Khi lần đầu gặp Belloc, anh ấy phàn nàn với người bạn đã giới thiệu chúng tôi rằng tâm trạng anh đang rất chán nản. Nhưng nỗi chán nản của Belloc lúc ấy – và cả sau này – lại náo nhiệt và tràn đầy sức sống hơn nhiều so với niềm vui của bất kỳ ai khác. Anh trò chuyện say sưa đến tận khuya, để lại đằng sau một vệt sáng rực rỡ của những ý tưởng tuyệt vời. Khi nói vậy, ý tôi là những điều thực sự giá trị chứ không chỉ là những câu nói bông đùa dí dỏm, và tôi đã nói lên tất cả những gì nghiêm túc nhất về con người đã thực hiện cuộc chiến đấu vĩ đại nhất cho những giá trị chân chính trong suốt thời đại của tôi.
Chúng tôi gặp nhau giữa một cửa hàng bán báo nhỏ ở Soho và một quán ăn nhỏ cũng ở khu ấy; hai tay và túi áo của anh nhét đầy những tờ báo theo chủ nghĩa Dân tộc Pháp và chủ nghĩa Vô thần Pháp. Anh đội chiếc mũ rơm che khuất đôi mắt trông giống như mắt của một thủy thủ, làm nổi bật thêm chiếc cằm mang dáng dấp của Napoleon. Anh đang bàn về Vua John – người mà anh cả quyết khẳng định không phải là vị vua vĩ đại nhất từng trị vì nước Anh như người ta vẫn thường tụng ca. Dù vậy, vẫn có những điều có ý châm chước cho ngài; ý tôi là Vua John, chứ không phải Belloc. "Ngài từng là Nhiếp chính," Belloc điềm đạm nói, "và trong toàn bộ thời Trung cổ, chẳng có lấy một ví dụ nào về một vị Nhiếp chính thành công cả." Riêng tôi, khi đến đây chẳng hề chuẩn bị sẵn một vị Nhiếp chính thành công nào để bác lại nhận định khái quát ấy; và ngẫm lại, điều đó hoàn toàn chính xác. Tôi nhận thấy điều tương tự ở nhiều nhận xét bao quát khác xuất phát từ cùng một nguồn cội ấy.
Quán ăn nhỏ mà chúng tôi ghé vào lúc bấy giờ đã trở thành chốn lui tới quen thuộc của ba hoặc bốn anh em chúng tôi – những người mang quan điểm kiên định nhưng trái thời về Cuộc chiến tranh Boer, khi ấy đang ở thời kỳ đầu của sự hâm mộ cuồng nhiệt. Hầu hết chúng tôi đều viết bài cho tờ Speaker, do ông J. L. Hammond làm chủ biên với một tinh thần độc lập đầy lý tưởng mà tôi vẫn luôn tin rằng nhờ đó mà chúng ta có được phần lớn các bài phê bình chính trị trong sáng ngày nay; và bản thân Belloc cũng viết cho tờ báo ấy những bài nghiên cứu mang thứ mỉa mai hóc búa đến kỳ lạ. Để hiểu được sự uyên bác mang đậm chất Latinh của anh, đặc biệt trong các vấn đề lịch sử và ngoại quốc, đã khiến anh trở thành một thủ lĩnh như thế nào, ta cần phải đánh giá đúng đắn phần nào về vị thế đặc biệt của nhóm "Thân phong trào Boer" cô độc ấy. Chúng tôi là một nhóm thiểu số nằm trong một thiểu số khác. Những người thực tâm không đồng tình với cuộc phiêu lưu ở Transvaal tại nước Anh lúc bấy giờ rất ít; nhưng ngay cả trong số ít ỏi đó, một phần lớn – có lẽ là đa số – phản đối vì những lý do không những khác biệt mà gần như trái ngược với chúng tôi. Nhiều người là những người theo chủ nghĩa hòa bình, phần lớn là những tín đồ của trường phái Cobden; những người khôn ngoan nhất là những người theo trường phái Tự do lành mạnh nhưng mơ hồ, những người cảm nhận đúng đắn rằng truyền thống của Gladstone là một điểm tựa an toàn hơn chủ nghĩa cơ hội của phe Tự do Đế quốc. Nhưng theo một nghĩa rất thực tế, chúng tôi xứng đáng được mô tả chính xác hơn là những người "Thân phong trào Boer". Nghĩa là, chúng tôi kiên quyết bảo vệ việc người Boer có lý khi chiến đấu hơn là việc người Anh sai lầm khi tham chiến. Chúng tôi ghét thứ hòa bình theo chủ nghĩa thế giới suông chẳng kém gì thứ chiến tranh theo chủ nghĩa thế giới suông; và thật khó mà phân định nổi liệu chúng tôi khinh bỉ những kẻ ca ngợi chiến tranh vì lợi ích tiền tài hơn, hay những kẻ chỉ trích chiến tranh vì sợ mất mát tiền tài hơn. Không ít thanh niên lúc bấy giờ đã có sẵn thiên hướng nghiêng về thái độ này; ông F. Y. Eccles, một học giả kiêm nhà phê bình văn học Pháp với sự uyên bác có lẽ quá tinh tế để đổi lấy danh tiếng, nắm giữ toàn bộ lập luận kinh điển chống lại thứ chủ nghĩa Phổ cướp bóc ấy; chính ông Hammond, với một sự rộng lượng thận trọng, luôn công kích chủ nghĩa Đế quốc như một thứ tôn giáo giả hiệu chứ không đơn thuần là một trò lừa bịp có ý thức; và bản thân tôi cũng có sở thích riêng về sự lãng mạn của những điều nhỏ bé, bao gồm cả những quốc gia nhỏ bé. Thế nhưng, bước vào giữa tất cả những con người ấy, Belloc hiên ngang như một tráng sĩ mang gươm giáo, bước đi với tiếng giáp sắt khua vang rền. Anh mang theo những tin tức từ các chiến tuyến của lịch sử: rằng nghệ thuật nước Pháp có thể được cứu rỗi lần nữa bởi binh khí nước Pháp; rằng chủ nghĩa đế quốc đầy cynical không những đáng bị chiến đấu chống lại, mà hoàn toàn có thể chiến đấu và đang bị chiến đấu; rằng những cuộc chiến đường phố vốn đối với tôi chỉ là một câu chuyện cổ tích của tương lai thì đối với anh lại là một sự thật của quá khứ. Thiên tài của anh còn được ứng dụng vào nhiều việc khác, nhưng tôi đang nói về tác động ban đầu của nó đối với những lý tưởng mang tính bản năng và đôi khi còn đang dò dẫm của chúng tôi. Thứ mà anh thổi vào giấc mơ của chúng tôi chính là sự khao khát mang chất La Mã đối với thực tại và lý trí trong hành động, và khi anh bước qua ngưỡng cửa, thứ hương vị của hiểm nguy cũng theo chân bước vào.
Trong con người anh còn ẩn chứa một yếu tố quan trọng khác đã tự bộc lộ rõ ràng trong cuộc khủng hoảng này. Không nhỏ chút nào trong sự mỉa mai ở con người anh là việc các khía cạnh khác nhau luôn tranh đấu lẫn nhau; và điều đó không đơn thuần theo nghĩa thông thường của con người là thiện chống lại ác, mà là cái thiện này chống lại cái thiện khác. Thái độ độc đáo của nhóm nhỏ ấy được hội tụ đỉnh cao nơi anh ở điểm này: rằng anh thực sự và nồng nhiệt yêu mến nước Anh, không phải như một nghĩa vụ mà như một niềm vui, suông sẻ đến mức như một sự tự thưởng cho bản thân; nhưng đồng thời anh cũng căm ghét không kém những gì mà nước Anh dường như đang cố trở thành. Chính từ điều này đã nảy sinh trong thơ ca của anh một thứ hoài nghi dữ dội hoặc sự mâu thuẫn trong tâm hồn điều không thể tồn tại ở những người Anh mơ hồ và thuần nhất; một thứ đôi khi lên đến mức pha trộn giữa yêu thương và ghê tởm. Điều đó được khắc họa rõ nét, chẳng hạn, trong nhịp ngắt tuyệt đẹp ở giữa bài ca tươi vui về tình bằng hữu mang tựa đề "Gửi những người bạn Balliol vẫn đang ở Nam Phi."
"Tôi đã nói điều này trước đây, và nay xin nói lại lần nữa,
Đã có hành vi phản quốc và một lời xằng bậy được thốt ra,
Và nước Anh chìm dưới cặn bã của loài người,
Cùng những khoản hối lộ quanh đây và một hiệp ước bị xé bỏ."
Thật là đặc trưng cho thời đại bấy giờ khi một tờ tuần báo uy tín và đứng đắn lại nghiêm túc đề nghị xuất bản bài thơ nếu khổ thơ trung tâm ấy được lược bỏ. Sự xung đột cảm xúc này còn có một hiện thân cao cả hơn thế trong bài thơ vĩ đại và đầy bí ẩn mang tựa đề "Người lãnh đạo," nơi bóng ma của chủ nghĩa quân phiệt cao quý lướt qua để khiển trách thứ quân phiệt đê tiện hơn—
"Và nơi từng là đám đông hỗn độn ghê tởm
Giờ là một đạo quân thẳng hàng trong kiêu hãnh,
Một trăm ngàn người đang hành quân,
Gồm hai mươi tiểu đoàn tinh nhuệ,
Và theo sau họ là muôn vàn pháo binh, pháo binh,
Nhưng Người vẫn tiến bước lên đầu."
Kể từ cuộc nổi loạn nhỏ bé ấy của chúng tôi, có thể nói không chút phóng đại rằng anh đã tạo ra ba cuộc cách mạng: thứ nhất, thông qua tất cả những gì được đại diện bởi tờ Eyewitness, nay là tờ New Witness, với sự chối bỏ cả hai đảng phái trong Nghị viện vì những hành vi nhũng lũng chung và chi tiết; thứ hai, tiếng chuông báo động trước sự tiến lại gần một cách âm thầm và khổng lồ của Nhà Nước Nô Lệ, biến cả những người theo chủ nghĩa Xã hội lẫn chống Xã hội thành công cụ của mình; và thứ ba, chiến dịch giáo dục công chúng gần đây của anh về các vấn đề quân sự. Trong tất cả những việc đó, anh đều đóng vai trò mà anh từng đảm nhận cho nhóm nhỏ những người Pro-Boer yêu nước của chúng tôi. Anh là một con người của hành động trong những vấn đề trừu tượng. Nâng đỡ sự táo bạo của anh là một sự điềm tĩnh lớn lao. Chính nhờ sự điềm tĩnh này, và có lẽ chỉ vì nó, mà anh mang bản chất thực sự của người Pháp; rằng anh thuộc về dân tộc thận trọng nhất về cá nhân nhưng lại liều lĩnh nhất về tập thể. Quả thực, có một phần trong con người anh mang tính lãng mạn và, theo đúng nghĩa đen, phóng khoáng bất định; nhưng đó là phần mang bản sắc Anh. Ngược lại, người Pháp luôn chắt chiu từng đồng xu lẻ để rồi những đồng bảng tự lo liệu lấy phần mình. Và Belloc gần như mang tính thực dụng đến mức thực tế trong từng chi tiết cụ thể, để có thể đạt được điều mà hầu hết người Anh sẽ gọi là mang tính huyền bí, nếu không muốn nói là kỳ quái, trong mục tiêu của mình. Ở điểm này, anh hoàn toàn tiếp nối truyền thống của quốc gia duy nhất có những cuộc cách mạng thành công rực rỡ. Chính vì nước Pháp muốn thực hiện những điều điên rồ, nên những điều đó không được phép quá điên rồ. Một kẻ điên rồ người Anh như Blake hay Shelley chỉ thỏa mãn với việc mơ mộng về chúng. Sự kết hợp giữa tính tiết kiệm trí tuệ và năng lượng mang đậm chất Latinh này có thể thấy rõ khi ta so sánh Belloc với bậc tiền bối vĩ đại của anh là Cobbett – người từng gây chiến với cùng một thứ tài sản và sự mập mờ mang tính Whig, đồng thời bảo vệ cùng một phẩm giá và đời sống gia đình của con người. Nhưng Cobbett, vì hoàn toàn là người Anh, nên ngôn từ của ông rất phóng đại ngay cả khi bàn về những vấn đề công cộng nghiêm túc, và vô cùng lãng mạn ngay cả khi ông hoàn toàn đúng đắn. Trái lại, ở Belloc, văn phong thường rất kiềm chế; chính phần nội dung bên trong mới mang tính bạo liệt. Có không ít đoạn văn cáo buộc do anh viết ra mà suýt chút nữa có thể bị gọi là tẻ nhạt nếu không nhờ sức công phá như thuốc nổ từ ý nghĩa của nó.
Có lẽ tôi đã bàn luận quá nhiều về giai đoạn này của anh, bởi vì đây là giai đoạn anh hiện lên trong tôi như một điều gì đó khác biệt, và do đó mang tính kịch nghệ. Tôi chưa hề nhắc đến những cuốn cẩm nang du lịch hào hùng và kỳ ảo vốn có thể coi như sách giáo khoa của cả một khoa học về những kẻ lãng du. Trong những tác phẩm đó, anh được đưa bay bổng vượt lên trên thế giới này cùng những nhà thơ mà Keats từng tưởng tượng là đang dự tiệc tại quán trọ "Mermaid" thiên đường. Nhưng quán "Mermaid" ấy là của người Anh – và Keats cũng vậy. Và dù Hilaire Belloc có thể mang một cái tên Pháp, tôi vẫn nghĩ rằng Peter Wanderwide là một người Anh.
Tôi chưa hề nói gì về điều chân thực nhất ở Belloc, đó là tôn giáo, bởi vì nó vượt lên trên mục đích này, và cũng chẳng nói gì về những cuộc tấn công sau này nhằm vào anh bởi Tập đoàn Báo chí lớn, bởi vì chúng quá thấp kém so với tầm vóc ấy. Dĩ nhiên, có rất nhiều lý do khác để lướt qua những vấn đề đó ở đây, bao gồm cả lý do về dung lượng; nhưng cũng có một lý do nhỏ của riêng tôi, dù không hẳn là một bí mật thì ít ra cũng là một cái cớ vô cùng tự nhiên để giữ im lặng. Đó là tôi mang một niềm tin tưởng vô cùng sâu sắc rằng chẳng mấy chốc nữa nhân loại sẽ phải thốt lên rằng: "Cái nhân vật X, Y, Z nào đây mà Belloc dường như từng tranh luận cùng thế nhỉ?"
G. K. CHESTERTON