Thành Đô là một phủ.

Thành Đô là Thiên Phủ.

Người Thiên Phủ thích sự an dật.

Phủ, vốn là nơi cất giữ văn thư hoặc tài vật, cũng chỉ những quan viên quản lý văn thư hoặc tài vật đó. Chế độ quan lại thời Chu có thiết lập chức "Thiên Phủ", "chưởng quản việc giữ gìn tổ miếu, cùng các lệnh cấm", xem ra là để giữ kho trông nhà cho Chu Thiên Tử. Thế nên về sau, Thiên Phủ cũng được dùng để chỉ chung các kho tàng của hoàng gia. Thiên tử giàu có khắp bốn biển, phú giáp thiên hạ, kho của hoàng gia thông với quốc khố, tự nhiên là muốn cái gì có cái nấy, muốn bảo bối gì có bảo bối đó. Từ đó có thể thấy, một nơi nếu được mang danh hiệu "Xứ Thiên Phủ" thì đương nhiên chính là nơi tốt nhất dưới gầm trời này. *Chiến Quốc Sách* viết: "Đất đai phì nhiêu, dân cư đông đúc, xe chiến vạn cỗ, quân sĩ trăm vạn, đất đai màu mỡ ngàn dặm, tích trữ dồi dào, địa thế hiểm yếu, đó gọi là Thiên Phủ"; *Hán Thư - Trương Lương Truyện* cũng có cách nói "Thành vàng ngàn dặm, xứ Thiên Phủ". Tuy nhiên, "Thiên Phủ" mà hai cuốn sách này nói tới không phải là Thành Đô, cũng không phải là Tứ Xuyên, mà là khu vực Quan Trung. Về sau, ưu thế của bình nguyên Thành Đô rõ ràng vượt xa bình nguyên Quan Trung, danh hiệu "Xứ Thiên Phủ" gần như đã trở thành bằng sáng chế của Thành Đô và bình nguyên Thành Đô.

Nhắc đến chuyện này, Thành Đô xưng là "Thiên Phủ" quả là xứng đáng. Nơi đây mùa đông không rét đậm, mùa hè không oi nóng, nhiệt độ trung bình năm khoảng 17 độ C, lượng mưa trung bình khoảng 980 mm, khí hậu tốt đẹp thì khỏi phải bàn; đất bằng phẳng như mặt hồ, ruộng tốt vạn khoảnh, cỏ cây xanh tươi quanh năm, nước kênh chảy dài, địa thế tốt đẹp cũng khỏi phải bàn. Còn về sự phong phú của sản vật, sự tiện lợi của cuộc sống, thì ở Trung Quốc chúng ta, nó phải đứng đầu. Dân gian có câu: "Ăn ở Quảng Châu, mặc ở Tô Châu, chơi ở Hàng Châu, chết ở Liễu Châu", chẳng qua là nói món ăn Quảng Châu ngon, lụa Tô Châu tốt, phong cảnh Hàng Châu đẹp, mà quan tài Liễu Châu lại bền. Nhưng nếu bảo cái nào cũng tốt thì vẫn là Thành Đô. Cái tốt của Quảng Châu, Tô Châu, Hàng Châu, Liễu Châu, Thành Đô đều có cả, mà lại không có những khiếm khuyết của chúng. Thành Đô rộng hơn Tô Châu, khí hậu tốt hơn Hàng Châu, chỗ chơi nhiều hơn Quảng Châu, đồ ăn ngon nhiều hơn Liễu Châu, chưa kể vốn sản xuất Thục cẩm, xưng là "Cẩm Thành", còn sợ không có quần áo đẹp để mặc? Ăn ngon, mặc đẹp, chơi vui, thì dù có chết ở Thành Đô cũng là "chết sướng", "chết an lạc", là "chết đúng chỗ" nhỉ?

Huống hồ, sự tích lũy văn hóa của Thành Đô lại dày dặn biết bao. Tư Mã Tương Như, Dương Hùng thời Lưỡng Hán thì không cần bàn, Lý Bạch, Tam Tô thời Đường Tống cũng khỏi phải nói, Vương Duy, Đỗ Phủ, Cao Thích, Sầm Tham, Mạnh Hạo Nhiên, Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn, Giả Đảo, Lý Thương Ẩn, Hoàng Đình Kiên, Lục Du, Phạm Thành Đại, ai mà không có dây mơ rễ má với Thành Đô, ai mà chưa từng để lại những áng thơ truyền tụng ở Thành Đô? Vũ Hầu Từ, Tiết Đào Tỉnh, Bách Hoa Đàm, Thanh Dương Cung, Văn Thù Viện, Chiêu Giác Tự, Vọng Giang Lâu, Vương Kiến Mộ, Đỗ Phủ Thảo Đường, nơi nào chẳng là minh chứng của lịch sử, nơi nào chẳng "chứa đầy những câu chuyện"? Thành phố có sự tích lũy văn hóa nhiều đến thế này, trên đời có được mấy nơi? Cũng chỉ là Bắc Kinh, Tây An, Nam Kinh vài nơi thôi chứ gì?

Đây chính là Thành Đô. Đúng như Vương Bồi Cẩu từng nói trong *Thính Vũ Lâu Tùy Bút*: "Y quan văn vật, tề tựu như đất Trâu Lỗ; cá muối gạo tẻ, sánh ngang với Giang Nam." Thành Đô, quả thực là "Thiên Phủ" tích lũy văn hóa và sản vật của tổ quốc chúng ta.

Sản vật phong phú thì đồ ăn nhiều; văn hóa dồi dào thì chủ đề cũng lắm. Thế là cái miệng của người Thành Đô chẳng bao giờ rảnh rỗi. Người Thành Đô biết ăn lại còn biết thưởng thức, biết nói lại còn biết tán gẫu, ăn thì ăn ra đủ kiểu, nói thì nói ra danh đường, mà nơi thể hiện rõ nhất đặc sắc này của Thành Đô và người Thành Đô chính là quán trà.

Một, quán trà ở Thành Đô

Có câu ngạn ngữ cổ: Bắc Kinh lắm nha môn, Thượng Hải lắm công ty nước ngoài, Quảng Châu lắm cửa tiệm, Thành Đô lắm quán trà.

Điều này cũng không lạ. Bắc Kinh là thành, hơn nữa là kinh thành. Dưới chân thiên tử, khu vực đứng đầu đất nước, nơi gắn liền với mạch nước, tự nhiên nha môn nhiều. Thượng Hải là bến bãi, mở cảng sớm mà mặt bằng lớn, là đô thị quốc tế hóa đứng đầu, nơi gió mây hội tụ bốn phương, sóng gió Âu Mỹ đánh dạt về, người ngoại quốc nhiều thì đương nhiên các công ty nước ngoài cũng nhiều. Quảng Châu là chợ, lấy thương mại làm gốc, lấy buôn bán làm nghề, một ngày không làm ăn là một ngày không sống nổi, cửa tiệm sao mà ít cho được. Có thể thấy, nha môn nhiều, công ty nước ngoài nhiều, hay cửa tiệm nhiều, đều là do tính chất đô thị của Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu quyết định.

Thành Đô thì không giống vậy. Thành Đô không phải là kinh thành, chẳng cần nhiều nha môn đến thế; không có Bến Thượng Hải, cũng chẳng cần nhiều công ty nước ngoài đến thế. Thành Đô đương nhiên cũng có cửa tiệm, nhưng phần lớn là quán cơm, tiệm quần áo, tiệm tạp hóa, hiếm có những ngân hàng, thương hiệu và tiệm cầm đồ giàu có ngang ngược như ở Quảng Châu. Bởi vì Thành Đô dù sao cũng không phải là "thành phố" kiểu như Quảng Châu, không muốn làm và cũng không làm được những thương vụ lớn và nhiều như Quảng Châu. Thành Đô là phủ, là Thiên Phủ giàu có sung túc, hơn nữa còn "nuôi trong khuê các người chưa biết", ẩn sâu trong vòng tay ôm ấp của những dãy núi phía Tây Nam tổ quốc, chỉ thu gom mà không hao tán, chỉ cần hưởng thụ không cần bôn ba. Nếu bảo rằng Thượng đế đối xử tệ với người Vũ Hán, cố ý sắp đặt cho người Vũ Hán chịu khổ (chi tiết trong chương *Vũ Hán Tam Trấn*), thì Ngài lại yêu chiều người Thành Đô, cố ý sắp đặt cho người Thành Đô hưởng phúc. Thành Đô cũng như Vũ Hán, đều là kiểu thành phố không Đông không Tây, không Nam không Bắc: lấy Trường Giang làm ranh giới thì nó ở phía Bắc; lấy Tần Lĩnh làm giới hạn thì nó ở phía Nam; ở cùng vĩ độ với Vũ Hán, cách xa Lhasa và Thượng Hải như nhau. Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên của hai nơi lại khác xa nhau. Vũ Hán mùa đông rét cắt da, mùa hè nóng như nung, kiêm đủ cái tệ của Đông Tây Nam Bắc; còn Thành Đô mùa đông không có gió Bắc thổi mạnh, mùa hè không có nắng gắt chói chang, kiêm đủ cái hay của Đông Tây Nam Bắc. Trời của nó ôn hòa, đất của nó nhuần nhị, sản vật của nó cực kỳ phong phú, mà giá cả của những sản vật này lại vô cùng rẻ. Người Thành Đô sống trên mảnh đất phong thủy này, tự nhiên cũng không cần phải lo lắng nhiều, tốn nhiều sức, làm nhiều việc, chỉ cần thong dong nhàn nhã sống qua ngày là được.

Vậy thì, sống thế nào mới gọi là thong dong, mới là nhàn nhã? Đương nhiên là ngâm mình trong quán trà.

Nói đến trà, vốn là vật yêu thích của người Trung Quốc. Dù là Đông, Tây, Nam, Bắc hay trung tâm, dù là công nhân, nông dân, thương nhân, học sinh hay binh lính, hễ là người Trung Quốc thì hiếm ai không thích uống trà. Tuy nhiên, người thích uống trà nhất lại chính là người Thành Đô, ít nhất là người Thành Đô tự cho là vậy. Không sai, Giang Chiết có trà xanh, Vân Quý có trà luân, Quảng Đông có trà sáng, Tây Bắc có trà sữa, Mân Nam có trà Ô Long, Bắc Kinh có trà bát lớn, nhưng người Thành Đô đều chê: trà xanh quá nhạt, trà luân quá thô, trà sữa là lấy trà thay cơm, trà công phu là lấy trà thay rượu, trà sáng thì trà chỉ là vai phụ, còn trà bát lớn thì chỉ có thể gọi là "uống như trâu", chỉ có trà bát cái của người Thành Đô là vừa có vị, vừa có phong thái. Có vị, là vì trà hoa của Thành Đô vừa thơm vừa đậm lại bền nước, một bát trà châm bảy tám lần nước cũng chẳng sao; có phong thái, là vì nó là "trà bát cái" đầy đủ ba món: bát trà, nắp trà, thuyền trà, hơn nữa còn là uống trong quán trà. Uống trà trong quán và pha trà ở nhà khác nhau một trời một vực. Pha trà ở nhà, ai mà chẳng biết? Rõ ràng, chỉ có yêu quán trà mới thực sự tính là yêu trà.

Người Thành Đô yêu quán trà. Có thể nói, người Thành Đô hiểu hoặc thể hiện "chủ nghĩa yêu trà" thành "chủ nghĩa yêu quán trà". Thực tế, quán trà ở Thành Đô cũng mọc lên nhiều như nấm sau mưa. Theo *Thành Đô Thông Lãm* ghi chép, cuối thời Thanh, Thành Đô có tổng cộng 516 con phố ngõ hẻm, mà quán trà đã có 454 tiệm, gần như mỗi con phố ngõ hẻm đều có quán trà. Năm 1935, báo *Tân Tân Tân Văn* của Thành Đô đưa tin, Thành Đô có tổng cộng 599 quán trà, mỗi ngày khách uống trà đạt tới hơn 120.000 người, tạo thành một "đội quân mười vạn" chính hiệu, trong khi dân số toàn thành phố lúc bấy giờ chưa đầy 60 vạn. Loại trừ phụ nữ và trẻ em không mấy khi vào quán trà, thì tỷ lệ khách uống trà chắc chắn là một con số vô cùng kinh ngạc. Huống hồ, mười hai vạn người vào quán trà, một ngày trôi qua, phải uống hết bao nhiêu trà, bao nhiêu thời gian? Có nhiều quán trà và khách uống trà đến thế này, Thành Đô thực sự nên được gọi là "Thủ đô quán trà" mới phải.

Thực ra, ngay cả ngày nay, quán trà của Thành Đô e rằng vẫn là nhất Tứ Xuyên, nhất Trung Quốc, nhất thế giới. Ở Thành Đô, phố xá sầm uất có lầu trà, ngõ hẻm lụp xụp có sạp trà, công viên có chỗ ngồi uống trà, đại học có vườn trà, nơi nơi đều có quán trà. Đặc biệt là những con phố cũ ngõ cũ, đi chưa đầy ba năm bước là lại hiện ra một quán trà, mà hầu như cái nào cũng chật kín chỗ, khách đầy sạp, làm ăn tốt đến mức không dám tin. Tìm hiểu nguyên nhân, cũng chẳng qua là hai lý do: một là trong số thị dân vốn dĩ đã đông khách uống trà, hai là thời gian uống trà của khách đặc biệt dài, ngâm một ấm là suốt nửa ngày. Cứ thế, quán trà tự nhiên người đông nghẹt. Chẳng trách có người không chút khoa trương mà nói rằng, người Thành Đô có khoảng một nửa là sống trong quán trà. Còn một nửa kia, thì phần lớn đã vào quán lẩu. Xem ra, giống như cổng thành Bắc Kinh là "cửa ngõ để giải mã Bắc Kinh", quán trà Thành Đô cũng là chìa khóa để giải mã Thành Đô.

Quán trà thực chất là do khách uống trà tạo nên.

Khách uống trà ở Thành Đô không chỉ đông đảo về số lượng, xứng danh số một thế giới, mà còn như người hâm mộ bóng đá Thành Đô có tư cách tự cho mình là (đồng thời gần như được công nhận là) người hâm mộ bóng đá giỏi nhất Trung Quốc, khách uống trà Thành Đô cũng có tư cách tự cho mình là khách uống trà hạng nhất Trung Quốc. Không sai, người Trung Quốc đều thích uống trà, nơi có quán trà cũng tuyệt đối không chỉ có mình Thành Đô. Nhưng dường như chỉ có người Thành Đô mới mê quán trà đến thế, mới nghiện trà đến thế. Đối với họ, bảy chữ "củi, gạo, dầu, muối, tương, giấm, trà" phải đọc ngược lại. Người Thành Đô gốc chính hiệu, thường là trời vừa hửng sáng đã ngáp ngắn ngáp dài ra khỏi cửa, xuyên qua làn sương sớm mờ ảo, thẳng tiến tới quán trà đang nghi ngút khói, ồn ào náo nhiệt. Chỉ khi đến đó, họ mới thực sự tỉnh dậy khỏi giấc mơ; cũng chỉ ở đó, húp một ngụm nhỏ nước trà để súc miệng, rồi nuốt ngụm nước trà nóng hổi thơm phức xuống bụng, mới cảm thấy hồi tràng đãng khí, tinh thần sảng khoái, toàn thân thư thái, thực sự sống dậy.

Có lẽ có người sẽ nói, cái này cũng chẳng là gì. Người Quảng Châu và người Dương Châu cũng thích ăn trà sáng như vậy. Người Dương Châu chính gốc còn giống người Thành Đô hơn, trời vừa sáng là đã chạy thẳng đến quán trà để ăn sáng. Thế nhưng, người Quảng Châu hay người Dương Châu, khi ăn trà sáng lại phải ăn nhiều điểm tâm đến vậy, điều này làm người ta không rõ họ rốt cuộc là ăn trà sáng, hay là ăn sáng. Huống hồ trà sáng của người Quảng Châu lại còn là ăn trong nhà hàng tửu lầu; mà người Dương Châu thì chỉ buổi sáng mới "da bọc nước" (ngâm quán trà), đến chiều là đổi thành "nước bọc da" (ngâm nhà tắm) rồi, nào giống như người Thành Đô chúng ta, từ sáng đến tối đều dành tình cảm đặc biệt cho quán trà, trung trinh không đổi.

Có lẽ, chính vì người Thành Đô yêu thương quán trà của họ đến thế, nên những quán trà cổ kính, mang ý nghĩa truyền thống mới không bị tuyệt chủng ở Trung Quốc. Chứ không phải quán trà là biểu tượng của Bắc Kinh xưa dưới ngòi bút Lão Xá, nay đã sớm biến mất rồi sao? "Văn hóa trà" của Bắc Kinh đã biến thành "văn hóa trà bát lớn". Quán trà ở Thượng Hải, nghe nói cũng chỉ còn sót lại chỗ Lầu Hồ Tâm ở Dự Viên cũ làm điểm xuyết, cũng không biết tình hình thế nào. Các nơi hiện nay đương nhiên cũng có một số cái gọi là "hồng trà phường" hay "quán nghệ thuật trà" mới, nhưng phần lớn trang trí sang trọng, thiết bị cầu kỳ, châu báu lấp lánh, cao cấp quý phái, và phần lớn đều có vài cô "tiểu thư" ở đó biểu diễn cái gọi là "trà đạo" hay "trà nghệ" không rõ nguồn gốc, thu tiền trà với cái giá kinh ngạc. Còn không khí và thú vị của quán trà xưa, đương nhiên là chẳng còn lấy một mảy may. Nói toạc ra, chúng chẳng qua chỉ là những điểm du lịch "lừa" người nước ngoài, mà rất có thể còn là "hàng giả, hàng nhái".

Tuy nhiên, Thành Đô lại rất khác. Thành Đô hiện nay tuy cũng có quán trà mới sang trọng cao cấp, chuyên phục vụ giới đại gia khoe khoang, nhưng đồng thời cũng bảo lưu không ít quán trà xưa chất phác giản dị, chuyên phục vụ thị dân giải trí. Những quán trà cũ này, hoặc nằm mặt tiền đường, hoặc là gian nhà nhỏ trong ngõ, hoặc là lều mát bên sông, hoặc là bãi đất trống giữa những hàng cây, ba năm chiếc bàn vuông, mười mấy cái ghế trúc, cộng thêm lò nấu nước (bếp lò), ấm sắt lớn (hoặc ấm đồng lớn), bộ đồ trà bát cái, thế là thành một phương trời an lạc của người dân thành thị.

Môi trường địa điểm giản dị, chất phác như vậy, thì có chỗ tốt gì? Đúng như Lâm Văn Tuân viết trong cuốn *Người Thành Đô*: "Môi trường tùy ý, địa điểm đơn giản, người qua lại cũng tùy ý." Tam giáo cửu lưu, hội tụ một đường, không nói đẳng cấp, không cần lễ nghi, mọi người đều rất tự tại: hoặc uống trà tán gẫu, nói nhảm một hồi; hoặc đọc sách báo, nhắm mắt dưỡng thần, không ai làm phiền ai, ai nấy đều được việc của mình. Lời có thể nói tùy tiện, nước có thể châm tùy ý, vỏ hạt dưa có thể nhổ đầy đất, muốn mắng nhiếc thì cứ việc mắng to "đồ con rùa", chẳng phải sướng sao!

Điều này thực ra chính là nơi quán trà cũ Thành Đô được lòng người. Vốn dĩ, uống trà đâu phải lên triều, hà cớ gì phải nghiêm chỉnh như vậy, hành lễ như nghi? Khách uống trà vào quán, vốn là để thả lỏng một chút, giải trí một chút, đúng như câu "Trong bận rộn tìm chút nhàn nhã, đi uống bát trà; trong muộn phiền tìm chút niềm vui, lấy điếu thuốc ra". Bạn bày ra mấy cô lễ tân trang điểm lộng lẫy đón đưa, phục vụ cung kính đứng chờ, hại khách uống trà mắt hoa chân tay luống cuống, miệng sợ sai, lòng sợ bị "chém", thì còn thả lỏng sao được, lại còn là giải trí gì nữa? Mà quán trà cũ ở Thành Đô, có thể nói tốt ở chỗ hai chữ "tùy ý", vì thế mà được thị dân Thành Đô vô cùng yêu mến. Dù có phát tài, làm "đại gia", cũng vẫn có không ít người thích vào những quán trà nhỏ giản dị, giá rẻ, không bắt mắt đó.

Tuy nhiên, không khí quán trà Thành Đô tuy tùy ý, nhưng khi pha trà thì không hề tùy ý chút nào. Thứ nhất, bộ đồ trà nhất định phải là "bộ ba món" gồm bát trà, nắp trà, thuyền trà, gọi là "trà bát cái". Bộ ba món này có nhiều chỗ tốt: bát trà trên to dưới nhỏ, thể tích vừa phải, tiện cho việc châm trà; nắp trà giữ nhiệt thoáng khí, dùng để khuấy nước gạt lá, tiện cho việc uống trà; thuyền trà đỡ chắc đáy bát, cách nhiệt tránh bỏng, tiện cho việc bưng trà. Thiết kế bộ ba món này, có thể nói là dụng tâm khổ tứ. Thứ hai, nước đổ nhất định phải là nước sôi sùng sục, nước đầu chỉ rót nửa chén, gọi là "dưỡng lá". Đợi trà khô nhuần nhị nở ra rồi, mới châm nước thứ hai. Lúc này, nước sôi nóng hổi từ ấm trà lớn vòi dài phun xuống, những lá trà đang vươn mày giãn mặt dưới sự va đập của nước sôi mà lật mình lăn lộn, rồi lại chìm xuống đáy bát, một chén nước trà, vàng xanh thơm ngát, cực kỳ hấp dẫn. Đây, chính là công phu của quán trà Thành Đô, nghệ thuật của quán trà Thành Đô. Có thể thấy, quán trà Thành Đô không phải không chú trọng phục vụ, mà là phục vụ rất chu đáo, không có chút hư tình giả ý nào.

Được hưởng thụ như thế, lại vô cùng tùy ý, quán trà như vậy, ai mà không thích?

Nhưng, đây vẫn chưa phải là toàn bộ lý do người Thành Đô thích vào quán trà.

Tôi luôn cho rằng, người Thành Đô sở dĩ thích vào quán trà, chủ yếu còn vì ở đó có thể thoải mái "bày Long Môn Trận". Người Thành Đô và người Bắc Kinh, có lẽ là hai cộng đồng người thích nói chuyện nhất Trung Quốc. Có người nói, hễ là người làm việc nhanh nhảu, nói năng nghẹn người, đọc sách không vấp váp, vừa ngồi xuống là nói chuyện thần tiên trên trời dưới biển, thì chắc chắn là người Bắc Kinh. Còn những người vừa thích ăn vừa biết nói, nói không làm chậm việc ăn, ăn không làm chậm việc nói, đi đến đâu ăn đến đó nói đến đó, thì phần lớn là người Thành Đô. Dù sao mặc kệ là người Bắc Kinh hay người Thành Đô, đều là những "cái túi nói" không thể sống qua ngày nếu một ngày không nói chuyện. Thú vị là, họ cũng đều thích uống trà, và đặc biệt thích trà hoa. Điều này cũng không lạ. Bởi vì chém gió tán gẫu, tuyệt đối không thể thiếu trà. Không có trà, nói đến khô cổ rát họng, sự hứng thú sẽ giảm sút, thậm chí không thể nói tiếp. Có trà rồi, thì hoàn toàn khác. Trà vừa có thể giải khát sinh tân, vừa có thể bổ não tỉnh thần, một chén trà thanh đạm xuống bụng, đầu óc cũng linh hoạt, lưỡi cũng linh hoạt theo, những lời vốn đã nói không hết kia, lại càng tuôn ra như thác đổ.

Cho nên, quán trà ở Bắc Kinh và Thành Đô mới là nổi tiếng nhất Trung Quốc.

Tuy nhiên kỳ lạ là, quán trà Bắc Kinh cuối cùng đã suy tàn (đây là điều khiến nhiều người yêu văn hóa Bắc Kinh cũ đau lòng nhưng lại bất lực), trong khi quán trà Thành Đô lại thịnh mãi không suy (đây là điều khiến nhiều người yêu văn hóa Thành Đô cũ vừa trộm vui mừng vừa lo lắng), đây là vì sao? Tôi nghĩ, có lẽ vì người Bắc Kinh và người Thành Đô tuy đều thích nói, nhưng nói cái gì và nói như thế nào, không giống nhau chăng! Không giống ở chỗ nào? Tóm lại mà nói, đại thể là người Bắc Kinh thì "khản", người Thành Đô thì "bày", người Bắc Kinh nói "đại thoại", người Thành Đô nói "nhàn thoại".

"Khản", có ba nghĩa: cương trực, hòa nhã, trêu chọc. Cái gọi là "khản khản nhi đàm", có nghĩa là cương trực, hòa nhã; mà cái gọi là "điều khản", thì có nghĩa là trêu chọc. Ba nghĩa này, đều có trong cái gọi là "khản đại sơn" của người Bắc Kinh, tức là lý lẽ hùng hồn, ung dung tự tại và hài hước dí dỏm. Thực tế, chỉ những người bụng đầy kinh luân, miệng như thác đổ mà lại dí dỏm hoạt bát mới có tư cách làm "Khản gia"; cũng chỉ những người có tầm nhìn cao, nói năng thao thao bất tuyệt mà lại thú vị buồn cười mới có tư cách gọi là "khản sơn". Đây thực ra chính là do tính chất của thành phố Bắc Kinh này quyết định. Bắc Kinh là kinh thành, là thủ đô, thị dân Bắc Kinh, cũng gần như là nửa nhà chính trị. Nhà chính trị mà, một là phải có tầm nhìn cao, đứng trên cao nhìn xuống; hai là phải có tâm cơ sâu, trầm ổn; ba là phải có tài ăn nói, biện luận giỏi. Đứng trên cao nhìn xuống, thì lý lẽ hùng hồn; trầm ổn, thì ung dung tự tại; biện luận giỏi, tự nhiên dí dỏm hài hước. Có khí thế, hàm dưỡng và trình độ này, đương nhiên ngay cả núi cũng "khản" đổ được, cho nên "khản đại sơn" còn gọi là "khảm đại sơn" (chặt núi). Có thể nói thế này, Ngu Công dời núi, dựa vào cái cuốc; Khản gia dời núi, dựa vào chính cái lưỡi.

Rõ ràng, "khảm đại sơn" hay "khản đại sơn" cũng vậy, quan trọng là chữ "đại", tức là phải nói "đại thoại" (lời to tát). "Lời" thế nào mới gọi là "đại"? Đương nhiên trước hết "chủ đề" phải lớn, mà chủ đề lớn nhất lại không gì hơn chính trị. Thực tế, cái gọi là "khản đại sơn" của người Bắc Kinh, phần lớn đều xoay quanh chính trị là trung tâm, chỉ có điều thái độ phần lớn có chút trêu chọc mà thôi, ví dụ như kiểu "mười ức người chín ức khản, còn một ức đang phát triển" những kiểu "đoạn tử" (câu nói đùa) như vậy, chính là thể hiện đặc trưng của "khản đại sơn" nhất.

Những lời như vậy, đương nhiên không nhất thiết phải đến quán trà mới nói được.

Thực tế, sự tiêu vong dần dần của quán trà Bắc Kinh có liên quan không nhỏ đến việc nơi để người Bắc Kinh nói chuyện ngày càng nhiều. Bạn nghĩ xem, ngày nay Bắc Kinh có bao nhiêu học hội, hiệp hội, salon? Có bao nhiêu báo cáo, diễn thuyết, hội thảo? Những hội nhóm này phần lớn bị người Bắc Kinh trêu là "khản hiệp", tự nhiên đều là nơi tốt để "khản đại sơn". Vận may một chút, không chừng còn có thể đến đài truyền hình Trung ương trong chương trình "Nói Thật" hoặc chương trình nào đó, làm một vị khách mời hoặc một khán giả có thể chen vào một câu, cái đó còn sướng hơn là lên quán trà, cũng có thể chỉ điểm giang sơn, khích dương văn tự hơn là ở trong quán trà. Huống hồ, những nơi này, hoàn cảnh này, thông thường cũng đều chuẩn bị sẵn trà nước, hoặc có thể mang theo trà nước, mà người Bắc Kinh đối với chất lượng trà nước và cách pha trà lại không có nhiều yêu cầu như vậy, không nhất định phải là "bộ ba món" hay "nước sôi sùng sục", tự nhiên cũng không nhất định phải lên quán trà. Hơn nữa, quán trà đông người phức tạp, sao đảm bảo chắc chắn sẽ gặp được người "đáng để khản" cơ chứ?

Huống hồ, người Bắc Kinh biết khản, giỏi khản, thích khản, có bản lĩnh biến tất cả mọi nơi thành hoặc coi như là quán trà. Ví dụ như quán trà của tài xế taxi, chính là chiếc xe nhỏ của anh ta. Trà thì anh ta tự mang theo; chỗ ngồi thì đương nhiên càng không thành vấn đề; mà hành khách qua lại không dứt chính là người nghe và khách uống trà của anh ta, chỉ là không phục vụ trà nước thôi. "Doanh trại sắt dòng nước binh", quán trà nhỏ của anh ta này, không bao giờ phải lo không có "núi" để "khảm", đâu còn cần phải lên quán trà nữa?

Người Thành Đô thì không thuận tiện như vậy. "Khản hiệp" của họ, mãi mãi đều đặt trong quán trà, và cũng chỉ có thể đặt trong quán trà. Tại sao? Bởi vì người Thành Đô không phải là "nhà chính trị", mà là "thị dân nhỏ", không giống như người Bắc Kinh, tự cho rằng "thân mình gắn liền với sự an nguy thiên hạ", có thể "một lời hưng bang". Họ muốn nói, thích nói, là "nhàn thoại" (lời chuyện phiếm) chứ không phải "đại thoại". Ngay cả thế giới phong vân, đại sự quốc gia, cũng chỉ coi là chuyện phiếm để nói, thỏa mãn "cơn nghiện miệng" là được rồi. Nhàn thoại là không lên được mặt bàn, người Thành Đô thích nói nhàn thoại cũng giống như vậy có chút "không lên được mặt bàn". Hầu hết người Thành Đô, đừng nhìn lúc bình thường có thể nói giỏi, một cái miệng còn nhanh và sắc hơn dao, cãi nhau thì vô địch thiên hạ, nhưng thật sự để anh ta lên bục diễn thuyết, thì phần lớn sẽ lắp ba lắp bắp, lộn xộn, cái này cái kia, không nắm được trọng điểm. Đến đài truyền hình làm khách mời thì càng thành vấn đề: nói tiếng Tứ Xuyên ư, dường như "không đúng" (làm gì có đài truyền hình nào nói tiếng Tứ Xuyên); nói tiếng phổ thông ư, lại khó tránh khỏi "tiêu diêm" (pha tạp tiếng địa phương - người Thành Đô chưa bao giờ nói tiếng phổ thông chuẩn). Người khác nghe thì khó chịu, bản thân nói cũng không trôi chảy, nào có được tùy ý, tự tại, vui vẻ, đã ghiền như khi nói ở quán trà?

Đài truyền hình không thể đến, trong taxi cũng không nói được. Tác giả cuốn *Người Thành Đô* Lâm Văn Tuân từng so sánh tài xế taxi ở Bắc Kinh, Quảng Châu, Thành Đô, kết luận vô cùng thú vị: tài xế Bắc Kinh thích nói chuyện với hành khách, tài xế Thành Đô thích tự nói chuyện với chính mình, còn tài xế Quảng Châu thì hầu như không nói gì.

Tại sao tài xế Quảng Châu không nói gì? Tôi nghĩ có lẽ là vì những lý do sau: Một, người Quảng Châu vốn dĩ không thích nói chuyện, miệng không nghèo nàn như người Bắc Kinh, không dầu trơn như người Thành Đô; Hai, người Quảng Châu nói tiếng phổ thông khá khó khăn, mà hành khách thì phần lớn là người ngoại địa, giao lưu bất tiện, nên cũng chẳng hứng thú gì; Ba, giao thông Quảng Châu tắc nghẽn, tài xế lái xe phải tập trung cao độ, đã hình thành thói quen nghề nghiệp là tuân thủ luật giao thông, khi lái xe không nói chuyện. Nhưng tôi cho rằng quan trọng nhất vẫn là vì Quảng Châu là chợ, là thành phố quốc tế hóa có tính thương mại. Người sống ở thành phố này, sớm đã quen với việc xử lý quan hệ giữa người với người theo nguyên tắc hợp đồng, cũng thấu hiểu đạo lý phải làm việc tận tâm tận lực mới có thể tồn tại tốt. Hợp đồng của tài xế với hành khách, là đưa đến nơi an toàn nhanh chóng, chứ không phải tán gẫu. Huống hồ, đi làm nói chuyện riêng là vi phạm kỷ luật lao động, cũng không phù hợp với tinh thần chuyên nghiệp. Đã như vậy, nói nhiều lời làm gì?

Tài xế taxi Bắc Kinh thì không có những quan niệm đó. Anh ta không muốn nhìn nhận quan hệ giữa mình và hành khách đơn giản là quan hệ thuê mướn, càng không muốn coi hành khách như hàng hóa để vận chuyển. Nếu đi cùng đường mà không nói nửa câu thì không có "nhân tình vị" chút nào sao? Cho nên, anh ta thà coi xe hơi là quán trà, coi hành khách là bạn trà, hơn nữa "trong lưng giắt một bộ bài, gặp ai cũng chơi". Huống hồ, thị dân Bắc Kinh đều là "nửa nhà chính trị". Nhà chính trị mà, tự nhiên sẽ không bỏ qua cơ hội "làm công tác tư tưởng chính trị" hoặc "phát biểu ý kiến chính trị". Ngay cả không bàn chính trị, nói chuyện khác cũng được. Lái xe đâu có dùng miệng, một cái miệng để không cũng là để không, tùy tiện nói gì đó, ít nhất mọi người đều có thể giải buồn.

Tài xế taxi Thượng Hải đại thể nằm giữa hai loại trên: Hành khách không muốn nói chuyện, anh ta cũng im lặng; hành khách muốn nói gì đó, anh ta cũng đối đáp trôi chảy (nhưng thường không bàn chính trị). Thượng Hải là thành phố có truyền thống phục vụ chất lượng, đáp ứng yêu cầu đối thoại của hành khách, đại khái được coi là một trong những nội dung bổ sung của dịch vụ, giống như khách mua xong đồ thì phải gói buộc giúp vậy. Vấn đề là hành khách có yêu cầu này hay không. Nếu không, tài xế Thượng Hải thường cũng sẽ không không có chuyện gì để nói, nhiều chuyện ba hoa.

Điều đáng suy ngẫm là tài xế taxi Thành Đô.

Tài xế taxi Thành Đô không muốn giống tài xế Quảng Châu coi hành khách là chủ thuê hay hàng hóa, cũng không muốn giống tài xế Bắc Kinh coi hành khách là bạn trà hay anh em, mà anh ta lại không nhịn được phải nói chuyện, không cách nào đợi hành khách chủ động bắt chuyện. Thế là anh ta bèn mở bộ đàm, nói chuyện liên miên với sư huynh sư đệ sư tỷ sư muội của mình, hoặc im lặng nghe sư huynh sư đệ sư tỷ sư muội "mở quán trà trên không", "đánh quan tòa miệng", bằng với tự mình nói chuyện với chính mình. Người sẵn lòng trò chuyện với hành khách, số lượng vô cùng ít. Điều này cũng không lạ. "Cửa tể tướng là quan phẩm bảy", tài xế của Thiên Phủ mà, ai còn hiếm lạ gì chuyện phục vụ mấy vị "đi taxi" các người?

Nói đi cũng phải nói lại, lái xe dù sao cũng là công việc, không phải giải trí; taxi dù sao cũng là công cụ, không phải quán trà. Chỉ có quán trà, mới như Giả Bình Ao nói, là một "cảnh giới quên mình" (*Nhập Xuyên Tiểu Ký*). Quán trà Thành Đô, dù là loại cấp thấp nhất, cũng đều có vài phần thanh khiết (tôi nghi ngờ là đến từ những chiếc bàn trúc ghế trúc và trà thanh nước trong đó). Ngồi trong quán trà đó, bưng một chén trà thanh, nghe bốn phía thanh đàm, đầy miệng hương thanh, đầy tai âm thanh, thì không có hứng nói chuyện cũng muốn nói điều gì đó.

Tóm lại, chỉ có quán trà mới là giảng đàn của người Thành Đô. Chỉ ở đó, người Thành Đô yêu nói biết nói mới như cá gặp nước, có thể triển hiện đầy đủ "tài ăn nói" của mình, bày Long Môn Trận một cách oai hùng, có thanh có sắc.

Vậy, Long Môn Trận rốt cuộc là thứ gì, mà nó lại phải đến quán trà để bày?

Hai, Long Môn Trận

Tục ngữ có câu: cây già nhiều cành, người già nhiều lời. Người già sở dĩ nhiều lời, ngoài việc già rồi có thời gian rảnh và sợ cô độc ra, cũng vì người già trải đời rộng, hiểu biết nhiều, trong bụng có một đống chuyện muốn nói, có thể nói. Tương tự, một thành phố nếu cũng rất cổ xưa, lời nói cũng sẽ nhiều lên.

Người nhiều lời phần lớn thích vào quán trà. Huống hồ, cách nói chuyện của người Thành Đô, không phải là "nói", cũng không phải là "khản", mà là "bày".

"Bày", nghĩa là "trải ra để nói". Chữ "bày" này, vốn dĩ đã có ý trải ra bày biện. Ví dụ như bày sạp, bày tiệc, bày phổ, bày giàu, bày giá, bày lôi đài, đều không thể không trải ra bày biện. Người Thục là Tư Mã Tương Như và Dương Hùng, chính là bậc thầy bày biện liệt kê. Tác phẩm của họ, gọi là "Phú". Thể loại văn học Phú này, về sau không còn thịnh hành nữa, nhưng tinh thần của nó, lại được người Thành Đô kế thừa, và trong hình thức dân gian "Long Môn Trận" này đã được phát huy rạng rỡ.

Long Môn Trận chính là bài "Phú" của thị dân Thành Đô. Nghe nói, nó lấy tên từ thế trận do Tiết Nhân Quý bày ra khi Đông chinh thời nhà Đường. Từ thời Minh Thanh trở lại đây, nghệ nhân dân gian các nơi ở Tứ Xuyên rất thích kể chuyện này của họ Tiết, mà lại kể một cách khúc chiết kỳ lạ, biến hóa khôn lường giống như thế trận của Tiết Nhân Quý vậy. Lâu dần, "Long Môn Trận" trở thành một danh từ chuyên dụng, chuyên dùng để chỉ những câu chuyện kể biến hóa đa đoan, phức tạp khúc chiết, sóng gió cuồn cuộn, thú vị vô cùng.

Rõ ràng, Long Môn Trận khác với nói chuyện phiếm, khản đại sơn, chém gió ở chỗ, nó giống như "Phú", phải dốc hết sức mình vào việc bày biện, liệt kê, khoa trương, liên tưởng. Nhưng với tư cách là bài "Phú" của thị dân, thì nó còn phải náo nhiệt, ma lạt (cay tê/hấp dẫn), vẽ hình vẽ tiếng, có vị có tình, hơn nữa còn phải không dứt. Ngay cả một chuyện nhỏ bình thường, cũng phải thêm mắm dặm muối, kể cho bảy quanh tám quẹo. Những "tác phẩm" như thế, đương nhiên không thể tùy tiện "công bố" ở những nơi như taxi được. Ít nhất là, thời gian ngắn ngủi như vậy, là kể không hết; mà kể không hết, thì không bằng không kể. Tóm lại, bày Long Môn Trận, nhất định phải đến quán trà.

Thực tế, sức hấp dẫn của quán trà Thành Đô, chính là ở đó có Long Môn Trận. Long Môn Trận sở dĩ phải đến quán trà để bày, là vì chỉ có ở quán trà, những cao thủ hàng đầu mới có đất dụng võ, người nghe mới có thể thực sự thỏa mãn tai nghe. Quán trà mở cửa ngày đêm, khách uống trà phần lớn có thời gian rảnh, thời gian không thành vấn đề, đây là "đắc thiên thời"; môi trường quán trà thoải mái, không khí tùy ý, thiết bị dễ chịu, có thể đứng có thể ngồi có thể nằm, lúc nào cũng có nước trà phục vụ, người bày không mệt, người nghe không chán, đây là "đắc địa lợi"; khách uống trà phần lớn là "fan cuồng" của Long Môn Trận, mục tiêu nhất trí, sở thích giống nhau, người bày có tâm, người nghe có ý, một tiếng hô muôn người hưởng ứng, không khí náo nhiệt, đây là "đắc nhân hòa". Thiên thời, địa lợi, nhân hòa cả ba đều có, Long Môn Trận tự nhiên bách chiến bách thắng, càng bày càng thịnh.

Nội dung của Long Môn Trận đủ loại muôn hình vạn trạng không gì không có: "Vừa có Long Môn Trận cũ đầy mùi cổ kính chứa đầy những bí văn dật sự thời cổ đại, cũng có Long Môn Trận mới hiện đại nhất, tươi mới nhất ngay trước mắt xuất phát từ bên cạnh; có Long Môn Trận đất mang đậm tình quê hương hương vị địa phương như khói lá thuốc, cũng có Long Môn Trận Tây phương đầy mùi cà phê, ma quái lạ lùng, thần kỳ vạn trạng; có Long Môn Trận thanh thuần đàng hoàng, ý nghĩa sâu xa, trang trọng nghiêm túc, cũng có Long Môn Trận hỗn tạp với điệu cười nham nhở, lời nói kỳ quặc mang chút màu sắc nhạy cảm" (Lâm Văn Tuân, *Người Thành Đô*). Không cần phải nói, tin tức thời sự đương nhiên cũng là một trong những nội dung quan trọng của Long Môn Trận. Tin tức thời sự biết được từ đâu? Một là tivi, hai là báo chí. Tin tức thời sự vì được người Thành Đô quan tâm, thì ngành báo chí Thành Đô cũng đương nhiên hưng thịnh phát đạt. Có người nói, Thành Đô có ba cái nhiều: quán ăn vặt nhiều, tiệm thời trang nhiều, sạp báo nhiều. Điều này cũng không lạ chút nào. Người Thành Đô thích ăn, thì quán ăn vặt nhiều; người Thành Đô yêu cái đẹp, thì tiệm thời trang nhiều. Còn sạp báo nhiều, là vì người Thành Đô thích bày Long Môn Trận, rất cần báo chí để cung cấp tài liệu đàm luận.

Người Thành Đô quả thực rất thích đọc báo. Sạp báo trên đường phố Thành Đô nhiều, cột báo nhiều, tòa soạn báo ở Thành Đô cũng nhiều. Các loại nhật báo tuần báo lớn nhỏ, báo chiều báo sáng, báo cơ quan báo ngành, tổng cộng nghe nói có đến hàng chục loại. Người Thành Đô đọc báo, lại không câu nệ địa phương hay ngoại địa, những tờ báo nổi tiếng lâu đời của các nơi trên cả nước, ở Thành Đô cũng đều có độc giả và thị trường riêng của mình. Cột báo ở Thành Đô (bao gồm cả cột báo trước cửa các tòa soạn) cũng không có tư tưởng "chủ nghĩa địa phương", đối xử bình đẳng bày báo ngoại địa và báo địa phương ra thành một hàng, để người Thành Đô thỏa mãn cơn nghiện báo. Cho nên, mỗi sáng sớm, trước cột báo luôn chật kín người Thành Đô.

Thỏa mãn cơn nghiện báo xong, thì đến lượt thỏa mãn "cơn nghiện miệng", bày Long Môn Trận đi đâu bày là thỏa mãn nhất? Đương nhiên là quán trà. Bởi vì bày trước cột báo, thời gian có hạn; bày ở trong nhà, người nghe có hạn; bày ở cơ quan, ảnh hưởng công việc là chuyện thứ yếu, không thể tận hứng mới là vấn đề. Vẫn là quán trà tốt hơn. Quán trà là "Chính hiệp" của thị dân Thành Đô, mỗi người đều có thể tham chính nghị chính, phát biểu cao kiến. Cao kiến phát biểu xong, tờ báo trong tay vừa vặn dùng để che mặt, ngủ khò khò. Dù sao mục đích luận bàn thời sự là để thỏa mãn cơn nghiện miệng, chuyện còn lại cũng không quản được nhiều như vậy. Có thể nói, người Bắc Kinh thích bàn luận tin tức thời sự là để thể hiện tài năng chính trị của bản thân, người Thành Đô thích bàn luận tin tức thời sự thì là để bày Long Môn Trận.

Vậy, tại sao người Thành Đô lại nhiệt tình với Long Môn Trận đến thế?

Một cách giải thích đơn giản, đương nhiên là người Thành Đô thích nói và biết nói. "Con nít Trùng Khánh nắm đấm cứng (người Trùng Khánh dám đánh nhau), con gái Thành Đô miệng lưỡi lắt léo (người Thành Đô biết cãi nhau)", công phu cái miệng của người Thành Đô là nổi tiếng cả nước.

Ở Thành Đô, công phu cái miệng tốt nhất, không ngoài hai loại người, một là tiểu thương, hai là con gái. Tiểu thương Thành Đô có một câu nghề nghiệp, gọi là "Kiếm tiền không kiếm tiền, sạp phải trải tròn". Sạp thế nào mới có thể "trải tròn"? Đương nhiên là dựa vào miệng rao: "Thuốc chuột đây, thuốc chuột đây, chuột ăn một miếng là chạy không thoát"; "Mua được là được, không mua ngươi phải ăn thuốc hối hận". Bạn nói là mua hay không mua? Con gái cũng rất lợi hại. Bạn không để ý giẫm vào chân cô ấy, cô ấy sẽ nói: "Ủa, chuyện lạ, ngươi là ba chân sao? Bò còn tránh được mà ngươi tránh không được?" Cô ấy nếu giẫm vào chân bạn, cũng có cách nói: "Chen cái gì chen cái gì, vào lò hỏa táng còn phải xếp hàng đợi đến lượt quay vòng đó, đồ ngốc ngốc nghếch nghếch, cửa ra không được mà cửa vào cũng không được?" Bạn nói là cãi nhau với cô ấy hay không cãi nhau?

Quả thực, người Thành Đô dường như sinh ra là đã biết nói chuyện, sinh ra là đã biết "shuan tan zi" (đùa giỡn), "trùng khát tử" (chém gió), "triển ngôn tử" (nói chêm ngôn ngữ địa phương/câu đố). Trong đó, "triển ngôn tử" là đặc sắc nhất. Cái gọi là "triển ngôn tử", chính là khi nói chuyện chêm vào vài câu ngạn ngữ câu đố, hơn nữa giấu đầu giấu đuôi, để bạn đi đoán đi nghĩ, đạt được niềm vui trong sự hiểu ý nhau. Ví dụ chuyện gì đó có chút huyền hoặc, thì nói là "cóc ghẻ ăn đậu đũa", ý nói là "lơ lửng, không chắc chắn"; mà nếu bạn nói chuyện luyên thuyên vô căn cứ, anh ta sẽ bình luận rằng: "Ngươi sao lại ăn bột ngô mà ngáp", ý nói là "toàn mở miệng nói xằng nói bậy". Những kiểu nói như vậy, thật đúng là "hòa thượng gõ mõ" - nhiều nhiều nhiều.

Thế là, một chuyện đơn giản, đến miệng người Thành Đô, sẽ trở nên có thanh có sắc, có vị có tình. Ngay cả những lời chửi người, cũng là từng bộ từng bộ. Ví dụ người nào đó chỉ số thông minh thấp, hoặc làm việc thiếu cân nhắc, người Thành Đô không nói anh ta ngốc, mà nói anh ta "dưa". Thực ra, "dưa" này không phải dưa đông dưa tây dưa nam bầu dưa, mà là "ngốc dưa". Vì muốn "triển ngôn tử", nên lược đi chữ "ngốc" mà chỉ gọi là "dưa". Từ đó suy ra, lại có "dưa oa tử" (đứa ngốc), "dưa hề hề" (ngốc ngốc nghếch nghếch) cho đến "dưa mày dưa nhãn" (ngây ngô) vân vân. Nói một người "dưa mày dưa nhãn", rõ ràng là thú vị hơn, cũng có vị hơn so với nói anh ta "ngây ngô" hay "đần độn".

Lại ví dụ như, làm giả gian lận, ở chỗ người Thành Đô, gọi là "thủy" (nước). Nguồn gốc của nó, tôi nghĩ đại khái có liên quan đến rượu. Vì bán rượu phải làm trò gian, không gì khác là pha nước. Cho nên, trong đời sống hàng ngày, thường dùng từ "hàng nước" (thủy hóa) để chỉ sản phẩm giả gian, kém chất lượng. Suy rộng ra, thì một người nói không giữ lời, hoặc làm việc không đến nơi đến chốn, người Thành Đô liền nói anh ta "nước lắm" (rất giả/không đáng tin). Từ đó suy ra, lại có "thủy khách", "thủy công", "thủy khóa khóa", "thủy xoáy nhi" v.v... Lại ví dụ như, một việc không thành, thì gọi là "hoàng" (vàng) hoặc "hoàng rồi", cách nói ở những nơi khác cũng như vậy. Nhưng người Thành Đô thì tiến triển thêm thành "hoàng khang", "hoàng bổng", "hoàng hồn tử", "hoàng tô tô", thậm chí còn có "hoàng sư phụ" và "hoàng thủ hoàng cước" v.v...

Xem ra, người Thành Đô đối đãi với lời nói, giống như người Quảng Đông đối đãi với chính sách trung ương, chú trọng "dùng tốt, dùng hoạt, dùng đủ, dùng hết". Người Thành Đô nói chuyện, là vô cùng "đến nơi đến chốn" thậm chí không sợ "quá đà". Ví dụ, đỏ, phải nói là "bàn hồng" (đỏ rực); xanh, phải nói là "thúy lục" (xanh mướt); trắng, phải nói là "tuyết bạch" (trắng tuyết); đen, phải nói là "khu hắc" (đen thui); thơm, phải nói là "phun hương" (thơm nức); hôi, phải nói là "bàng xú" (hôi thối). Tóm lại, là phải làm cho bài văn đủ ý, mới cảm thấy đã ghiền.

Đã ghiền cái gì? Đương nhiên là đã ghiền miệng. Thực tế, người Thành Đô nói chuyện, ngoài việc có chuyện cần nói ra, phần lớn là nói chơi, mang đậm phong thái "vì nghệ thuật mà nghệ thuật". Sau này chúng ta sẽ nói đến, người Thành Đô rất thích chơi. Ở Thành Đô, người quen gặp nhau, ngoài hỏi "ăn chưa" ra, phần lớn cũng sẽ hỏi "đi đâu chơi". Nhưng "chơi" hay "diễn" của người Thành Đô, lại có một đặc điểm quan trọng, đó là phải đồng thời kèm theo "ăn" và "nói". Dù là dã ngoại đi xa, hay dạo vườn phố, đều phải có đồ ăn ngon, cũng phải nói chuyện suốt dọc đường. Đến nơi hoặc đi nửa đường, còn phải vào quán trà. Nếu đi một đường mà không nói lời nào, thì chỉ có thể tính là "đi đường", không thể gọi là "chơi", nếu còn không ăn không uống, thì không khác gì "việc khổ", càng không thể tính là "chơi". Cho nên, dù là dịp sang trọng mới mẻ thế nào, nếu không có trà uống, không có đồ ăn ngon, không thể tận hứng tán gẫu, người Thành Đô đều khinh thường. Ngược lại, chỉ cần có thể bày Long Môn Trận, thì không câu nệ đến nơi nào, cũng đều có thể tính là "chơi". Thực tế, nhắc đến "đi đâu chơi", ở chỗ người Thành Đô, cũng phần lớn là ý nghĩa đi đâu để uống trà tán gẫu. Tóm lại, nói chuyện là nội dung quan trọng trong việc vui chơi của người Thành Đô, thậm chí trực tiếp chính là vui chơi. Đúng như Lâm Văn Tuân nói, việc nói chuyện của người Thành Đô, "phần lớn là nói chơi, đem lời nói lật qua lật lại trên đầu lưỡi để thưởng thức, chiêm ngưỡng, triển hiện. Giống như cầu thủ trên sân cỏ, đem trái bóng lật qua lật lại trên mũi chân đỉnh đầu, lật ra muôn vàn kiểu dáng vậy" (*Người Thành Đô*).

Thế là, chúng ta đại khái biết tại sao người Thành Đô thích nói và biết nói rồi: Vì thích chơi mà!

Người Thành Đô quả thực thích nói chuyện vui chơi. Đối với người Thành Đô, việc thoải mái nhất, ngoài việc lên quán trà bày Long Môn Trận, chính là sau khi ăn no uống say, trước cửa nhà mặt phố, trên bãi đất trống, lôi vài cái ghế trúc, bày một cái bàn trà, mời ba năm người bạn, mỗi người một điếu thuốc, một chén trà, chuyện Tam Hoàng Ngũ Đế, chuyện Đông Nhật Tây Mỹ, nói chuyện phiếm luyên thuyên không biên giới, cho đến khi hứng tàn trà nhạt, mới mỗi người mỗi nơi. Còn về nội dung nói chuyện, chưa bao giờ có quy tắc nhất định. Muốn nói gì thì nói, gặp gì nói nấy, giống như món ăn Thành Đô vậy, tùy tiện cái gì cũng có thể vào nồi, tùy tiện cái gì cũng có thể vào miệng. Bởi vì mục đích nói chuyện không phải là để nghiên cứu vấn đề gì hay giải quyết vấn đề gì, mà là để chơi. Do đó, chỉ cần nói vui vẻ, nói thú vị, là được.

Đã là vui chơi, thì phải chơi cho vui, không thể giống như nước sôi để nguội, phải có vị, có danh đường; mà chơi nhiều rồi, tự nhiên có thể chơi ra hoa dạng, chơi ra trình độ. Người Thành Đô nói chuyện đặc biệt có vị: hình tượng sinh động, tiết tấu rõ ràng, đặc biệt chú trọng mô tả trạng thái sự vật. Ví dụ một vật gì đó rất mỏng, thì nói là "mỏng phơi phơi"; rất thô, thì nói là "thô sa sa"; rất giòn, thì nói là "giòn sinh sinh"; rất non, thì nói là "non thủy thủy". Lại ví dụ một người rất quỷ, thì nói là "quỷ trạc trạc"; rất đần, thì nói là "mộc si si"; rất hung, thì nói là "hung xoa xoa"; rất mềm, thì nói là "mềm tháp tháp". Còn về ngốc, thì có "hàn si si", "dưa hề hề" và "bảo sàng sàng" ba cách nói. Tóm lại, bài văn đều sẽ làm rất đủ.

Chú trọng trạng thái thì tất nhiên chú trọng biểu cảm, mà lông mày ánh mắt phong phú nhất đương nhiên là nơi làm bài văn lớn. Cho nên, người Thành Đô nói chuyện, hễ nói là nói đến lông mày ánh mắt. Ví dụ: "tặc mi tặc nhãn" (tặc mi tặc não), "quỷ mi quỷ nhãn" (quỷ quỷ túy túy), "dưa mi dưa nhãn" (ngây ngô), "giả mi giả nhãn" (hư tình giả ý), "lạn mi lạn nhãn" (sầu mi khổ diện), "lãn mi lãn nhãn" (lười biếng), "sạ mi sạ nhãn" (nhút nhát sợ sệt), "trực mi trực nhãn" (ngẩn ngơ) v.v...; mà keo kiệt, thích ồn ào và không có vị, thì lần lượt gọi là "sắc mi sắc nhãn", "sàn mi sàn nhãn" và "bạch mi bạch nhãn". Nhìn những từ này, chúng ta không khó tưởng tượng ra vẻ mày bay mắt múa của người Thành Đô khi nói chuyện.

Tóm lại, người Thành Đô nói chuyện, giống như họ uống rượu ăn cơm, chú trọng khí lực đầy đủ mùi vị nặng, hung lên thì hung hơn cả Ma Lạt Thang, ngọt lên thì ngọt hơn cả Tam Hợp Nê. Kể chuyện kỳ quặc, thì càng vô địch thiên hạ, rất nhiều người, đều có thể đạt đến trình độ "quốc miệng". Ví dụ, "đoạn tử" châm biếm thời đó không có phim gì để xem được lưu truyền rộng rãi trong "Cách mạng văn hóa": "Phim Trung Quốc, tin tức giản báo; phim Việt Nam, máy bay đại bác; phim Triều Tiên, khóc khóc cười cười; Romania, ôm ôm ấp ấp; Albania, khó hiểu mơ hồ; Phim cũ, bán vé nội bộ", nghe nói "bản quyền" thuộc về người Thành Đô. Còn "đoạn tử" châm biếm việc dùng công quỹ ăn uống kia: "Trước đây chúng ta nói, cách mạng không phải là mời khách ăn cơm, hiện nay chúng ta nói, cách mạng không phải là mời khách, chính là ăn cơm", nghe nói "bản quyền" cũng thuộc về người Thành Đô. Không tin bạn dùng tiếng Tứ Xuyên nói một lần, đảm bảo biệt hữu phong vị (có phong vị riêng).

Quả thực, người Thành Đô rất biết châm chọc người khác. Điểm này rất giống người Bắc Kinh. Tuy nhiên, hai nơi phong vị khác nhau. Người Thành Đô châm chọc người khác, "ma lạt" (cay tê) hơn một chút, ví dụ gọi đội tuần tra là "Nhị công an", gọi một số người thích bắt chước thời thượng là "Hoa kiều nghiệp dư" chính là vậy. Làm Hoa kiều không có gì không tốt, nhưng "Hoa kiều nghiệp dư" thì có hiềm nghi giả gian. Người Thành Đô trong tính cách có mặt chân thật thẳng thắn (mặc dù họ cũng sĩ diện, ham hư vinh, khoe khoang), cho nên đặc biệt ghét làm bộ làm tịch. Một người, nếu trước mặt người Thành Đô mà làm bộ làm tịch, mà người Thành Đô này đối với anh ta lại biết rõ gốc rễ, sẽ không khách khí mà nói: "Yo, gà chân thần đeo kính, làm cái gì mà ra vẻ Tây thế!" Gà chân thần không biết là thần gì, nhưng sở quản chỉ là chân gà, nghĩ đến cũng đẳng cấp không cao. Nếu lại còn đến để bày giá, đương nhiên cũng nực cười. Cho nên, câu nói theo sau thường còn có một câu: "Không biết cứt khoai lang trong bếp đã dọn sạch chưa."

Người Thành Đô đương nhiên không phải chỉ biết châm chọc người khác. Họ cũng sẽ bênh vực người khác, nâng người khác, khuyến khích người khác, sẽ biện hộ thay người khác, hoặc bênh vực lẽ phải. Ví dụ "Uống rượu không ăn thức ăn, mỗi người tự yêu lấy", hoặc "Lớn bắt nạt nhỏ, là không được" gì đó. Dù sao mặc kệ nói cái gì, người Thành Đô đều là từng bộ từng bộ. Hơn nữa, những bộ bộ này còn có thể không ngừng sáng tạo, ví dụ như "Ngươi có 'phi mao thối', ta có 'ái quốc giả', coi chừng bắn ngươi một cú Saddam chui hầm" kiểu như vậy.

Đây chính là công phu. Công phu là phải có người thưởng thức, công phu cái miệng cũng không ngoại lệ. Người trong võ lâm muốn người khác thưởng thức võ công của mình, thì bày lôi đài, mở đại hội tỉ võ; người Thành Đô muốn người khác thưởng thức công phu cái miệng của mình, thì bày Long Môn Trận, mà quán trà chính là nơi tốt nhất để họ thể hiện công phu cái miệng, cho nên quán trà Thành Đô mới thịnh mãi không suy. Rõ ràng, bày lôi đài hay bày Long Môn Trận, đều là một hình thức trình diễn, một hình thức khoe khoang, cũng là một hình thức tự thưởng thức cách sống của chính mình.

Vậy, người Thành Đô lại là cách sống như thế nào?

Ba, Đồ ăn vặt và Hội hoa

Cách sống của người Thành Đô, gói gọn trong một câu: An dật.

Giống như Hạ Môn đã nói ở trước, Thành Đô cũng là một trong những thành phố hiếm hoi ở Trung Quốc đặc biệt tốt để sống. Ngoài khí hậu ôn hòa, sản vật phong phú ra, Thành Đô còn có hai ưu điểm lớn: dịch vụ chu đáo và giá cả rẻ. Bởi vì đồ ở Thành Đô nhiều, người cũng nhiều. Đồ nhiều, giá cả tự nhiên thấp; người nhiều, lao động tự nhiên rẻ. Cho nên, người Thành Đô không tốn bao nhiêu tiền, là có thể mua được đồ và dịch vụ rất tốt. Những điều này đều hơn Hạ Môn. Nói nữa, Hạ Môn dù sao vẫn còn có bão, Thành Đô có thiên tai gì không?

Vì vậy, người Thành Đô cũng giống như người Hạ Môn, sống thoải mái mà lại nhàn nhã. Hơn nữa, họ cũng đều nghiện trà, đều thích ngâm thời gian của mình trong trà. Thú vị hơn là, họ cũng đều có chút dây mơ rễ má với "trùng": Hạ Môn thuộc Mân, là "trùng trong cửa"; Thành Đô thuộc Thục, là "trùng trong bụng". Thời Tam Quốc, bầy tôi nước Thục là Trương Phụng đi sứ Đông Ngô, trong yến tiệc do Tôn Quyền tổ chức đã nói năng không lễ phép,Tiết Tông bên phía Đông Ngô liền châm chọc rằng: Tiên sinh có biết "Thục" là gì không? "Có đại là trùng Thục, không khuyển là Thục, mắt ngang thân gầy, trùng vào bụng người." Đây đương nhiên là chuyện cười, bởi vì nghĩa gốc của "Thục" không phải là "trùng trong bụng", mà là "tằm trong lá quỳ". Nhưng dù sao đi nữa, người Hạ Môn quả thực tương đối "luyến gia" (liên quan đến cửa), mà người Thành Đô thì tương đối "háo ăn" (liên quan đến bụng).

Người Thành Đô "ham ăn", điều này ngay cả bản thân họ cũng không hề kiêng dè thừa nhận. Bạn chỉ cần nói chuyện với người Thành Đô về ăn uống, dù là người có nhút nhát hay mệt mỏi đến đâu, họ cũng lập tức tinh thần phấn chấn, mày chau mắt cười, kể lể như đếm những báu vật của nhà mình, thậm chí còn muốn kéo ngay bạn xuống phố để ăn, hoặc lập tức nấu ngay cho bạn thưởng thức. Quả thực, số lượng nhà hàng và quán ăn vặt trên đường phố Thành Đô nhiều như lông bò; kỹ nghệ nấu nướng của người Thành Đô cũng có thể gọi là độc nhất vô nhị. Nếu nói người Quảng Châu cũng "ham ăn" như vậy là "ai ai cũng là nhà mỹ thực", thì người Thành Đô "biết ăn" chính là "ai ai cũng là nhà nấu nướng". Các bà nội trợ ở Thành Đô gần như không ai là không biết làm một mâm cơm ngon, cánh đàn ông thì thường cũng có một hai món "tuyệt kỹ". Bởi lẽ ở Thành Đô, một người, đặc biệt là một người phụ nữ, nếu thực sự không biết nấu ăn thì đó là một điều rất mất mặt; còn nếu tay nghề xuất chúng, kỹ thuật vượt trội thì hoàn toàn có thể lấy làm tự hào. Tôi từng đến làm khách ở nhà một người dân Thành Đô. Nữ chủ nhà trước khi đi làm mỗi ngày đều chuẩn bị sẵn bữa sáng cho chúng tôi, mỗi bữa đều có bốn món một canh một món điểm tâm, hơn nữa cả tháng trời, ngày nào cũng không trùng lặp, điều này khiến tôi không chỉ cảm động mà còn vô cùng thán phục. Bữa sáng còn như vậy, các bữa còn lại thì có thể tưởng tượng được. Một nhà như vậy, các nhà khác cũng có thể tưởng tượng được.

Trên thực tế, ăn uống thường ngày của người Thành Đô không hề qua loa. Họ sẽ không giống như người Bắc Kinh, chỉ một gói mì ăn liền với hai cái xúc xích là giải quyết xong một bữa. Bữa sáng và bữa trưa của dân văn phòng có thể tạm bợ một chút, nhưng bữa tối tuyệt đối không được qua loa. Hơn nữa, chính vì bữa sáng và bữa trưa đã tạm bợ (thực ra là do người Thành Đô tự cho là tạm bợ, chứ thực ra cũng không tệ lắm), nên bữa tối lại càng không thể lơ là. "Mất ngoài đê thì bù trong đê" mà! Cho nên, mỗi khi ánh chiều tà buông xuống, đèn đường bắt đầu thắp sáng, các gia đình đều vang tiếng xoong chảo, hương thơm thức ăn lan tỏa khắp nơi.

Đây còn chưa nói hết. Họ còn thỉnh thoảng lại xuống phố để "cải thiện bữa ăn". "Cải thiện bữa ăn" vốn là chuyện thời kỳ nghèo khó. Thời đó, hiếm khi có chút thịt để ăn. Ngày ngày chỉ củ cải, rau cải, rau cải, củ cải, miệng lưỡi nhạt nhẽo đến mức chim cũng chẳng muốn ăn, những chiếc răng không được dùng đến cũng có ý kiến, vì thế phải kiếm chút cá thịt để cúng tế cho nó. Nhưng bây giờ, người Thành Đô thích lên nhà hàng lại hoàn toàn là vì "ham ăn". Trong mắt họ, cơm nhà dù ngon đến mấy cũng không bằng nhà hàng (nếu không thì cần nhà hàng làm gì). Trong nhà hàng, kiểu cách nhiều, chủng loại nhiều, trình độ chuyên nghiệp, giá cả lại không đắt. Nếu không thỉnh thoảng vào ăn một bữa thì thật có lỗi với bản thân, cũng có lỗi với nhà hàng.

Vì thế, người Thành Đô luôn có thể tìm ra lý do để vào nhà hàng: tan làm muộn nè, quên mua thức ăn nè, đi dạo phố mệt rồi nè, thậm chí là lười nấu cơm, đều được cả. Nếu có khách đến, thì lại càng phải đến nhà hàng để mời khách. Người ta vất vả lắm mới đến Thành Đô một lần, không mời người ta đi ăn thì sao cho phải phép?

Cũng vì lý do đó, các tửu lầu, nhà hàng, quán ăn vặt, tiệm lẩu ở Thành Đô luôn kinh doanh phát đạt, người đông như nêm. Đối với người Thành Đô, ăn uống từ lâu không chỉ là nhu cầu sinh tồn, mà còn là một kiểu hưởng thụ cuộc sống và phương thức sống. Do đó, không thể chỉ thỏa mãn với việc ăn no, cũng không phải là ăn ngon theo nghĩa thông thường. Cái gọi là "ăn ngon" của người Thành Đô ít nhất bao gồm các điểm sau: nội dung phong phú, chủng loại đa dạng, hương vị độc đáo, đổi mới kiểu cách. Chỉ ăn một loại thức ăn thì không thể tính là ăn ngon, chỉ ăn ở một nơi cũng không thể tính là ăn ngon. Điều này bắt buộc phải xuống phố đi khắp thành phố mà ăn. Thậm chí không ít người dù đã ăn cơm ở nhà (thường là chỉ bữa tối), vẫn cứ muốn xuống phố, tiện tay mua chút đồ ăn vặt, tìm chút món ăn ngon, hoặc ngồi vào sạp hàng bên đường, chần mấy chùm "xiên que" xiên bằng que tre để ăn. Có thể nói, có thích xuống phố ăn hay không là điểm mấu chốt để phân biệt người Thành Đô và người không phải người Thành Đô, còn những người Thành Đô chính gốc nhất thì ngay cả khi đã ăn ở nhà cũng vẫn xuống phố. Họ xuống phố, có lẽ ban đầu chỉ là dạo chơi. Nhưng hễ đã xuống phố, sẽ không nhịn được mà ăn cái gì đó. Điều này cũng không có gì lạ. "Ăn tại Thành Đô" mà. Ở Thành Đô, không ăn thì làm gì?

Ăn tại Thành Đô, cũng có thể hiểu là "ăn ở Thành Đô".

Ăn ở Thành Đô thực sự là một việc dễ chịu. Một là tiện. Đại lộ hay ngõ nhỏ ở Thành Đô, đâu đâu cũng có tửu lầu, nhà hàng, quán ăn vặt, đi đến đâu cũng không lo không có gì ăn. Hai là rẻ. Không tốn bao nhiêu tiền cũng có thể ăn no ăn ngon, thực sự là "tùy theo nhu cầu của mỗi người". Ba là tinh tế. Các món ăn hay món ăn vặt ở Thành Đô đều rất chú trọng hương vị và công phu chế biến, không phải chỉ dùng vị cay tê để kích thích đầu lưỡi. Đầu bếp Thành Đô tinh tế khéo léo, giỏi suy nghĩ, dũng cảm học hỏi, chịu khó, những món ăn làm ra tự nhiên tinh tế vô cùng. Chỉ riêng các món canh thôi đã có những nguyên tắc như "không gà không tươi, không vịt không thơm, không bao tử không trắng, không chân giò không đậm đà". Các nhà hàng chú trọng nhất còn chú ý cả "mỹ thực mỹ khí" (đồ ăn ngon, bát đĩa đẹp), hơn nữa còn chú ý cả "mỹ cảnh mỹ danh" (cảnh đẹp, tên hay). Nằm cạnh cầu Tam Động ngoài cửa Tây Thành Đô là "Đái Giang Thảo Đường", cầu nhỏ nước chảy, tre xanh liễu rủ, hàng rào tre, nhà tranh vách đất, phong vị hoang dã tràn trề. Cái tên của nó lấy từ thơ Đỗ Phủ "mỗi nhật giang đầu đái túy quy" (mỗi ngày từ đầu sông say khướt trở về); còn món ăn của nó thì có cá oản hoa, canh rùa phượng, cá trắm hầm mềm v.v. Ngồi ở đường này, đối diện với cảnh này, thưởng thức món ăn này, thực sự sẽ chợt nảy sinh ý nghĩ "thiên tử hô lai bất thượng thuyền" (vua gọi cũng chẳng thèm lên thuyền).

Tất nhiên, ăn ở Thành Đô không nhất thiết phải đến những danh điếm này. Ở Thành Đô có quá nhiều nơi để đến, những món ăn ngon cũng nhiều đến mức nào. Chỉ riêng món ăn vặt thôi đã đa dạng chủng loại, đếm không xuể: trà dầu, quẩy, bột lọc, lòng non, cơm rượu, mì đảm đảm, mì nồi đồng, mì sư hữu, bánh trứng nướng, bánh hấp, bánh đậu, tam đại pháo, bánh lá, bánh hoa tươi, viên trân châu, tiểu lồng bao, bánh đường dầu, bạn dù có cả người đầy miệng cũng không ăn hết được.

Hơn nữa, nội dung của những món ăn này lại phong phú biết bao. Ví dụ như bánh trứng nướng, đường dùng có đường trắng, đường đỏ, đường mật, nhân bánh thì có mè, óc chó, lạc, anh đào, thịt, rau, v.v. Vì vậy, chỉ riêng một món bánh trứng nướng thôi cũng đủ để bạn ăn một hồi rồi. Hơn nữa, ngay cả là món ăn vặt, việc chế biến cũng vô cùng chú trọng và tinh tế. Ví dụ như "Long Sao Thủ" ở đường Xuân Hi, có đủ loại nước dùng nguyên bản, hầm gà, hải vị, nước trong, dầu ớt; còn mì đảm đảm thì cần dùng dầu ớt, hạt tiêu, rau nha (ya cai), hành hoa, nước tương, bột ngọt, giấm làm gia vị, lại thêm "sao" (thịt băm xào), ngon tuyệt. "Cẩm Thành tiểu thực giáp thiên hạ", câu này quả không sai chút nào.

Đồ ăn ở Thành Đô, ngoài món ăn vặt cực nhiều ra, còn có một đặc điểm quan trọng, đó là chú trọng hiệu buôn và thương hiệu. Thành Đô có không ít hiệu lâu đời, mỗi nơi đều có chiêu thức sở trường riêng, ví dụ như bột lọc Động Tử Khẩu, mì chay ngõ Đồng Tỉnh, sủi cảo ngõ Lùn, cơm rượu Kim Ngọc Hiên, bánh tiêu bò Tam Nghĩa Viên, thịt bò hấp lồng nhỏ tiệm Trị Đức ngõ Trường Thuận v.v. Mọi người muốn ăn những món này, phần lớn đều chỉ nhận đúng những hiệu này. Ngay cả chỉ là món ăn vặt cũng có thương hiệu, ví dụ như Long Sao Thủ, Hàn Bao Tử, Đậu Hoa Đàm, Bánh Trôi Quách, Đuôi Thỏ Nhị Tỷ, Phổi Vợ Chồng v.v. Có những thương hiệu trước khi gọi tên còn phải thêm tên đường, tên đất, tên tiệm để tỏ rõ là chính gốc và trang trọng, như Bánh Trôi Lại đường Tổng Phủ, Sủi Cảo Chung ngõ Lệ Chi, Vịt Trương hang Chuột v.v. Dường như nếu không phải là "Vịt Trương" mà là "Vịt Lý", hoặc "Vịt Trương" này không phải là ở "hang Chuột" mà là ở "hang Mèo" thì không ăn được. Rõ ràng, chỉ có người Thành Đô mới ăn uống kỹ càng, nghiêm túc đến thế.

Điều đáng chú ý là, thương hiệu đồ ăn Thành Đô phần lớn đều lấy họ của người sáng tạo, người phát minh hoặc người chế biến tinh tế nhất để đặt tên. Ví dụ như món "Đậu phụ bà lão" lừng danh, chính là do một người phụ nữ họ Trần có khuôn mặt hơi rỗ phát minh; còn "Phổi vợ chồng" thì do vợ chồng Quách Triều Hoa và Trương Điền Chính sáng chế. Ngoài ra như cá trắm Trâu, bánh trôi Lại, cũng vì cá trắm do sư phụ Trâu Thụy Lân nấu, bánh trôi do sư phụ Lại Nguyên Hâm làm đặc biệt tinh tế mà có tên. Tất nhiên, nơi khác cũng chú trọng hiệu buôn, ví dụ như Bắc Kinh có vịt quay Toàn Tụ Đức, Thượng Hải có thỏ sốt Lục Phòng Xã. Nhưng lấy họ của đầu bếp để làm thương hiệu thì dường như chỉ có Thành Đô. Điều này nói lên điều gì? Nói lên người Thành Đô vừa ham ăn lại vừa trọng nghĩa. Vì ham ăn nên tinh thông phân biệt hương vị; vì trọng nghĩa nên không quên ân tình người khác. Có thể nói thế này, bất kể là ai, chỉ cần họ phát minh, chế biến ra món ăn ngon cho người Thành Đô, người Thành Đô vừa ham ăn lại vừa trọng nghĩa sẽ không bao giờ quên công lao của họ, đều khẳng định đầy đủ "quyền phát minh" và "quyền tác giả" của họ, bất kể danh tiếng lớn hay nhỏ, địa vị cao hay thấp. Ví dụ như "Chân giò Đông Pha" và "Gà Cung Bảo", người khởi xướng một là đại văn hào (Tô Đông Pha), một là đại quan liêu (Tổng đốc Tứ Xuyên Đinh Bảo Trinh mang hàm "Cung Bảo"), còn người sáng chế "Đậu phụ bà lão" và "Phổi vợ chồng" lại là những người bình dân phổ thông; người phát minh "Bánh bao mắt rồng" Liêu Vĩnh Thông "râu ria" và người phát minh bánh trứng nướng ông lão Sư cũng là những người bình dân phổ thông. Điều này lại nói lên người Thành Đô coi trọng hơn là trí tuệ thông minh của một người, chứ không phải địa vị xã hội của người đó, ít nhất đã đạt được "mọi người bình đẳng trước hương vị".

Người Thành Đô là người sành ăn, người Thành Đô là người hiểu vị, người Thành Đô cũng là người tôn trọng lao động của đầu bếp.

Người Thành Đô ham ăn cũng ham chơi.

Sự ham chơi của người Thành Đô là nổi tiếng trong lịch sử. Trong sử sách nhiều lần ghi chép người Thành Đô "cần cù cày cấy, chuộng xa xỉ, sùng văn học, thích giải trí", hoặc "thích âm nhạc, ít sầu khổ, chuộng xa hoa, thích hư danh". Thơ Lục Du viết: "Đương niên tẩu mã Cẩm Thành tây, tằng vi mai hoa túy tự nê, nhị thập lý trung hương bất đoạn, Thanh Dương Cung chí Oản Hoa Khê" (Năm xưa cưỡi ngựa dạo phía tây Cẩm Thành, từng vì hoa mai mà say như bùn, trong hai mươi dặm hương thơm không dứt, từ Cung Thanh Dương đến suối Oản Hoa). Những gì viết chính là việc người Thành Đô đi thưởng xuân. Có thể thấy truyền thống đạp thanh ngày xuân của người Thành Đô cũng có từ thời cổ đại. Người Thành Đô thích các hoạt động ngoài trời. Họ thậm chí còn mang cả bàn ăn trong nhà ra bãi đất trống ngoài trời. Còn việc đi dã ngoại thì lại là một việc quan trọng hơn nữa.

Người Thành Đô đã thích hoạt động ngoài trời quanh năm suốt tháng, thì mùa xuân nắng đẹp đương nhiên không thể bỏ qua. Theo sử sách ghi lại, hàng năm vào tiết xuân hè, chỉ riêng việc du ngoạn trên sông đã phải du ngoạn hai lần. Lần thứ nhất là ngày mùng hai tháng hai, gọi là "Tết đạp thanh". Khi đó, do quan đứng đầu hành chính cao nhất của Thành Đô dẫn đầu, dẫn theo quan lại, mưu sĩ, quyến thuộc, chia nhau ngồi mấy chục con thuyền màu, lấy thuyền ban nhạc làm dẫn đầu, khí thế hừng hực, xuôi dòng mà xuống, các cô gái trong thành tụ tập vây xem, gọi là "Tiểu du giang". Lần thứ hai là ngày 19 tháng 4, là sinh nhật của "Phu nhân Oản Hoa". Ngày hôm đó, quan dân Thành Đô đổ xô ra ngoài, từ suối Oản Hoa ngồi thuyền màu, xuôi dòng xuống đến lầu Vọng Giang, ngược xuôi qua lại, tấp nập như dệt cửi. Trên sông Cẩm, "dựng thuyền như nhà, gấm như vẽ màu, nối tường đuôi phố, dập dềnh giữa sóng", tiếng sáo tiếng trống tiếng đàn hát không dứt bên tai, gọi là "Đại du giang". Không khó để hình dung, đó thực sự là "ngày vui của nhân dân đại chúng".

Chính vì người Thành Đô ham chơi nên họ thiết kế các chương trình giải trí du ngoạn cho mình cũng đặc biệt nhiều. Chỉ lấy tháng Giêng làm ví dụ, đã có các cách gọi như ngày Gà (mùng 1) đi chùa, ngày Trâu (mùng 5) tiễn nghèo, ngày Người (mùng 7) du thảo đường, 16 đi xem tường thành v.v. Đúng như câu "Nói du trăm bệnh miễn sinh mụn, dắt con kéo cháu càng bận rộn, qua Tết vừa mười sáu, mọi người hẹn nhau lên tường thành". Náo nhiệt nhất là ngày 15 tháng Giêng. Ngày này là Tết Nguyên tiêu truyền thống của Trung Quốc. "Rằm tháng Giêng náo Nguyên tiêu", cả nước cùng ăn mừng, người Thành Đô đương nhiên sẽ không bỏ qua, bèn tổ chức "Hội đèn" lớn ở Cung Thanh Dương. Hội đèn ở Thành Đô nổi tiếng từ thời Đường, đến thời Thanh thì càng long trọng chưa từng có. Thơ người đời Thanh Lý Điệu Nguyên viết: "Nguyên tiêu tranh khán thái liên thuyền, bảo mã hương xa thập trụy điền, phong vũ dạ thâm nhân tán tận, cô đăng do hoán mại thang viên" (Rằm tháng Giêng tranh xem thuyền hái sen, ngựa quý xe thơm nhặt đồ trang sức rơi, đêm mưa sâu người tan hết, đèn lẻ loi còn gọi bán bánh trôi), đã khắc họa sống động bức tranh phong tục dân gian hội đèn Thành Đô như vậy.

Có nhiều chương trình như vậy, thế là một tháng "Giêng" gần như đã trở thành "tháng chơi". Nhưng người Thành Đô còn chê chưa đã ghiền, lại một tháng sau vào ngày 15 tháng 2, lấy lý do ngày này là sinh nhật trăm hoa (gọi là "Tết hoa triều"), bèn tổ chức "Hội hoa" lớn. "Bách hoa sinh nhật thị lương thần, vị đáo hoa triều nhất bán xuân, hồng tử vạn thiên phi cẩm tú, đương lao điểm xuyết hạ hoa thần" (Sinh nhật trăm hoa là ngày lành, chưa đến hoa triều đã một nửa xuân, đỏ tím vạn ngàn khoác gấm lụa, đáng công điểm xuyết mừng hoa thần) (thơ Thái Vân đời Thanh). Có "lý do chính đáng" này, cộng thêm ngày này "tình cờ" lại là sinh nhật của Lão Tử, thủy tổ Đạo giáo, người Thành Đô còn vui hơn cả tự mình tổ chức sinh nhật, ai nấy đều hân hoan phấn khởi, vui vẻ chạy thẳng đến Cung Thanh Dương nơi thờ cả hai vị thần.

Điều này có vẻ hơi giống người Quảng Châu. Giống như người Thành Đô, người Quảng Châu cũng sành ăn, mê trà, ham chơi, yêu hoa, cho nên Quảng Châu cũng có trà sáng và chợ hoa. Chợ hoa ở Quảng Châu và hội hoa ở Thành Đô, chắc chắn đều thể hiện tình yêu của cư dân hai nơi đối với cuộc sống, đối với mùa xuân, đối với những điều tốt đẹp, nhưng lại có nhiều điểm khác biệt: chợ hoa ở Quảng Châu là trước Tết, hội hoa ở Thành Đô thì vào tháng Hai; mục đích người Quảng Châu đến chợ hoa chủ yếu là xem và mua, còn mục đích người Thành Đô đi hội hoa chủ yếu là để ăn và chơi. Cho nên chợ hoa ở Quảng Châu là hoa đóng vai chính, còn hội hoa ở Thành Đô lại là "trăm hoa dựng đài, ăn chơi hát xướng". Cây cảnh gốc, hạt giống hoa, đồ tre đan nặn đất, ngựa đường hình người, lần lượt lên đài hiến nghệ; tam đại pháo, bột lọc trộn, thịt kho kẹp bánh, bánh cuốn lạnh mù tạt, món nào cũng ngon lành hấp dẫn. Các món ăn vặt nổi tiếng của các huyện lân cận, như cơm rượu Hoàng Sùng Khánh, vịt Đường Trường Đan, lòng non nướng Song Lưu, bánh lá Hoài Viễn, bánh quế Tân Đô, kẹo đinh Đô Giang Yển, cũng đều chạy đến góp vui. Người Thành Đô ở hội hoa này, vừa dạo vừa xem vừa ăn vừa chơi vừa tán gẫu. Ăn đủ rồi, chơi đủ rồi, nói đủ rồi, lại mỗi người mua một cái chong chóng mang về, thật sự là dễ chịu vô cùng.

Đây đúng là cái gọi là "mượn hoa hiến phật" (mượn hoa dâng Phật), chỉ có điều vị "Phật" này chính là bản thân người Thành Đô. Thực tế, trong hai việc ăn và chơi, người Thành Đô chưa bao giờ đối xử tệ với bản thân, cũng chưa bao giờ chịu thua kém người khác. Nhiều người nơi khác đều phát hiện ra, trong thành phố Thành Đô và vùng phụ cận đều có không ít nơi chơi được đáng chơi. Những nơi này thực ra đều là do người Thành Đô khai phá, hơn nữa người Thành Đô vẫn còn đang tiếp tục khai phá. Đây dường như cũng là một "thời thượng" của Trung Quốc hiện nay - phát triển "sự nghiệp du lịch". Tuy nhiên, nơi khác khai phá điểm du lịch chủ yếu là để thu hút khách du lịch nơi khác, kiếm tiền của người nơi khác; còn người Thành Đô khai phá điểm du lịch lại là trước hết để thỏa mãn nhu cầu địa phương, kiếm tiền của người địa phương, bởi vì không có nơi nào có người ham chơi hơn chính người Thành Đô. Vậy thì, mặc kệ kiếm tiền hay không, chúng ta tự chơi trước đã.

Quả thực, chơi trong cuộc sống của người Thành Đô là rất quan trọng, thậm chí không thể thiếu. Có thể nói, người Thành Đô đa số đều là những "đứa trẻ nghịch ngợm" và "tay chơi". Để sinh tồn, họ đương nhiên cũng phải làm việc. Hơn nữa, giống như đa số người Tứ Xuyên, người Thành Đô vừa thông minh năng động, lại vừa cần cù chịu khó. Công việc làm ra, giống như món ăn họ nấu, vừa đẹp mắt lại vừa ngon miệng. Nhưng trong số những người Thành Đô, rất khó tìm được "kẻ cuồng công việc". Muốn họ giống như người Nhật Bản vì công việc mà từ bỏ giải trí, thì khó hơn lên trời. Họ thà kiếm ít tiền, thậm chí không kiếm tiền, cũng phải chơi. Nếu bạn bắt buộc họ làm việc, thì họ rất có thể biến công việc thành trò chơi.

Thực tế, người Thành Đô có bản lĩnh biến hầu như mọi thứ thành trò chơi. Ví dụ như tổ chức đám tang, ở nơi khác là chuyện rất đau khổ, nhưng với người Thành Đô ở đây lại là chuyện vui. Linh đường nhất định phải dựng ở bãi đất trống ngoài trời; âm nhạc đương nhiên là không thể thiếu; vì canh linh cữu phải thức đêm, bèn "đành" mở thêm vài bàn mạt chược; vì đưa đám quá vất vả, "đương nhiên" phải chuẩn bị rượu cảm ơn, hơn nữa còn phải mở "tiệc chạy" (tiệc ăn uống liên tục). Thế là đám tang của người Thành Đô, trong tiếng pháo, trong tiếng mạt chược, trong tiếng mời rượu và trong những khúc tình ca "anh anh em em", được tổ chức rầm rộ náo nhiệt, còn náo nhiệt hơn cả đón Tết, lại còn vui hơn.

Lại ví dụ như chơi chứng khoán, cũng bị người Thành Đô coi là trò chơi: kiếm được tiền thì nhân tiện bày tiệc mời khách ăn một bữa no nê, thua lỗ thì mang chuyện của mình coi như câu chuyện phiếm mang đến quán trà để tán gẫu, dù sao lỗ hay lãi cũng đều vui, không chơi cũng uổng phí. Thực tế, người Thành Đô nhiệt tình với chơi chứng khoán cũng vì nó vui. Theo cuốn "Người Thành Đô" của Lâm Văn Tuân, thị trường chứng khoán của Thành Đô sớm nhất nằm ở một con phố nhỏ tên là "Miếu Đỏ", cảnh tượng của nó giống như chợ phiên, ồn ào náo nhiệt, cực kỳ không chính quy. Nhưng chỉ vì như vậy, mới đặc biệt thu hút người Thành Đô. Hơn nữa hai bên đường đều bị các hàng xóm cải tạo thành quán trà tạm thời, những người chơi chứng khoán ở đây vừa uống trà, vừa tán gẫu, vừa ngắm nhìn phong vân thị trường chứng khoán, sướng vô cùng. Sau này, sở giao dịch chứng khoán chính thức được xây dựng, chơi chứng khoán thành chuyện nghiêm túc, không còn vui nữa, nghe nói thị trường chứng khoán liền lạnh lẽo đi nhiều. Xem ra, thị trường chứng khoán trong mắt người Thành Đô cũng chẳng qua là một loại "hội hoa" đặc biệt mà thôi.

Điều này thật sự có chút "đặc sắc Thành Đô". Có ai mà coi chơi chứng khoán là chuyện vui? Người Thành Đô thì có đấy. Trong mắt người Thành Đô, kiếm tiền tuy quan trọng, nhưng không phải quan trọng nhất, càng không phải là mục đích sống. Người Thành Đô luôn thích nói: "Tiền là thứ kiếm hết được sao?". Đương nhiên là không kiếm hết được. Nhưng ngày tháng thì là thứ trôi qua hết. Không ai có thể thực sự "vạn thọ vô cương", thời gian hữu hạn rõ ràng đáng giá hơn tiền bạc không kiếm hết được. Do đó, nên tranh thủ thời gian hưởng thụ cuộc sống, chứ không phải tranh thủ thời gian kiếm tiền. Tiền bạc, có một chút đủ dùng là được, còn hưởng thụ cuộc sống thì không bao giờ là đủ, bởi vì điều đó phải đến ngày sinh mệnh kết thúc.

Cho nên, vì để chơi, người Thành Đô nỡ bỏ thời gian, cũng nỡ tiêu tiền. Một người Thành Đô kể với tôi, có một lần mấy người Thành Đô bọn họ đi Thượng Hải, xem bến Thượng Hải xong lại muốn xem Phố Đông, bèn đi "bắt taxi". Không ngờ tài xế taxi nói, đi Phố Đông không cần phải bắt "taxi" gì cả, phà qua là được, vừa tiết kiệm lại vừa nhiều. Người tài xế taxi ở Thượng Hải này rõ ràng là có ý tốt, nhưng người Thành Đô lại không lĩnh tình: "An tâm muốn chơi, tiết kiệm tiền làm gì chứ?".

Thế là chúng ta lập tức nhìn thấy sự khác biệt về tính cách văn hóa của hai nơi: người Thượng Hải tinh khôn, người Thành Đô phóng khoáng. Đây thực ra cũng là do sự khác biệt về tính chất đô thị của hai nơi gây ra. Thành Đô là một thành phố nhàn nhã. Đồng bằng Thành Đô rất trù phú, cho nên người nghèo cùng cực không nhiều; bồn địa Tứ Xuyên rất bế tắc, cho nên người giàu sổi không nhiều. Đối tượng tiêu dùng chính của Thành Đô là những cư dân thành thị nhỏ không quá giàu cũng không quá nghèo. Họ không cần tốn quá nhiều sức lực cũng có thể kiếm được chút tiền nhỏ, sống những ngày tháng tạm ổn, đương nhiên cũng hy vọng không cần phải tốn quá nhiều tâm tư tốn quá nhiều việc cũng có thể hưởng thụ cuộc sống. Đây chính là lý do những cư dân nhỏ ở Thành Đô đó dù kiếm không nhiều tiền, vẫn cứ ghé vào quán trà, quán lẩu. Trong mắt họ, kiếm được tiền thì phải tiêu, tiêu hết rồi lại kiếm là được. Nhưng chỉ cần đủ tiêu là được, không thể vì kiếm tiền mà làm lỡ việc hưởng thụ, cũng không thể vì hưởng thụ mà vứt bỏ sự phóng khoáng. Bởi vì phóng khoáng và nhàn tản mới là sự hưởng thụ thực sự.

Cho nên, chúng ta ở Thành Đô, thường không khó bắt gặp khắp phố toàn là người nhàn rỗi, ít nhất là làm cho người ta cảm thấy khắp phố toàn là người nhàn rỗi. Bởi vì những người đi trên phố đều có bước chân thong dong. Họ vừa đi, vừa nói chuyện, vừa nhìn quanh một cách lơ đãng, thỉnh thoảng sờ mó lật xem ở tiệm quần áo sạp giày, mua chút đồ ăn vặt ở tiệm tạp hóa sạp ăn vặt rồi ăn. Tóm lại, nhịp điệu của thành phố này là thong thả, ngược lại hoàn toàn với Trùng Khánh cũng nằm trong đất Xuyên. Người Thành Đô luôn cười nhạo người Trùng Khánh như thế này: "Giống như con kiến cong mông, vội vội vàng vàng chạy tới chạy lui, không biết bận cái gì!". Trong mắt người Thành Đô, nhân sinh giống như đạp thanh, không thể "phong cảnh đẹp dọc đường không nghiền ngẫm kỹ", mà nên "đi chậm thôi, thưởng thức đi"! Nếu nói, người Vũ Hán đã biến cuộc sống gian nan của họ thành "khúc ca mạnh mẽ của sinh mệnh", thì người Thành Đô lại biến cuộc sống nhàn tản của họ thành "bức tranh của sinh mệnh" có thể vừa đi vừa xem, đáng để chậm rãi thưởng thức nghiền ngẫm kỹ.

Họ đương nhiên cũng sẽ biến thị trường chứng khoán thành hội hoa.

Bốn, Bình dị và Nho nhã

Đối với hội hoa ở Thành Đô, tác giả cuốn "Người Thành Đô" là Lâm Văn Tuân có phân tích khá sâu sắc. Ông cho rằng Thành Đô sở dĩ có hội hoa, chính vì "người Thành Đô thích sự náo nhiệt của đô thị, cũng luyến tiếc sự trong lành của đồng quê, hội hoa vừa vặn hòa quyện hai mặt trái ngược này thành một khối, tự nhiên có thể làm người ta yêu thích lâu dài". Nói đi nói lại, tính cách này của người Thành Đô, thực ra cũng chính là tính cách của thành phố Thành Đô. Thành Đô là một "đô thị điền viên" và "cổ thành văn hóa", cho nên dân phong Thành Đô, đúng như "Tứ Xuyên Tổng Chí" năm Vạn Lịch thứ chín đã nói, là "tục nãi phác dã, sĩ tắc trù trảo" (tục thì bình dị, sĩ thì nho nhã). Nghĩa là, vừa bình dị, lại vừa nho nhã, vừa bình dân hóa, lại không thiếu khí chất tài tử.

Chúng ta thử so sánh thêm Thành Đô và Quảng Châu.

Thành Đô và Quảng Châu có lẽ là hai thành phố coi trọng ăn uống nhất Trung Quốc, cho nên mới có hai cách nói "Ăn tại Quảng Châu" và "Ăn tại Thành Đô". Tuy nhiên cách ăn của hai nơi không giống nhau, thậm chí khác biệt một trời một vực, mỗi nơi đều có ưu điểm riêng nhưng đều đạt đến đỉnh cao. Về đại thể mà nói, món Quảng Châu trọng nguyên liệu chính còn món Thành Đô trọng gia vị. Món Quảng Châu đối với việc chọn nguyên liệu chính là vô cùng chú trọng: một là đắt, chim đa đa, chim bồ câu non, chim cút, báo cầy, cá mú, cá vược, tôm hùm, tôm sú, cái gì hiếm quý thì lấy; hai là rộng, chim họa mi, cầy vòi hương, rắn, rắn hổ, cái gì kỳ lạ thì lấy; ba là tươi, chú trọng "ăn cá ăn nhảy, ăn gà ăn kêu", các nhà hàng lớn, khách sạn, cơm tiệm, sạp hàng đều nuôi các loại vật sống ở nơi dễ thấy trước mặt tiền, khách chọn là thịt, mổ, nấu ngay. Cho nên, món ngon Quảng Châu không ít món vừa nổi tiếng vừa đắt đỏ, như món Giao Măng Hoàng, Mãn Đàn Hương, Nhất Phẩm Thiên Hương, Đỉnh Hồ Thượng Tố, Long Hổ Phượng Đại Hối, Canh hoa cúc ba rắn, chỉ nghe tên món ăn đã cảm thấy ghê gớm. Có những món dùng nguyên liệu có lẽ không nhất định rất đắt, nhưng nhất định rất tươi. Công phu của đầu bếp cũng chủ yếu thể hiện ở việc giữ được màu sắc hương vị nguyên bản của nguyên liệu chất lượng cao, yêu cầu phải đạt đến thanh mà không nhạt, tươi mà không tục. Một điểm nữa cũng rất quan trọng, đó là dù là món rất bình thường, tên món ăn phần lớn đều rất hoàng tráng. Ví dụ cái gọi là "Đại Địa Diễm Dương Xuân", chẳng qua cũng chỉ là cải xanh xào trứng cút mà thôi.

Món ngon Thành Đô thì bình dị hơn nhiều, thường không qua thịt kho Đông Pha, thịt kho muối, hay thậm chí là thịt heo xào ớt, thịt lợn chiên muối, phổ thông vô cùng, mà cũng ngon vô cùng. Đắt tiền một chút cũng chỉ là gấu hầm đỏ, vây cá hầm khô, vịt đông trùng hạ thảo, hải sâm gia thường mà thôi. Có thể nói, đa số món Thành Đô, nguyên liệu chính không hề hiếm quý. Tuy nhiên, nguyên liệu phụ, công phu chế biến thì không hề qua loa. Ví dụ muối phải là muối giếng, đường phải là đường Xuyên, tương đậu phải là của Đan Lăng, rau muối phải là của Phù Lăng. Hơn nữa, cách dùng cũng khá đa dạng, chỉ riêng ớt thôi đã có ớt xanh, ớt khô, ớt ngâm, ớt cặn, dầu ớt, bột ớt v.v. Do đó, hương vị món Thành Đô vô cùng phong phú đa dạng, nghe nói tổng cộng có hơn 20 loại như mặn ngọt, cay tê, tiêu muối, vị lạ, chua cay, đường giấm, hương cá, gia thường, vị gừng, sốt tỏi, mù tạt, dầu đỏ, hương rượu, vải thiều, tương đậu, sốt mè v.v., thật là tận cùng của việc điều hòa năm vị. Có người thậm chí không chút khoa trương nói rằng, bạn cứ đưa cho họ một khúc gỗ khô, đầu bếp Thành Đô cũng có thể làm ra một món ăn ngon có vị.

Rõ ràng, món Quảng Châu nhiều vị thanh đạm, món Thành Đô nhiều vị đậm đà; món Quảng Châu tương đối hoa quý, món Thành Đô tương đối bình dị; món Quảng Châu phô trương hơn, món Thành Đô thực tế hơn; món Quảng Châu chủ yếu "phục vụ đại gia", món Thành Đô chủ yếu "phục vụ đại chúng". Ở Quảng Châu, bất kể bạn đưa ra giá bao nhiêu, đầu bếp đều có thể mở tiệc cho bạn; còn ở Thành Đô, thì dù bạn có ít tiền đến đâu, món ăn vặt cũng có thể làm bạn no căng bụng. Tất nhiên, Quảng Châu cũng có những sạp hàng vỉa hè phục vụ đại chúng, nhưng chỉ có Thành Đô mới biến món ăn vặt thành thực đơn theo suất, bày biện như yến tiệc. Cũng chỉ ở Thành Đô, bạn có thể ăn thỏa thích mà tốn không bao nhiêu tiền. Bởi vì đặc sắc món Thành Đô, chủ yếu không nằm ở chọn nguyên liệu mà nằm ở nấu nướng. Ví dụ món "Phổi vợ chồng" mà ai cũng thích, nguyên liệu chính chẳng qua là tim bò, phổi bò, lòng bò, dạ dày bò, móng bò, lưỡi bò, da đầu bò v.v. là những "phụ phẩm"; còn món "Đậu phụ bà lão" lừng danh lại dùng đậu phụ rẻ nhất lại có nhiều dinh dưỡng, nhưng lại là món ngon trên bàn tiệc. Cho nên, người nơi khác thường có một sự đồng thuận: phô trương thì mời ăn món Quảng, thực tế thì mời ăn món Xuyên.

Điều này thực ra cũng là do tính chất đô thị của hai nơi gây ra. Quảng Châu là "chợ", là "thị trường". Món ăn Quảng Châu không thể không thương mại hóa, cũng không thể không xa xỉ xa hoa. Thành Đô là "phủ", là "Thiên phủ". Cư dân Thành Đô, đa số là những "nhàn hán Thiên phủ" không có nhiều tiền cũng lười đi kiếm tiền nhưng lại hay câu nệ tiểu tiết, đương nhiên đành phải làm bài toán trên nguyên liệu phụ và công phu chế biến nhiều hơn.

Quả thực, cuộc sống của người Thành Đô là khá bình dân hóa. Ví dụ món "Thịt heo xào ớt" họ thích ăn nhất, chính là món ăn bình dân điển hình. Thịt heo xào ớt vị đậm, dễ ăn cơm; nhiều dầu mỡ, dễ no bụng; nước luộc thịt thêm củ cải rau cải lại là một bữa ăn, thực tế vô cùng. Thế mà bình dân bách tính thích ăn, bậc quan lại quyền quý cũng thích ăn. Năm đó tổng đốc Tứ Xuyên Sầm Xuân Huyên trong tiệc tẩy trần thưởng thức thịt heo xào ớt, từng dẫn đến một câu chuyện, không ít người Thành Đô đều biết kể đoạn chuyện phiếm này. Ngay cả một số món ngon đắt tiền, người Thành Đô cũng không đặt cho nó cái tên món ăn nào dọa chết người. Ví dụ nhà hàng nổi tiếng nhất Thành Đô "Vinh Lạc Viên" có một món canh nổi tiếng công phu chế biến cực kỳ chú trọng, tên món ăn lại chỉ gọi là "Cải trắng nước sôi". Thử nghĩ xem, trên đời còn có món nào bình thường hơn cải trắng nước sôi nhưng lại lại cứ là món ngon.

Tuy nhiên, điều thể hiện tính bình dân trong cuộc sống của người Thành Đô nhất, vẫn là lẩu.

Người Trung Quốc đều thích ăn lẩu, mà chủng loại lẩu Thành Đô nhiều đến mức thực sự khiến người ta kinh ngạc. Nào lẩu thịt cừu, lẩu hải sản, lẩu thịt gà, lẩu thuốc bắc, lẩu cá hoàng lạp đinh, lẩu cá cải chua, lẩu vịt bia, lẩu thịt chó Hoa Giang v.v., không thiếu thứ gì. Tất nhiên, giống như lẩu khắp Tứ Xuyên, cũng không thể thiếu "ma lạt thang" (cay tê nóng). Bạn không thể xem thường món ma lạt thang này. Có món ma lạt thang kích thích vị giác đặc biệt này, thì "một cái đẹp che trăm cái xấu", cái gì mèo chết chuột thối cũng đều có thể chần để ăn. Người có tiền, không ngại chần sơn hào hải vị, họng vàng lươn; người không có tiền, thì có thể chần củ cải rau cải, tiết heo đậu phụ, dù sao cũng đều là ma lạt thang, đều ngon như nhau. Như vậy, sang hèn khôn dại, giàu nghèo nhã tục, trước mặt ma lạt thang, cũng là "mọi người bình đẳng"; mà hỉ nộ ái ố, khổ đau phiền não trong cuộc sống, cũng đều tiêu tan trong vị cay tê nơi môi lưỡi.

Nói nghiêm túc, lẩu ma lạt thang không phải đặc sản Thành Đô, nó là truyền từ Trùng Khánh qua. Thực ra, Trùng Khánh cũng chưa chắc đã là nơi khởi nguồn của lẩu. Theo tôi đoán, nó phần nhiều là món ưa thích của dân sơn cước vùng Đông Xuyên, chỉ là ban đầu tương đối đơn sơ, là người Trùng Khánh đã để nó bước lên đại sảnh tao nhã. Vùng núi lạnh lẽo ẩm ướt, cần dùng cái nóng bỏng để trừ ẩm chống lạnh; cuộc sống dân sơn cước nghèo khó, cần dựa vào vị cay tê để kích thích vị giác; mà ma lạt thang lại có chức năng khử mùi tanh của thú rừng; cái gì cũng bỏ vào một nồi nấu, cũng tương đối đơn giản dễ thực hiện. Thực ra dân vùng núi biên giới vùng Xuyên Quý đều ăn lẩu, chỉ là Tứ Xuyên nhiều vị cay tê, Quý Châu nhiều vị chua. Tóm lại, ham thích ăn lẩu, thực ra không ngại coi như một sự thể hiện của dân phong bình dị. Lý Lệ Nhân gọi ăn lẩu là "cần phải có đại dũng", chính là đã nói ra cái "tính hoang dã" của lẩu ma lạt thang.

Tuy nhiên, món Thành Đô tuy bình dị, thực tế, nhưng cũng không đơn sơ, thô tục, mà khá chú trọng thậm chí còn có vài phần nho nhã. Các quán ăn Thành Đô lại càng nho nhã đến mức đáng kinh ngạc, ví dụ như "Tiểu Nhã", "Đóa Di", "Vị Chi Du", "Bất Túy Vô Quy" v.v. Những cái tên tiệm này không ít cái đều có lai lịch. Ví dụ "Bàn Sạn Thị", lấy từ thơ xã "Bàn soạn thị viễn vô kiêm vị"; "Cẩm Giang Xuân" lấy từ thơ Đỗ Phủ "Cẩm Giang xuân sắc lai thiên địa"; "Thọ Nhi Khang" lấy từ văn Hàn Dũ "Ẩm kỳ thực hề thọ nhi khang". Ngồi trong những tửu lầu quán ăn như vậy, bạn chắc chắn sẽ có cảm giác "ăn văn hóa". Nhưng nếu bạn cho rằng đây đều là nhà hàng cao cấp, thì bạn lầm rồi. Thực ra, "Bàn Sạn Thị" chẳng qua là một quán bán đồ muối chín trên phố Hoa Hưng, còn "Bất Túy Vô Quy" thì là "Tiểu tửu gia".

Đây thực ra cũng là đặc sắc của tên tiệm Thành Đô. Không ít cửa tiệm ở Thành Đô, tên tiệm đều khá nho nhã. Ví dụ có phòng tắm tên "Nghi Xuân", rõ ràng điển tích xuất từ "Luận Ngữ": "Mộ xuân giả, xuân phục ký thành, quán giả ngũ lục nhân, đồng tử lục thất nhân, dục hồ Nghi, phong hồ vũ đinh, vịnh nhi quy" (Cuối xuân, áo xuân đã xong, người đội mũ năm sáu người, trẻ con sáu bảy người, tắm ở sông Nghi, hóng gió ở Vũ Đinh, ngâm thơ mà về). Lại có quán trà tên "Sấu Tuyền", tên "Chẩm Lưu", thì điển tích xuất từ "Thế Thuyết Tân Ngữ". Theo "Thế Thuyết Tân Ngữ - Bài Điều" chép: danh sĩ thời Tấn là Tôn Sở (Tử Kinh) lúc trẻ tuổi muốn ẩn cư, bèn nói với Vương Tế (Vũ Tử) là "đương chẩm thạch sấu lưu" (gối đá súc dòng), kết quả không cẩn thận nói thành "sấu thạch chẩm lưu" (súc đá gối dòng). Vương Tế bèn vặn lại ông: "Lưu khả chẩm, thạch khả sấu hồ?" (Dòng có thể gối, đá có thể súc sao?). Tôn Sở sai thì sai, mượn đề phát huy, nói: "Sở dĩ chẩm lưu, dục tẩy kỳ nhĩ; sở dĩ sấu thạch, dục lệ kỳ xỉ" (Sở dĩ gối dòng, muốn rửa tai nó; sở dĩ súc đá, muốn mài răng nó). Một câu nói sai, ngược lại thành danh ngôn. Người Thành Đô lấy điều này làm tên quán trà, tự nhiên vô cùng nho nhã, cũng phù hợp với tính cách nhàn tản phóng khoáng của người Thành Đô.

Có những tên tiệm ở Thành Đô, bề ngoài trông có vẻ khá tục, thực ra cực tục ngược lại thành đại nhã, ví dụ như "Cô Cô Diên" (Yến tiệc cô dì). Cái gọi là "Cô Cô Diên", cũng chính là "bày hàng chơi nhà". Tục ngữ Thành Đô nói: "Trẻ con mời khách, tổ chức tiệc cô dì". Thế nhưng "Cô Cô Diên" này lại là tửu gia hàng đầu. Sau này, em trai của ông chủ "Cô Cô Diên" được chân truyền của anh mình, cũng mở một tửu gia, lại đặt tên thẳng là "Ca Ca Truyền", cũng tục cực kỳ ngược lại thành nhã, rất được khen ngợi. Điều càng hiếm có là, có những hiệu tên nhã như vậy, không ít là tiệm nhỏ. Ví dụ "Tắc Tuyết" là làm điểm tâm, "Mạch Hinh" là bán mì, "Tích Thời" là một tiệm sửa đồng hồ nhỏ, "Thế Vị" lại là tiệm gia vị chuyên bán hồ tiêu hạt tiêu. Tiệm gia vị có thể gọi là "Thế Vị", thì hiệu ảnh thật sự có thể gọi là "Thế Thái". Tuyệt nhất là một tiệm Hồi giáo thanh chân chuyên bán bánh mì kẹp thịt bò cừu, lại tên "Hồi Hồi Lai", vừa có nghĩa là "người Hồi đến ăn", lại vừa có ý là "lần nào cũng đến", một câu đôi nghĩa, tuyệt diệu không gì bằng. Còn có một quán ăn vặt, tên tiệm lại là ba chữ đồng âm: "Thị Thí Thị" (nhìn, thử, thích), ý nghĩa là "nhìn thấy rồi, nếm thử đi, nhất định thích", cũng có thể nói là dụng tâm lương khổ.

Điều càng đáng yêu hơn là, những biển hiệu này, lại đa số là mực bảo của danh gia. Ví dụ "Lão Hồ Khai Văn Bút Mặc Trang" trên phố Đông là chữ của Đàm Diên Diêm, "Tĩnh An Biệt Thự" ở Tam Đảo Quải thì do Nhạc Bảo Kỳ viết. Ngay cả những tiệm nhỏ phổ thông, biển hiệu đó đa số cũng là một nét chữ đẹp, thậm chí phong thái thư pháp dạt dào. Một số tiệm vợ chồng không mấy bắt mắt, cũng thường xuyên làm chút chữ vẽ để treo trong tiệm, tuy không tốt lắm, cũng không quá thấp, ít nhiều có chút phẩm vị, trong trong ngoài ngoài lộ ra sự nho nhã của người Thành Đô.

Đây chính là Thành Đô: có thể nhã có thể thấp, lại đều không thiếu khôn khéo.

Nếu nói "Ma lạt thang" thể hiện mặt bình dị của người Thành Đô, thì "(Pa) Nhĩ Đóa" (người sợ vợ) không ngại coi là một sự biến dị hoặc kéo dài của nho nhã. Chữ "(Pa)" này là phương ngữ Thành Đô, âm pa, vốn dùng trong nấu nướng, chỉ trạng thái thực phẩm nấu đến chín nhừ mềm mại nhưng ngoại hình hoàn chỉnh. Ví dụ bánh trôi nấu chín rồi thì gọi là "(Pa) điên liễu" (nấu nhừ rồi), khoai lang nướng chín rồi thì gọi là "(Pa) hồng chử" (khoai đỏ nhừ). Suy rộng ra, thì mềm mại gọi là "(Pa) hòa", cơm mềm gọi là "(Pa) phạn", mềm dẻo gọi là "(Pa) lộc lộc". Dùng vào người, thì có các cách nói như "(Pa) tử", "(Pa) bì", "(Pa) đản", "(Pa) (Pa) nhi" v.v. "(Pa) tử" chỉ người mắc bệnh mềm xương, "(Pa) đản" thì chỉ trứng vỏ mềm, mà ỷ mạnh hiếp yếu, cũng gọi là "bán dạ ăn đào tử, án đảo (pa) đích niết" (nửa đêm ăn đào, ấn đổ thằng mềm mà bóp).

Tuy nhiên, "(Pa) Nhĩ Đóa" (Pa tai) lại là một danh từ riêng, đặc biệt chỉ người sợ vợ. Có câu rằng: "Gái Thành Đô một cành hoa, trai Thành Đô tai (Pa)", sự sợ vợ của trai Thành Đô, cũng nổi tiếng như quán trà Thành Đô. Chuyện trai Thành Đô sợ vợ nhiều đến mức ở Trung Quốc đại khái đứng đầu hoặc thứ hai, hơn nữa là một trong những nội dung quan trọng để người Thành Đô tán gẫu. Quan trọng hơn là, những nơi khác tuy cũng thích kể những chuyện như thế này, nhưng phần lớn là kể người khác sợ vợ thế nào, còn người Thành Đô tán gẫu với nhau, thì phần lớn là kể mình sợ vợ thế nào. Không những người kể tranh nhau kể, mà thường còn vì tranh giành chức "Chủ tịch hiệp hội (Pa)" mà cãi nhau mặt đỏ tía tai, còn hăng hái hơn cả người phương Tây tranh cử nghị viên. Bởi vì trong mắt họ, "sợ vợ" về bản chất thực ra là "yêu vợ", "thương vợ". Đây là một chuyện vẻ vang, đương nhiên phải khoe khoang.

Thực ra, từ "(Pa) Nhĩ Đóa" này, và "Khí quản viêm" (viêm khí quản - chơi chữ từ "vợ quản nghiêm"), "Sàng đầu quỹ" (tủ đầu giường - chơi chữ từ "quỳ cạnh giường") v.v., ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau. "Khí quản viêm" v.v. trọng tâm ở "sợ", "(Pa) Nhĩ Đóa" thì trọng tâm ở "(Pa)", tức là cái đức độ kiểu mềm nhũn, lỏng lẻo của trai Thành Đô trước mặt vợ. Cái đức độ này, trong xương cốt chính là sự thương xót yêu chiều đối với phụ nữ, là cái kiểu thương xót hận không thể ngậm trong miệng nâng trong lòng bàn tay mà hết mực che chở. Cái kiểu thương xót này, thực sự chỉ có thể gọi là "(Pa)".

Sự (Pa) (hoặc gọi là yêu vợ, thương vợ) của trai Thành Đô, không chỉ là công phu miệng lưỡi, thực ra còn có hành động thực tế. Trong đó, tập trung thể hiện tình yêu của những ông chồng mẫu mực Thành Đô nhất, chính là một loại xe chạy đầy đường. Xe rất đơn giản, chẳng qua là bên cạnh xe đạp thêm một cái thùng xe mà thôi, vốn nên gọi là "xe thùng bên". Nhưng vì sự phát minh của loại xe này, vốn là để vợ thoải mái đỡ mệt, cái thùng bên thoải mái phong quang đó, cũng chỉ dành cho vợ hưởng dụng, thế là người Thành Đô đồng nhất công nhận, nên gọi hay là "xe (Pa) Nhĩ Đóa". Loại xe này cực kỳ linh hoạt tiện lợi, đại lộ bằng phẳng chạy được, ngõ nhỏ ngoằn ngoèo cũng chui lọt. Cho nên có người bèn dùng nó làm taxi. Loại taxi bình dân như vậy, đương nhiên được gọi là "(Pa) đích" (taxi Pa). Nghe nói, "(Pa) đích" bây giờ đã bị cấm rồi, nhưng loại "xe (Pa) Nhĩ Đóa" chuyên dành cho các bà vợ dùng, thì vẫn còn nằm trong danh sách lưu thông.

Xem ra, sự sợ vợ hoặc thương vợ của trai Thành Đô là khá có trình độ. Điều này cũng không lạ. Bởi vì người Thành Đô vốn đã có vài phần nho nhã, hay nói cách khác, có chút khí chất tài tử. Tài tử mà, đa phần là thương hoa tiếc ngọc, thương xót phụ nữ. Không tin bạn xem những tài tử trên sân khấu kịch, người nào trước mặt phụ nữ chẳng "(Pa) lộc lộc" (mềm nhũn)? Tuy nhiên, những "tài tử" này của Thành Đô là bình dân, đa số không biết vịnh gió thưởng trăng, nhưng cũng không thiếu tính sáng tạo. "Xe (Pa) Nhĩ Đóa" chính là sự thể hiện trí tuệ thương hoa tiếc ngọc của họ.

Trai Thành Đô (Pa) đến thế, đương nhiên vì gái Thành Đô trong mắt họ là đáng yêu vô cùng. Những cô gái kiều diễm thiên bẩm, vốn dĩ đã là "món ăn đắp mặt" của thành phố Thành Đô này (người Thành Đô gọi món ăn có thể đặt lên bàn nhất trong yến tiệc và người có thể làm vẻ vang gia môn nhất trong tập thể gia đình là "món ăn đắp mặt"): trắng trẻo mượt mà, thướt tha xinh đẹp. Sau khi làm thiếu phụ, có sự yêu chiều chăm sóc của chồng, thì lại càng trổ mã phong tình vạn chủng, quyến rũ trăm bề. Tuy nhiên, gái kiều Thành Đô là "kiều mà không nhõng nhẽo", ngược lại có chút "ma lạt" (cay tê). Đặc biệt là cái miệng, sắc sảo lanh lợi, cái lưỡi khéo léo, được lý không nhường, không được lý cũng không nhường, thường thường không tốn chút sức lực nào, cười cười nói nói thoải mái trút bỏ mà có thể "nhúng lẩu" người ta, thật sự là ghê gớm. Công phu miệng lưỡi này cần phải có thao trường luyện binh và nơi dụng võ. Lựa chọn tối ưu, đương nhiên là chồng của họ. Chồng của họ, cũng vui lòng làm "bia tập bắn" cho họ. Trong mắt trai Thành Đô, vợ mình đã "không yêu hồng trang yêu vũ trang", vậy thì cứ chiều theo họ. Những người phụ nữ nhỏ nhắn xinh xắn mềm mại xinh đẹp có chút "ma lạt", không những không làm tổn hại đến sự đáng yêu của họ, ngược lại còn làm tăng thêm vài phần quyến rũ.

Gái Thành Đô đã chọn "ma lạt", trai Thành Đô thì không tiện "ma lạt" nữa. Nếu chồng vợ đều "ma lạt", chẳng phải thực sự thành "Phổi vợ chồng" sao? Thế là trai Thành Đô đành phải đi làm "Bánh trôi Lại": vừa ngọt vừa tròn lại vừa (Pa). Vả lại, em gái Thành Đô tuy miệng lợi hại, trong lòng thực ra rất mềm mại, làm sao nỡ lớn tiếng quát tháo họ? Gia đình dù sao không phải chiến trường, thực sự cũng không cần phải hô mưa gọi gió. Cho nên, sự (Pa) của các ông chồng (Pa) Nhĩ Đóa, không phải là nhu nhược, mà không bằng nói đó là nho nhã.

Thành phố Thành Đô này, thực sự là rất nho nhã. Người Thành Đô thì sao, mặc dù mở miệng "đồ con rùa" khép miệng "đồ chó đẻ" khá là không văn minh lịch sự lắm, cũng không thiếu mặt nho nhã. Người Thành Đô thích chơi phong nhã. Cầm kỳ thi họa, đàn hát thổi kéo, nuôi chim trồng hoa, đều là những việc người Thành Đô thích làm. Ở Thành Đô, phàm là nơi có nhà ở là có hoa cỏ, giống như phàm là nơi có đám đông là có lẩu vậy. Trong sân vườn, trên ban công, đâu đâu cũng là lan thơm trúc thơm, quế vàng mai đỏ, khiến người ta cảm thấy Thành Đô quả nhiên không hổ danh là "Dung Thành" (thành phố hoa phù dung). Người Thành Đô là như vậy, dùng tâm hồn yêu cái đẹp và đôi bàn tay cần cù của mình, trang điểm thành phố này hoa gấm đầy rẫy.

Đường phố và kiến trúc Thành Đô cũng sạch sẽ đáng yêu. Tản bộ trên phố Thành Đô, giữa màu xanh rợp bóng, hoa bay xanh biếc, thường thường sẽ lóe ra những ngôi nhà nhỏ xinh đẹp tinh tế, đó chính là nhà vệ sinh công cộng của Thành Đô. Không ít người nơi khác đều lầm tưởng đó là các tác phẩm kiến trúc vườn hoa trên phố. Tôi từng nhầm một cái trong số đó là cổng phụ của Công viên Nhân dân. Sau này, mỗi khi đến một nhà vệ sinh, con gái tôi đều cười nói "Công viên Nhân dân của bố đến rồi". Nhà vệ sinh công cộng xây dựng tao nhã như vậy, thực sự khiến người ta kính trọng đối với tâm yêu cái đẹp của người Thành Đô.

Nhà vệ sinh còn như vậy, thì công viên thực sự thì có thể tưởng tượng được. Công viên Thành Đô, không những vườn tược thanh u, phong cảnh đặc sắc, mà còn có nguồn gốc lịch sử và nội hàm văn hóa độc đáo, như Văn Thù Viện, chùa Chiêu Giác, Cung Thanh Dương. Đặc biệt là đền Vũ Hầu, chùa Thảo Đường và công viên Vọng Giang nơi có giếng Tiết Đào, trong trong ngoài ngoài đều lộ ra vẻ nho nhã. Đỗ Phủ Thảo Đường có câu đối rằng: "Thi hữu thiên thu, nam lai tầm thừa tướng từ đường, nhất dạng đại danh thùy vũ trụ; Kiều thông vạn lý, đông khứ vấn Tương Dương kỳ cựu, kỷ nhân tương ức tại giang lâu" (Thơ có ngàn thu, phương nam tìm từ đường thừa tướng, một danh tiếng lớn rủ xuống vũ trụ; cầu thông vạn dặm, phương đông hỏi người già Tương Dương, mấy người nhớ nhau tại lầu sông). Trong công viên Vọng Giang có "Cố cư Tiết Đào" ảo cũng có câu đối rằng: "Cổ tỉnh lãnh tà dương, vấn kỷ thụ tỳ bà, hà xứ thị hiệu thư môn hạng; Đại giang hoành khúc hạm, chiếm nhất lâu yên nguyệt, yếu bình phân Công Bộ thảo đường" (Giếng cổ lạnh nắng chiều, hỏi mấy cây tỳ bà, đâu là ngõ cửa hiệu thư; sông lớn ngang khúc lầu, chiếm một lầu khói trăng, muốn chia đôi thảo đường Công Bộ). Thi thánh và Vũ Hầu "một danh tiếng lớn rủ xuống vũ trụ", Tiết Đào và Đỗ Phủ "chia đôi sắc xuân tại Thành Đô". Sự phong lưu, nho nhã của người Thành Đô, từ đó cũng có thể thấy được một góc. Thành Đô, thực sự cũng nên được gọi là "Đô thị văn hóa" vậy.

Thành Đô sở hữu một phần nho nhã như vậy, là không có gì lạ chút nào. Người Ba chuộng võ, người Thục trọng văn, huống hồ Thành Đô từ trước đến nay luôn là một nơi ra đại thi nhân và tiểu hoàng đế. Thi nhân thì lớn còn hoàng đế thì nhỏ, tự nhiên hào hùng bá khí không đủ, phong lưu nho nhã có thừa. Đây cũng là đặc tính của thành phố Thành Đô này. Thành Đô trong lịch sử quả thực từng có mấy vị hoàng đế tự phong, nhưng hầu như chưa bao giờ thành khí hậu. Hậu đại của họ, bao gồm cả Mạnh Sưởng chỉ biết trồng hoa và Lưu Thiện không biết gì cả, thì càng là không thành khí. Sau khi Mạnh Sưởng đầu hàng, Triệu Khuông Dẫn hỏi ái phi của ông là Hoa Nhị phu nhân sao lại bị bắt, Hoa Nhị phu nhân tại chỗ khẩu chiếm một bài tuyệt cú rằng: "Quân vương thành thượng thụ hàng kỳ, thiếp tại thâm cung na đắc tri. Nhị thập vạn nhân tề giải giáp, cánh vô nhất cá thị nam nhi" (Vua dựng cờ hàng trên thành, thiếp ở thâm cung đâu có biết. Hai mươi vạn người cùng cởi giáp, không có lấy một người là nam nhi). Nơi Thành Đô này, dường như chưa bao giờ âm suy dương thịnh.

Quả thực, thành phố Thành Đô này, không có khí tượng đế vương gì. Chúng ta luôn khó mà liên hệ nó với những thứ như vương khí bá nghiệp. Có người nói đây là vì nơi Thành Đô này thực sự quá an dật, bất kể là ai, chỉ cần có được Thành Đô và đồng bằng Thành Đô, sẽ an tại nhạc Thục, không muốn tiến thủ. Thuyết này có vẻ có thể tạm để một góc. Dù sao, khi chúng ta tản bộ trên phố Thành Đô, nhìn những bước chân không nhanh không chậm và thần tình nhàn nhã an tường của người Thành Đô, sẽ cảm thấy nơi đây khó có thể là nơi khởi nguồn của cuộc cách mạng tạo phản lật trời đổi đất gì đó.

Thành Đô không có khí tượng vương giả, lại không thiếu ý họa tình thơ và phong vị thôn quê hoang dã. Điểm đáng yêu nhất của thành phố Thành Đô này, chưa bao giờ là điện đường miếu vũ của quá khứ, tòa nhà lầu cao hôm nay, mà là cầu nhỏ nước chảy, đường phố ngõ nhỏ, người thường nhà thường tương xứng với đồng ruộng ngàn dặm ngoài thành. Món ăn hấp dẫn nhất của Thành Đô cũng không phải là yến tiệc cao cấp trong tửu lầu nhà hàng, mà là món ăn vặt dân gian và món ăn gia đình, như đậu đũa xào cay thịt heo xào ớt, phổi vợ chồng, bánh lá, còn có món lẩu và "xiên que" lan tràn khắp các đại lộ ngõ nhỏ Thành Đô. Cái gọi là "xiên que", chính là dùng từng que tre xiên các loại thực phẩm mặn chay lại, giống như chần lẩu bỏ vào nồi ớt đỏ rực mà chần ăn. Một xiên thức ăn, bất kể mặn chay, đồng giá một hào, thích ăn bao nhiêu ăn bấy nhiêu, thích ăn bao lâu ăn bấy lâu. Người Thành Đô tụm năm tụm ba ngồi nơi đầu phố, bảy mồm tám lưỡi vây quanh nồi lẩu, không cần phải ngồi nghiêm chỉnh, không cần phải tương kính như tân, người uống thì uống cạn ly, người ăn thì ăn mãnh liệt, trong vô thức đã ăn cả trăm xiên, rượu đủ hứng đầy khoái ý mà về, đem phong cách bình dị của thành phố này vung vẩy đến tận cùng.

Thành Đô chính là một thành phố như vậy. Nếu nói, Bắc Kinh là mặt đất mà đế vương quý tộc, văn nhân học giả, dân thường thành thị cùng tồn tại, thì Thành Đô, nhiều hơn là mảnh đất cực lạc của bình dân. Ở Thành Đô, thường có thể gần gũi bình dân hơn, gần gũi tự nhiên hơn ở nơi khác. Nhân dân Thành Đô yêu cuộc sống và biết cuộc sống như thế. Họ luôn có thể biến cuộc sống bình thường của mình trở nên thú vị dạt dào. Hãy nghe thơ Trúc Chi của Thành Đô xem: "Đào phù bán cựu bán tân tiên, âm lịch kim triêu thị quá niên. Lân nữ bất tri xuân đáo lai, hàn mai lai thám y song tiền" (Câu đối Tết nửa cũ nửa mới, âm lịch sáng nay là qua Tết. Cô hàng xóm không biết xuân đã đến, mai lạnh đến thăm bên trước cửa sổ). (Dán câu đối Tết) "Bả hộ tôn thần khí tượng hào, tuy nhiên thị chỉ dã cần lao. Lâm niên đông chủ thù ân đức, tận dữ tướng quân hoán tân bào" (Giữ cửa thần tôn khí tượng hào, tuy là giấy cũng cần lao. Gần năm chủ nhà đền ân đức, đều cho tướng quân thay áo mới). (Thay môn thần) "Mai hoa phong lý lai xuân âm, tận hướng công viên phẩm bích trầm. Nhân nhật hảo tầm hương diễm tại, hoàn phì yến sấu tổng lưu tâm" (Hoa mai trong gió xuân âm đến, đều hướng công viên thưởng trà bích trầm. Ngày người tốt tìm hương diễm tại, hoàn phì yến sấu luôn lưu tâm). (Du thảo đường) "Thanh Dương Cung lý tự tinh la, thừa hứng gia gia tải tửu quá. Tiểu muội hí hô a tỷ ngữ, kim niên nhân tỷ khứ niên đa" (Trong Cung Thanh Dương như sao giăng, thừa hứng nhà nhà chở rượu qua. Em gái đùa gọi lời chị gái, năm nay người so năm ngoái nhiều). (Dạo hội hoa) "Long chu Cẩm Thủy thuyết đoan dương, ngải diệp xương bồ thiêu tửu hương. Tạp bội tùng trâm tiểu nhi nữ, đô giáo nhĩ tỵ mạt hùng hoàng" (Thuyền rồng sông Cẩm nói đoan dương, lá ngải xương bồ rượu thiêu thơm. Đồ trang sức trẻ nhỏ gái trai, đều dạy tai mũi bôi hùng hoàng). (Qua Đoan Ngọ) "Cửu nhật đăng cao tải tửu du, mạc từ trầm túy cúc hoa thu. Náo tầm dược thị xuyên phương kính, đa mãi thù du sáp mãn đầu" (Ngày chín lên cao chở rượu du, đừng từ chối say cúc hoa thu. Náo tìm chợ thuốc xuyên đường thơm, mua nhiều thù du cắm đầy đầu). (Độ Trùng Dương) Không nghi ngờ gì, trong đó khó tránh khỏi sự gia công và tưởng tượng của văn nhân, nhưng khí tức cuộc sống đậm đà đó vẫn ập vào mặt. Những bài thơ Trúc Chi vừa có vài phần bình dị lại vừa có vài phần nho nhã này, chẳng phải chính là bức chân dung chân thực của Thành Đô và cuộc sống của người Thành Đô sao?

Năm, Thành Đô, hùng khởi

Có lẽ, đây chính là Thành Đô: mộc mạc mà lại nho nhã. Đây chính là người Thành Đô: nhàn nhã mà lại phóng khoáng. Bởi vì Thành Đô là "phủ", là "Thiên phủ" cổ xưa trù phú, vật sản phong phú, tích lũy sâu dày. Nằm xa tít tắp trong vòng tay của những dãy núi lớn vùng Tây Nam tổ quốc, nó tránh được cảnh binh đao loạn lạc ở Trung Nguyên, nhưng lại được hưởng phúc trạch văn hóa của Hoa Hạ. Những dãy núi cao, những sườn núi hiểm trở, những con đường Thục đạo "khó hơn lên trời" kia, không hề ngăn trở sự liên hệ của nó với khắp nơi trên cả nước, cũng không làm cho nó trở nên hẹp hòi kỳ dị, mà chỉ bảo vệ nó, khiến nó đỡ chịu đựng nhiều hoạn nạn, ít phải nếm trải nhiều khổ cực. Dòng suối trong, vùng đất màu mỡ, khí hậu ôn hòa ẩm ướt quanh năm ấy, đã nuôi dưỡng nên một cộng đồng người Thành Đô mỹ mãn vui vẻ. Ông trời đối với Thành Đô, quả thực là vô cùng ưu ái.

Thế là, Thành Đô trở thành một tiêu bản, một tiêu bản về "đô thị điền viên" được hình thành trong xã hội nông nghiệp. Bắc Kinh tuy cũng có tính chất của "đô thị điền viên", nhưng Bắc Kinh không thích hợp làm tiêu bản này. Vị thế của Bắc Kinh quá đặc thù, cũng quá chính trị hóa, còn Tây An thì lại có chút gì đó "già nua". Tây An luôn khiến người ta cảm thấy là "thì quá khứ" (dù thực tế không hẳn là như vậy). Bán Pha, Tượng binh mã, Bia Lâm, thành quách, Đại Nhạn tháp, Hoa Thanh trì, chuyện gần hiện tại nhất cũng đã từ thời Đường. Huống hồ "vương khí" của Tây An quá nặng. Vương khí đậm đặc bao phủ trên bầu trời Tây An, xua đi không hết, rất khó khiến người ta xem nó như một "đô thị bình dân" (dù thực tế Tây An vốn không thiếu phong tình bình dân). Những nơi từng là cố đô đều không thích hợp làm tiêu bản này, bao gồm Nam Kinh, Hàng Châu, còn Dương Châu v.v. tuy trong lịch sử cũng từng phồn hoa một thời, đáng tiếc lại "cảnh đẹp chẳng dài lâu". Các thành phố khác, hoặc quá nghèo, hoặc quá nhỏ, hoặc không phải là "đô thị điền viên". Chỉ có Thành Đô, mới vừa lớn vừa mới, vừa phồn hoa trù phú lại vừa giữ được phong tục dân dã mộc mạc. Hãy nhìn các cô gái Thành Đô xem, dù có tân thời sành điệu đến đâu, vẫn không mất đi bản sắc thôn nữ, mang vẻ thanh thuần của chốn thôn dã. Xem ra, chỉ có Thành Đô, một Thành Đô lớn với cầu nhỏ nước chảy, được tạo thành từ vô số bãi đất nhỏ, sân nhỏ, gia đình nhỏ, xưởng nhỏ, sạp nhỏ, quán ăn nhỏ, quán trà nhỏ cùng những người sản xuất nhỏ, người buôn bán nhỏ, mới có thể để chúng ta lĩnh hội được cuộc sống thị dân trong xã hội nông nghiệp.

Tuy nhiên vấn đề của Thành Đô có lẽ lại nằm ở chính chỗ này. Mặc dù Thành Đô hiện nay đã có những thay đổi như thay da đổi thịt, hai bên đường Nhân Dân kéo dài từ Bắc xuống Nam và đường Vành đai 1 đã xây dựng lên nhiều tòa cao ốc hiện đại, đường Xuân Hy với những cửa tiệm lâu đời san sát cũng đã được tu sửa mới toanh, quy mô thành phố càng được mở rộng hơn rất nhiều, nhưng thay đổi tâm lý văn hóa không phải là việc ngày một ngày hai. Suy cho cùng, Thành Đô xưa nay vốn là một thành phố trù phú an nhàn, người Thành Đô cũng xưa nay là những người tự tìm niềm vui, sống cuộc đời bình lặng. Việc mở rộng đường sá và dựng xây cao ốc không thể thay đổi khí chất nhàn nhã an yên của thành phố này, cũng như trang phục tân thời và trang trí xa hoa không thể che lấp đi vẻ mộc mạc phóng khoáng của nó vậy. Đối diện với một Thành Đô dường như tốt đến mức không thể chê vào đâu được, chúng ta vẫn cảm thấy nó thiếu chút gì đó, bớt chút gì đó. Đương nhiên, nó không có vẻ khí khái như Bắc Kinh, cũng không có vẻ thuần hòa như Bắc Kinh; không có vẻ khoáng đạt như Thượng Hải, cũng không có vẻ nhã nhặn như Thượng Hải; không có vẻ mạnh mẽ như Quảng Châu, cũng không có vẻ tươi mới như Quảng Châu. Nhưng những điều này vốn dĩ không phải là thứ nó nên có. Ngoài khí chất đặc thù độc nhất vô nhị của ba thành phố này ra, thì "tất cả những gì của văn minh Trung Hoa, Thành Đô đều không thiếu" (Dư Thu Vũ, "Văn hóa khổ lữ"). Vậy thì, rốt cuộc nó thiếu cái gì?

Có lẽ, thực ra nó chỉ là thiếu đi chút khổ nạn, thiếu đi chút tôi luyện. Tôi luyện là nền giáo dục tốt nhất, còn khổ nạn là tài sản của nhân sinh. Đã từng trải qua nền giáo dục này và chưa từng trải qua, sở hữu tài sản này và không sở hữu, là hoàn toàn khác biệt. Cái mà Thành Đô thiếu chính là điều này. Nó thực sự quá an nhàn. Chỉ cần đem Thành Đô so sánh với Nam Kinh, Vũ Hán, sẽ cảm thấy sức nặng của chúng rất khác biệt. Nam Kinh, Vũ Hán là nặng trĩu, còn Thành Đô thì nhẹ hơn chút. Thực ra, xét về quy mô thành phố, xét về dân số, xét về độ dài lịch sử, xét về bề dày tích lũy, ba nơi đều chênh lệch không nhiều. Sở dĩ Thành Đô so với Nam Kinh, Vũ Hán lại "nhẹ" hơn, chính vì Thành Đô ít đi chút khổ nạn của Nam Kinh, thiếu đi chút tôi luyện của Vũ Hán. Nam Kinh là nơi sau nhiều lần bị tàn phá vẫn còn sống sót, Vũ Hán là nơi gian nan khốn khó, sinh tồn chẳng dễ dàng. Chỉ có như vậy, chúng mới có được một khí chất đặc thù. Nam Kinh có một loại tình cảm bi tráng, cảm giác tang thương đặc biệt mạnh mẽ, còn Vũ Hán thì có một tinh thần "không tin tà". Vì vậy, bước vào Nam Kinh, bạn sẽ thấy kính nể; ở lâu Vũ Hán, thì sẽ trở nên cứng cỏi. Vậy nên ở Thành Đô, ban đầu tự nhiên là "vui đến mức không muốn rời Thục" (không phải "vui mà quên cả Thục"). Nhưng ở lâu rồi, sẽ bị bầu không khí nhàn nhã dễ chịu lan tỏa khắp thành phố này làm cho say đắm, cảm thấy đến cả xương cốt cũng nhũn ra.

May mà chính người Thành Đô cũng có sự cảnh giác đối với điều này. Họ dùng vị cay tê để kích thích bản thân, dùng bóng đá để khích lệ bản thân. Người hâm mộ bóng đá ở Thành Đô không nghi ngờ gì chính là hạng nhất Trung Quốc. Sự si mê của người Thành Đô đối với bóng đá, thực xứng đáng là "người không phân nam nữ, đất không phân nam bắc", bất kể nơi nào có trận đấu, đàn ông phụ nữ già trẻ lớn bé ở Thành Đô đều sẽ dốc toàn tâm toàn ý vào đó. Họ thậm chí còn tổ chức đoàn thể bao cả chuyên cơ đi ngoại tỉnh, đi nước ngoài để hò reo cổ vũ cho đội Tứ Xuyên. Đây thực sự là một nghĩa cử hào hiệp. Cách thức hò reo cổ vũ của người Thành Đô cũng khác biệt với số đông, không phải hô "cố lên", mà là hô "hùng khởi". Cái gọi là "hùng khởi", theo khảo chứng của Lưu Sa Hà, là từ tương ứng với "thư phục" (nằm yên, phục tùng), vốn không phải cái nghĩa mà người bình thường vẫn hay suy diễn theo mặt chữ. Nhưng dù thế nào đi nữa, suy cho cùng cũng đầy khí chất dương cương! Vì vậy, khi các cổ động viên đứng trên khán đài hô to "hùng khởi", chúng ta dường như cảm nhận được hùng phong của Thành Đô.

Tuy nhiên xem bóng đá rốt cuộc không phải là đá bóng. Mặc dù bóng đá là môn thể thao đậm chất nam tính nhất, nhưng thành phố không phải là bóng đá. Huống hồ, nếu chỉ đơn thuần là thích xem, thì cũng vẫn là thích chơi, chỉ là chơi một cách có khí thế hơn mà thôi.

Người Thành Đô, khi nào mới có thể biến thành phố của chính mình thành sân bóng, biến bản thân từ khán giả thành cầu thủ? Nói cách khác, người Thành Đô liệu có thể vừa sống nhàn nhã tự tại, lại vừa có thêm nhiều sự tích cực tiến thủ hay không? Vì vậy, chúng tôi rất muốn nói một câu: Thành Đô, hùng khởi!