bè gì, ví dụ như tên tiểu thương âm thầm mài dao chuẩn bị "chém" bạn một vố kia chính là một minh chứng.

Tuy nhiên, đối với xu hướng cá nhân tôi mà nói, tôi thích triết lý xử thế của người Thượng Hải hơn. Không sai, người Thượng Hải có "căn bệnh" "mỗi nhà tự quét tuyết trước cửa nhà mình", thế nhưng nếu mỗi người đều quét sạch tuyết trước cửa nhà mình, há chẳng phải sẽ chẳng có cái gọi là "tuyết trên mái nhà người khác" cần người ta bận lòng hay sao? Ngược lại, nếu ngày nào cũng bận lòng chuyện của người khác, thì chuyện của chính mình chưa chắc đã làm cho tốt, ví dụ như anh thanh niên hễ gặp ai cũng hỏi "Anh có việc, có việc thì cứ lên tiếng" kia chính là minh chứng. Lại nói, người khác quan tâm bạn như thế, chẳng phải bạn cũng phải "luôn luôn sẵn sàng", chốc chốc lại hỏi người ta một câu: "Anh có việc..." Sống thế này quá mệt mỏi! Huống chi, khi bạn bao thầu trọn gói nói câu "Có việc cứ lên tiếng", ngộ nhỡ việc không thành, thì phải làm sao đây? Để lo xa từ trước, bạn đành phải "dự trữ" sẵn một nhóm "anh em chí cốt", lại còn phải mỗi người đều có bản lĩnh, ví dụ như có thể lập tức phê sáu tấm vé giường nằm, hơn nữa lại còn toàn là giường tầng dưới hay đại loại thế.

Sống giữa những người Thượng Hải, sẽ không có nhiều chuyện rắc rối như thế. Thực tế, không ít người ngoại tỉnh đều có cảm giác chung: Bạn có lẽ rất khó kết bạn với người Thượng Hải (nhưng không phải là không thể, bản thân tôi cũng có không ít bạn bè là người Thượng Hải), nhưng không hề khó để cùng họ làm việc. Người Thượng Hải tương đối so đo, tính toán sổ sách rất rạch ròi. Nhưng điều này trong lúc bảo vệ lợi ích của chính anh ta, cũng đảm bảo được quyền lợi của bạn; trong lúc duy trì sự độc lập nhân cách của chính anh ta, cũng tôn trọng nhân cách độc lập của bạn. Ít nhất, khi giao du với họ, bạn không cần phải đề phòng khắp nơi. Thế mới nhẹ nhõm. Thậm chí bạn chẳng cần phải quá để ý đến hình tượng của bản thân và thái độ của đối phương. Bởi vì nếu người Thượng Hải nhíu mày nhìn bạn, bạn cũng hoàn toàn có thể đáp lại anh ta một câu "Can gì tới mầy". Huống chi, trong giao tiếp xã hội hiện đại, "anh em chí cốt" luôn là số ít, phần lớn vẫn phải đối mặt với những "mối giao thiệp xã giao phớt lờ". Vậy thì, nhẹ nhõm một chút, chẳng phải tốt hơn sao?

Thực ra, khó khăn không nằm ở việc đánh giá hai nền văn hóa này thế nào cũng như chung sống với người hai nơi ra sao (tốt nhất là, bạn có đối tác ở Thượng Hải, và lại có "anh em cứng" ở Bắc Kinh), mà nằm ở chỗ làm sao để giải thích: Cố tình là người Thượng Hải vốn chẳng có mấy ý thức vòng tròn, thế nhưng lại có đặc trưng văn hóa cộng đồng thành thị rõ rệt hơn so với người Bắc Kinh vốn mang ý thức vòng tròn cực kỳ mạnh mẽ, đây rốt cuộc là vì sao?

Đạo lý vẫn nằm ở chỗ "sự khác biệt giữa thành và bãi". Đã nói ở trước, cái gọi là "thành" tự bản thân nó chính là một vòng tròn, là một vòng tròn lớn bao bọc vô số vòng tròn nhỏ lại với nhau. Hơn nữa, "thành" càng lớn, các vòng tròn nhỏ bên trong thành lại càng nhiều, "ý thức vòng tròn" của con người lại càng mạnh mẽ. Bởi vì trong trạng thái không gian như thế này, bất kỳ ai cũng chỉ có bước vào một vòng tròn nhất định thì mới có cảm giác an toàn, và cũng mới cảm thấy hài hòa với "thành". Vòng tròn của Bắc Kinh cực kỳ nhiều, người Bắc Kinh cực kỳ thích "tụm lại", chính là vì đạo lý này. Kết quả đương nhiên cũng thuận theo tự nhiên: Bản thân vòng tròn mang tên "thành" này càng lớn, thì "tính vòng tròn" của những vòng tròn nhỏ bị nó bao bọc lại càng mạnh. Mà "tính vòng tròn" của các vòng tròn nhỏ càng mạnh, thì "tính vòng tròn" của vòng tròn lớn lại càng yếu. Cứ như thế, dĩ nhiên cũng chỉ có tính cộng đồng của các vòng tròn trong thành (thậm chí không có tính cộng đồng mà chỉ có tính vòng tròn), chứ hoàn toàn không có hoặc có rất ít tính cộng đồng hoặc văn hóa nhất thể hóa của toàn thành phố.

Hơn nữa, bất kỳ thành nào cũng phải có tường, mà chức năng văn hóa của tường chính là phân cách không gian. Sự phân cách này có thể tiến hành từng lớp từ lớn đến nhỏ, từ ngoài vào trong. Kết quả là, nếu thành rất lớn, các vòng tròn trong thành rất nhiều, thì những người sống ở vòng trong cùng, tầng trong cùng sẽ không cảm nhận được sự tồn tại của thành, mà chỉ có thể cảm nhận được sự tồn tại của vòng tròn của chính mình.

Bãi thì khác. Bãi không có sự ngăn cách không gian, những con người trên bãi cũng mang tính cá nhân, chỉ có sự liên kết lỏng lẻo. Theo tiếng Thượng Hải, gọi là "không dính dáng gì". Đã mang tiếng giữa người với người là "không dính dáng gì" lẫn nhau, vậy thì họ đành phải dính dáng đến "bãi". Cho nên, những con người mang tính cá nhân, đơn lẻ, dời đổi ấy ngược lại càng dễ đồng thuận với "bãi", và thông qua sự đồng thuận với "bãi" mà đồng thuận với những người khác trên bãi. Cho nên người Thượng Hải bình thường ở Thượng Hải có thể "không dính dáng gì", nhưng hễ ra đến ngoại tỉnh là rất dễ "tụm lại", "làm nên chuyện", một trong những nguyên nhân có lẽ nằm ở đây.

Cho nên, thành Bắc Kinh và bãi Thượng Hải mang những phẩm cách văn hóa hoàn toàn khác biệt.

Văn hóa Bắc Kinh có tính dung nạp. Văn hóa thể chế chính thức, văn hóa trí thức và văn hóa dân gian phong tục tồn tại trong một trạng thái cộng sinh nhiều tầng lớp, mỗi bên giữ một phách, mỗi bên thổi một còi. Các loại vòng tròn, hiệp hội chung sống hòa bình, nước giếng không phạm nước sông, không có tính cộng đồng thống nhất. Nếu nói có điểm gì chung, thì đó chính là khí chất "hào sảng" chỉ Bắc Kinh mới có: Nhã lớn, tục lớn, phong thái lớn. Tóm lại, Bắc Kinh là nhã có thể nhã đến cực điểm, tục cũng có thể tục đến cùng tận, tục đến tận gốc. Ví dụ, bạn có thể tưởng tượng dùng những từ như "da hôi", "thịt lừa" hay "chân nhỏ", "cái quần" để làm tên địa danh không? Bắc Kinh có thể đấy. Bắc Kinh không chỉ có "hẻm Bì Xú" (hẻm Da Hôi), "hẻm Nhục Lư" (hẻm Thịt Lừa), mà còn có "hẻm Mẫu Trư" (hẻm Heo Nái) và "hẻm Thỉ Khác Lang" (hẻm Bọ Hung); không chỉ có "hẻm Tiểu Cước" (hẻm Chân Nhỏ), "hẻm Khố Tử" (hẻm Cái Quần), mà còn có "hẻm Khố Đang" (hẻm Lũng Quần), "hẻm Khố Cước" (hẻm Ống Quần). Bất cứ ai cũng không dám tin đây là tên địa danh dưới mí mắt hoàng đế. Chê tục à? Đổi là được. Ví dụ, đổi "hẻm Quán Tràng" thành "hẻm Quan Tràng". Đây quả thực là kỳ quan văn hóa chỉ Bắc Kinh mới có.

Văn hóa Thượng Hải lại mang tính dung hòa. Đủ mọi hạng người phát triển tự do, cạnh tranh công bằng, nhưng cuối cùng lại hợp nhất họ vào tính cộng đồng của Thượng Hải. Tinh hoa tất nhiên khó tránh khỏi vì thế mà có chút "phong cách phái Hải", tiểu thị dân trung lưu và nhỏ nhặt cũng vì thế mà ít nhiều có chút thể diện và tao nhã. Kết quả là người Thượng Hải dù tầng lớp nghề nghiệp, vai trò xã hội ra sao, ít nhiều đều có chút "hương vị Thượng Hải". Bởi vì họ đều sống trên bãi biển Thượng Hải được xã hội hóa cao độ và hội nhập cao độ này. Lối sống của họ đại trí tương tự, quan niệm giá trị và định hướng thẩm mỹ của họ dĩ nhiên cũng khó tránh khỏi đại đồng tiểu dị. Thậm chí tên đường phố của Thượng Hải cũng không muôn hình muôn vẻ như Bắc Kinh, chúng thường là "tên địa danh" thực sự: Hướng Đông Tây đa phần lấy tên thành phố đặt tên, như đường Nam Kinh, đường Bắc Kinh; hướng Nam Bắc thì đa phần lấy tỉnh thành đặt tên, như đường Phúc Kiến, đường Tứ Xuyên; các con hẻm tổng hợp thì đánh dấu bằng chữ số, nhìn vào là biết ngay là địa danh Thượng Hải.

Nói tóm lại, thành phố Bắc Kinh hào sảng trong thành có thành, ba nền văn hóa quan lại, học thuật, dân gian mỗi người an vị trí của mình, mỗi người giữ gốc của mình, hình thành đa tầng lớp trên tiền đề nhất thể hóa; bãi biển Thượng Hải phóng khoáng ngoài bãi có bãi, năm châu bốn bể gió mây hội ngộ, phương nam phương bắc tương hỗ tiêu trưởng, hình thành nhất thể hóa trên tiền đề đa dạng hóa. Bắc Kinh và Thượng Hải là hai loại đại đô thị khác nhau, có hai thủ pháp lớn khác nhau. Bắc Kinh "nhất thể đa tầng", Thượng Hải "đa dạng thống nhất". Bắc Kinh hào sảng, Thượng Hải phóng khoáng.

Tương tự như vậy, người Bắc Kinh và người Thượng Hải cũng có những đặc trưng văn hóa khác nhau.

Người Bắc Kinh có cảm giác thân phận rõ rệt hơn tính cộng đồng (cái gọi là "mất thể diện", "nâng thể diện" chính là bao hàm ý coi trọng thân phận ở bên trong). Một người Bắc Kinh, trước tiên là quan chức, học giả, thường dân, sau đó mới là người Thượng Hải. Đương nhiên, cái gọi là "cảm giác thân phận", không nhất thiết cứ phải là nghề nghiệp, giai cấp, cũng có thể là chỉ "phẩm loại", tức là "quân tử" và "tiểu nhân", "cao sĩ" và "bại loại". Dù ở bất cứ lúc nào, người Bắc Kinh cũng không được đánh mất thân phận, đây gọi là "lừa đổ khung không đổ". Bởi vì giả sử đánh mất "thể diện", sẽ không còn ai thừa nhận bạn là người Bắc Kinh nữa, huống chi không phải người Bắc Kinh, ngay cả có phải là người hay không, e là cũng còn phiền phức.

Người Thượng Hải lại có tính cộng đồng nổi trội hơn cảm giác thân phận. Họ trước tiên là người Thượng Hải, sau đó mới là thương nhân, nhân viên văn phòng, người làm nghề tự do. Học giả Thượng Hải Dư Thu Vũ từng vì không biết nói tiếng Thượng Hải mà cảm thấy lúng túng, Thị trưởng Thượng Hải Từ Khuông Địch cũng từng vì không biết nói tiếng Thượng Hải mà bị kỳ thị. Quả thực, trong mắt người Thượng Hải, có phải là người Thượng Hải hay không quan trọng hơn bất cứ thứ gì; mà có biết nói tiếng Thượng Hải hay không, thường lại quyết định những đãi ngộ mà bạn có thể hưởng thụ ở Thượng Hải và nơi người Thượng Hải. Ở ngoại tỉnh, một câu tiếng Thượng Hải thường có thể khơi dậy sự kinh ngạc mừng rỡ của người Thượng Hải: "Anh là người Thượng Hải à!" Tiếp theo là dùng tiếng Thượng Hải nhiệt liệt trò chuyện. Còn đối phương là thân phận nghề nghiệp gì, thường không nằm trong phạm vi cân nhắc. Bản thân tôi cũng từng dùng cách này để "lừa gạt" không ít người Thượng Hải. Dù cuối cùng đành phải thừa nhận tiếng Thượng Hải của tôi là "dương kinh bính", vẫn có thể giành được không ít lời khen ngợi: "Dương kinh bính mà anh cũng biết nữa đấy!"

Có lẽ chính vì nguyên nhân này, mới hình thành nên hiện tượng như thế này: Khắp nơi trên toàn quốc đều có " Tiểu Thượng Hải", nhưng hầu như chưa bao giờ có "Tiểu Bắc Kinh". Bởi vì người Bắc Kinh một khi đến ngoại tỉnh, trước tiên là hòa nhập vào vòng tròn giai cấp của chính mình, quan lại về quan lại, học giả về học giả, dĩ nhiên cũng không thể giống như người Thượng Hải, trước tiên là người Thượng Hải về người Thượng Hải, cùng nhau truyền bá văn hóa Thượng Hải, cải tạo địa phương thành "Tiểu Thượng Hải". Kết quả là, người Bắc Kinh thích "ôm tụm", đến ngoại tỉnh, liền trở thành những binh lính tản mác không có đặc tính cộng đồng, mà người Thượng Hải bình thường "mỗi người lo một góc", ở ngoại tỉnh lại làm nên đại khí hậu, đương nhiên, không phải khí hậu của một người Thượng Hải nào đó, mà là khí hậu của văn hóa Thượng Hải.

Có lẽ, đây chính là bãi biển Thượng Hải, đây chính là bản tính và bí mật của bãi biển Thượng Hải.

Sau khi làm rõ những bí mật này, chúng ta dường như có thể trả lời câu hỏi đặt ra trước đó: Người Thượng Hải là gì? Đặc trưng văn hóa cộng đồng của người Thượng Hải là gì? Rốt cuộc họ có tư cách và vốn liếng gì mà coi thường người ngoại tỉnh?

Bốn, "Người bộ lạc thành thị"

Bí mật về con người, từ trước đến nay vẫn luôn là bí mật cao nhất của nhân loại học văn hóa.

Nhiều học giả đã chỉ ra rằng, người Thượng Hải vẫn luôn là một quần thể vô cùng đặc biệt ở Trung Quốc. Họ ở Trung Quốc, cũng chói mắt nổi bật giống như người Do Thái, người Digan ở thế giới phương Tây. Bất kể đi đến đâu, người Thượng Hải thường đều sẽ bị nhận ra ngay từ cái nhìn đầu tiên. "Hương vị Thượng Hải" trên người họ, hầu như muốn tẩy cũng không tẩy sạch được. Hơn nữa, giống như người Do Thái, người Digan dù đánh mất quê hương của mình nhưng vẫn có thể duy trì đặc trưng văn hóa của họ, người Thượng Hải sau khi rời khỏi Thượng Hải rồi, cũng vẫn là người Thượng Hải. Chúng ta thậm chí có thể đoán chắc, nếu có ngày nào đó, Đại Thượng Hải thực sự "chìm" đi, người Thượng Hải cũng sẽ không vì thế mà biến mất.

Bởi vì người Thượng Hải là "người bộ lạc thành thị".

"Bộ lạc thành thị" là một "tộc quần" hoàn toàn khác biệt với con người Trung Quốc xã hội truyền thống. Ở Trung Quốc cổ đại, cùng với sự tan rã của xã hội nguyên thủy và sự thiết lập của đại đế quốc phong kiến tập quyền trung ương, những "dân tộc nguyên thủy" vốn thuộc về các thị tộc, bộ lạc và liên minh bộ lạc dần dần nhất thể hóa, trở thành "dân thần triều đình" thuộc quyền thiên tử chí tôn. Trong giai đoạn lịch sử dài đằng đẵng này, Trung Quốc tuy có hai cộng đồng lớn thành thị và nông thôn, nhưng về bản chất, chúng lại không có sự khác biệt mấy. Thành thị và nông thôn cơ bản là đồng chất, thị dân và nông dân cũng cơ bản là đồng cách. Bởi vì "dưới gầm trời, đâu đâu cũng là đất vua; bề tôi bên bờ biển, đâu đâu cũng là thần dân của vua". Như vậy, thành thị nông thôn đều là "dưới sự cai trị của thiên tử", thị dân nông dân đều là "cỏ rác triều đình". Tú tài ở quê có thể vào kinh làm "quan kinh", các ông lớn trong thành cũng sẵn sàng về quê làm "thân sĩ". Thành thị Trung Quốc cổ đại, hình như từ trước đến nay chưa từng trở thành thỏi nam châm vừa thu hút người nghèo vừa thu hút người giàu. Hơn nữa, ngoài hoàng tộc ra, từ quan lại, văn nhân cho đến tiểu thương, hầu như không một ai từng coi thành thị là nơi cư trú vĩnh viễn của mình. Họ chỉ cần có chút tiền, liền tìm mọi cách mua vài mẫu ruộng ở quê, sẵn sàng quay về quê bất cứ lúc nào. Đương nhiên, nếu có đủ vốn, họ cũng sẽ mua sắm chút bất động sản trong thành, để hưởng lạc và tránh nạn. Nhưng vẫn phải xây vườn tược dựng biệt thự trong thành, để bản thân cảm thấy hình như mình vẫn đang sống ở quê vậy. Nói tóm lại, họ luôn lơ lửng giữa thành thị và nông thôn, coi thành thị là nơi trú ngụ tạm bợ, mà trong sâu thẳm nội tâm lại hướng về và vương vấn nông thôn. Trên thực tế, thành thị Trung Quốc cổ đại, thường chẳng qua chỉ là sản phẩm phái sinh và cộng đồng chung của cộng đồng nông thôn mà thôi. Rõ ràng, thành thị như thế, không phải là thành thị thực sự; thị dân như thế, cũng không phải là thị dân thực sự. Cho nên, tôi thà gọi chúng là "thành" và "người trong thành".

Thượng Hải và người Thượng Hải lại hoàn toàn khác biệt.

Thượng Hải từ trước đến nay chưa từng giống như những thành phố cổ Trung Quốc kia, là sản phẩm phái sinh và cộng đồng chung của cộng đồng nông thôn nào, mà là mặt đối lập của nó (người Thượng Hải đặc biệt coi thường "người nhà quê", chính là thể hiện tâm lý về tính chất thành thị này của Thượng Hải). (Hình 19) Là sản phẩm phái sinh và cộng đồng của cộng đồng nông thôn, "thành" chỉ có thể là khu vực trung tâm và đơn vị phái cử để chính phủ trung ương thống trị vùng nông thôn rộng lớn. Thành Bắc Kinh là trung tâm chính trị của cả nước, một số thành phố lớn khác trong nước, như Nam Kinh, Tây An, Hàng Châu, Thành Đô, Vũ Hán, Trịnh Châu, đều hoặc từng là trung tâm chính trị của cả nước, hoặc hiện tại vẫn là trung tâm chính trị mang tính khu vực. Thành thị Trung Quốc cổ đại, cơ bản đều là những "trung tâm" như thế. Vào đầu thế kỷ trước, trong 1400 thành phố có dân số trên 3000 người của Trung Quốc, ít nhất có 80% là nơi đặt nha môn huyện; mà thành phố trên vạn dân thì một nửa là trị sở phủ và trị sở tỉnh. Ở đó, tường thành nguy nga và lầu thành cao lớn, tượng trưng cho uy quyền và tôn nghiêm của đế quốc, cũng tượng trưng cho sự bế quan tỏa cảng và bảo thủ của Trung Quốc cổ đại.

Thượng Hải từ trước đến nay chưa từng là "trung tâm chính trị" nào cả. Nó cũng chẳng có tường thành nguy nga nào, mà chỉ có bãi bồi phẳng lặng phóng khoáng. Đương nhiên, quy hoạch, xây dựng và quản lý thành phố của nó cũng hoàn toàn khác biệt với các thành phố như Bắc Kinh. Đời sống kinh tế của nó dựa vào quy luật thị trường để vận hành, đời sống xã hội của nó dựa vào nguyên tắc pháp chế để quản lý, uy quyền chính trị ở đây hoàn toàn không phải là thứ quan trọng nhất, mà sự thông minh tài trí (hay gọi là sự tinh ranh) của cá nhân trái lại có lẽ càng có đất dụng võ hơn. Các loại triết học xử thế và quan niệm giá trị hoàn toàn khác biệt với người dân các thành phố khác trong nước của người Thượng Hải, ví dụ như các học giả như Dư Thu Vũ, Dương Đông Bình từng chỉ ra là không quan tâm đến chính trị, thiếu nhiệt tình chính trị, không coi trọng lãnh đạo lắm, không có quan niệm tập thể, tự do tản mạn, tinh ranh, biết tính toán, coi trọng thực tế, tuân thủ quy củ, coi trọng lý tính, thế tục, tây hóa, mang đậm hơi thở thương mại, thích kiện tụng mà ghét ẩu đả, cũng như "sự dung thứ cùng tồn tại xây dựng trên nền tảng tự do cá nhân" v.v., không có cái nào là không bắt nguồn từ đây. Bất kể chúng ta đánh giá những triết học xử thế và quan niệm giá trị này thế nào, việc nó hoàn toàn không phù hợp với Trung Quốc truyền thống là điều không phải bàn cãi. Nói một câu, Thượng Hải là một thành phố kiểu mới hoàn toàn khác với thành phố truyền thống Trung Quốc, người Thượng Hải cũng là "tân nhân đô thị" khá khác biệt với con người Trung Quốc truyền thống. Trên mảnh đất Trung Quốc cổ đại, họ là một "bộ lạc" mới nổi, một "bộ lạc" không thuộc về rừng rậm, núi non, hương thổ, bầy súc vật, mà chỉ thuộc về thành thị — bộ lạc thành thị.

Thế là, tôi đành phải gọi họ là "người bộ lạc thành thị".

Đề xuất "người bộ lạc thành thị" này, có lẽ sẽ giúp chúng ta vén mở bức màn bí mật về đặc trưng văn hóa của người Thượng Hải.

Dư Thu Vũ từng nói đến sự "lúng túng" của người Thượng Hải: Họ coi thường người ngoại tỉnh nhất, thế nhưng chỉ cần tra lại gốc tích cũ, thì lại gần như ai nấy đều là "người ngoại tỉnh". Cho nên họ là một đám "người lúng túng có lai lịch không rõ ràng". Kỳ thực, đây chính là đặc trưng của "người bộ lạc thành thị". Cái gọi là "người bộ lạc thành thị", chính là chỉ thuộc về "bộ lạc" thành thị này, mà không cần câu nệ bất cứ "lai lịch" nào khác (ví dụ như "quê quán"). Ở đây bắt buộc phải nhấn mạnh rằng, cái gọi là "thuộc về", không phải là nghĩa "hộ khẩu", mà là nghĩa "văn hóa". Ví dụ, có những người, mặc dù ở Thượng Hải đã lâu, nhưng vẫn hoàn toàn lạc lõng với văn hóa Thượng Hải, thì không được tính là người Thượng Hải. Ngược lại, một người, cho dù chỉ vừa mới chuyển đến Thượng Hải, chỉ cần anh ta tâm ý tương thông với văn hóa Thượng Hải, thì đó chính là người Thượng Hải. Điều này giống như một người trong tộc, nếu chưa hoàn thành thủ tục "lễ thành niên", thì không được tính là thành viên chính thức của bộ lạc; còn một người ngoài tộc, chỉ cần trải qua "lễ thành niên" của bộ lạc, thì chính là một thành viên của bộ lạc này vậy. Tức là, một người, bất kể quê quán ở đâu, đến từ phương nào, chỉ cần bước vào Thượng Hải, tiếp nhận sự "gội rửa" của văn hóa Thượng Hải, trong các mặt như quy phạm nội tâm, phương thức hành vi và trật tự sinh sống đều đồng điệu với văn hóa Thượng Hải, thì anh ta chính là người Thượng Hải, chính là "người bộ lạc thành thị" của "bộ lạc" Thượng Hải này.

Chính "người bộ lạc thành thị" mới là điểm mấu chốt khiến người Thượng Hải khác với người các thành phố khác của Trung Quốc (ví dụ như Quảng Châu). Quảng Châu cũng là một thành phố có độ dị chất rất cao ở Trung Quốc, người Quảng Châu cũng hoàn toàn khác biệt với người ngoại tỉnh. Thế nhưng, sự khác biệt giữa Quảng Châu và Bắc Kinh cùng những nơi khác, chỉ một phần là do tính chất thành thị khác nhau quyết định (Bắc Kinh là "thành", Quảng Châu là "thị", xem chi tiết sau), còn một phần đáng kể là do văn hóa vùng miền khác nhau tạo nên. Cho nên người Quảng Châu tuy khác biệt rất lớn với người nội địa, nhưng với những người Quảng Đông khác thì lại không khác biệt lắm. Người nội địa thường gọi chung họ là "người Quảng Đông", chứ không phân môn đặt loại gọi là người Quảng Châu, người Sán Đầu, người Trạm Giang. Mặc dù giữa họ quả thực có sự khác biệt, nhưng sự khác biệt giữa người Quảng Đông và người nội địa quả thực lớn hơn sự khác biệt giữa họ với nhau. Thậm chí có thể nói, cho dù không có Quảng Châu, văn hóa Quảng Đông vẫn cứ tồn tại. Nhưng không có Thượng Hải, thì cũng sẽ không có văn hóa Thượng Hải và người Thượng Hải. Người Thượng Hải hoàn toàn là do thành phố Thượng Hải tạo nên, cho nên chỉ có họ mới là "người bộ lạc thành thị" chính cống.

Đương nhiên "người bộ lạc thành thị" có rất nhiều điểm xung đột với con người truyền thống Trung Quốc.

Lý do cũng rất đơn giản: Trung Quốc truyền thống là một "Trung Quốc hương thổ". Sản xuất nông nghiệp là phương thức sinh sống kinh tế chính của Trung Quốc hương thổ, văn minh Trung Hoa chủ yếu là một loại văn minh nông nghiệp. Một loạt quan niệm giá trị, quy phạm đạo đức, ý thức thẩm mỹ và lối sống do văn minh nông nghiệp hình thành, trong lòng con người truyền thống Trung Quốc, từ lâu đã cắm rễ sâu xa, đã trở thành "vô thức văn hóa" của con người truyền thống Trung Quốc. Mà "người bộ lạc thành thị" lại có một bộ quy phạm nội tâm, phương thức hành vi và trật tự sinh sống hoàn toàn khác biệt khác, sự lạc lõng không thể dung hòa giữa hai bên, cũng có thể tưởng tượng được. Việc người ngoại tỉnh "chướng mắt" đủ đường đối với người Thượng Hải, phần lớn cũng là vì nguyên nhân này.

Thế nhưng, văn minh thành thị suy cho cùng vẫn ưu việt hơn văn minh nông nghiệp. Người Thượng Hải thường "coi thường" người ngoại tỉnh, nguyên nhân nằm ở đây. Tức là, điều khiến người Thượng Hải đủ sức kiêu hãnh trước người trong nước, không phải là quyền thế, cũng không phải là tiền tài, mà là toàn bộ bộ quy phạm nội tâm, phương thức hành vi và trật tự sinh sống hoàn toàn khác biệt với văn minh nông thôn của họ, tức là thứ có thể gọi là "văn minh Thượng Hải" cũng chính là "văn minh thành thị". Trong mắt họ, những thứ này rõ ràng ưu việt hơn phương thức sinh sống văn minh nông nghiệp của người ngoại tỉnh. Trên thực tế, ở chỗ người Thượng Hải, "người ngoại tỉnh" thường đồng nghĩa với "người nhà quê", mà nguyên nhân khiến tính cộng đồng của người Thượng Hải mạnh hơn cảm giác thân phận cũng ở đây. Họ rất bận tâm chuyện có phải là người Thượng Hải hay không, suy cho cùng, thực ra là coi trọng hơn thân phận "người thành thị" hoặc "người bộ lạc thành thị". Bởi vì chỉ có điều này, mới là "vốn liếng" có thể khiến họ có cảm giác tốt về bản thân.

Rõ ràng, cái gọi là "tính cộng đồng của văn hóa Thượng Hải", hoặc "đặc trưng văn hóa của cộng đồng Thượng Hải", cũng chính là đặc trưng văn hóa của "bộ lạc thành thị". Nó vừa mang tính chất của thành thị hiện đại, vừa mang một số đặc tính của bộ lạc nguyên thủy. Ví dụ, dân chúng bộ lạc đặc biệt coi trọng sự đồng thuận với văn hóa bộ lạc của chính mình, có thói quen văn hóa và phương thức hành vi khá thống nhất, lại rất chú ý thông qua các loại phương pháp (huy hiệu totem, trang phục xăm mình, ngôn ngữ cử chỉ v.v.) để phân biệt bản thân với những người khác. Người Thượng Hải cũng vậy. Sự tinh ranh chính là totem của họ, tiếng Thượng Hải lại chính là dấu hiệu thân phận của họ, mà ranh giới giữa người Thượng Hải và người ngoại tỉnh cũng được vạch rất rõ ràng. Đương nhiên, người Thượng Hải không phải là người nguyên thủy. "Bộ lạc" của họ, tiên tiến hơn bộ lạc nguyên thủy rất nhiều. Ví dụ, mối quan hệ giữa dân chúng bộ lạc với bộ lạc là quan hệ phụ thuộc thân thể, còn mối quan hệ giữa người Thượng Hải với "bộ lạc thành thị Thượng Hải" lại là quan hệ đồng thuận văn hóa. Hơn nữa, sự đồng thuận này xuất phát từ nội tâm, không mang bất kỳ tính cưỡng chế nào. Đồng thời, giữa người Thượng Hải với người Thượng Hải cũng không tồn tại quan hệ phụ thuộc thân thể, mà là những "con người tự do" tương đối độc lập, lỏng lẻo. Do đó, Thượng Hải là một "bộ lạc hiện đại", còn người Thượng Hải chính là "người bộ lạc thành thị".

Sự hình thành của "bộ lạc thành thị" Thượng Hải này, có nguyên nhân lịch sử vô cùng đặc biệt.

Việc định hình tính cách văn hóa thành thị Thượng Hải, đại khái là vào nửa đầu thế kỷ này. Thượng Hải lúc đó, rất có điểm tương đồng với Thâm Quyến ngày nay. Ví dụ, chúng đều là những thành phố trẻ tuổi nhất lúc bấy giờ, là thành phố có mức độ hiện đại hóa cao nhất hoặc mang tính hiện đại nhất; chúng đều được cấu thành từ lượng lớn người di cư, đều dẫn tiến tư vốn nước ngoài làm kinh tế thị trường, có liên hệ mật thiết nhất với thế giới, có thể tự giácbiện sự theo quy ước quốc tế nhất; chúng cũng đều là những ngôi sao thành phố đang phất lên nhanh chóng, đều thu hút sự chú ý của thế giới và người trong nước v.v. Có tài liệu chứng minh rằng, từ năm 1930 đến năm 1936 (đây cũng là "thời hoàng kim" của Thượng Hải cũ), tỷ lệ cao nhất trong dân cư khu vực Hoa giới Thượng Hải vẫn luôn là thanh tráng niên trong độ tuổi từ 21 đến 40, tỷ lệ của họ cao tới khoảng 38%; tiếp theo là hai nhóm tuổi từ 41 đến 60 và từ 13 đến 20, lần lượt chiếm gần 20% và khoảng 15%, mà tỷ lệ dân số thanh tráng niên trong Tô giới công cộng và Tô giới Pháp còn cao hơn nữa. Điều này cũng hoàn toàn không có gì lạ. Bởi vì người trẻ tuổi luôn là những kẻ bất an nhất và dám mạo hiểm nhất, ít vướng bận nhất và dám rời quê cha đất tổ nhất, ít thành kiến nhất và dám phá bỏ lề thói cũ nhất, nhạy cảm nhất trước sự tẻ nhạt của quê hương đất nước và sự thú vị tươi mới của thế giới bên ngoài, nôn nóng nhất muốn đến những nơi có sức hấp dẫn và kích thích để giải phóng năng lượng và trổ tài. Đương nhiên, họ cũng dễ tiếp nhận những sự vật mới mẻ và tư tưởng mới, quan niệm mới, phương thức sinh sống mới nhất, ví dụ như những thứ "hòa nhập với quy ước quốc tế" đó. Cho nên, giống như ngày nay tuyệt đại đa số người xông pha Thâm Quyến là người trẻ tuổi, người xông pha Thượng Hải năm xưa cũng phần lớn là người trẻ tuổi. Người trẻ tuổi tràn đầy sức sống, vô cùng giàu tính sáng tạo. Khi họ đến một nơi hoàn toàn khác lạ với quê hương, lại tiếp nhận sự hun đúc của văn hóa dị chất, thì đương nhiên sẽ sáng tạo ra một loại văn hóa mới.

Thế nhưng, Thượng Hải năm xưa và Thâm Quyến ngày nay lại có sự khác biệt căn bản, mang tính bản chất, đó là: Cải cách mở cửa của Thâm Quyến là chủ động, là sự lựa chọn tự giác của nhân dân Trung Quốc đã đứng lên dưới sự lãnh đạo của Đảng đối với tiền đồ vận mệnh quốc gia dân tộc mình. Cho nên, mỗi một bước tiến của Thâm Quyến, đều dễ được người trong nước tán thưởng; mỗi một thành tựu của Thâm Quyến, đều dễ được người trong nước thừa nhận; mỗi một thay đổi của Thâm Quyến, đều dễ được người trong nước đồng thuận thậm chí mô phỏng theo. Như vậy, Thâm Quyến tuy cũng là một thành phố hoàn toàn mới, người Thâm Quyến cũng là một tộc quần hoàn toàn mới, nhưng sẽ không biến thành "người bộ lạc thành thị" cô lập.

Thượng Hải ra đời như một thành phố mới nổi hoàn toàn lại là bị động. Sự cởi mở của nó là bị ép buộc, sự hiện đại hóa của nó cũng là bị áp đặt. Hơn nữa, tiến trình hiện đại hóa của Thượng Hải diễn ra càng nhanh, mức độ hiện đại hóa càng cao, thì thường lại đồng nghĩa với việc mức độ bị ép buộc và áp đặt của nó càng cao. Mặc dù người Thượng Hải đã có được những lợi ích và thiết thực từ sự hiện đại hóa bị áp đặt này, nhưng cũng vì thế mà rước lấy sự khinh bỉ và tiếng mắng chửi, bị coi là "nô bộc phương Tây", "xác chết phương Tây", "quỷ Tây giả", bị người nội địa ít bị hiện đại hóa cưỡng ép hơn chướng mắt, coi thường. Bởi vì cái gọi là "văn minh Thượng Hải", cái gọi là lối sống mới của người Thượng Hải, vốn dĩ đã tương phản ở khắp mọi nơi với cuộc sống quen thuộc của người Trung Quốc, huống chi lại còn bị đám quỷ sứ áp đặt? Tự nhiên là ngoài sự phản cảm ra lại thêm sự nhục nhã, và vì nhục nhã mà càng thêm phản cảm. Cho nên, khi người Thượng Hải vì sự hiện đại hóa của mình mà coi thường người ngoại tỉnh, đứng trước mặt người ngoại tỉnh không tránh khỏi có chút "kiêu ngạo", thì trong lòng người ngoại tỉnh thường sẽ vang lên một âm thanh thế này: Người Thượng Hải, đừng quên tấm biển được dựng trước cửa công viên thành phố các người — "Người Hoa và chó không được vào".

Người Thượng Hải quả thực nên ghi nhớ những nỗi nhục quốc thể này, nếu không, đến người Digan cũng không bằng.

Trên thực tế, "bộ lạc thành thị" Thượng Hải này, bản thân nó chính là một nghịch lý lịch sử sinh ra trong một phản đề mang tính bi kịch. (Hình 20) Nó một mặt là sự nhục nhã của dân tộc, mặt khác lại là sự sinh sôi nảy nở của dân tộc; một mặt rực rỡ chói lọi, mặt khác đầy rẫy vết thương tích. Có lẽ chính vì điểm này, nhân cách thành thị của nó cũng tàn khuyết không trọn vẹn, và hình như cũng là một nghịch lý: Một đại đô thị nối liền cổ kim Trung Quốc, nuốt nhả phong vân thế giới, vậy mà lại có đông đảo tiểu thị dân đến thế. Chữ "nhỏ" của những tiểu thị dân này, so với chữ "đại" của Đại Thượng Hải, quả thực không cân xứng chút nào. Bọn họ "nhỏ mọn" (hoặc gọi là "hẹp hòi") đến thế, nhỏ mọn đến mức chẳng ra làm sao cả. Ví dụ, sự coi thường người ngoại tỉnh của họ, dùng cách nói lớn tiếng Thượng Hải để trưng bày sự kiêu ngạo của mình và thỏa mãn sự hư vinh của mình, chính là biểu hiện của sự "nhỏ mọn". Người Trung Quốc nào cũng thích thể diện, người thích thể diện đều khó tránh khỏi có chút hư vinh, mà người ở đại đô thị cũng ít nhiều sẽ có chút kiêu ngạo. Thế nhưng, người ở những nơi khác, cho dù là hư vinh, cũng thể hiện ra một cách phóng khoáng, đúng mực; cho dù rất kiêu ngạo, cũng làm ra vẻ hào sảng, hàm súc. Dường như chỉ có tiểu thị dân Thượng Hải, mới biểu hiện sự hư vinh nông cạn, trơ trẽn đến thế, nhìn một cái là thấu suốt đến cùng; biểu hiện sự kiêu ngạo vụn vặt, mỏng manh đến thế, đơn giản là không chịu nổi một đòn. Kết quả cuối cùng, thường là làm cho người ta không rõ rốt cuộc ai mới là người nên coi thường ai. Thế là, người ngoại tỉnh liền cảm thấy khó hiểu: Văn hóa phái Hải phi phàm và văn minh Thượng Hải tiên tiến ưu việt, chẳng lẽ lại do những người này sáng tạo ra sao?

Đương nhiên là do những người này sáng tạo ra. Chỉ có điều, khi họ sáng tạo ra những nền văn minh này, lại tràn ngập đau khổ và mâu thuẫn. Là những người ở trong đó, họ thấm thía sự ưu việt của văn minh mới hơn người ngoại tỉnh, cũng thấm thía nỗi thống khổ bị áp đặt hơn, điều này khiến họ một mặt vì "sự đô thị hóa" và "sự hiện đại hóa" mà đắc ý quên hình, mặt khác lại hơi chột dạ không đủ lý lẽ, vô cùng lúng túng.

Sự lúng túng này của người Thượng Hải, hầu như có thể bắt gặp ở khắp mọi nơi.

Ví dụ, khi người Thượng Hải gom hết thảy "người ngoại tỉnh" vào làm "người nhà quê", họ lại không dám gộp cả người Bắc Kinh vào trong đó. Bắc Kinh sao có thể coi là "nhà quê"? Đương nhiên là thành thị. Thế nhưng sự khác biệt giữa Bắc Kinh và Thượng Hải, khoảng cách ấy sao có thể tính bằng dặm đường được! Kể từ "cuộc chiến Kinh Hải" những năm 30 đến nay, các bài viết tác phẩm (bao gồm cả cuốn sách này) thảo luận về sự khác biệt văn hóa thành thị Bắc Kinh và Thượng Hải dù không phải là nhiều như trâu bò, thì ít nhất cũng tích đống cao ngút thước. Chúng ta hoàn toàn có thể tùy tiện rút ra vài cách nói từ trong đó, liền không khó nhận ra sự khác biệt "Kinh Hải" rốt cuộc lớn đến mức nào. Ví dụ, Bắc Kinh là thành, Thượng Hải là bãi; Bắc Kinh là đô, Thượng Hải là thị; Bắc Kinh là quan trường, Thượng Hải là thương trường; Bắc Kinh là truyền thống, Thượng Hải là hiện đại; Bắc Kinh là trí tuệ, Thượng Hải là thông minh; Bắc Kinh là duy mỹ, Thượng Hải là hữu dụng; Bắc Kinh là văn học, Thượng Hải là toán học; Bắc Kinh là triết học, Thượng Hải là khoa học; Bắc Kinh là thần thánh, Thượng Hải là thế tục; Bắc Kinh là cảm tính, Thượng Hải là lý tính; Bắc Kinh là hào sảng, Thượng Hải là tao nhã; Bắc Kinh là cổ điển, Thượng Hải là hiện đại (moderne); Bắc Kinh là Hàn Lâm viện, Thượng Hải là trường đua ngựa; Bắc Kinh là thơ điền viên, Thượng Hải là bảng quảng cáo; Bắc Kinh siêu phàm thoát tục thâm sâu khó hiểu, Thượng Hải gần gũi thực tế nhìn cái hiểu ngay; Bắc Kinh là mặt trời cuối thu, đẹp đẽ mà xế bóng, Thượng Hải là cơn mưa đầu hè, vừa oi bức phiền muộn vừa tươi mát dễ chịu; v.v., v.v. Bắc Kinh hoàn toàn khác biệt với Thượng Hải, đã là sự thật không thể chối cãi.

Khác biệt thì cũng thôi đi, vấn đề là, giống như người Thượng Hải không mấy coi trọng "người ngoại tỉnh" và "người nhà quê", người Bắc Kinh cũng chẳng mấy đặt người Thượng Hải vào mắt. Bất kể là cuộc chiến Kinh Hải trên văn đàn, hay bàn tán riêng tư trong cuộc sống, người Bắc Kinh hễ "truy cứu" người Thượng Hải lên, luôn là đường hoàng lý lẽ hùng hồn ép người ta đến cùng. Nam chính không mấy được yêu thích trong bộ phim truyền hình dài tập "Khát Vọng" của Bắc Kinh được đặt tên là "Hỗ Sinh", rõ ràng không phải là "vô ý" và "tình cờ", ít nhiều có chút ý nghĩa ẩn dụ. Cho nên nó đường đường chính chính khơi mào sự bất mãn của dư luận Thượng Hải, nhưng lại thỏa mãn sự đồng thuận tập thể của người Bắc Kinh, thậm chí thỏa mãn sự đồng thuận tập thể của những người ngoại tỉnh khác. Người ngoại tỉnh "vui sướng khi người gặp họa" nhìn người Bắc Kinh châm chọc người Thượng Hải, người Bắc Kinh thì "không thèm quay đầu lại" đại diện cho tất cả người ngoại tỉnh trút xả sự bất mãn đối với người Thượng Hải. Mặc dù khi người Thượng Hải chế nhạo và coi thường người ngoại tỉnh, đã cẩn thận từng li từng tí "liệt kê đơn độc" người Bắc Kinh ra, thế nhưng người Bắc Kinh lại không lĩnh tình, nhất định phải đòi lại công bằng thay cho tất cả người ngoại tỉnh.

Trên thực tế, Bắc Kinh là tổng đại diện của hầu như tất cả các thành phố cổ kính ở Trung Quốc. Những thành phố này đương nhiên không phải là bản sao hay thu nhỏ của Bắc Kinh, chúng cũng đều có cá tính riêng của mình. Nhưng có một điểm chắc chắn, đó là chúng cũng giống như Bắc Kinh, đều duy trì mối liên hệ tự nhiên, chằng chịt ngàn mối với văn minh nông nghiệp, và đều không có hoặc có rất ít thứ của Thượng Hải có thể gọi là "văn minh thành thị hiện đại". Cho nên, nếu Bắc Kinh là thành thị, thì các thành phố khác không thể coi là nhà quê; nếu các thành phố khác đều là nhà quê, thì Bắc Kinh nhiều nhất cũng chỉ có thể coi là "hương trưởng". "Hương trưởng" đương nhiên không thể trân trân nhìn "dân làng" bị bắt nạt. Còn việc người Bắc Kinh gọi người ngoại tỉnh là người "địa phương", thì đó là thái độ bình thường của các vị "hương trưởng".

Thế là người Thượng Hải liền có chút lúng túng: Coi Bắc Kinh là "nhà quê" ư, bản thân họ cũng cảm thấy nói không thông; đồng thuận với những người ngoại tỉnh "quê mùa rớt dãi" kia ư, quy phạm nội tâm, phương thức hành vi, trật tự sinh sống và "văn minh Thượng Hải" (trong mắt người Thượng Hải thì cũng chính là "văn minh thành thị") của họ lại cách nhau một trời một vực; tách biệt Bắc Kinh ra đối xử khác với các thành phố khác ư, thế nhưng Bắc Kinh lại công nhận những "đứa em nhỏ" này. Đương nhiên là phải công nhận rồi, bởi vì chúng vốn dĩ là cùng một loại thành phố.

Rõ ràng, vào nửa thế kỷ trước, Bắc Kinh đại diện cho đông đảo các thành phố, cũng đại diện cho truyền thống cổ xưa. Truyền thống này cũng từng là truyền thống khi người Thượng Hải chưa trở thành người Thượng Hải, là truyền thống mà người Thượng Hải không dám cũng không được phép công khai gọi thách thức công khai mạo phạm, đồng thời cũng là truyền thống mà sớm muộn gì người Thượng Hải cũng sẽ rời bỏ. Thế là, người Thượng Hải đã trở thành "người bộ lạc thành thị" liền dùng thái độ đặc biệt của họ đối với Bắc Kinh để thể hiện sự tôn trọng của họ đối với truyền thống, đồng thời lại dùng thái độ kỳ thị đối với những người ngoại tỉnh khác để thể hiện sự phản bội của họ đối với truyền thống. Nguyên nhân khiến người Thượng Hải lại có thái độ khác biệt đối với người Bắc Kinh vốn cùng là "người ngoại tỉnh" và những người khác, có lẽ nằm ở đây; nguyên nhân khiến người Bắc Kinh thường không mấy kỳ thị người ngoại tỉnh, duy chỉ có đặc biệt coi thường người Thượng Hải, đại khái cũng nằm ở chỗ này.

Hơn nữa, "bộ lạc thành thị" Thượng Hải này còn có chút "lai lịch không rõ ràng". Cho nên, thứ mà người Thượng Hải sợ nhất, vẫn là việc bị hỏi về "quê quán" của anh ta, bởi vì không có mấy người chịu nổi một câu hỏi này. Nói quê quán là Thượng Hải ư, bằng với việc thừa nhận mình là "người nhà quê"; nói ra quận huyện quê quán thực sự ư, đồng thời rất có thể cũng là "người nhà quê", mà nếu không cẩn thận xử lý không khéo lại còn là "người Giang Bắc". Đây đại khái là một nguyên nhân tâm lý sâu xa khác khiến người Thượng Hải đặc biệt thích nói tiếng Thượng Hải: Chỉ có nói tiếng Thượng Hải, mới có thể xóa mờ hoặc che giấu bóng mây do "quê quán nhà quê" gây ra, trước mặt người ngoại tỉnh và người Thượng Hải khác không đến nỗi lúng túng.

Năm, Giữa truyền thống và hiện đại

Kỳ thực, sự lúng túng của "người bộ lạc thành thị" không chỉ nằm ở "lai lịch không rõ ràng", mà còn nằm ở chỗ họ bị kẹp giữa truyền thống và hiện đại, trong ngoài đều không phải con người. Bởi vì tính hiện đại trên người họ rất khó để người trong xã hội truyền thống thấu hiểu, mà thói hư tật xấu mà xã hội truyền thống ban cho họ lại không thể hoàn toàn bị nhổ tận gốc. Kết quả là, bất kể trong mắt ai, người Thượng Hải đều rất "xấu".

Người Thượng Hải có xấu hay không? Cho dù một số người có hơi xấu đi chăng nữa, thì phần lớn cũng xấu có chừng mực, giống như việc họ tuy tinh ranh, nhưng phần lớn lại tinh ranh ở chỗ sáng vậy. Tinh ranh ở chỗ sáng, chính là đặc điểm của sự tinh ranh kiểu Thượng Hải, cũng có thể coi là một kiểu giải thích khác đối với hai chữ "tinh ranh". Đã là tinh ranh ở chỗ sáng, thì không thể nói là "rất xấu". Còn việc người Thượng Hải coi thường người ngoại tỉnh, cũng không thể coi là căn cứ để nói "người Thượng Hải xấu". Người Thượng Hải đúng là có coi thường người ngoại tỉnh, nhưng người ngoại tỉnh cũng chướng mắt người Thượng Hải đấy thôi. Người Thượng Hải chẳng qua chỉ là "bắt nạt" người ngoại tỉnh ở Thượng Hải, còn người ngoại tỉnh lại "phỉ báng" Thượng Hải ở khắp mọi nơi trên toàn quốc, rốt cuộc ai "xấu" hơn chứ?

Mâu thuẫn giữa người ngoại tỉnh và người Thượng Hải, suy cho cùng, thực ra chính là sự xung đột giữa truyền thống và hiện đại. Những điểm mà người ngoại tỉnh coi thường hoặc chướng mắt ở người Thượng Hải, quy lại, chủ yếu không ngoài ba điều: Nhỏ mọn, tinh ranh, ích kỷ. Người Thượng Hải có những thói hư tật xấu này không? Có chứ. Nói chung, người Thượng Hải đều khá "keo kiệt", không phóng khoáng. Muốn họ hy sinh lợi ích của mình để giúp đỡ người khác, có đôi khi khó còn hơn lên trời. Ví dụ, ở Thượng Hải cũ, người hút thuốc đi mượn lửa người khác, không được nói là "mượn", mà phải nói là "xin". Nếu nói là "mượn", câu trả lời nhận được rất có thể sẽ là: "Mượn lửa á! Bao giờ trả?" (Từ Quốc Trinh "Cuộc sống Thượng Hải"). Điều này khiến người ta cảm thấy nhỏ mọn. Cho đến nay, người Thượng Hải cũng không hề "sảng khoái". Không ít tiểu thị dân Thượng Hải vẫn cứ keo kiệt bủn xỉn, so đo tính toán từng chút một, khoản nào cũng tính toán vô cùng tinh tường. Bất cứ ai muốn chiếm hời của người Thượng Hải, cũng chẳng khác gì lên trời mấy. Dương Đông Bình từng kể một "cầu chuyện cười kinh điển" được lưu truyền rộng rãi ở Bắc Kinh: Một đứa trẻ Thượng Hải bỏ ra 1 xu mua 1 cây kim, mà giá của kim là 2 xu 3 cây, cho nên đứa trẻ này sau khi lấy kim rồi vẫn không chịu đi, nói với nhân viên bán hàng rằng: "Cô còn phải thối lại cho tôi hai tờ giấy chùi mông nữa." Tính chân thực của câu chuyện cười này dường như không thể khảo cứu, nhưng bất kỳ ai nghe xong cũng đều cảm thấy "giống thật".

Thế nhưng, không phải tất cả người Thượng Hải đều nhỏ mọn, tinh ranh, ích kỷ như người ngoại tỉnh tưởng tượng. Có lẽ là vì "người tụm lại theo loài", bạn bè Thượng Hải của tôi không như vậy. Có người hào sảng, có người chân chất thật thà, có người còn rất thích đứng ra bênh vực kẻ yếu. Hơn nữa, cho dù người Thượng Hải đều nhỏ mọn, tinh ranh, ích kỷ đi chăng nữa, thì đã đắc tội với ai cơ chứ? Trên thực tế, người Thượng Hải tuy nhỏ mọn, nhưng không tham lam; tuy tinh ranh, nhưng không nham hiểm; tuy ích kỷ, nhưng không tổn hại người khác. Vậy thì, tại sao người ngoại tỉnh hễ nhắc đến sự nhỏ mọn, tinh ranh, ích kỷ của người Thượng Hải, là cơn giận nổi lên đùng đùng? Chẳng vì gì khác, chỉ vì chúng xung đột quá lớn với quan niệm giá trị truyền thống. Xã hội truyền thống lấy sự hào sảng làm trọng, tự nhiên khinh miệt sự nhỏ mọn; lấy sự vụ về làm đẹp, tự nhiên ghét cay ghét đắng sự tinh ranh; lấy sự nhường nhịn làm đức, tự nhiên căm ghét sự ích kỷ. Đáng ghét hơn là, người Thượng Hải không những có những "thói hư tật xấu" này, mà còn đem những "thói hư tật xấu" này công khai, trần trụi bày ra ngoài, không lấy làm xấu hổ, trái lại lấy làm vinh dự, chút thể diện cũng không màng tới. Cứ lấy chuyện "mượn lửa" mà nói, về mặt lý thuyết mà nói, lửa dĩ nhiên là không thể "mượn" được, bởi vì "trả" vốn dĩ không thể... Giống như việc "ánh sáng" không thể "mượn" nhưng vẫn cứ phải nói là "mượn ánh sáng", việc nói "xin lửa" thành "mượn lửa", chẳng qua chỉ là có chút tình người. Nói chung, ngoại trừ vay nặng lãi ra, những thứ có thể mở miệng nói mượn, không phải là thân thích, bạn bè, thì chính là người quen, hàng xóm. Nếu nói là "xin", thì không những bản thân biến thành kẻ ăn mày, mà giữa hai bên cũng có vẻ xa cách. Thế nhưng người Thượng Hải không thèm đếm xỉa đến bộ quy tắc này, cứ nhất quyết phải tuân theo cái "lý chết" của xã hội thương mại ấy: Mượn chính là mượn, xin chính là xin, có vay có trả, vay mượn dễ dãi. Đã hoàn toàn không thể "trả" được, thì dứt khoát nói là xin đi, đừng có nói mượn với chả mượn. Nếu là mượn, xin hỏi bao giờ trả? Có tính lãi không? Điều này hoàn toàn không có chút tình người nào cả, mà xã hội truyền thống lại cực kỳ coi trọng tình người, kết quả tự nhiên là người ngoại tỉnh cực kỳ ghét người Thượng Hải. Về mặt đạo lý mà nói, người Thượng Hải không hề có điểm nào sai cả, nhưng về mặt tình cảm, lại khiến người ta khó lòng tiếp thu nổi...

Trên thực tế, sự hào sảng của người ngoại tỉnh đặc biệt là người phương Bắc, ngoài một phần xuất phát từ thiên tính ra, cũng có một phần xuất phát từ sự cân nhắc về nhân tình thế thái. Ở chỗ người ngoại tỉnh, khi có người mở miệng nói mượn hoặc có việc cầu cạnh bạn, cho dù trong lòng bản thân không muốn hoặc thực ra không làm được, nhưng vì thể diện tình người, cũng phải làm ra vẻ hào sảng, nếu không sau này bạn khỏi muốn làm người nữa. Tuy nhiên, vì sự hào sảng đã trở thành "vô thức văn hóa" của người phương Bắc, mọi người cũng sẽ không cảm thấy mình đang "làm ra vẻ". Thế nhưng cho dù là hào sảng thật đi nữa, thì cũng phải có điều kiện. Chương trình "Nói Thật" của Đài Truyền hình Trung ương từng thảo luận qua vấn đề này. Người dẫn chương trình Thôi Vĩnh Nguyên hỏi một vị khách mời Đông Bắc: Chương trình làm xong, mấy người chúng ta cùng đi ăn cơm, ai trả tiền? Vị người Đông Bắc kia nói, đương nhiên tôi trả tiền. Người dẫn chương trình lại hỏi, nếu toàn bộ khán giả đang ngồi ở đây cũng cùng đi ăn, anh có trả tiền không? Mọi người đều cười rộ lên. Có thể thấy hào sảng cũng không phải là không có điều kiện. Đã có điều kiện, chi bằng đem điều kiện nói rõ ra trước. Nếu không, lúc chúng ta hào sảng tuy đáng yêu hơn người Thượng Hải, nhưng chưa chắc đã chân thật bằng sự "nhỏ mọn" của người Thượng Hải.

Đối với sự vụ về mà xã hội truyền thống chủ trương, cũng cần phải tiến hành phân tích.

Có ba loại vụ về. Một loại là ngu đần bẩm sinh, một loại là chân chất khiêm nhường, và một loại nữa là giả ngơ giả ngu. Ngu đần bẩm sinh thì không có gì đáng lấy làm tiêu chuẩn và dĩ nhiên cũng vô phương cứu chữa, thứ đáng lấy làm tiêu chuẩn là chân chất khiêm nhường. Xã hội truyền thống Trung Quốc rất trân trọng sự chân chất khiêm nhường. Một người chân chất khiêm nhường, ở bất kỳ nơi nào đơn vị nào cũng sẽ được mọi người yêu mến chào đón, nhận được những đánh giá tốt như trung hậu, thật thà, dễ chung sống. Người Thượng Hải lại rất khó mang lại cho người ta ấn tượng này. Phần lớn bọn họ đều mang gương mặt tinh ranh, đầu óc quay cuồng cực nhanh, tròng mắt còn chưa quay xong đã hoàn thành xong mấy chương trình tính toán, đưa ra kết luận "có hời hay không". Họ nói chuyện cũng cực nhanh, giống như súng máy liên thanh vậy, trong ngoài đều lộ ra một luồng khí tinh ranh. Huống chi lời nói của họ lại nhiều đến thế, đúng như câu "vịt Thượng Hải kêu cạp cạp". Tất cả những điều này khiến những người chủ trương chân chất khiêm nhường, chủ trương nói ít làm nhiều, "nhanh nhẹn trong hành động nhưng vụ về trong lời nói" cảm thấy phản cảm, trong lòng cảm thấy không vui.

Thế nhưng, người Bắc Kinh nói chuyện cũng rất nhiều cơ mà! Sao người Bắc Kinh lại không khiến người ta phản cảm? Quả thực, lời của người Bắc Kinh rất nhiều, hơn nữa còn nhiều hơn người Thượng Hải. Người Thượng Hải thường chỉ khi trò chuyện với người Thượng Hải bằng tiếng Thượng Hải thì lời mới nhiều, bắt họ dùng tiếng phổ thông trò chuyện với người ngoại tỉnh, đôi khi trái lại có chút vụ về, không nói được mấy câu. Người Bắc Kinh thì chẳng cần biết đối tượng trò chuyện là ai, cứ thế tuôn trào như nước chảy mây trôi thao thao bất tuyệt. Cho nên, ở phương diện này, tiếng tăm của người Bắc Kinh cũng chẳng hay ho gì: Khoác lác, nói nhảm không trúng trọng tâm, thích ba hoa chích choè. Nhưng cũng chỉ có thế mà thôi. Bởi vì sự "ba hoa" của người Bắc Kinh, mang lại cho người ta cảm giác là "nhiều chuyện, ba hoa"; còn sự "nhanh nhẹn" của người Thượng Hải, mang lại cho người ta cảm giác lại là "tinh ranh". Sự tinh ranh viết trên mặt, lộ trong lời nói, là không cách nào khiến người ta vừa lòng đẹp ý được. Miệng lưỡi dẻo quẹo tuy có chút đáng ghét, nhưng không đáng sợ. Nếu nói là chuyện phiếm, thì lại có chút tính hài hước, giống như nghe tấu nói vậy. Hơn nữa, "đại trí nhược ngu, đại gian nhược trung", những kẻ thích ba hoa thường tâm cơ không sâu, không có tâm địa gì, trái lại còn có chút ngốc nghếch thiếu tâm can, khiến người ta cảm thấy thực ra đó lại là một loại chân chất khác.

Thế nhưng, giống như hào sảng phải có điều kiện, chân chất khiêm nhường cũng phải có điều kiện. Điều kiện này, chính là không tranh giành với đời. Mọi người đều không tranh giành, thì cũng dễ trở nên chân chất khiêm nhường. Điều này dưới điều kiện kinh tế tiểu nông tự cung tự cấp, là có khả năng làm được. Chỉ có điều cũng phải ở trong cái gọi là "thời thịnh thế thái bình", ở những nơi "phong tục dân gian thuần phác" đó. Một khi vượt quá điều kiện này, thì cái gọi là chân chất khiêm nhường đó, thường cũng đồng nghĩa với việc giả ngơ giả ngu. Giả ngơ giả ngu cũng có hai loại. Một loại là tự bảo vệ mình, đỡ cho danh cao rước họa cây to gió lớn, cái xà nhà nhô ra trước sẽ gãy trước. Loại kia thì là lùi để tiến, bề ngoài làm ra vẻ ngốc nghếch, kỳ thực chiếc bàn tính trong lòng đánh còn giỏi hơn bất cứ ai. Một khi tất cả mọi người đều đã gỡ bỏ sự phòng bị, hắn ta sẽ chớp lấy thời cơ ra tay âm thầm khi người ta không phòng bị, vơ vét lợi ích cho bản thân, thậm chí không tiếc tổn hại người khác. Cho nên dân gian mới nói: "Gà cửa trước mổ gạo trắng, mổ hạt nào hạt nấy đều là gạo ngon", hoặc "chó cắn người không sủa, chó biết sủa không cắn", chính là hiểu rõ sự chân chất khiêm nhường bề ngoài, thường không đáng tin cậy.

Có thể thấy, con người trong xã hội truyền thống, cũng không phải ai cũng vụ về, ai cũng không tinh ranh. Những kẻ bề ngoài vụ về nhưng nội tâm thế tục, kỳ thực còn đáng sợ hơn người Thượng Hải mang gương mặt đầy vẻ tinh ranh. Thế nhưng sự chân chất đã được khẳng định và yêu thích, thì sự tinh ranh tất yếu sẽ bị phê phán và khơi dậy sự chán ghét, huống chi người Thượng Hải còn "tinh ranh ở chỗ sáng"? Tinh ranh ở chỗ sáng thì có gì sai? Tinh ranh ở chỗ sáng, cũng đồng nghĩa với việc công khai không đặt quan niệm đạo đức truyền thống và tiêu chuẩn thẩm mỹ vào mắt, điều này sẽ khơi dậy sự phẫn nộ của công chúng, mà sự phẫn nộ của công chúng bởi vì là "công", cho nên bất luận đúng sai, đều đã có sẵn ba phần lý lẽ trước. Không tin bạn nhìn những kẻ mang gương mặt đầy vẻ thông minh trong lịch sử xem, có mấy kẻ có kết cục tốt đẹp?

Người Thượng Hải cũng đi qua xã hội truyền thống mà đến, họ không thể không hiểu đạo lý này. Nhưng người Thượng Hải lại không thể không tinh ranh. Bởi vì Thượng Hải không phải là một "vườn đào ngoài thế giới" "không tranh giành với đời", mà là một xã hội hiện đại đầy rẫy sự cạnh tranh. Trong một xã hội như thế, cuộc sống không qua tính toán là không có giá trị, người không biết tính toán cũng là không thể sinh tồn. Cho nên đối với người Thượng Hải mà nói, sự tinh ranh không chỉ là một giá trị, một tố chất, mà còn là một năng lực sinh tồn. Năng lực sinh tồn là không thể phê phán, cho nên chúng ta cũng không thể phê phán sự tinh ranh của người Thượng Hải. Huống chi người Thượng Hải còn tinh ranh ở chỗ sáng, điều này dù sao vẫn tốt hơn tinh ranh ở chỗ tối. Thứ nhất, anh ta không làm giả, anh ta là đối thủ quang minh chính đại. Cho dù anh ta có tổn hại đến bạn, thì cũng là tuyên chiến công khai, chứ không phải đánh lén sau lưng. Thứ hai, bạn và anh ta hoàn toàn bình đẳng đối xứng. Anh ta có quyền tinh ranh, bạn cũng có quyền tinh ranh. Nếu bạn tinh ranh giống như anh ta, anh ta sẽ không tổn hại gì đến bạn. Nếu bạn còn tinh ranh hơn cả anh ta, anh ta còn phải tâm phục khẩu phục. Tức là, trước mặt sự tinh ranh thì mọi người đều bình đẳng. Đây thực ra là một trò chơi và cuộc thi đấu có quy tắc, dễ đối phó hơn "pháp luật của sự vô pháp" hay "đại trí nhược ngu" của xã hội truyền thống rất nhiều. Trên thực tế, xét theo một ý nghĩa nào đó, người Thượng Hải kỳ thực vô cùng đơn thuần đáng yêu. Họ sùng bái sự tinh ranh, cũng chỉ sùng bái sự tinh ranh, bởi vì sự tinh ranh chính là totem của "bộ lạc" họ, cho nên họ coi thường người ngoại tỉnh "phản ứng chậm chạp", "lưỡng lự không quyết đoán". Nhưng nếu phản ứng của bạn còn nhanh hơn họ, tính toán còn tinh vi hơn họ, họ sẽ mở to đôi mắt với ánh mắt thưởng thức nhìn bạn, không coi bạn là "người ngoại tỉnh" nữa. Ở điểm này, người Thượng Hải kỳ thực phóng khoáng hơn người ngoại tỉnh. Họ coi trọng sự đồng thuận văn hóa hơn, chứ không phải sự đồng thuận địa duy. Điểm này chính là đặc điểm của một con người cộng đồng hiện đại.

Vậy thì, sự "ích kỷ" của người Thượng Hải có phải là đặc điểm của con người cộng đồng hiện đại không? Đúng vậy. (Hình 21)

Con người trong xã hội truyền thống quả thực không "ích kỷ" cho lắm. Bởi vì xã hội truyền thống Trung Quốc vốn dĩ là "công tư không phân" (xin hãy tham khảo tác phẩm "Chuyện phiếm về người Trung Quốc" của tôi), cho nên cũng chẳng có gì là "tư" để mà "ích". Trung Quốc truyền thống là "Trung Quốc hương thổ", là một xã hội lấy kinh tế tiểu nông làm nền tảng, tổ chức gia đình làm bản vị. Nhà đương nhiên là "nhà", quốc gia cũng giống như "nhà". Cả một nhà, phân gì công tư phân gì ngươi ta! Thế nhưng kinh tế thị trường lại yêu cầu quyền sở hữu rõ ràng, nếu không thì không thể tiến hành trao đổi hàng hóa, cho nên, một xã hội vận hành theo quy luật thị trường, quản lý dựa trên pháp luật bình đẳng trước mặt nó, tất yếu sẽ cực kỳ coi trọng quyền lợi cá nhân. Quyền lợi cá nhân này, vừa phải dựa vào pháp luật để bảo vệ, vừa phải dựa vào chính mình để bảo vệ. Sự "ích kỷ" của người Thượng Hải, phần lớn là xuất phát từ sự tự bảo vệ đối với quyền lợi cá nhân, bao gồm cả câu cửa miệng "quan nhã sảng thể" (liên quan quái gì đến mày), bao gồm cả sự so đo tính toán từng li từng tí và chê bai đủ điều khi mua sắm. Phải nói rằng, trong những trường hợp này, những hành vi bị người ngoại tỉnh coi là nhỏ mọn, tinh ranh, ích kỷ, kỳ thực lại biểu hiện ra một sự tự giác pháp luật trong việc duy trì quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng. Mặc dù người Thượng Hải làm có chút "nực cười" (ví dụ như mua 1 cây kim 1 xu còn đòi thối hai tờ giấy chùi mông), thế nhưng quyền lợi dù nhỏ đến đâu cũng là quyền lợi. Bạn có thể từ bỏ quyền lợi này (bởi vì quyền lợi này là của chính bạn), nhưng bạn không có quyền cười chê sự kiên trì và duy trì của người khác. Chẳng lẽ chỉ vì quyền lợi quá nhỏ mà không đáng duy trì, từ bỏ quyền lợi ích của mình mới là hào phóng, hào sảng và vô tư đại công?

Đương nhiên, người Thượng Hải cũng tranh danh đoạt lợi. Nhưng, xin hỏi nơi nào mà con người lại hoàn toàn đạm bạc danh lợi? Hơn nữa, ngoại trừ những kẻ có dã tâm cực lớn (những kẻ như vậy trên toàn thế giới đều có), người Thượng Hải thông thường chỉ tranh đoạt phần của chính mình, hoặc phần mà họ cho là mình đáng được hưởng. Ví dụ như chen xe buýt, hoặc xông lên tranh giành chỗ ngồi ngay khi cửa tàu điện ngầm vừa mở. Lúc này, họ quả thực sẽ không màng đến người khác. Bởi vì trong mắt họ, phần mà mỗi người nên có, nên do chính mỗi người tự tranh lấy, chứ không phải do người khác nhường cho. Nếu tranh không được, thì đành trách ngươi là "người khờ". Phần mà ngươi đáng được hưởng mà chính ngươi còn không tranh giành nổi, người khác thì có thể làm gì? Nói không chừng, phần đó vốn dĩ không phải là ngươi đáng được hưởng, nếu không sao lại tranh không được?

Cho nên, giữa người Thượng Hải với người Thượng Hải, các khoản tiền thường tính toán rất rõ ràng. Tôi không chiếm hời của bạn, bạn cũng đừng mong chiếm hời của tôi. Thế là, sẽ xuất hiện những chuyện "nực cười" thế này: Mấy hộ gia đình cùng sử dụng chung một hành lang, mỗi nhà đều lắp một ngọn đèn đường, công tắc mỗi người tự quản lý, dùng nhiều hay dùng ít, tự chịu hậu quả. Điều này trong mắt người ngoại tỉnh thì là "ích kỷ" hoặc "nhỏ mọn", còn trong mắt người Thượng Hải thì lại là "mọi người rành mạch", có thể tránh được rất nhiều tranh chấp không cần thiết. Cuộc sống vốn dĩ đã không dễ dàng, lại vì những chuyện nhỏ nhặt này mà khơi mào tranh chấp vô cớ, vừa tổn hại hòa khí vừa tốn tinh thần, là không hề có hời. Đương nhiên, trong số người Thượng Hải, cũng có những kẻ thích chiếm hời của người khác. Nhưng bởi vì ranh giới của ai nấy đều rành mạch, mọi người lại đều rất tinh ranh, muốn chiếm cũng không dễ dàng gì. Phần lớn vẫn là chiếm hời của nhà nước. Chiếm hời của nhà nước, cũng là "tình hình quốc gia" của chúng ta, khắp nơi trên toàn quốc đều như vậy, không riêng gì người Thượng Hải mới thế. Tuy nhiên, người Thượng Hải cho dù có chiếm hời của nhà nước, cũng có chừng mực. Ví dụ như dùng công quỹ mời khách, cũng sẽ tính toán chi li, sẽ không vì thể diện vô nghĩa mà phung phí lãng phí. Bởi vì tiền tuy là của nhà nước, nhưng người đi thanh toán hóa đơn lại là chính mình. Tiền công quỹ tự mình thanh toán quá nhiều, mà lại không đạt được lợi ích thực tế, thì cũng là không có hời.

Trên thực tế, người Thượng Hải tuy tinh ranh, nhưng không chủ trương chiếm hời. Người Thượng Hải tuy coi thường những kẻ quá ngốc, gọi họ là đồ khờ, gà mờ, a mộc lâm, mười ba điểm, đầu heo, gà béo vây cánh, thế nhưng cũng khinh bỉ sự tinh ranh quá đà tổn người lợi mình, đối với những hành vi như tráo đổi hàng, chơi đểu, giở thói lưu manh, hất nước bẩn, khoác lác, làm rối tung lên, lão luyện lõi đời, không hợp thời v.v. đều không đồng tình. Giá trị tích cực của xã hội Thượng Hải là "tinh ranh ở chỗ sáng", là "lợi mình không tổn người", là "ích kỷ một cách hợp lý". Cái "lý" này chính là: Quyền lợi của bạn là của bạn, quyền lợi của tôi là của tôi. Bạn không muốn tổn hại quyền lợi của bạn, tôi cũng không muốn tổn hại quyền lợi của tôi, cho nên tất cả mọi người đều đừng tổn hại quyền lợi của người khác. Nếu bạn có thể đạt được lợi ích của mình mà không tổn hại quyền lợi của người khác, đó là bản lĩnh của bạn, tôi cũng không thể can thiệp. Nhưng nếu bạn tổn hại quyền lợi của người khác, người khác sẽ không đồng ý, cuối cùng chính bạn cũng sẽ gặp xui xẻo. Kẻ hiểu được đạo lý này, thì gọi là "biết điều". Nếu không, thì gọi là "không biết điều".

Biết điều hay không, là một trong những tiêu chuẩn để kiểm tra xem một người Thượng Hải có "đạt chuẩn" hay không. Tiêu chuẩn này đôi khi còn quan trọng hơn cả sự tinh ranh hay không tinh ranh. Nếu một người "không biết điều", thì cho dù anh ta nói giọng Thượng Hải chuẩn mực đến đâu, hoặc tỏ ra tinh ranh cỡ nào, người Thượng Hải vẫn sẽ coi thường anh ta từ trong xương tủy. Bởi vì "biết điều" mới là sự tinh ranh đích thực, còn "không biết điều" lại là sự tinh ranh giả tạo. Ví dụ như "treo xe" chính là như vậy. Cái gọi là "treo xe", nghĩa là khi xe buýt đã chật ních hành khách, không thể lên thêm người nữa nhưng vẫn cố chen lên, khiến cho cửa xe không thể đóng lại và xe cũng không thể chạy được. Lúc này, những người Thượng Hải vốn bình thường "ích kỷ", không thích quản chuyện bao đồng sẽ cùng với nhân viên bán vé khuyên can hoặc lên án kẻ đang treo xe kia. Lý do rất đơn giản: Người này đã tổn hại đến quyền lợi của tất cả mọi người, mà bản thân anh ta lại chẳng nhận được bất kỳ lợi ích thiết thực nào, đó điển hình là "không biết điều". Đối với những kẻ "không biết điều" như thế này, chẳng có gì phải khách khí cả.

Rõ ràng, việc "biết điều hay không" của người Thượng Hải được xây dựng trên nhận thức về quyền lợi và lợi ích cá nhân. Người Thượng Hải nhận thức rõ hơn bất cứ nơi nào khác rằng, quyền lợi và lợi ích cá nhân không phải là những thứ cô lập, nó chỉ có thể tồn tại trong các mối quan hệ khác nhau với người khác, với tập thể. Để bảo vệ quyền lợi cá nhân và tranh thủ lợi ích của mình, cần phải làm rõ những mối quan hệ này, rồi sau đó mới đưa ra phán đoán và quyết định tương ứng. Ví dụ như, việc này có nên quản hay không, lợi ích trước mắt này có nên tạm thời từ bỏ hay không, v.v.. Làm rõ được những mối quan hệ này, thì gọi là "biết điều". Bằng không, thì gọi là "không biết điều".

Vẫn lấy sự việc "treo xe" nêu trên làm ví dụ. Tâm lý của kẻ "treo xe" ở Thượng Hải là: "Anh muốn đi, tôi cũng muốn đi. Các anh muốn đi, thì phải để tôi lên." Ở Bắc Kinh lại là: "Tôi cứ lên đấy, tụi mày làm gì được tao? Cùng lắm thì đi tất, không đi thì thôi!" Kết quả đương nhiên là quả nhiên chẳng ai đi được cả. Tâm lý của tài xế và nhân viên bán vé xe buýt ở Bắc Kinh là: "Không đi thì thôi, ông đây còn chẳng thèm đi ấy chứ! Đợi cảnh sát đi! Cảnh sát đến rồi, tụi mày sẽ biết tay!" Còn tâm lý của hành khách là: "Tao không đi được, thì thằng nhóc chúng mày cũng đừng hòng đi! Dằng dưa thế nào đi nữa cũng đừng hòng mơ chuyện tao nhường chỗ cho mày lên nhé! Cửa đi không có đâu!" Không khó để nhận ra, khi người Bắc Kinh suy xét vấn đề, họ lấy tập thể làm trung tâm, và đưa ra phán đoán tồi tệ nhất: "Cùng lắm thì tất cả cùng đừng đi!" Ngược lại, khi người Thượng Hải suy xét vấn đề, họ lại lấy cá nhân làm trung tâm, và dốc sức tranh giành tương lai tốt đẹp nhất: "Mặc kệ cái 'chuyện bao đồng' này, tôi cứ đi đã. Nếu tất cả mọi người đều ra tay quản lý, thì ai nấy đều có thể đi, bao gồm cả tôi." Kết quả là, những người Bắc Kinh "không ích kỷ" trong lúc từ bỏ lợi ích tập thể thì đồng thời cũng từ bỏ luôn lợi ích cá nhân, còn những người Thượng Hải "ích kỷ" trên tiền đề bảo vệ lợi ích cá nhân thì cũng đồng thời bảo vệ luôn lợi ích chung của tập thể.

Xem ra, sự "ích kỷ" của người Thượng Hải cũng có thể dẫn đến hai kết quả khác nhau: Khi lợi ích tập thể và lợi ích cá nhân không phát sinh quan hệ trực tiếp, họ có thể thực sự ích kỷ. Tỉ như, mặc kệ chuyện bao đồng, gặp chuyện thì đi đường vòng để tránh rước họa vào thân, v.v.. Nhưng khi tập thể bị tổn hại dẫn trực tiếp đến lợi ích cá nhân bị tổn hại, họ cũng sẽ đứng ra bảo vệ. Ví dụ như khi cần xếp hàng dài mà trật tự có nguy cơ hỗn loạn, sẽ có người Thượng Hải chủ động đứng ra duy trì trật tự. Bởi vì bản thân đến sớm, chỉ cần mọi người xếp hàng cho đàng hoàng, thứ nên có thì kiểu gì cũng sẽ có; một khi trật tự hỗn loạn, thì người gặp xui xẻo đầu tiên chưa biết chừng chính là mình.

Tương tự như vậy, trên tiền đề không tổn hại đến bản thân, người Thượng Hải cũng sẽ sẵn sàng giúp đỡ người khác. Tỉ như, trên xe buýt chuyền tiền vé giúp hành khách khác và nhân viên bán vé, người Thượng Hải gọi đó là "chở đò". Trước khi thể thức tự động bỏ xu hình thành, "chở đò" là một phương thức bán vé quan trọng trên những chuyến xe buýt đông đúc. Trong trường hợp này, việc từ chối "chở đò" cũng thuộc loại "không biết điều". Bởi vì "chở đò" vốn chẳng có hại gì cho bạn cả, chẳng qua chỉ là tiện tay giúp đỡ, nếu đến việc này mà cũng từ chối thì quả là quá quắt. Hơn nữa, ai mà chẳng có lúc cần người khác "chở đò" giúp, nếu ai cũng không chịu "chở đò", thì tất cả mọi người sẽ chẳng có xe mà ngồi, trong đó tất nhiên bao gồm cả bạn.

Sự "hợp lý" này của người Thượng Hải đôi khi cũng sẽ biến thành "lý sự cùn". Dương Đông Bình từng nhắc đến một câu chuyện do Trình Nãi San kể: Mọi người xếp hàng mua bánh mì Pháp, có một người không xếp hàng mà cứ hiên ngang bước vào mua. Một người đang xếp hàng cảm thấy bất công, liền tìm quản lý để phản ánh vấn đề "đi cửa sau". Quản lý vỗ vai anh ta rồi nói: "Tôi quen anh ta, thế nên anh ta có quyền không xếp hàng; nếu tôi quen anh, anh cũng có thể không xếp hàng, ngặt nỗi là tôi không quen anh." Đây rõ ràng là "lý sự cùn", nhưng mọi người lại có thể chấp nhận được. Bởi vì đằng sau sự "bất công" này cũng ẩn chứa một thứ "công bằng": Chỉ cần quen biết quản lý, thì ai ai cũng có thể không xếp hàng. Đã là như thế, chi bằng thay vì lên án kẻ "đi cửa sau", chẳng thà quen biết thêm vài vị quản lý còn hơn.

Cứ như vậy, dăm ba thứ của xã hội truyền thống đã được lưu giữ lại ở Thượng Hải. Nhưng phải chỉ ra rằng, chúng đã trải qua sự "đóng gói" và "gội rửa" của văn minh Thượng Hải. Gội rửa thành công thì có lẽ sẽ rất đặc sắc, còn đóng gói thất bại thì có lẽ sẽ vô cùng gượng gạo. Nếu vừa có mặt truyền thống, lại vừa có mặt hiện đại, hơn nữa lại còn là mặt tồi tệ hoặc không mấy tốt đẹp trong số đó, thì sẽ tồi tệ đến cực điểm. Tật xấu của tiểu thị dân Thượng Hải đa phần là như thế. Tỉ như, xã hội truyền thống coi trọng đời sống tập thể, người với người quan tâm lẫn nhau, tình người vô cùng nồng đậm, nhưng lại chẳng hề biết tôn trọng quyền riêng tư của người khác; xã hội hiện đại tôn trọng quyền lợi cá nhân, phản đối việc can thiệp vào đời tư của người khác, nhưng cũng rất dễ tạo ra sự lạnh nhạt vô tình giữa người với người. Tiểu thị dân Thượng Hải lại hội tụ trọn vẹn cả hai nhược điểm: Vừa ích kỷ tư lợi, keo kiệt bn xỉn, nhổ một sợi lông để làm lợi cho thiên hạ mà cũng chẳng thèm làm, việc công đáng quản thì trốn tránh, đáng đùn đẩy thì ỳ ra; nhưng lại thích dò xét đời tư của người khác, bàn tán chuyện phiếm, khua môi múa mép, chọc gậy bánh xe. Hỏi rằng có chán ghét hay không cái thứ "thói tiểu thị dân" ai thấy cũng ghét này, e rằng ngay cả bản thân người Thượng Hải cũng cảm thấy đáng khinh bỉ ấy chứ!

Nói tóm lại, người Thượng Hải là một lũ "thổ dân thành thị" đang dao động giữa truyền thống và hiện đại. Gốc rễ của họ nằm ở văn hóa truyền thống Trung Quốc, cành lá lại tắm mình trong ngọn gió lành mưa móc phương Tây. Điều này khiến cho trên người họ vừa có tinh hoa bổ sung ưu điểm cho nhau, lại vừa khó tránh khỏi sự gượng gạo lạc lõng chẳng giống ai. Thế là, khi người khác bàn tán về họ, một khi đã chạm đến những chỗ nhạy cảm, sẽ diễn ra những cuộc xung đột đầy tính kịch.

Sáu, Đàn ông và phụ nữ Thượng Hải

Ngày 7 tháng 1 năm 1997, nhà văn Đài Loan Long Ưng Đài đã đăng bài viết "À, đàn ông Thượng Hải" trên tờ Văn Hối Báo. Trong bài viết có đoạn: "Đàn ông Thượng Hải lại đáng yêu đến thế: Anh ta có thể đi chợ nấu cơm lau nhà mà không cảm thấy mình thấp kém, anh ta có thể giặt quần áo cho phụ nữ mà không cảm thấy mình hèn mọn, anh ta có thể nói chuyện nhỏ nhẹ với phụ nữ mà không cảm thấy mình thiếu đi khí phách nam nhi, anh ta có thể để phụ nữ tỏa sáng mà không cảm thấy mình hèn nhát, anh ta có thể tán thưởng sự thành công của vợ mà không cảm thấy bản thân chính là kẻ thất bại. Đàn ông Thượng Hải không cần phải giống như loài tinh tinh đấm thình thịch vào lồng ngực, khoe ra bộ lông của mình để chứng minh giá trị nam tính của bản thân. À, đây mới đích thị là những người đàn ông khoáng đạt! Chẳng phải những người phụ nữ mới theo đuổi sự giải phóng trong thế kỷ 20 chúng ta hằng mong ước chính là loại đàn ông vừa dịu dàng lại vừa phóng khoáng, đã được giải phóng khỏi sự mê lầm về hình tượng anh hùng này sao? Hóa ra họ đều ở Thượng Hải."

Bài viết này, vừa được Long nữ sĩ tự cho là, và tôi cũng cho là bài viết ca ngợi đàn ông Thượng Hải, vừa được đăng ra liền lập tức gây ra một trận sóng gió khắp Thượng Hải. Nghe nói: "Đàn ông Thượng Hải" thi nhau gọi điện đến tòa soạn mắng nhiếc tác giả "lăng nhục" đàn ông Thượng Hải, rằng đàn ông Thượng Hải thực ra vẫn là những "đại trượng phu" đích thực, v.v.. Một số đàn ông Thượng Hải (cả phụ nữ nữa) cũng thi nhau viết bài ứng chiến, kể lể đủ mọi điều không phải trong bài viết của Long Ưng Đài, dốc sức giãi bày bao nỗi uất ức của đàn ông Thượng Hải. Lại có đàn ông Thượng Hải ở tận bên kia đại dương gửi thư tới, bày tỏ sự kháng nghị kịch liệt nhất đối với Long Ưng Đài, lại còn liên đới cả tờ Văn Hối Báo, lớn tiếng dọa dẫm sẽ phát động phong trào tẩy chay Văn Hối Báo ở hải ngoại, v.v.. Long Ưng Đài chịu oan ức cảm thấy kinh ngạc khó hiểu: "Bài viết của tôi gây ra tranh luận là chuyện thường, nhưng gây ra sự hiểu lầm lệch lạc hoàn toàn thì quả là lần đầu tiên." Thực ra, Long nữ sĩ hứng chịu "sự công hội đồng" ở Thượng Hải, ít nhiều cũng có chút "tự chuốc lấy". Bởi vì khi cô ấy ca ngợi đàn ông Thượng Hải, thực sự không nên dùng một giọng điệu bông đùa cợt nhả, kiểu như đàn ông Thượng Hải là "một chủng loại hiếm hoi trên thế giới" này, đàn ông Thượng Hải "không coi việc giặt đồ lót giúp phụ nữ là nỗi nhục" nọ, rồi "ở Thượng Hải, Trung Quốc cuối thế kỷ 20, bạn nói xem có kỳ lạ hay không, nhân vật chính của những lời đồn đại lại chính là đàn ông, những người đàn ông bị ngược đãi" v.v., chưa kể đến việc còn có biết bao nhiêu câu chuyện hoang đường kỳ lạ, ví dụ như đàn ông Thượng Hải vì sợ vợ nên không dám ngồi bồn cầu, chỉ có thể ngồi xổm trên bồn cầu để giải quyết nỗi buồn, hoặc mỗi tối đều bị vợ ép buộc quan hệ tình dục, v.v.. Lời này mà đặt lên đầu bất cứ ai, thì ai cũng sẽ nổi giận lôi đình.

Cũng phải thừa nhận rằng, những bài viết thương lượng với Long Ưng Đài (bao gồm cả những bài không hẳn là thương lượng, mà chỉ đơn thuần là phát biểu ý kiến) cũng đều có lý lẽ riêng của họ. Có những lời nói cực kỳ có lý, chẳng hạn như nguyên nhân căn bản khiến đàn ông phải vào bếp, nằm ở chỗ phụ nữ phổ biến đều có việc làm và nam nữ trả lương ngang nhau, hơn nữa lại còn đều là "lương thấp", cho nên vừa cần cống hiến lao động cho xã hội, lại vừa cần cống hiến lao động ở trong bếp, "bằng không, một bữa cơm tối sẽ ăn đến tận bao giờ mới xong?" (Phùng Thế Tắc trong "Nói chuyện 'càn quét'") Có những lời nói khá là hóm hỉnh, ví dụ như người xưa có câu "gái vì người mình thích mà trang điểm", ngày nay lại thành "trai vì người mình thích mà vào bếp" (M. P trong "Thư từ Thụy Điển"). Có những lời vừa có lý lại vừa hóm hỉnh: "Không phải đàn ông Thượng Hải nào cũng có kinh nghiệm quỳ ván giặt đồ, người đàn ông nửa đêm bị đuổi khỏi nhà có lẽ đang ung dung bước đến căn hộ độc thân của người tình, còn người đàn ông gầm thét như sư tử Hà Đông ở nhà thì trăm mối cảm xúc ngổn ngang tự thán thân trách phận, nhưng trong lòng vẫn nhớ nhung khôn nguôi người đàn ông lủi thủi bước ra khỏi nhà." (Trương Á Triết trong "Bàn nhảm về 'đàn ông Thượng Hải'") Có những lời có thể là sự thật mà cũng có thể không phải, ví dụ như "không ít đàn ông Thượng Hải hay treo câu 'sợ vợ' ngoài miệng, hoặc giả vờ 'sợ vợ', trên thực tế thì họ chẳng hề sợ vợ đâu, đây chẳng qua chỉ là một loại 'mưu lược' thiện ý của họ trong quan hệ vợ chồng." Hoặc là "đàn ông Thượng Hải tương đối thực tế, không vì quan niệm truyền thống mà cố chấp chống đỡ, không vì lấy lòng phụ nữ mà ép buộc bản thân," "dùng một tâm thái bình thường để đối nhân xử thế sinh sống qua ngày, thế nên đại đa số đàn ông Thượng Hải đều sống an nhiên tự tại, hoàn toàn không hề nhận ra bản thân đã biến thành chủng loại hiếm có trên thế giới, hàng hiếm cần trừng trị." (Thẩm Thiện Tăng trong "Đàn ông Thượng Hải không thể nâng niu nổi") Lại có những bài viết không chỉ đơn thuần thay đàn ông Thượng Hải nói chuyện nữa, ví dụ như sự khổ sở của phụ nữ đại lục: "Trên chuyến xe buýt chòng chèo đông đúc, cô ấy phải ẵm cho nổi đứa con; lúc vác chồng không có nhà, cô ấy phải vác cho nổi bình ga. Cô ấy không thể dịu dàng nổi, phải thô ráp một chút mới làm nổi phụ nữ đại lục." Đàn ông đại lục cũng khổ: "Đáng lẽ việc phân nhà đã đến lượt anh ta, thế nhưng lại không biết bị cửa sau của kẻ nào chen chân cướp mất. Anh ta cũng tức chứ bộ! Phụ nữ có thể vì thế mà mắng anh ta là đồ vô tích sự, nhưng anh ta lại không thể đi mắng lãnh đạo đơn vị là đồ khốn nạn đồ vương bát đản." "Anh ta làm sao có thể ra dáng nam nhi cho đặng! Lão bảo vệ lớn tuổi, cô nhân viên bán vé trên xe buýt, các cô bảo mẫu ở nhà trẻ, hàng xóm láng giềng trên dưới trái phải, cấp trên cấp dưới đồng nghiệp lãnh đạo, ai anh ta cũng phải cẩn trọng từng chút một không dám đắc tội," "chỉ cần xử lý không tốt một mối quan hệ là anh ta sẽ gặp vận xui. Trong quan hệ vợ chồng mà anh ta không biết lấy lùi làm tiến, lại còn gây khó dễ với người nhà của mình nữa thì còn có ý nghĩa gì chứ? Anh ta mà phùng mang trợn má đánh phụ nữ để trút giận nhằm thể hiện khí phách nam nhi ư?" "Trên thực tế, người đàn ông Thượng Hải hằng ngày đạp xe đạp, xách cá hố về nhà vốn dĩ chẳng có thời gian và sức lực để luyện tập cơ ngực. Không thể giống như những người đàn ông phương Tây không phải lo cơm áo gạo tiền, liều mạng tập thể thao khoe cơ bắp để thể hiện mị lực giống đực. Đàn ông Thượng Hải thừa hiểu gánh nặng cuộc sống đè nặng lên vai họ và vai vợ họ nặng nhọc đến nhường nào." Do đó, người đàn ông Thượng Hải "tấm lòng mềm yếu" không thể trơ mắt nhìn người phụ nữ mình yêu mệt mỏi rã rời mà đứng ngoài khoanh tay đứng nhìn (Đường Anh trong "Đàn ông Thượng Hải, mệt mỏi lắm chứ").

Những lời chân tình như vậy, ai đọc mà không khỏi xúc động cơ chứ?

Thế nhưng, vấn đề không nằm ở chỗ Long Ưng Đài đã sai sót bao nhiêu phần và những người khác có lý đến đâu, mà nằm ở chỗ tại sao sự việc này lại có thể gây ra tiếng vang lớn đến thế ở Thượng Hải. Phải biết rằng, người Thượng Hải vốn dĩ đã bị "mắng quen rồi", ví dụ như "người Thượng Hải ích kỷ", "người Thượng Hải keo kiệt", v.v.. Những lời đồn đại thị phi gió tanh mưa máu khắp cả nước từ Nam chí Bắc này, người Thượng Hải sớm đã điếc đặc không thèm để tâm. Giống như lời của một người phụ nữ phương Bắc đang sinh sống ở Thượng Hải từng nói: "Sách báo tạp chí cùng những lời tán gẫu khắp bốn phương trời, thỉnh thoảng có những lời bàn luận về người Thượng Hải, đặc biệt là về đàn ông Thượng Hải, đa phần thường mang ý chê bai nhiều hơn; nhưng người Thượng Hải bình thường không mấy khi để tâm đến chuyện này, rất ít người đứng lên biện giải, bác bỏ." Chẳng hạn như bộ phim truyền hình dài tập "Khao khát" có nghi vấn bóng gió đàn ông Thượng Hải ích kỷ tiểu nhân, còn "Nghiệt trái" thì bị hiểu lầm là nói đàn ông Thượng Hải vung vãi hạt giống phong lưu khắp nơi, "dám sinh mà không dám nuôi", vô trách nhiệm. Hai bộ phim tuy gây ra sự bất mãn ở Thượng Hải, thế nhưng cũng chẳng thấy "có người đàn ông Thượng Hải nào nhảy chồm chồm lên để lý sự cho ra lẽ cả". Lần này lại phá lệ một phen. Thế vậy, tại sao người Thượng Hải khi gánh chịu biết bao nhiêu "nỗi oan thị Mầu" đều tỏ ra dửng dưng không màng thế sự, thế mà duy chỉ có lần này Long nữ sĩ chỉ dùng ngôn từ bông đùa ca ngợi đàn ông Thượng Hải, lại khiến cho người Thượng Hải nổi trận lôi đình tức giận đến mức thẹn quá hóa giận? Chẳng lẽ lần này đã chạm đến một vấn đề đặc biệt nhạy cảm, mà người Thượng Hải lại đặc biệt kiêng kỵ người khác nói họ sợ vợ?

Quả thực, quan hệ nam nữ đích thị là một vấn đề nhạy cảm, sợ vợ cũng chẳng phải chuyện vẻ vang gì cho cam. Thế nhưng, sợ vợ dẫu không vẻ vang, nhưng cũng chẳng đến nỗi quá mất mặt. Trung Quốc từ xưa đến nay đã có chuyện sợ vợ từ đời nào rồi, ngay cả hoàng đế và tể tướng cũng có người sợ vợ (xin hãy tham khảo tác phẩm "Đàn ông và phụ nữ Trung Quốc" của kẻ hèn này), chứ có nghe nói mất mặt lắm đâu. Ít ra thì, sợ vợ suy cho cùng vẫn đỡ mất mặt hơn là ích kỷ, keo kiệt. Huống chi người Thượng Hải cũng chẳng hề giấu giếm chuyện mình sợ vợ. Năm 1991, Đài truyền hình Thượng Hải phát sóng loạt tiểu phẩm mang tên "Biến tấu khúc trượng phu phải phái", liệt kê ra 10 loại hình như kiểu tạp dề, kiểu kẹp giữa, kiểu phiền phức, kiểu hộ giá, kiểu quỹ đen, v.v., lại còn ngâm nga rằng: "Nam tử hán ở đâu, đại trượng phu đi đầy đường. Tiểu Vương xách sữa kìa, lão Triệu mua nước tương. Vợ gầm lên một tiếng, chồng run lẩy bẩy ba hồi. Lương thưởng nộp sạch sẽ, cơm thừa canh cặn về phần mình, việc nặng việc dơ một mình gánh, đánh không hoàn thủ mắng không cãi lại." Giọng điệu bông đùa này quả thực chẳng kém gì Long nữ sĩ cả, thế mà người Thượng Hải xem xong nghe xong lại cười ha hả, chứ chẳng hề nghe thấy có ai đòi "đòi lại công bằng" với đài truyền hình cả.

Có lẽ, vấn đề nằm ở chỗ: Chuyện sợ vợ (bao gồm cả những chuyện liên quan khác), người Thượng Hải tự mình nói thì được, chứ người khác thì không được phép nói, đặc biệt là Long Ưng Đài lại càng không được phép nói. Bởi vì đàn ông Thượng Hải "xét cho cùng vẫn là đàn ông, là đàn ông Trung Quốc. Dù cho có là 'hàng hiếm' có một không hai, hay có 'dịu dàng phóng khoáng' đến mức 'giống như cọng giá đỗ'" (Hồ Nghiên trong "Long Ưng Đài và 'Đàn ông Thượng Hải không thể nâng niu nổi'"). Thử hỏi có người đàn ông nào lại muốn bị người ta nói là "không giống đàn ông" chứ? Hoàn toàn không có. Nếu lại bị phụ nữ nói như vậy, thì lại càng không được. Huống chi Long Ưng Đài lại là một người phụ nữ Đài Loan đã kết hôn với người ngoại quốc, đồng thời lại còn là một nữ sĩ nổi tiếng sách vở chất đầy nhà, sống trong nhung lụa ngắm hoa thưởng nguyệt, muốn gì được nấy, tự nhiên sẽ là "nói chuyện không đau lưng", lấy tư cách gì mà ở đó chê bai phán xét những người đàn ông Thượng Hải đang bị gánh nặng cuộc sống đè trĩu oằn cả lưng chứ? Kết quả là, đàn ông và phụ nữ Thượng Hải "dưới con mắt của bao người, bỗng dưng biến thành một đĩa tôm hùm nướng đỏ au", thế nhưng vị Long nữ sĩ gây ra cơn lốc xoáy bời bời kia, lại "đã sớm ngồi trong ngôi nhà xinh đẹp ở Thụy Sĩ, thưởng thức và ghi chép lại những lời nói thông minh sắc sảo như hạt châu của con trai An An, còn những lời bàn tán không ngớt về đàn ông Thượng Hải ở chốn này của chúng ta, thì hoàn toàn chẳng mảy may ảnh hưởng gì đến cái gia đình ấm êm kia cả" (Lý Hồng Băng trong "Long Ưng Đài và Chu Quốc Bình"). Thử hỏi ai mà không tức giận cho được?

Nhưng, dẫu cho là vậy đi chăng nữa, thì dường như cũng chẳng đáng để nổi giận đến thế. Phải biết rằng, Long Ưng Đài suy cho cùng cũng chẳng có ác ý gì mà! Cô ấy cũng chẳng hề mỉa mai hay giễu cợt đàn ông Thượng Hải, mà chẳng qua chỉ có chút "hoang mang" lại có chút "cợt nhả" mà thôi.

Thực ra, sự việc hỏng bét ở ngay hai chữ "cợt nhả" đó. Thử nghĩ xem, nếu như trong thâm tâm thực sự cho rằng "người nam giới được giải phóng nhất chính là người nam giới dịu dàng nhất", mà đàn ông Thượng Hải lại vừa hay đúng là như vậy, thế thì tại sao cậu lại còn cợt nhả? Chẳng phải trong sâu thẳm nội tâm ít nhiều vẫn có chút không phục đó sao? Điều này khiến cho người ta phẫn nộ, mà nguyên nhân sâu xa của sự phẫn nộ chính là vì bị chọc trúng chỗ đau. Trên thực tế, vấn đề hình tượng của đàn ông Thượng Hải vẫn luôn là một "tâm bệnh" của người Thượng Hải. Không biết từ lúc nào, khắp nơi trên cả nước đã hình thành một "sự đồng thuận", đó là: "Đàn ông Thượng Hải là kém giống đàn ông nhất." Bản thân đàn ông Thượng Hải cũng biết rõ điểm này, và vì thế mà cảm thấy vô cùng phiền muộn. Đàn ông Thượng Hải không phải là chưa từng nỗ lực, chẳng hạn như cũng có người để tóc dài nuôi râu, tạo dáng vẻ "tiểu sinh trường phái cứng rắn" hoặc "cao bồi miền Tây", thế nhưng cảm giác mang lại cho người ta vẫn là "không giống". Bởi vì "bạn không thể tưởng tượng nổi một gã đàn ông lực lưỡng râu ria xồm xoàm lại mở miệng nói giọng Ngô mềm mại để cò kè mặc cả với người bán hàng rong" (Dương Đông Bình trong "Gió mùa đô thị"). Chính vì đàn ông Thượng Hải biết rõ rành rành mà lại đành chịu bất lực, thế nên mới đặc biệt sợ người khác nhắc đến. Bây giờ Long nữ sĩ lại đem tất cả những biểu hiện mà người bình thường cho là "không giống đàn ông" thêm mắm dặm muối bới móc hết ra ngoài, lại còn la oai oái cho cả thế giới đều biết, đây chẳng phải là cố tình gây khó dễ với người Thượng Hải hay sao? Cục tức này dù thế nào đi nữa cũng không sao nuốt trôi được. Sự không thể dung thứ cho loại chuyện này, thì người trên toàn thế giới đều "có chung một tấm lòng", chứ không riêng gì người Thượng Hải mới thế. Thế nhưng, người Thượng Hải dẫu sao vẫn là người Thượng Hải. Trong màn "đáp lễ" dành cho Long nữ sĩ, dường như dẫu cho có những lời nói có lẽ chưa trúng vào trọng tâm, thế nhưng thái độ ấy vẫn giữ được vẻ tao nhã lịch sự, chơi đẹp (fair play).

Thế là tôi cũng muốn thay đàn ông Thượng Hải nói vài câu.

Muốn bàn về đàn ông Thượng Hải, thì trước tiên phải bàn về phụ nữ Thượng Hải.

Nói đến thì, chuyện ở Thượng Hải đúng là có chút kỳ lạ. Tỉ như, ai nấy đều công nhận thành phố Thượng Hải này tốt, thế nhưng đánh giá dành cho người Thượng Hải lại không cao. Trong số những người Thượng Hải, đàn ông Thượng Hải từ trước đến nay hình tượng vẫn luôn không tốt, ngược lại phụ nữ Thượng Hải lại khá được khen ngợi (trừ việc cực kỳ phản cảm thói hay dò xét đời tư và bàn chuyện phiếm của họ ra). Công bằng mà nói, khắp nơi trên cả nước đều có phụ nữ xinh đẹp và phụ nữ ưu tú, phụ nữ Thượng Hải không phải là những người xinh đẹp và ưu tú nhất trong số đó. Thế nhưng, một người phụ nữ khi đã bước sang tuổi ba mươi, bốn mươi, năm mươi, sáu mươi tuổi, hoặc phải làm công việc chân tay nặng nhọc trong những điều kiện tồi tệ, thế nhưng vẫn có thể giữ được "phong vị nữ nhi", thì dường như không thể không nhắc đến phụ nữ Thượng Hải. Có thể nói rằng, phụ nữ Thượng Hải chính là "những người phụ nữ đậm đà hương vị nữ nhi nhất" của Trung Quốc.

Phụ nữ Thượng Hải sở hữu phong vị nữ nhi đặc biệt như vậy, ngoài việc phụ nữ phương Nam vốn dĩ đã có nét kiều diễm, đời sống đô thị vượt trội hơn hẳn vùng nông thôn ra, thì quan trọng hơn hết, vẫn là việc họ đặc biệt coi trọng đặc trưng giới tính của bản thân, có một truyền thống có thể gọi là "giáo dục bồi dưỡng tính nữ". Ngay từ nhỏ họ đã hiểu được phụ nữ nên là người như thế nào, và nên làm phụ nữ ra sao. Kết quả là, cho dù bản thân họ vốn dĩ không phải là người xinh đẹp xuất sắc nhất, thì cũng hóa thành người xinh đẹp xuất sắc nhất. Đây cũng chính là ma lực độc nhất vô nhị của thành phố Thượng Hải này. Trần Đan Yến từng nói: "Thượng Hải chính là cái loại nơi chốn ấy, nếu như có một chút tiền nhỏ trong tay, nó hoàn toàn có thể làm ra vẻ giống như đang có rất nhiều tiền vậy, nó bẩm sinh đã biết cách làm cho bản thân trở nên có khí phách." ("Phong hoa tuyết nguyệt của Thượng Hải") Chúng ta cũng có thể nói rằng: Phụ nữ Thượng Hải chính là cái loại người ấy, nếu như có chút nhan sắc chút kiều diễm, cô ấy hoàn toàn có thể làm ra vẻ vô cùng xinh đẹp vô cùng kiều diễm, bọn họ bẩm sinh đã biết cách làm cho bản thân mang đậm hương vị nữ nhi.

Hương vị nữ nhi của phụ nữ Thượng Hải, tóm gọn lại trong một chữ: Điệu (làm nũng).

Từ "điệu" này, hoàn toàn thuộc về phương Nam. Người phương Bắc dù là nam hay nữ, thường thì chẳng biết "điệu" là cái quái gì cả. Tôi từng đưa ra định nghĩa về chữ "điệu" trong cuốn sách "Đàn ông và phụ nữ Trung Quốc", cho rằng nó chính là cái "mùi vị" đặc hữu của một số cô gái, có thể khiến cho đàn ông xót xa yêu chiều. Sở dĩ một cô gái có thể có được mùi vị này, đa phần là do vóc dáng nhỏ nhắn, dáng điệu yểu điệu, tính cách dịu dàng, ăn nói nhã nhặn, cử chỉ đoan trang, ăn mặc hợp thời trang, lúc tĩnh thì dáng đứng uyển chuyển thanh tao, lúc động thì thướt tha mềm mại, lúc nói thì giọng khẽ khàng nhỏ nhẹ, lúc ăn thì nhai kỹ nuốt chậm, từ đó khiến cho các đấng mày râu ruột gan đứt từng khúc, thương xót vô cùng, dâng trào tâm ý muốn che chở. Trong đó, ngoài khí chất bẩm sinh ra, sự tu dưỡng hậu thiên cũng vô cùng quan trọng, mà công phu chinh phục nam giới bằng cách này, chính là cái gọi là "điệu công" (công phu làm nũng) của người Thượng Hải.

Thế nhưng, nếu như bạn cho rằng phụ nữ Thượng Hải đều là những "tiểu thư cành vàng lá ngọc" yếu đuối không chịu nổi gió thổi, thì bạn đã hoàn toàn sai lầm rồi. Phụ nữ Thượng Hải không chỉ kiều diễm, mà còn rất tháo vát.——Phụ nữ Trung Quốc ai cũng tháo vát cả, thế nhưng vừa tháo vát mà lại vừa có thể giữ được hương vị nữ nhi thì lại rất khó. Theo ấn tượng của tôi, trong số những người phụ nữ thành thị có thể làm được điều này, thì đứng đầu chắc chắn phải kể đến phụ nữ Thượng Hải và Thành Đô. Chỉ có điều phụ nữ Thành Đô cái miệng quá lợi hại, có lý cũng không nhường nhịn ai, lại còn thiếu đi vẻ điệu đà, cho nên hương vị nữ nhi của họ lại có phần kém hơn phụ nữ Thượng Hải một bậc.

Phụ nữ Thượng Hải đều là những "chuyên gia",——chuyên gia vun vén gia đình. Trừ những nữ tri thức cao cấp, nữ cán bộ cao cấp và một số ít cá nhân khác ra, phụ nữ Thượng Hải thuộc tầng lớp thị dân nói chung tầm hiểu biết đều không rộng, không biết nhiều lắm về thế giới bên ngoài, cũng chẳng có mấy hứng thú, thế nhưng chỉ cần dính đến việc xây dựng gia đình và đời sống gia đình thì không gì là không biết, không gì là không tinh thông. Ở phương diện này, học thức của họ thường vượt qua cả chồng của họ (mà chồng của họ thì vượt qua đàn ông ngoại tỉnh), sự tinh ranh của họ cũng thường vượt qua chồng của họ (còn chồng của họ thì tinh ranh hơn đàn ông ngoại tỉnh). Do đó, họ nghiễm nhiên nên nắm giữ quyền chủ đạo và quyền lãnh đạo trong gia đình, còn những ông chồng của họ cũng nghiễm nhiên phải đi chợ, nấu cơm, giặt giũ, lau nhà. Đương nhiên, cũng có những ông chồng tinh ranh tháo vát hơn vợ. Thế nhưng, trong những gia đình như thế, người làm chồng thường sẽ không lật ngược tình thế bắt vợ làm tiểu công, mà sẽ là "từ nô lệ đến tướng quân" một mình gánh vác tất cả. Thế là những người vợ của họ có thể tiếp tục làm "cô em điệu đà", còn những người có năng lực rõ ràng mạnh hơn chồng thì có thể từ "cô em điệu đà" biến thành "mẹ hổ". Nhưng nói chung, cho dù có là "mẹ hổ", thì cũng là hổ mang phong cách Thượng Hải. Họ có thể nắm chắc quyền lực quản lý gia đình trong tay khiến cho chồng răm rắp nghe lời, thứ họ dựa vào không phải là sư tử Hà Đông gầm thét, mà là chính sách nhu hòa, tức là không dùng áp lực cao, mà dùng điệu công. Do đó, khi người đàn ông phát hiện ra "quản thúc sợ vợ" hóa ra lại là một loại "nỗi đau ngọt ngào", họ sẽ tự nguyện tình nguyện tiếp tục "mắc bệnh" này mãi thôi.

Hơn nữa, trong lúc chồng đi chợ, nấu cơm, giặt giũ, lau nhà, thì phụ nữ cũng chẳng hề ngồi không. Phụ nữ Thượng Hải không thể ngồi không nổi đâu. Trên thực tế, để đàn ông mệt mỏi rã rời còn phụ nữ đứng ngoài khoanh tay đứng nhìn, ở Thượng Hải rất ít khi xảy ra. Nhiều hơn vẫn là "vợ chồng cùng nhau xây dựng mái ấm, anh gánh nước em tưới vườn" (chỉ có điều không hiểu nổi tại sao người Thượng Hải lại có lắm việc nhà để làm thế không biết). Phụ nữ Thượng Hải ở nhà hầu như đều là những vị tướng "tiên phong thân thiết". Mặc cho đàn ông Thượng Hải bị đồn đại là "mã đại tẩu" (lo toan việc nhà), thì người thực sự làm việc nhà nhiều, đa phần vẫn là phụ nữ. Họ vừa nắm giữ "quyền cai trị" trong tay lại vừa cung cấp dịch vụ tốt nhất, để chồng ăn mặc chỉnh tề, nuôi con cái trắng trẻo bụ bẫm. Thảo nào có người cười cợt rằng: Muốn biết thế nào là "lãnh đạo chính là phục vụ", tốt nhất là nên đến gia đình người Thượng Hải mà mục sở thị.

Xem ra, chúng ta còn nên nói rằng, phụ nữ Thượng Hải chính là những người phụ nữ tuyệt vời nhất, ít nhất là trong gia đình của họ.

Thật khó mà tưởng tượng nổi, người bầu bạn đầu ấp tay gối với những người phụ nữ tuyệt vời nhất, mang hương vị nữ nhi đậm đà nhất này, lại chính là "người đàn ông kém giống đàn ông nhất".

Nói "đàn ông Thượng Hải kém giống đàn ông nhất", lý do dường như có rất nhiều. Trước tiên, ngoại hình đã "không giống" rồi. Người phương Bắc hễ nhắc đến đàn ông Thượng Hải, ấn tượng đầu tiên thường chính là "tiểu bạch kiểm" và "nương nương khang", tức là da thịt mịn màng, giọng nói non choẹt (trên thực tế sự thật không phải vậy hoặc không hoàn toàn là vậy). So với "đại hán phương Bắc" hay "cao bồi miền Tây", người Thượng Hải quả thực trắng trẻo mịn màng hơn, tiếng Thượng Hải quả thực cũng mềm mại hơn, mang lại cho người ta cảm giác thiên về âm nhu mà thiếu đi dương cương. Nhưng nếu như vì thế mà khẳng định "đàn ông Thượng Hải kém giống đàn ông nhất", thì quả là nông cạn buồn cười. Lẽ nào nhất định phải giống như đám côn đồ cơ bắp cuồn cuộn, giống như thổ phỉ râu hùm hàm én mới là đàn ông ư? Chắc không đến mức thế đâu nhỉ!

Sự "không giống đàn ông" của đàn ông Thượng Hải, quan trọng hơn cả, vẫn là vì phương thức sinh sống và theo đuổi cuộc sống của họ quá giống phụ nữ. Ở phương diện này, sở thích và gu thẩm mỹ của họ thậm chí còn giống hệt phụ nữ. Việc họ làm việc nhà, đã không chỉ đơn thuần là chia sẻ nỗi nhọc nhằn hay cùng nhau xây dựng gia đình, mà xem đó là một "sự nghiệp", đắm chìm say mê, chơi hoài không chán. Không ít đàn ông Thượng Hải không chỉ tinh thông nấu nướng ẩm thực, có thể nấu ra những món ăn nhỏ vô cùng đẹp mắt (điều này trong mắt đàn ông ngoại tỉnh là có thể hiểu và chấp nhận được), mà còn rất sành sỏi về chuyện cắt may trang phục (điều này thì quả thật không thể hiểu nổi và không thể chấp nhận được). Họ giống như phụ nữ thích đi dạo cửa hàng (đàn ông không thích đi dạo cửa hàng là chuyện mang tính toàn cầu), quen thuộc với thị giá hàng hóa, tinh thông kỹ thuật mặc cả, giỏi phân biệt thật giả của vải vóc, nhắc đến các kiểu dáng trang phục thịnh hành thì rành mạch như đếm sọc, thậm chí có người còn biết đan áo len. Điều này thì quả thật quá giống phụ nữ rồi, nào có chuyện một "đại nam nhân" suốt ngày quanh quẩn bên chuyện kim chỉ nút áo, miệng không dứt khỏi phương pháp đan áo len và cách phối nút áo chứ? Thế mà đàn ông Thượng Hải lại làm được đấy.

Đàn ông Thượng Hải còn giống như phụ nữ lải nhải không dứt, lôi thôi lếch thếch, mê mẩn những chuyệnn vụn vặt gà múa chó sủa chẳng lên nổi mặt bàn trong cuộc sống, những chuyện xích mích va chạm chẳng rõ đúng sai giữa hàng xóm láng giềng. Đương nhiên tuyệt đối không phải tất cả đàn ông Thượng Hải đều như vậy, giống như tuyệt đối không phải tất cả đàn ông Thượng Hải đều biết đan áo len vậy. Hơn nữa, ở ngoại tỉnh cũng có những người đàn ông như thế. Thế nhưng trong tâm trí mọi người, những người đàn ông như thế dường như ở Thượng Hải là nhiều nhất, là tiêu biểu nhất, thậm chí còn cho rằng đàn ông Thượng Hải "vốn dĩ là như thế". Thế là, ở ngoại tỉnh mà gặp phải người đàn ông như thế, mọi người sẽ thốt lên rằng: "Sao anh ta lại giống người Thượng Hải thế nhỉ?"

Đàn ông Thượng Hải có bao nhiêu điểm "không giống đàn ông" đến thế, thì chuyện sợ vợ từ lâu đã chẳng còn là vấn đề gì nghiêm trọng nữa.

Tôi từng nói rất nhiều lần, theo một ý nghĩa nào đó, "sợ vợ" thực chất chính là "tàn tích phong kiến". Chỉ có trong xã hội truyền thống mới có chuyện "sợ vợ", và cũng chỉ có trong xã hội truyền thống chuyện "sợ vợ" mới đáng cười. Bởi vì quy củ của xã hội truyền thống là "trọng nam khinh nữ". Lẽ ra phải oai phong lẫm liệt như "đại lão gia" mà lại đi sợ vợ, đương nhiên là đáng cười rồi. Xã hội hiện đại sùng bái lại là sự độc lập nhân cách, tự do ý chí và nam nữ bình quyền, phụ nữ không nên sợ đàn ông, mà đàn ông cũng không nên sợ phụ nữ. "Gió đông thổi, trống trận dồn, hiện nay rốt cuộc trên thế giới này ai sợ ai?" E rằng là "ai cũng chẳng sợ ai". Người Thượng Hải cũng vậy. Đàn ông và phụ nữ trong các gia đình Thượng Hải, đại đa số e rằng vẫn là "ai cũng chẳng sợ ai". Phụ nữ có lẽ sẽ có xu hướng thiên vị nhà mẹ đẻ hơn một chút, nhưng ít nhất cũng sẽ không đối xử tệ bạc với chồng; đàn ông có lẽ sẽ hiếu kính mẹ vợ nhiều hơn một chút, nhưng hoàn toàn có thể coi đó là một thứ thù lao biến tướng dành cho sự vất vả vun vén gia đình của vợ, không thể đều tính là "sợ vợ" được. Còn về việc chia sẻ việc nhà, thì từ lâu đã không còn giới hạn ở mỗi Thượng Hải nữa. Chỉ có điều đàn ông phương Bắc làm việc nhà, đa phần giới hạn ở những việc "tốn sức" như thay bình ga hoặc những việc "kỹ thuật" như lắp đồ điện, chứ chưa đến mức giặt đồ lót cho vợ. Tuy nhiên điều này không có nghĩa là họ có lý do để coi thường đàn ông Thượng Hải. Làm việc nhà mà, còn việc gì khác không phải làm nữa đâu cơ chứ? Hơn nữa, người ta tự nguyện, anh quản được chắc?

Huống chi, phụ nữ Thượng Hải đáng lẽ ra phải chịu trách nhiệm cho sự "không giống đàn ông" của đàn ông Thượng Hải mới phải. Một mặt, cái hình tượng dịu dàng sạch sẽ, thơm tho ngọt ngào của đàn ông Thượng Hải ấy, chính là do phụ nữ Thượng Hải thiết kế và nhào nặn nên. Giống như lời Dương Đông Bình từng nói, họ luôn thích noi theo lý tưởng thẩm mỹ của "tiểu gia bích ngọc", phỏng theo mô hình được cung cấp trên sách cắt may, để ăn mặc cho chồng và con trai mình thành những "cậu thiếu niên to lớn xinh đẹp" ("Gió mùa đô thị"). Mặt khác, việc họ quá coi trọng đời sống gia đình, liên tục so bì với đồng nghiệp, bạn gái, nhất định phải làm sao cho mọi chuyện không thua kém bất cứ ai, cũng đã vô hình trung tạo ra gánh nặng và áp lực cho đàn ông. Như tôi đã nói ở phần trước, sự tao nhã chính là bầu không khí của Thượng Hải, người Thượng Hải trong đời sống gia đình cũng sẽ theo đuổi sự tao nhã, điều này vốn dĩ chẳng có gì đáng trách cả. Vấn đề nằm ở chỗ, đối với đại đa số những người làm công ăn lương có mức lương không cao lại ở trong những căn nhà chật chội mà nói, muốn có được một cuộc sống tao nhã, thì bắt buộc phải trả một cái giá đắt. Đó chính là: Cả hai vợ chồng đều phải đầu tư thời gian, sức lực, trí tuệ thông minh vào việc xây dựng gia đình, vắt óc suy nghĩ, tính toán chi li để tiết kiệm, trăm phương ngàn kế để tìm kiếm sự tinh mỹ. Một con người, đặc biệt là một người đàn ông, nếu như đặt quá nhiều tâm tư vào phương diện này, thì rất khó tránh khỏi việc trở nên keo kiệt vụn vặt. Phụ nữ keo kiệt vụn vặt một chút thì còn có thể hiểu và tha thứ được (cho dù không phải tất cả phụ nữ đều keo kiệt vụn vặt), chứ đàn ông mà keo kiệt vụn vặt thì sẽ bị người ta coi thường. Lúc đó, cùng với ngoại hình và giọng điệu của anh ta, thì thảy đều sẽ bị coi là biểu hiện mang tính "nữ tính".

Đương nhiên, sở hữu những "đặc trưng" kể trên chỉ là một bộ phận đàn ông Thượng Hải mà thôi. Họ chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong số đàn ông Thượng Hải, có lẽ là một con số vĩnh viễn không bao giờ có thể biết được. Hơn nữa, người đàn ông "ẻo lả như con gái" ở ngoại tỉnh cũng có, ngay cả phương Bắc cũng không ngoại lệ. Cho nên, nói "đàn ông Thượng Hải kém giống đàn ông nhất", là không công bằng. Trong đó có sự hiểu lầm, và cả thành kiến nữa. Tỉ như, đem cái gọi là "sợ vợ" cùng với việc chủ động gánh vác việc nhà, đi chợ, nấu cơm, giặt đồ lót giúp vợ v.v. tính là bằng chứng "không giống đàn ông", chính là do quan niệm truyền thống sai khiến. Những thứ khác như "giống như cọng giá đỗ" hay "uống rượu nếp cũng đỏ mặt" v.v., cũng không đủ để làm căn cứ. Tôi từng nói trong cuốn sách "Đàn ông và phụ nữ Trung Quốc" rằng, không phải cứ vóc dáng cao lớn, cơ bắp cuồn cuộn, lực lượng vô song mới là giống đàn ông. "Sức mạnh của người đàn ông trước hết nằm ở nhân cách, mà sức mạnh của nhân cách lại nằm ở một bầu chính khí." Người đàn ông như vậy ở Thượng Hải có hay không? Tôi nghĩ là có chứ.

Thế nhưng, vấn đề không nằm ở chỗ đàn ông Thượng Hải có giống đàn ông hay không, có bao nhiêu người giống bao nhiêu người không giống, không giống thì không giống đến mức độ nào, mà nằm ở chỗ tại sao hễ cứ nói "đàn ông Thượng Hải không giống đàn ông", là lại có ngần ấy người đồng tình, còn bản thân người Thượng Hải thì lại đặc biệt nhạy cảm đặc biệt tức giận đến thế? Sự thật này là thứ tuyệt đối không thể né tránh được. Ví dụ như, bài viết đó của Long Ưng Đài nếu như đổi tên thành "À, đàn ông Bắc Kinh" rồi đăng trên tờ báo ở Bắc Kinh, thì sẽ thế nào? Chắc chắn sẽ chỉ khiến cho người ta cười ồ lên, cho rằng đó chẳng qua chỉ là một trò đùa ngày cá tháng Tư mà thôi.

Thực ra, người Thượng Hải cũng không nên nổi giận. Người ngoại tỉnh có chút thích chê cười đàn ông Thượng Hải, thế nhưng họ lại chẳng hề chê cười phụ nữ Thượng Hải chút nào cả. Không những không chê cười, ngược lại còn thầm chấm điểm cao cho phụ nữ Thượng Hải trong lòng. Ít nhất, tuyệt đối sẽ không có ai nói "phụ nữ Thượng Hải không giống phụ nữ chút nào". Đã đành phụ nữ Thượng Hải là những người đậm đà hương vị nữ nhi nhất, thế thì theo nguyên lý "một nửa của đàn ông là phụ nữ", đàn ông của họ cũng không nên không giống đàn ông mới phải.

Trên thực tế, trong "huân chương chiến công" của phụ nữ Thượng Hải, quả thực vừa có "một nửa của cô ấy", lại vừa có "một nửa của anh ấy". Chính nhờ sự yêu thương chiều chuộng của đàn ông Thượng Hải, đã mang lại cho họ môi trường sinh tồn và môi trường sinh sống tốt hơn rất nhiều so với phụ nữ phương Bắc, để rồi họ mới có thể tiếp tục duy trì được "hương vị nữ nhi" khiến cho người ta phải trầm trồ khen ngợi ngưỡng mộ khôn nguôi sau khi đã làm vợ làm mẹ. Đàn ông Thượng Hải đã hy sinh vì những người phụ nữ của họ rồi. Đã hy sinh thì hãy hy sinh cho trót đi! Đừng có vì chuyện bản thân mình "có giống đàn ông hay không" mà phiền muộn nữa. Huống chi, một số điểm bị cho là "không giống đàn ông", biết đâu lại chính là một loại tiến bộ thì sao. Giống như lời Ngô Chính từng nói, một số "tác phong đại lão gia" cùng với "phong thái nam tử hán" kèm theo cái lắc đầu sau khi há hốc mồm của đàn ông Thượng Hải ở chốn thâm sơn cùng cốc nào đó, "chính là một trong những biểu tượng cho thấy những khu vực loại đó trong tương lai có thể nhìn thấy được vẫn không thể nào nhanh chóng gỡ bỏ chiếc mũ nghèo đói" ("Hiểu về đàn ông Thượng Hải"). Tiến bộ thì không cần phải biện minh. "Đại ngôn bất biện" (lời lẽ lớn lao thì không cần biện bạch). Đàn ông Thượng Hải nếu như kiên định tin tưởng bản thân là nam giới mới hiện đại, thì chẳng việc gì phải gấp gáp bước ra để biện bạch cho bản thân đến thế.

Có lẽ, nhìn nhận từ tổng thể, người Thượng Hải vẫn chưa phải là con người đô thị hiện đại lý tưởng, trọn vẹn, đúng nghĩa (trừ một bộ phận phần tử ưu tú ra). Họ quả thực đã sớm tiếp thu được một số quan niệm hiện đại nào đó, thế nhưng đồng thời lại vẫn giữ lại một cái bím tóc và cái đuôi truyền thống. Thế là, khi bím tóc bị người ta túm lấy, cái đuôi bị người ta dẫm phải, họ sẽ la oai oái lên. Ít nhất, họ ít nhiều vẫn tỏ ra có chút đuối lý khi đối mặt với sự thách thức của quan niệm truyền thống. Nguyên nhân đuối lý, ngoài việc không thể cắt đứt lịch sử cắt đứt truyền thống ra, còn bởi vì bản thân họ cũng biết rõ mình "lắm tật nhiều lỗi", bao gồm cả một số điểm quả thực "không giống đàn ông". Những tật xấu này có cái là do lịch sử méo mó dị hình của Thượng Hải tạo nên, có cái lại là do bản thân người Thượng Hải kiểm điểm phản tỉnh chưa đủ mà ra. Huống chi, một số mỹ đức truyền thống như hào sảng, khiêm nhường v.v. có lẽ đã "không còn hợp thời", thế nhưng dẫu sao thì chúng cũng từng có tính hợp lý của riêng mình. Do đó, khi những người kiên định tin vào tính hợp lý của mỹ đức truyền thống đang thân hành trải nghiệm kiên trì những quy phạm đạo đức này, và vì thế mà cảm thấy bản thân có tư cách để phê phán người Thượng Hải, họ sẽ tỏ ra vô cùng đường đường chính chính, đầy khí phách; còn những "thổ dân thành thị" đại diện cho sự "hiện đại", sẽ cảm thấy hổ thẹn tự thấy mình kém cỏi, nói năng lộn xộn, thậm chí là thẹn quá hóa giận.

Trên thực tế, nội tâm của người Thượng Hải tràn ngập mâu thuẫn, hành vi hằng ngày của họ cũng chẳng thiếu những nghịch lý. Tỉ như, bến Thượng Hải vốn dĩ là nơi cởi mở. Chính sự cởi mở không ràng buộc ấy đã tạo nên một Thượng Hải lớn lừng lẫy một thời. Thế nhưng tâm hồn của người Thượng Hải lại rất khó mở cửa với bên ngoài. Người Thượng Hải thận trọng trong lời nói lẫn việc làm, không nói nhiều, không kết giao bừa bãi, tuyệt không có cái vẻ "hào sảng" kiểu "gặp mặt là quen, chuyện gì cũng nói" của một số người phương Bắc, họ sùng bái tín điều "lòng hại người thì không thể có, lòng đề phòng người thì không thể thiếu" còn nặng nề hơn cả người trong xã hội truyền thống gấp nhiều lần. Đây chính là hệ quả do những bài học xương máu về sự lừa gạt lẫn nhau nơi "thập lý dương trường" năm xưa, hớ hênh một chút là sập bẫy lừa đảo mang lại. Kết quả là, "nền văn minh Thượng Hải không có phòng tuyến cuối cùng đã chung tay nuôi dưỡng nên những con người Thượng Hải giăng đầy phòng tuyến ở khắp mọi nơi" (Dư Thu Vũ trong "Gửi gắm tình cảm vào tương lai của văn minh Thượng Hải"). Chính vì đi đâu cũng giăng đầy phòng tuyến, thế nên họ lại càng đặc biệt thích dò xét đời tư người khác, bởi vì phải đề phòng người khác chơi xấu sau lưng. Ai nấy đều giăng phòng tuyến, ai nấy đều đi dò xét đời tư người khác, ai ai cũng vừa muốn dò xét người ta lại vừa đề phòng người ta dò xét mình, kết quả tự nhiên là tâm lý đề phòng lại càng nặng nề hơn, tâm lý dò xét đời tư lại càng mãnh liệt hơn, người người lén lút ám muội, kẻ kẻ cười gượng cười gượng gạo. Điều này thật khó mà tránh khỏi việc khiến cho người ngoại tỉnh, đặc biệt là những người phương Bắc hào sảng nhìn vào cảm thấy buồn nôn. Thế nhưng đối với người Thượng Hải, thì lại mang nỗi khổ tâm khó nói nên lời. Phải nói rằng, người Thượng Hải mang trên vai gánh nặng tâm lý nặng nề để bước từ truyền thống sang hiện đại. Chính vì lẽ đó, họ mới trở thành tộc quần bị người đời đàm tiếu nhiều nhất.

Bảy, Người Thượng Hải mới

Thế nhưng lịch sử suy cho cùng cũng đã lật sang một trang mới.

Thế hệ người Thượng Hải mới sẽ ra sao? "Thổ dân thành thị" đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.

Có lẽ, cái khó ở chỗ người Thượng Hải vốn là một "bộ lạc hiện đại". Khái niệm "bộ lạc", dù thế nào đi nữa cũng xung đột với sự "hiện đại". Thế nhưng nếu người Thượng Hải không còn là một "bộ lạc" nữa, liệu người Thượng Hải còn là người Thượng Hải nữa hay không?

Thực ra, sở dĩ người Thượng Hải trở thành một "bộ lạc", nguyên nhân chủ yếu nằm ở chỗ Trung Quốc truyền thống chưa từng có một loại hình thành thị nào giống như Thượng Hải. Điều này khiến cho Thượng Hải ngay từ khi bắt đầu đã rơi vào vòng vây bao la như biển nước của nền văn minh nông nghiệp, còn người Thượng Hải thì chẳng qua chỉ đang mưu sinh trên bãi bồi của vùng biển lớn ấy mà thôi. Đối với sự thù địch và hoài nghi của thế lực truyền thống, người Thượng Hải không thể không bảo vệ nền văn minh mới của mình thông qua việc cường hóa tính chất cộng đồng của bản thân. Điều này đã khiến cho người Thượng Hải trở thành một "bộ lạc" vô cùng coi trọng đặc trưng văn hóa của chính mình, một "bộ lạc" vừa tự luyến lại vừa mỏng manh.

Các điều kiện lịch sử hiện nay rõ ràng đã khác xa so với trước kia. Thượng Hải không chỉ không còn cô lập nữa, mà ngược lại còn có phần hơi lỗi thời (đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến cho dạo gần đây ở Thượng Hải dấy lên phong trào hoài niệm mạnh mẽ). Các thành thị kiểu mới của Trung Quốc lần lượt trỗi dậy, mà thành phố cổ cũng đang hướng tới kiểu mới, từ đó hình thành nên một cục diện mới "một nguyên đa dạng". Cái gọi là "một nguyên", chính là "chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc"; cái gọi là "đa dạng", chính là ngoài mô hình Thượng Hải ra, còn có mô hình Thâm Quyến, mô hình Hạ Môn, mô hình Hải Khẩu, cùng với mô hình Trùng Khánh xuất hiện trong những năm gần đây và mô hình Hồng Kông "một quốc gia hai chế độ", v.v.. Có từng ấy người anh em chị em, Thượng Hải sẽ không còn cô độc nữa.

Thượng Hải không còn trở thành một "bộ lạc" nữa, không có nghĩa là người Thượng Hải sẽ không còn là người Thượng Hải nữa. Bởi vì nội dung cốt lõi và thành phần hợp lý trong nền văn minh Thượng Hải, lại chính là tinh thần văn hóa trong thời kỳ mới. Chẳng hạn như "sự bao dung cùng tồn tại được xây dựng trên cơ sở tự do cá nhân" được mệnh danh là "phẩm tính tâm lý lớn nhất của văn minh Thượng Hải", hoàn toàn đồng điệu với mục tiêu nhào nặn nên những con người mới Trung Quốc có nhân cách độc lập và ý chí tự do; còn tinh thần kính nghiệp, quan niệm khế ước, chủ nghĩa hợp lý v.v. mà người Thượng Hải đã bồi dưỡng trong suốt một trăm năm qua, cũng hoàn toàn ăn khớp với việc phát triển kinh tế thị trường và bước ra thế giới. Còn về đủ mọi thứ thói hư tật xấu của người Thượng Hải, thì vốn dĩ nên được gột rửa cho sạch sẽ. Trên thực tế, người Thượng Hải từ lâu đã bắt đầu làm công việc này: Trong lúc một số thành phố vẫn đang say sưa chìm đắm trong "sự biểu dương và tự biểu dương", thì Thượng Hải lại giương cao ngọn cờ "phê bình và tự phê bình", chân thành chào đón tất cả những lời phê bình mang thiện ý. Ở phương diện này, người Thượng Hải vốn vẫn luôn bị coi là "keo kiệt", lại đại lượng hơn rất nhiều so với những kẻ tự cho là hào sảng phóng khoáng.

Điều này mang lại niềm hy vọng vô bờ bến. Binh pháp có câu: Biết người biết ta, trăm trận trăm thắng. Biết người vốn dĩ không dễ, biết ta lại càng khó hơn, cho nên mới nói "con người quý ở chỗ có tự mình hiểu mình". Thế nhưng Thượng Hải lại có đầy đủ điều kiện. Bởi vì Thượng Hải từ trước đến nay vừa là nơi quy tụ lòng người, lại vừa là cái đích cho mũi tên chỉ trích của thiên hạ. Là nơi quy tụ lòng người thì có thể biết người, là cái đích cho mũi tên chỉ trích thì có thể biết ta; là nơi quy tụ lòng người thì có thể tăng cường lòng tin, là cái đích cho mũi tên chỉ trích thì có thể phản tư tự tỉnh. Cho nên, người Thượng Hải hoàn toàn có thể chẳng cần phải cảm thấy mất tự nhiên vì dăm ba lời đồn đại của người ngoại tỉnh. Nếu như nói, người Thượng Hải trong quá khứ từng có một khoảng thời gian là "tộc quần bị người đời đàm tiếu nhiều nhất", thế thì hiện nay hoàn toàn có thể thuận theo dòng nước đẩy thuyền, dứt khoát biến bản thân thành "tộc quần dũng cảm tiếp nhận phê bình nhất". Nếu làm được như vậy, thì người Thượng Hải nhất định sẽ khiến cho thế giới phải trầm trồ ngước nhìn bằng một diện mạo hoàn toàn mới và chất lượng vô cùng cao.

Thượng Hải và người Thượng Hải hoàn toàn có khả năng làm được điều đó. Bởi vì trong văn hóa Thượng Hải từ trước đến nay vẫn luôn tồn tại một cơ chế tự canh tân để thích ứng với thời cuộc. Khi lịch sử cần Thượng Hải làm kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, họ đã thành công; khi lịch sử cần Thượng Hải làm kinh tế kế hoạch xã hội chủ nghĩa, họ lại thành công một lần nữa. Hiện nay, Thượng Hải đã tích lũy được những bài học kinh nghiệm từ cả hai mặt kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và kinh tế kế hoạch xã hội chủ nghĩa, bước vào làm kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, chắc chắn sẽ là múa tay trong tay áo rộng, tha hồ tung hoành; còn việc nhào nặn nên một nền văn hóa đô thị mới và nhân cách đô thị mới, thì cũng hoàn toàn là điều đương nhiên phải có. Trên thực tế, kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa không chỉ là một mô hình kinh tế, mà còn là một mô hình văn hóa. Nó cuối cùng sẽ nhào nặn nên một thế hệ con người mới vừa kế thừa được mỹ đức truyền thống lại vừa mang theo quan niệm mới, tư tưởng mới, đạo đức mới, hành vi mới và phương thức sinh sống mới. Ở phương diện này, Thượng Hải có điều kiện vô cùng thuận lợi mà không thành phố nào sánh bằng. Quan niệm của Thượng Hải mới hơn Bắc Kinh, lịch sử lâu đời hơn Thâm Quyến, phóng khoáng hơn Quảng Châu, tao nhã hơn Trùng Khánh. Đáng quý hơn nữa, Thượng Hải còn là một thành phố có chủ kiến. Họ biết rõ địa vị của mình trong thế giới và trong lịch sử, biết rõ bản thân nên làm gì, có thể làm gì và bắt buộc phải làm gì. Cho nên, ngay cả trong những năm tháng thế lực cực tả hoành hành dữ dội nhất, những con người Thượng Hải vốn quen "nhát gan sợ phiền phức" vẫn cứ âm thầm đồng thời ngoan cố kiên trì những thứ mà họ cho rằng nên kiên trì ngay dưới mí mắt của "bánh lói bốn tên", ví dụ như học văn hóa, học ngoại ngữ, không vì đoàn văn công bộ đội mà chỉ vì tu dưỡng nghệ thuật nên học đàn luyện đàn, chứ không giống như những nơi khác thực sự "cắt đứt triệt để với quan niệm truyền thống", hủy hoại di sản văn hóa quý giá trong chốc lát.

Quả thực, Thượng Hải chính là một thành phố như thế: Nó cởi mở, dung hợp, đa nguyên, không giăng phòng tuyến, bùn cát lờ lững và rồng rắn lẫn lộn, thế nhưng không có nghĩa là không có sự lựa chọn, không phân biệt được tốt xấu. Dưới tư cách là một "bộ lạc đô thị", nó luôn ngoan cố kiên trì tính chất cộng đồng của chính mình, mà tính chất cộng đồng này lại hướng thẳng tới sự hiện đại và tương lai. Thế là đằng sau tính cách của người Thượng Hải (bao gồm cả những "thói hư tật xấu" bị người đời chê bai chỉ trích của họ), lại ẩn chứa những thứ đáng được khẳng định chưa được khai phá hoặc chưa được người đời biết đến. Một khi điều kiện chín muồi, những thứ mang tính ưu việt này sẽ phá đất chồi lên, người Thượng Hải sẽ khiến cho người ta phải nhìn bằng con mắt khác xưa.

Trên thực tế, rất nhiều thói hư tật xấu của người Thượng Hải (tỉ như "keo kiệt", "ích kỷ") đều là do bức bách mà ra. Bản thân họ cũng biết những thói xấu này không tốt (cho nên hễ bị phê bình là lại đặc biệt nổi giận), ngặt nỗi muốn sửa đổi cũng khó. Ví dụ như một số đứa trẻ ở Thượng Hải hiện nay, lúc tiêu tiền thì ngược lại không hề keo kiệt chút nào (đặc biệt là lúc tiêu tiền của bố mẹ hoặc tiền của người khác thì không hề keo kiệt), thế nhưng lại ích kỷ hơn cả cha mẹ chúng, lúc liên quan đến nhiều người thường chỉ biết nghĩ đến bản thân mà mặc kệ người khác. Xem ra những điều tốt đẹp sẽ biến thành truyền thống, mà những điều tồi tệ cũng sẽ biến thành truyền thống, mà một khi thứ gì đó đã biến thành truyền thống, thì rất có thể sẽ được truyền lại từ đời này sang đời khác. Đây là điều cần phải thu hút sự chú ý và cảnh giác. Do đó, người Thượng Hải dường như nên chấn chỉnh lại "văn hóa Thượng Hải" một phen, phát huy điểm mạnh và né tránh điểm yếu, gạn đục khơi trong giữ lại ưu điểm. Người Thượng Hải hoàn toàn có thể làm được điều này, bởi vì người Thượng Hải vẫn luôn tự phản tỉnh về nền văn hóa của chính mình, lại có ngần ấy con người đang quan tâm đến chuyện này. Hơn nữa, thời đại luôn tiến bộ, xã hội luôn phát triển, viễn cảnh cuộc sống của người Thượng Hải ngày càng tốt đẹp hơn, họ thực sự không cần thiết phải kiên trì những thói hư tật xấu ấy nữa, còn những thứ mang tính hiện đại và ưu việt trong văn hóa của họ, chắc chắn sẽ được phát huy rực rỡ và tạo nên đại sự dưới điều kiện lịch sử mới.

Hơn nữa bến Thượng Hải lại rộng lớn biết bao nhiêu, sự rộng lớn chính là phẩm cách của bến Thượng Hải. Điều hiếm có hơn nữa là, Thượng Hải không chỉ rộng lớn, mà còn tao nhã. Điều này không hề dễ dàng chút nào. Thành phố nhỏ vì sự nhỏ nhắn tinh xảo của mình mà dễ mang nét tao nhã (như Tô Châu), thành phố lớn vì sự rộng lớn của mình mà khó tránh khỏi sự thô sơ thưa thớt (như Bắc Kinh). Duy chỉ có đại Thượng Hải, không chỉ lớn, không chỉ rộng lớn, mà còn tao nhã. Điều này cho thấy trong tính cách đô thị của Thượng Hải ẩn chứa một phẩm chất vô cùng ưu tú, chỉ có như vậy mới có thể dung hòa được sự rộng lớn và sự tao nhã lại với nhau, giống như Bắc Kinh có thể dung hòa được sự khoáng đạt và sự thuần hòa lại với nhau vậy. Chỉ là do Thượng Hải từng có một thời gian đóng chặt cửa lại, không mở cửa với bên ngoài, cũng không mở cửa với bên trong (hoặc chỉ xuất mà không nhập), hương vị tao nhã mới bị biến chất thành chua ngoa, bởi vì sự rộng lớn không còn nữa, thì sự tao nhã của xã hội thị dân tất yếu sẽ biến thành sự chua ngoa mục ruỗng của tiểu thị dân, giống như sự thuần hòa không còn nữa, thì sự khoáng đạt cũng sẽ biến thành thói bá quyền và thói côn đồ. Thế nhưng một thành phố thực sự ưu tú, những phẩm chất vốn có trong tính cách của bản thân nó sẽ không dễ gì bị mai một sạch sành sanh. Có thể khẳng định rằng, một thành phố như thế, một khi đã tiến hành cải cách mở cửa toàn diện, khí phách của nó, viễn cảnh của nó, nguồn năng lượng mà nó có thể giải phóng ra, đều sẽ là những thứ vô lượng không thể đo đếm được.

Xem ra, chúng ta có vẻ như không cần phải lo lắng vẩn vơ thay cho những người Thượng Hải mới và nền văn hóa Thượng Hải mới làm gì.

Người Thượng Hải vẫn cứ sẽ là người Thượng Hải, nhưng sẽ trở nên đáng yêu hơn, tốt đẹp hơn. Việc họ chuyển mình từ "tộc quần bị người đời đàm tiếu nhiều nhất" thành "tộc quần ưu tú nhất", phải nói rằng chỉ còn là chuyện trong nay mai.