[1] Đoạn cuối của Chương XXIII trong bản điện tử Gutenberg này.—DP.

[2] Xem các tác phẩm viết cho đàn harpsichord của Handel, do Litolf xuất bản, tr. 78.

[3] Thần thoại được nhắc đến ở trên cũng tồn tại ở Erewhon nhưng với tên gọi đã thay đổi và nhiều điểm cải biên đáng kể. Tôi mạn phép nhắc đến câu chuyện này như một điều đã quá quen thuộc với chúng ta.

[4] Từ “họ hàng” mới an toàn làm sao; nó chẳng xác định điều gì nhiều! thế mà nó lại dần chiếm chỗ của từ “dòng máu”.

[5] Củ được nhắc tới không phải là khoai tây trong vườn nhà chúng ta, mà là một loài thực vật họ hàng rất gần nên tôi mạn phép dịch như vậy. Nhân bàn về sự thông minh của nó, giả sử tác giả từng biết Butler thì có lẽ ông đã thốt lên rằng—

“Hắn rành rẽ mọi sự đời,

Khôn ngoan triết học cũng thời đến đây.”

[6] Kể từ khi trở về Anh quốc, tôi được biết rằng những ai thường xuyên tiếp xúc với máy móc vẫn dùng rất nhiều thuật ngữ cho thấy sức sống của chúng đã được công nhận ở đây, và việc sưu tập các cách diễn đạt quen thuộc của những người vận hành động cơ hơi nước chắc chắn sẽ vừa mang tính hướng dẫn vừa gây ngạc nhiên không kém. Tôi cũng được hay rằng hầu như mọi cỗ máy đều có những thói quen và tính cách kỳ quặc riêng; rằng chúng nhận ra người điều khiển và trông coi chúng; và rằng chúng hay giở trò với người lạ. Tôi có dự định, vào một dịp sau này, sẽ tổng hợp lại các ví dụ về cả những cách diễn đạt thông dụng trong giới thợ máy lẫn bất kỳ biểu hiện đặc biệt nào về sự khôn ngoan và tính thất thường của máy móc mà tôi có thể tìm gặp—không phải vì tin vào lý thuyết của vị giáo sư người Erewhon, mà vì sự thú vị của đề tài này.