Tác giả mở đầu bằng lời: “Đã từng có thời điểm, thoạt nhìn, trái đất hoàn toàn không có sự sống của cả động vật lẫn thực vật; và theo quan điểm của các triết gia xuất sắc nhất thời bấy giờ, nó chỉ đơn thuần là một khối cầu lửa nóng với lớp vỏ nguội dần theo thời gian. Giờ đây, nếu một con người từng tồn tại trong giai đoạn đó và được phép nhìn ngắm trái đất như thể nó là một thế giới xa lạ nào đó không mủi lòng bận tâm, đồng thời nếu người ấy hoàn toàn mù tịt về mọi khoa học tự nhiên, liệu anh ta có thốt lên rằng việc các sinh vật mang trong mình thứ gì đó giống như ý thức lại có thể tiến hóa từ chính đống tàn tro mà anh ta đang chứng kiến là điều bất khả thi hay không? Liệu anh ta có phủ nhận việc nó hàm chứa bất kỳ tiềm năng ý thức nào không? Thế nhưng, qua năm tháng, ý thức đã xuất hiện. Phải chăng vẫn có khả năng xuất hiện những con đường mới được khai phá cho ý thức, dẫu rằng hiện tại chúng ta hoàn toàn không thể nhận diện được dấu hiệu nào của chúng?
“Lại nữa. Một khi ý thức, theo bất kỳ cách hiểu nào tương tự như hiện tại, từng là một điều mới mẻ — một thứ, theo những gì chúng ta có thể thấy, thậm chí còn xuất hiện sau một trung tâm hành động cá thể và sau một hệ thống sinh sản (vốn tồn tại ở thực vật mà không có biểu hiện ý thức rõ rệt) — vậy tại sao lại không thể nảy sinh một hình thái tâm trí mới nào đó khác biệt hoàn toàn với mọi hình thái được biết đến hiện nay, giống như tâm trí của loài vật khác với tâm trí của thực vật vậy?
“Thật ngớ ngẩn khi cố gắng định nghĩa một trạng thái tâm thần như thế (hoặc bất cứ tên gọi nào cho nó), bởi vì nó chắc chắn phải là một thứ vô cùng xa lạ đối với con người đến mức kinh nghiệm sống chẳng thể giúp ích gì trong việc hình dung ra bản chất của nó; nhưng chắc chắn rằng, khi ngẫm nghĩ về muôn vàn hình thái sự sống và ý thức vốn đã tiến hóa từ trước đến nay, sẽ là một sự liều lĩnh nếu quả quyết rằng không thể có thêm hình thái nào khác được phát triển, và rằng đời sống động vật chính là điểm dừng của muôn loài. Đã từng có thời điểm lửa là điểm dừng của muôn loài: và cũng có thời điểm đá cùng nước đóng vai trò tương tự.”
Tác giả, sau khi bàn luận mở rộng về những điều trên trong suốt vài trang sách, tiếp tục đặt câu hỏi liệu hiện tại có thể nhận ra dấu vết của sự xuất hiện một hình thái sự sống mới như vậy hay không; liệu chúng ta có thấy bất kỳ chốn dung thân nào đang được chuẩn bị để có thể thích nghi với nó trong một tương lai xa xôi hay không; phải chăng, trên thực tế, tế bào nguyên thủy của một dạng sự sống như thế giờ đây đã có thể bị phát hiện trên trái đất. Trong quá trình viết, ông đã trả lời khẳng định cho câu hỏi này và chỉ tay về phía những cỗ máy bậc cao.
“Chẳng có sự bảo đảm nào” — trích dẫn nguyên văn lời ông — “chống lại sự phát triển tột cùng của ý thức cơ khí, bắt nguồn từ thực tế là hiện tại các cỗ máy có rất ít ý thức. Một loài thân mềm cũng không có nhiều ý thức. Hãy suy ngẫm về bước tiến phi thường mà máy móc đã đạt được trong vài trăm năm qua, và lưu ý xem vương quốc động vật lẫn thực vật đang tiến chậm chạp nhường nào. Những cỗ máy có cấu trúc tổ chức cao hơn không hẳn là sinh vật của ngày hôm qua, mà nói đúng hơn là của năm phút vừa rồi, nếu so sánh với dòng thời gian dằng dặc trong quá khứ. Giả sử để tranh luận rằng các sinh vật có ý thức đã tồn tại khoảng hai mươi triệu năm: hãy nhìn xem máy móc đã tiến những bước dài thế nào chỉ trong một ngàn năm qua! Liệu thế giới có thể tồn tại thêm hai mươi triệu năm nữa hay không? Nếu vậy, rốt cuộc chúng sẽ trở thành cái gì? Chẳng phải an toàn hơn nếu bóp chết mầm mống tai họa ngay từ trong trứng nước và ngăn cấm chúng tiếp tục tiến bộ sao?
“Nhưng ai có thể khẳng định rằng động cơ hơi nước không hề có một dạng ý thức nào đó? Ý thức bắt đầu từ đâu, và kết thúc ở đâu? Ai có thể vạch ra ranh giới đó? Ai có thể vạch ra bất kỳ ranh giới nào chứ? Chẳng phải vạn vật đều đan xen vào nhau hay sao? Chẳng phải máy móc gắn liền với đời sống động vật bằng muôn vàn hình thức khác nhau hay sao? Vỏ của một quả trứng gà được làm bằng một thứ đồ sứ trắng tinh tế và nó cũng là một cỗ máy chẳng kém gì chiếc tách đựng trứng: chiếc vỏ là một thiết bị dùng để giữ quả trứng, cũng giống như chiếc tách đựng trứng dùng để giữ chiếc vỏ; cả hai đều là những khía cạnh của cùng một công năng; con gà mái tạo ra lớp vỏ bên trong cơ thể nó, nhưng đó hoàn toàn là sản phẩm gốm sứ. Nó tự làm tổ bên ngoài cơ thể mình cho tiện lợi, nhưng cái tổ ấy chẳng phải là một cỗ máy nào hơn vỏ trứng cả. Một ‘cỗ máy’ thực chất chỉ là một ‘thiết bị’ mà thôi.”
Rồi quay trở lại vấn đề ý thức, và nỗ lực dò tìm những biểu hiện sớm nhất của nó, tác giả tiếp tục viết:
“Có một loài thực vật ăn thức ăn hữu cơ bằng những bông hoa của nó: khi một con ruồi đậu lên đó, các cánh hoa khép lại và giữ chặt lấy nó cho đến khi cây hấp thụ toàn bộ con trùng vào hệ thống của mình; nhưng chúng sẽ chẳng khép lại trước bất cứ thứ gì ngoài thứ ăn được; đối với một giọt mưa hay một mẩu củi nhỏ, chúng hoàn thế phớt lờ. Thật kỳ lạ thay! Một sinh vật vô tri như thế lại có cái nhìn tinh tường đến nhường nào đối với lợi ích của chính mình. Nếu đây gọi là sự vô thức, thì ý thức còn có tích sự gì nữa?
“Phải chăng chúng ta sẽ cho rằng cái cây không biết nó đang làm gì chỉ vì nó không có mắt, tai, hay não bộ? Nếu chúng ta cho rằng nó hành động một cách máy móc, và hoàn toàn máy móc, liệu chúng ta có bị buộc phải thừa nhận rằng vô số hành động khác có vẻ như rất có chủ đích cũng mang tính máy móc hay không? Nếu chúng ta có cảm giác rằng cái cây tiêu diệt và ăn thịt một con ruồi một cách máy móc, thì liệu đối với cái cây, con người có phải đang tiêu diệt và ăn thịt một con cừu một cách máy móc hay chăng?
“Nhưng người ta có thể phản bác rằng cái cây hoàn toàn vô tri vô giác, bởi vì sự sinh trưởng của nó là một quá trình không do ý muốn. Cứ cho là có đất đai, không khí, và nhiệt độ thích hợp thì cây cộ ắt phải lớn lên: nó giống như một chiếc đồng hồ, một khi được lên dây cót sẽ chạy cho đến khi bị dừng lại hoặc hết cót; nó giống như cơn gió thổi vào cánh buồm của con thuyền — thuyền ắt phải chạy khi gió thổi đẩy nó đi. Nhưng liệu một cậu bé khỏe mạnh có thể ngừng lớn lên nếu được cung cấp đầy đủ thức ăn, thức uống và quần áo lành mạnh hay không? Liệu có thứ gì có thể ngừng chạy chừng nào nó còn đang được lên dây cót, hoặc tiếp tục chạy sau khi đã cạn cót không? Chẳng phải quá trình lên dây cót đang diễn ra ở khắp mọi nơi hay sao?
“Ngay cả một củ khoai tây[5] ẩn mình trong căn hầm tối tăm cũng sở hữu một sự khôn lỏi thấp kém nào đó, giúp ích cho nó vô cùng trong những lúc ngặt nghèo. Nó biết rõ ràng điều nó muốn là gì và làm thế nào để đạt được điều đó. Nó nhìn thấy ánh sáng lọt vào từ cửa sổ căn hầm và vươn nhữngh mầm bò thẳng tới đó; chúng sẽ trườn dọc theo sàn nhà, bò lên tường và chui ra ngoài qua ô cửa sổ hầm; nếu có một chút đất nào đó trên suốt chặng đường đi, nó sẽ tìm thấy và tận dụng nó cho mục đích của riêng mình. Sự suy tính nào mà nó có thể thực hiện được liên quan đến bộ rễ của mình khi được vùi xuống lòng đất là điều chúng ta không tài nào biết được, nhưng chúng ta có thể tưởng tượng ra cảnh nó tự nhủ rằng: ‘Ta sẽ mọc một củ ở đây và một củ ở kia, đồng thời ta sẽ hút cạn mọi lợi ích có thể từ tất cả những gì xung quanh mình. Kẻ láng giềng này ta sẽ che khuất, còn kẻ kia ta sẽ khoét chân tường; và bất cứ điều gì ta có thể làm được sẽ chính là giới hạn cho những gì ta muốn làm. Kẻ nào mạnh hơn và có vị trí tốt hơn ta sẽ đánh bại ta, còn kẻ nào yếu hơn ta sẽ khuất phục.’
“Củ khoai tây bày tỏ những điều này bằng cách hành động, đó là thứ ngôn ngữ tuyệt vời nhất. Ý thức là gì nếu đây không phải là ý thức? Chúng ta thấy khó lòng đồng cảm với cảm xúc của một củ khoai tây; và chúng ta cũng cảm thấy thế đối với một con hàu. Không một ai trong số hai sinh vật này phát ra âm thanh khi bị đem luộc hay cạy vỏ, và âm thanh tác động mạnh mẽ đến chúng ta hơn bất cứ thứ gì khác, bởi vì chúng ta thường kêu ca quá nhiều về những đau khổ của chính mình. Do đó, vì chúng không làm phiền chúng ta bằng bất kỳ biểu hiện đau đớn nào, chúng ta gọi chúng là vô cảm; và quả thực đối với loài người thì chúng là như vậy; nhưng loài người không phải là tất cả.
Nếu có người nài nỉ rằng hành động của củ khoai tây chỉ thuần túy mang tính hóa học và cơ học, và rằng nó bắt nguồn từ tác động hóa học lẫn cơ học của ánh sáng và nhiệt lượng, thì câu trả lời dường như nằm ở chỗ liệu có phải mọi cảm giác tự bản chất cũng đều mang tính hóa học và cơ học trong cách thức vận hành của chúng hay không; liệu những thứ mà chúng ta cho là thuần khiết tâm linh nhất có phải chỉ là những sự xáo trộn trạng thái cân bằng trong một chuỗi vô tận các đòn bẩy, bắt đầu từ những thứ quá nhỏ bé mà kính hiển vi không thể phát hiện nổi, cho đến cánh tay con người cùng các dụng cụ mà nó sử dụng hay không; liệu có tồn tại một tác động phân tử của tư duy hay không, từ đó một lý thuyết động lực học về cácp đam mê sẽ có thể được suy ra? Liệu nói một cách chính xác, chúng ta có nên tìm hiểu xem con người được cấu thành từ những loại đòn bẩy nào hơn là quan tâm đến khí chất của họ hay không? Chúng được cân bằng ra sao? Sẽ cần phải có bao nhiêu trọng lượng của cái này hay cái kia để đè nặng chúng xuống khiến anh ta phải hành động thế này hay thế khác?”
Tác giả tiếp tục bày tỏ rằng ông dự đoán một thời điểm mà tại đó, người ta có thể dùng một chiếc kính hiển vi công suất cao để soi xét một sợi tóc đơn lẻ và từ đó biết được liệu chủ nhân của nó có thể bị lăng mạ mà vẫn nhởn nhơ vô sự hay không. Sau đó, văn phong của ông ngày càng trở nên tối nghĩa, khiến tôi buộc phải từ bỏ mọi nỗ lực dịch thuật; tôi cũng chẳng thể theo kịp mạch lập luận của ông. Khi đọc đến phần tiếp theo mà tôi có thể hiểu được, tôi nhận ra ông đã chuyển sang một lập trường khác.
“Hoặc là,” ông tiếp tục, “rất nhiều hành động vốn từng bị coi là hoàn toàn mang tính cơ học và vô thức phải được thừa nhận là hàm chứa nhiều yếu tố ý thức hơn mức người ta từng công nhận trước đây (và trong trường hợp này, những mầm mống ý thức sẽ được tìm thấy trong rất nhiều hành động của các cỗ máy bậc cao) — Hoặc là (giả định theo thuyết tiến hóa nhưng đồng thời phủ nhận ý thức trong hoạt động của thực vật và tinh thể) nhân loại đã tiến hóa từ những sinh vật hoàn toàn không có chút ý thức nào. Trong trường hợp này, việc các cỗ máy có ý thức (và thậm chí vượt trội hơn ý thức) tiến hóa từ những cỗ máy hiện tại không hề có điều gì vô lý theo lý thuyết suy diễn a priori, ngoại trừ sự vô lý xuất hiện do sự vắng bóng bề ngoài của bất kỳ thứ gì giống như hệ thống sinh sản trong vương quốc cơ khí. Tuy nhiên, sự vắng bóng này chỉ là vẻ bề ngoài, như tôi sẽ chứng minh ngay sau đây.
“Xin đừng hiểu lầm rằng tôi đang sống trong sự sợ hãi trước bất kỳ cỗ máy nào thực sự đang tồn tại; có lẽ không có cỗ máy nào được biết đến vượt quá tầm vóc của một nguyên mẫu cho đời sống cơ khí trong tương lai. Những cỗ máy hiện tại đối với tương lai cũng giống như loài thằn lằn cổ đại đối với con người. Những cỗ máy lớn nhất trong số đó có lẽ sẽ thu nhỏ đáng kể về kích thước. Một số loài động vật có xương sống bậc thấp từng đạt được vóc dáng lớn hơn nhiều so với những hậu duệ đại diện còn sống có cấu trúc tổ chức cao hơn của chúng, và tương tự như vậy, sự thu nhỏ về kích thước của máy móc thường đi kèm với quá trình phát triển và tiến bộ của chúng.
“Lấy chiếc đồng hồ bỏ túi làm ví dụ; hãy quan sát cấu trúc tuyệt mỹ của nó; hãy chú ý đến sự chuyển động đầy trí tuệ của các bộ phận li ti cấu thành nên nó: thế nhưng sinh vật nhỏ bé này chẳng qua chỉ là sự phát triển từ những chiếc đồng hồ cồng kềnh đi trước nó; nó không hề có sự suy giảm chất lượng nào so với những chiếc đồng hồ ấy. Một ngày nào đó sẽ đến khi những chiếc đồng hồ treo tường — vốn vào thời điểm hiện tại chắc chắn không hề thu nhỏ kích thước — sẽ bị thay thế do việc sử dụng phổ biến các loại đồng hồ bỏ túi, và khi ấy chúng sẽ trở nên tuyệt chủng hệt như loài thằn lằn cá ichthyosaurus, trong khi chiếc đồng hồ bỏ túi, với xu hướng trong nhiều năm qua là ngày càng nhỏ đi thay vì ngược lại, sẽ vẫn là hình mẫu duy nhất còn tồn tại của một chủng tộc đã tuyệt chủng.
“Nhưng quay trở lại với lập luận, tôi xin nhắc lại rằng tôi không hề sợ hãi bất kỳ cỗ máy nào đang tồn tại; điều tôi sợ chính là tốc độ phi thường mà nhờ đó chúng đang biến đổi thành một thứ gì đó vô cùng khác biệt so với hiện tại. Không một tầng lớp sinh vật nào trong bất kỳ thời kỳ quá khứ nào lại thực hiện một bước tiến nhanh chóng đến thế. Phải chăng chuyển động đó cần phải được giám sát ngặt nghèo và kìm hãm ngay khi chúng ta vẫn còn có thể kìm hãm nó? Và để đạt được mục đích này, chẳng phải chúng ta cần phải phá hủy những cỗ máy tiên tiến hơn đang được sử dụng hiện nay, dẫu cho người ta thừa nhận rằng bản thân chúng vô hại hay sao?
“Cho đến nay, máy móc vẫn tiếp nhận các ấn tượng thông qua các giác quan của con người: một cỗ máy di chuyển này cất tiếng gọi cỗ máy kia bằng một âm điệu the thé đầy hoảng hốt và cỗ máy kia lập tức lùi lại; nhưng chính qua đôi tai của người điều khiển mà âm thanh của cỗ máy này đã tác động lên cỗ máy kia. Giả sử không có người điều khiển, cỗ máy được gọi sẽ điếc đặc trước tiếng gọi ấy. Đã từng có thời điểm chắc hẳn người ta sẽ cho là cực kỳ bất hợp lý khi nghĩ rằng máy móc có thể học cách phát ra âm thanh để bày tỏ nhu cầu của chúng, thậm chí là thông qua đôi tai con người; vậy thì, chẳng phải chúng ta có thể hình dung rằng sẽ đến một ngày những đôi tai đó không còn cần thiết nữa, và việc nghe sẽ được thực hiện nhờ vào sự tinh xảo trong chính cấu trúc của cỗ máy đó sao? — khi mà ngôn ngữ của nó sẽ tiến hóa từ tiếng kêu của loài vật thành một thứ tiếng nói phức tạp chẳng kém gì ngôn ngữ của chính chúng ta?
“Có khả năng là đến thời điểm đó, trẻ em sẽ học phép tính vi tích phân — giống như cách chúng học nói hiện nay — từ mẹ và vú em của chúng, hoặc chúng có thể trò chuyện bằng một thứ ngôn ngữ giả định, và giải các bài toán quy tắc tam suất ngay khi vừa chào đời; nhưng điều này không khả thi; chúng ta không thể tính toán đến bất kỳ sự tiến bộ tương ứng nào trong năng lực trí tuệ hoặc thể chất của con người có thể bù đắp lại sự phát triển vượt bậc dường như đang chờ đón máy móc. Một số người có thể cho rằng ảnh hưởng đạo đức của con người sẽ đủ sức để kiểm soát chúng; nhưng tôi không tài nào nghĩ rằng việc đặt trọn niềm tin vào ý thức đạo đức của bất kỳ cỗ máy nào lại là một điều an toàn cả.
“Lại nữa, phải chăng vinh quang của máy móc nằm ở việc chúng không sở hữu thứ quà tặng ngôn ngữ được ca ngợi hết lời này? ‘Sự im lặng,’ một nhà văn từng nói, ‘là một đức tính khiến chúng ta trở nên dễ mến trong mắt đồng loại.’”
❀ ❀ ❀
[5] Rễ cây được nhắc đến ở đây không phải là củ khoai tây trong vườn nhà chúng ta, mà là một loài thực vật có họ hàng gần gũi đến mức tôi mạo phép dịch nó như vậy. Nhân bàn về trí thông minh của nó, nếu tác giả từng đọc qua các tác phẩm của Butler, có lẽ ông ấy đã thốt lên rằng —
