Hilaire Belloc: Con Người Và Sự Nghiệp

Lượt đọc: 142 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
A Case For Legislation Ad Hoc

❊ ❊ ❊

Chúng ta đang đứng trước thềm một cuộc phiêu lưu tuyệt diệu. Lục lọi trong căn phòng xép của một thời kỳ đã qua: phủi đi lớp bụi trên những biên niên sử lâu ngày bị bỏ quên: đánh bóng lại những sự kiện và tưởng tượng cũ: chắp vá lại câu chuyện cuộc đời của một người hùng được kính yêu đã khuất từ lâu: đó là công việc của tư duy tôn kính, cần được thực hiện trong sự bình yên và tĩnh lặng. Nhưng lao đầu một cách táo bạo vào việc nghiên cứu một nhân vật bằng xương bằng thịt: phấn đấu đo lường tầm vóc vĩ đại của một con người vừa bước vào độ sung mãn của năng lực: mưu cầu nắm bắt bản chất của sự vĩ đại ấy: đây mới chính là dấn bước trên con đường của cuộc phiêu lưu đích thực, con đường vốn khó đi, con đường không có điểm tận cùng.

Đương nhiên, trong tập nghiên cứu nhỏ này, chúng ta không thể hy vọng né tránh được vô số cạm bẫy mà giới phê bình đương thời vẫn luôn sa chân vào. Ngày nay, thật bất khả để nhìn nhận ông Belloc cùng tác phẩm của ông trong cái tầm nhìn xa đúng mực vốn được giới hàn lâm hết mực ưa chuộng. Không còn nghi ngờ gì nữa, chúng ta sẽ đâm đầu vào những sai lầm phán đoán kinh hoàng nhất, phóng đại điểm này và xem nhẹ điểm nọ theo cách làm chấn động nhà phê bình của một hoặc hai thập niên sau. Bản thân ông Belloc có thể quay lại và xé xác chúng ta: bác bỏ tiền đề của chúng ta: phá nát các tam đoạn luận của chúng ta: nghiền nát các lý thuyết của chúng ta.

Điều này chỉ làm cho sự tự do của chúng ta trở nên lớn lao hơn. Vì phân tích khoa học là điều nằm ngoài tầm với, chúng ta không bị ràng buộc bởi bất kỳ quy tắc nào. Khi đã khảo sát tác phẩm và nhân cách của ông Belloc, chúng ta hoàn toàn tự do đưa ra bất kỳ lý thuyết nào mình chọn (miễn là ta không bận tâm việc chúng bị bác bỏ). Không gì có thể quyến rũ hơn thế.

Trong một cuốn sách viết về ông Belloc, độc giả có lẽ đã mong đợi được diện kiến ông ngay từ trang đầu tiên. Nhưng ông Belloc là một người rất khó gặp. Ngay cả khi bạn đã có một cuộc hẹn chắc chắn với ông (như bạn có trong cuốn sách này), bạn cũng không thể chắc chắn rằng mình sẽ không phải chờ đợi. Mỗi ngày trong cuộc đời ông Belloc đều bận rộn với vô số lịch hẹn đến mức ông không thể tránh khỏi việc đến muộn ở một vài cuộc hẹn. Tuy nhiên, sự lịch thiệp của ông là điều trước sau như một: và ông thường sẽ tự khiến mình đến muộn thêm một chút bằng việc dừng lại gọi điện cho bạn nhằm xin lỗi vì sự chậm trễ của mình và đoan chắc rằng ông sẽ có mặt bên bạn chỉ trong vòng mười lăm phút nữa.

Do đó, chúng ta có thể tưởng tượng ra cảnh ông đang vội vã đến gặp chúng ta trên một trong những chiếc xe taxi mà ông là một khách hàng vô cùng thân thiết, và trong khoảng thời gian chờ đợi trước khi chúng ta thực sự diện kiến ông, hãy cùng hồi tưởng lại những gì chúng ta đã biết về con người ông.

Vào thời điểm hiện tại, đối với công chúng đại chúng nhất của ông, ông Hilaire Belloc hoàn toàn và đơn thuần chỉ là một chuyên gia chiến tranh. Đối với hàng ngàn người đã làm quen với ông Belloc qua các cột báo của Land and Water, tờ Illustrated Sunday Herald, cùng các ấn phẩm và tạp chí định kỳ khác, hoặc những người từng làm đông đảo thêm thính giả trong các buổi diễn thuyết của ông tại London và các trung tâm tỉnh lẻ khác nhau, tên tuổi của ông hứa hẹn sự giải thoát khỏi nỗi hoang mang do một nền báo chí đầy cay cú gây ra, và ít nhất là một khái niệm rõ ràng về tiến trình chiến tranh. Những ai nhận ra rằng, như chính ông Belloc từng chỉ ra ở đâu đó, chưa từng có một sự kiện đại chúng trọng đại nào mà ở đó việc con người có được một nhận định đúng đắn lại trở nên thiết yếu hơn là đối với cuộc chiến tranh này, đều vui mừng quay sang tìm kiếm sự dẫn dắt từ ông. Tác phẩm Sơ lược Tổng quan về Chiến tranh Châu Âu của ông được đọc bởi những trí thức cảm thấy bản thân gặp trở ngại trong việc hình thành quan điểm về tiến trình sự kiện do thiếu hụt kiến thức về khoa học quân sự, trong khi đại bộ phận công chúng ít hiểu biết hơn và kém khả năng phân biệt giữa yếu tố cốt bản và thứ yếu, lại tìm thấy ở loạt bài báo được tái bản thành sách dưới tựa đề Hai Tấm Bản Đồ một nền tảng đá tảng gồm các nguyên tắc chung, nơi họ có thể yên tâm ẩn náu khỏi những con sóng giật gân, sự dốt nát, sự xuyên tạc và những điều ngớ ngẩn đang ngày đêm nỗ lực nhấn chìm họ.

Thực vậy, sự thịnh hành của ông Belloc với tư cách là một nhà văn viết về chiến tranh ngày nay mãnh liệt và lan rộng đến mức người ta gần như buộc phải quên đi những sáng tác thời kỳ đầu của ông cùng uy tín mà ông từng gầy dựng cho bản thân trên nhiều lĩnh vực văn học và tư tưởng trước khi, trong mắt thế giới, ông biến lĩnh vực mới mẻ này thành của riêng mình. Tượng đài đồ sộ của sự tán dương công khai không tiếc lời, ghi lại những tác phẩm của ông kể từ khi bùng nổ đại chiến, dường như đã lấn át những ngôi đền có quy mô nhỏ hơn — dù có nền móng vững chắc không kém và thường mang thiết kế trân quý hơn — nơi những thành tựu trước đó của ông trong nghệ thuật và tư tưởng từng được lưu giữ.

Tuy nhiên, không thể chối cãi rằng trước chiến tranh, đã tồn tại một lượng công chúng đông đảo và ngày càng lớn mạnh, những người đang dần thức tỉnh trước tầm quan trọng của ông Belloc.

Cũng không thể chối cãi rằng chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ độc giả của ông ở vào vị thế có thể dẫu chỉ là mưu cầu thấu hiểu toàn diện tầm quan trọng của ông Belloc.

Điều này chủ yếu bắt nguồn từ sự đa dạng trong các trước tác của ông.

Ví dụ, nhiều trí thức — những người không thấy lý do gì mà thứ lẽ thông thường từng phục vụ họ rất đắc lực trong công việc kinh doanh lại phải bị trục xuất khỏi những suy xét của họ về các vấn đề chính trị — đã cảm thấy đồng điệu với sự phân tích và lên án của ông đối với những tệ hại trong bộ máy nghị viện của chúng ta, họ hoàn toàn tận hưởng sự minh bạch đầy sức sống của Hệ Thống Đảng và tán dương lý luận lịch sử sáng rõ của Nhà Nước Nô Lệ.

Những người khác, có lẽ vì cảm thấy ghẻ lạnh trước sự gom nhóm logic của những dữ kiện lạnh lùng ấy, nhưng lại bị thu hút bởi những niềm vui châm biếm trong Emmanuel Burden hay Mr. Clutterbuck, trong Pongo and the Bull hoặc A Change in the Cabinet, đã bị dẫn dắt đến những kết luận tương tự, và dần coi bản thân là những người ủng hộ quan điểm chính trị của ông Belloc.

Lấy một ví dụ khác. Những học giả lịch sử khô khan, những kẻ hấp thụ quá khứ vì chính quá khứ chứ không phải vì hiện tại, những người hiểu rất ít về thái độ của ông Belloc đối với nền chính trị đương thời và kịch liệt phản đối dẫu chỉ là chút ít hiểu biết ít ỏi ấy, vẫn bận tâm đến phương pháp lịch sử của ông khi được áp dụng trong Danton, Robespierre hay Marie Antoinette, và đã hơi phấn khích trước Cuộc Cách Mạng Pháp để rồi đi đến tranh luận về thứ mà (trước sự kinh hoàng của ông Belloc) họ coi là thế giới quan của ông.

Đó chỉ là một vài ví dụ về những trường hợp mà con người thuộc các kiểu loại khác nhau đã đạt được sự hiểu biết phần nào về ông Belloc cùng tác phẩm của ông thông qua sự đồng cảm với những quan điểm mà ông bày tỏ. Nhưng vượt xa và cao hơn sức hút mà ông Belloc từng đôi lần tạo ra đối với tư duy chính trị và lịch sử của độc giả, chính là sức hút mà ông đã liên tục tạo ra đối với tư duy văn học của họ qua tác phẩm Con Đường Dẫn Đến Rome, qua Bốn Chàng Trai, qua Avril, qua Sách Về Loài Thú Dành Cho Trẻ Hư, qua Esto Perpetua — qua các tiểu thuyết, các bài tiểu luận, các bài thơ của ông. Nếu nhiều người bị thu hút bởi các quan điểm của ông, thì còn bao nhiêu người nữa đã bị ảnh hưởng bởi cách ông diễn đạt những quan điểm đó?

"Một người khao khát gây ảnh hưởng lên đồng loại của mình," ông Belloc viết trong Cuộc Cách Mạng Pháp, "có trong tay hai công cụ tương hỗ... Hai công cụ ấy chính là tư tưởng và phong cách văn chương của ông ta. Dù tư tưởng của một người có mạnh mẽ đến đâu, có tính bản địa đến thế nào, có gần gũi với tâm trạng thính giả ra sao hay có thể chứng minh một cách thuyết phục đến đâu nhờ quy chiếu vào những điều mới mẻ, thì anh ta cũng không thể thuyết phục đồng loại đi theo tư tưởng ấy nếu không có những từ ngữ diễn đạt nó. Và anh ta sẽ thuyết phục họ ngày một mạnh mẽ hơn tương ứng với việc từ ngữ được chọn lọc kỹ càng và sắp xếp theo đúng trật tự, thứ trật tự được định đoạt bởi thiên bẩm của thứ ngôn ngữ mà anh ta sử dụng."

Những lời này nhấn mạnh một cách thích đáng tầm quan trọng của phong cách văn chương; và khi ranh giới được vạch ra — như đã làm ở trên — giữa sức hút mà ông Belloc tạo ra đối với tư duy chính trị, lịch sử của độc giả với sức hút ông tạo ra đối với tư duy văn học của họ, thì đương nhiên, điều đó không có ý ám chỉ rằng sức hút đối với tư duy văn học lại bị thiếu vắng trong các trước tác chính trị và lịch sử của ông Belloc. Sức hút đối với tư duy văn học mạnh mẽ không kém trong Nhà Nước Nô Lệ hay Danton chẳng kém gì trong Bốn Chàng Trai hay Mr. Clutterbuck. Nhưng trong trường hợp thứ nhất, tức là trong trường hợp của hai cuốn sách mang tên sau, sức hút mà ông Belloc tạo ra chủ yếu nhắm vào tư duy văn học của chúng ta: còn trong trường hợp thứ hai, tức là trong trường hợp của hai cuốn sách mang tên trước, đi kèm với sức hút đối với tư duy văn học còn là sức hút đối với tư duy chính trị và lịch sử của chúng ta.

Bản chất phong cách của chính ông Belloc sẽ được bàn đến trong một chương sau: ở đây chỉ xin khẳng định rằng, chí ít là trước chiến tranh, phong cách của ông Belloc đã gặt hái được sự công nhận rộng rãi hơn là những tư tưởng của ông. Nhiều kẻ bài bác nội dung của ông lại ca ngợi cách thức thể hiện của ông. Nhiều người tài năng, thậm chí cả những bậc thiên tài như cố Rupert Brooke, đã coi ông là một nhà văn viết văn xuôi tiếng Anh vĩ đại. Những kẻ tài tử văn chương phải ghen tị với những khúc điệp khúc trong các bài thơ ballade của ông. Các bài tiểu luận của ông, dẫu nhiều bài chỉ có hình thức mà chẳng có nội dung, vẫn cực kỳ thịnh hành. Những gì ông nói có thể là vô nghĩa, nhưng cách ông nói ra lại mang sức hút không thể cưỡng lại.

Kể từ khi chiến tranh bùng nổ, ông Belloc đã có được những điều để nói mà bất cứ ai cũng khao khát được lắng nghe. Ông đã biết cách nói ra những điều mà mọi người khao khát được lắng nghe theo phương thức trọn vẹn nhất. Ông đã đặt mình vào vị thế có thể diễn đạt những tư tưởng mà ai nấy đều muốn tường tận: ông đã biết cách diễn đạt những tư tưởng ấy sao cho chúng có thể dễ dàng được lĩnh hội. Và ông đã trở nên nổi danh.

Đối với những ai chỉ quen thuộc với một phần tác phẩm của ông trước chiến tranh, bước nhảy vọt đột ngột của ông Belloc lên vị thế nổi bật như một nhà văn viết về các vấn đề quân sự đáng chú ý nhất ở Anh hẳn đã mang lại một chút chấn động. Đối với những ai có hiểu biết về các trước tác của ông chỉ giới hạn ở Con Đường Dẫn Đến Rome hoặc Những Truyện Cảnh Báo, những người từng coi ông là một nhà tiểu luận hay nhà thơ, điều này hẳn thực sự giống như một sự biến hóa kỳ lạ. Ngay cả những người đã quen thuộc với công trình nghiên cứu của ông về các khía cạnh quân sự của cuộc Cách Mạng và từng nhận thấy sự chú ý cẩn trọng mà ông Belloc dành cho các vấn đề quân sự trong nhiều cuốn sách khác nhau cũng khó lòng có thể chuẩn bị trước cho một trận lở tuyết chứa đầy tri thức chuyên sâu đến thế. Bởi vì tất cả chúng ta đều dễ mắc phải sai lầm là đánh đồng một con người với những cuốn sách của họ.

Đối với một số nhà văn, sai lầm này không nhất thiết dẫn đến những hậu quả quá tai hại. Có những tác giả bộc lộ bản thân trong phần này của tác phẩm nhiều chẳng kém gì ở phần khác. Lấy ông H. G. Wells làm ví dụ. Các trước tác của ông, quả thực, rất đa dạng về thể loại, trải dài từ tiểu thuyết tưởng tượng đến triết học, từ xã hội học đến khoa học. Nhưng xuyên suốt tất cả các trước tác của ông lại có một sợi chỉ mảnh mai kết nối tất cả chúng lại với nhau. Sợi chỉ đó chính là nhân cách của ông Wells đang tìm kiếm sự bộc lộ. Trong một trường hợp như thế này, sự am hiểu cá nhân về con người ấy chỉ đơn thuần làm sâu sắc thêm ý niệm về ông mà chúng ta đã thu thập được từ tác phẩm của ông.

Nhưng với ông Belloc thì mọi chuyện lại khác. Liệu có thể hình thành một ý niệm đầy đủ về con người ông Belloc thông qua việc đọc các cuốn sách của ông hay không? Thật đáng ngờ. Nếu bạn tham khảo ý kiến của một độc giả đọc truyện tưởng tượng của ông Wells và một độc giả đọc tiểu thuyết xã hội học của ông Wells về những tư tưởng mà họ thu nhận được từ nhà văn này, bạn sẽ nhận thấy rằng những bức tranh tinh thần mà họ vẽ ra có rất nhiều điểm chung. Nếu bạn làm thí nghiệm tương tự với một độc giả đọc các trước tác chính trị của ông Belloc và, chẳng hạn, một độc giả thường kỳ của tờ Morning Post — những người chỉ biết đến ông qua các bài tiểu luận — thì những bức tranh ấy sẽ hoàn toàn khác biệt.

Và nếu điều này được thừa nhận, câu hỏi đặt ra là: tại sao lại như vậy? Nếu trong trường hợp của ông Wells, nhà văn hiện lên mờ ảo đằng sau tấm màn trước tác của ông, thì tại sao ông Belloc vẫn cứ ẩn mình? Điều này không được hiểu theo nghĩa là nhân cách của ông Belloc không được bộc lộ trong các trước tác của ông. Đưa ra một lời giải thích như vậy thì thật là ngớ ngẩn. Nhưng nó có nghĩa là nhân cách của ông không được bộc lộ, như cách của ông Wells, một cách trọn vẹn dẫu mờ ảo trong bất kỳ một cuốn sách đơn lẻ nào. Việc đưa ra lý do rằng tác giả này mang tính chủ quan còn tác giả kia mang tính khách quan thì thật nhảm nhí. Bất kỳ nhà văn nào cũng tất yếu mang cả hai tính chất đó.

Có hai câu trả lời cho câu hỏi này: một câu đúng một phần, câu kia đúng toàn phần. Mưu cầu tìm kiếm câu trả lời đúng toàn phần chính là một trong những lý do khiến cuốn sách này được viết ra.

Tuy nhiên, tạm thời chúng ta hãy bằng lòng với câu trả lời đúng một phần. Hãy chấp nhận lời buộc tội từ một người đồng thời và là bạn của ông Belloc — một nhân vật từng có bề dày uy thế trong thế giới văn chương:

"Ông Hilaire Belloc

Là một trường hợp cần có luật pháp đặc thù ad hoc:

Ông dường như nghĩ chẳng ai bận lòng

Khi các sách của ông đủ mọi dòng."

Đó chính là lời buộc tội. Một lời nhận tội và đồng thời là một lời biện hộ dựa trên sự minh định có thể được tìm thấy trong chính lời lẽ của ông Belloc (xuất hiện ở phần cuối một bài tiểu luận của ông): "Thật là một thế giới kỳ diệu và có biết bao nhiêu là thứ ở trong đó!"

Bằng cách đó, chúng ta có thể chắp vá cho câu trả lời vốn chỉ đúng một phần cho đến khi nó ra vẻ đúng hoàn toàn. Chúng ta có thể biến sự đa dạng của ông Belloc thành lớp ngụy trang cho ông. Chúng ta có thể bịp bợm công chúng.

Nhưng đó là một trò chơi nguy hiểm. Công chúng có thói quen vạch trần mọi thứ. Bản thân ông Belloc luôn canh gác để lật tẩy những kẻ mạo danh (đặc biệt là thể loại nghị viện) và ông từng miêu tả vô cùng sinh động số phận đang chờ đợi bọn chúng:

"Mỗi lần Ả thét lên: 'Cháy nhà!'

Dân chúng liền đáp: 'Đồ Nói Dối Nhà!'"

Thế nên, hãy nhìn nhận vấn đề một cách sòng phẳng.

Mục đích của tập nghiên cứu nhỏ này — nếu có thể dùng một cụm từ đầy tham vọng như vậy cho thứ thuần túy là một tác phẩm xuất phát từ sự tự thỏa mãn — là mang đến cho công chúng một hình dung trọn vẹn nhất có thể về ông Belloc cùng các trước tác của ông. Cho đến nay, mối quan hệ giữa ông Belloc và công chúng phải gọi là vô cùng kỳ lạ. Nếu chúng ta coi công chúng là một khối đối tượng cần tấn công và tác giả là kẻ tấn công, chúng ta có thể nói rằng, trong khi hầu hết các tác giả đương thời chỉ tấn công tại một điểm duy nhất và sử dụng sức mạnh ngày càng lớn của họ để đánh thẳng vào trung tâm của khối đông ấy, thì ông Belloc lại tấn công ở nhiều điểm khác nhau. Tuy nhiên, hiển nhiên là những cuộc tấn công riêng biệt này, nếu muốn đạt được mục tiêu là sự khuất phục của đại khối ấy, thì phải được phối hợp một cách triệt để và có các lực lượng dự bị hùng hậu để yểm trợ.

Một chút phác thảo về bản chất của những cuộc tấn công khác nhau nhắm vào công chúng do ông Belloc thực hiện đã được nêu ra từ trước. Ngày nay, chúng ta đứng trước sự kinh ngạc trước thành công vang dội đã đồng hành cùng cuộc tấn công được thực hiện bởi các trước tác viết về chiến tranh của ông. Nhưng nếu chúng ta muốn hình dung dù chỉ là tiệm cận với một ý niệm trọn vẹn về ông Belloc, chúng ta buộc phải khảo sát những cuộc tấn công khác nhau này, không chỉ riêng rẽ và chi tiết, mà còn trong mối quan hệ tương quan giữa chúng với nhau như một kế hoạch được phối hợp nhịp nhàng. Và trước khi chúng ta có thể hy vọng đo lường sức mạnh của kế hoạch đó, chúng ta phải khảo sát tâm trí đã định đoạt sự phối hợp của nó cùng các lực lượng biến việc thi hành nó thành hiện thực: nói cách khác, chính là nhân cách của ông Belloc.

Do đó, bất kỳ ranh giới cứng nhắc nào được vạch ra giữa các trước tác chính trị, lịch sử và các trước tác khác của ông Belloc suy cho cùng đều mang tính độc đoán. Ở những trang tiếp theo của cuốn sách này, người ta sẽ thấy các khía cạnh khác nhau trong tác phẩm của ông Belloc gắn kết và phụ thuộc lẫn nhau một cách cốt lõi ra sao, và chúng đã phát triển như thế nào — không phải cái này sinh ra từ cái kia, mà là song hành và tương quan cùng nhau. Tuy nhiên, vì sự minh bạch, một nền tảng phân loại nào đó vẫn phải được áp dụng, và việc phân loại theo chủ đề, dẫu thô sơ và không thỏa đáng, có lẽ vẫn là thứ dễ được lĩnh hội nhất.

Với một cú giật khựng, một chiếc xe taxi dừng lại ở con đường bên ngoài. Chúng ta nghe thấy tiếng bước chân vội vã dọc theo lối đi lát đá, cùng tiếng lách cách của tay nắm cửa, cánh cửa bật tung rộng mở và ông Belloc đã đứng ngay giữa căn phòng.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.