Trong những vần thơ mà giới phê bình, dẫu bẽ bàng nhưng vẫn đầy cay cú, không dễ gì để chúng chìm vào quên lãng, người ta từng khẳng định rằng: "Ông Hilaire Belloc là một trường hợp cần có luật lệ riêng. Ông có vẻ nghĩ rằng chẳng ai bận lòng khi những cuốn sách của ông thuộc đủ mọi thể loại khác nhau." Quả thực, họ có bận lòng. Họ luôn thắc mắc rốt cuộc một tác giả thực thụ là như thế nào. Ông Bennett là một tiểu thuyết gia, và người ta cho rằng ông Wells cũng vậy; ông Shaw và ông Barker là những nhà viết kịch; ông W. L. Courtney là một nhà phê bình, còn ông Noyes, theo họ, là một nhà thơ.
Suy cho cùng, câu hỏi ấy cũng có phần hợp lý. Một tiểu thuyết gia hoàn toàn có thể viết kịch bản hoặc một chuyên khảo xã hội học: nhưng suy cho cùng ông ấy vẫn là tiểu thuyết gia và chúng ta biết rõ bản chất văn nghiệp của ông. Vậy còn ông Belloc thì sao? Nếu chúng ta khảo sát các tác phẩm của ông qua lăng kính thống kê nghiêm ngặt, chúng ta sẽ thấy phần lớn dung lượng dành cho việc mô tả những chuyến hành trình. Bạn sẽ nhận thấy sự tận tụy lớn nhất, và có lẽ cả giá trị to lớn nhất của ông, nằm trong các tác phẩm lịch sử: nhưng những chuyến đi ấy luôn làm nền tảng và thổi hồn cho lịch sử của ông. Đó chính là chất liệu quan trọng nhất để tạo nên những trang sử ấy.
Do đó, manh mối mà ta tìm thấy qua sự áp đảo của các cuốn sách và bài tiểu luận đúc rút trực tiếp từ trải nghiệm du hành không phải là điều ngẫu nhiên hay vô nghĩa. Tất cả những điều đó đối với ông là một quá trình rèn luyện, và nếu bỏ qua yếu tố này, chúng ta sẽ bỏ sót nhân tố quan trọng bậc nhất, không chỉ trong những gì ông đã làm, mà cả trong những gì ông có thể làm trong tương lai.
Du hành, theo một chân lý xưa cũ, chính là một sự giáo dục: và ở đây, chúng tôi muốn dùng từ này theo nghĩa rộng nhất có thể, biểu thị sự giáo dục thực tế – một phương tiện để đạt được mục đích, sự chuẩn bị để hành động – và sự giáo dục tinh thần – thứ chuẩn bị cho con người đạt đến một cảnh giới nội tâm nào đó. Theo cả hai hướng ấy, du hành là một điều tốt đẹp và giúp mở mang tâm trí; và cũng như trong lịch sử, ta có thể phân biệt hai động cơ ở đây. Một mang tính thực tiễn và truyền bá, động cơ còn lại mang tính thi ca, là niềm khát khao hiểu biết và thấu cảm. Xét theo những khía cạnh này, du hành mang lại cho tâm trí tinh tế một vốn liếng dồi dào về so sánh và thông tin đối với kinh tế nông nghiệp, các hình thái tôn giáo, thể chế chính trị, sự phát triển thương mại và sự di chuyển của các đội quân; đồng thời nó cũng ban cho tâm hồn rộng mở một cảm giác giao lưu trực tiếp và tương hỗ với đất mẹ – nơi nuôi dưỡng chúng ta và cũng là chốn ta đang dung thân.
Những tâm trạng và động cơ ấy dường như đang trở nên khan hiếm đến đáng buồn trong cuộc sống thời đại này. Chúng ta không còn thấu cảm như những thi nhân, cũng chẳng hồn nhiên (hoặc ít ra là lặng lẽ) như những người nông phu để mà thực sự ý thức về những vùng đất mình đang sống. Ta không thực hiện những cuộc hành hương đến chốn linh thiêng, cũng chẳng còn những học giả lãng du biết quan sát và ghi chép tường tận những khác biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác. Những phương tiện đi lại hiện đại có lẽ đã làm nhụt đi mong muốn tìm hiểu tin tức về các xứ sở xa xôi. Chúng không hề trao lại cho ta một kho tàng thông tin chính xác để bù đắp. Sự tò mò đã lụi tàn mà chưa từng được thỏa mãn. Cả về vật chất lẫn tinh thần, chúng ta và xã hội đều phải gánh chịu hậu quả: cuộc sống của chúng ta kém phần khoáng đạt, và chúng ta vấp phải những sai lầm ngớ ngẩn cùng cực hơn trong ứng xử với các quốc gia ngoại kiều.
Về động lực tinh thần của những chuyến du hành, ông Belloc từng mượn lời một nhân vật trong bài tiểu luận để diễn tả như sau:
Này các bạn hiền, trong cõi đời ngắn ngủi dưới ánh mặt trời này, hãy cố gắng chiêm ngưỡng thật nhiều đồi núi, công trình, sông ngòi, đồng ruộng, sách vở, con người, ngựa xe, tàu thuyền và đá quý hết mức có thể. Bằng không, hãy cứ ở yên trong một ngôi làng, kết hôn rồi chết tại đó. Bởi vì một trong hai số phận ấy là tốt đẹp nhất cho mọi người. Hoặc là trở thành kẻ giống như tôi – một kẻ lang thang với mọi cay đắng ngọt bùi của kiếp lữ thứ, hoặc là ở yên một nơi trong vườn nhà và lắng nghe tiếng nói của Thiên Chúa.
Ở đó, bạn bắt gặp tiếng nói của Phê-rô Lang Thang – kẻ từng nuôi hy vọng được thiên đàng yêu mến qua những câu chuyện kể về muôn phương xứ sở. Mặt khác, bạn lại nghe thấy giọng điệu đậm chất thực tế đến gai người của ông Belloc đang khẩn khoản kêu gọi thời đại này, trước khi quá muộn, hãy dịch chuyển đôi chút để thấy thế giới thực chất là gì, và vì sao mỗi thể chế lại đạt đến độ hoàn mỹ nhất ở một đất nước này chứ không phải đất nước khác.
Không còn nghi ngờ gì nữa [ông viết] đặc điểm nổi bật nhất của các thị trấn chính là sự thiếu vắng tính chân thực trong ấn tượng của đại đa số: giờ đây chúng ta đang sống trong các thị trấn; và hậu thế sẽ phải kinh ngạc trước chúng ta! Không chỉ vì chúng ta thu nhận phần lớn ấn tượng qua những bức tranh tưởng tượng được gợi lên từ mực in – điều đó đã đủ tệ rồi; mà do một sự lệch lạc kỳ lạ nào đó của tâm trí hiện đại, mực in rốt cuộc lại ngăn cản con người nhìn ngắm những sự vật đang thực sự hiện hữu trước mắt; và thỉnh thoảng, khi người ta bảo với một kẻ chưa từng đi đây đi đó rằng: "Hãy đi du lịch đi!", người ta lại tự hỏi liệu rằng, rốt cuộc, nếu hắn có đi đi chăng nữa, hắn có thực sự nhìn thấy những thứ đang rành rành trước mắt mình không? Nếu có, hắn sẽ khám phá ra một thế giới hoàn toàn mới; và ngày nay, có rất nhiều điều để khám phá theo cách này hơn bất cứ thời kỳ nào trước đây.
Đó là thói quen của ông Belloc – một thói quen kiêu ngạo và đầy tính công kích – tránh việc bị chuốc mê bởi sự lặp lại của những sáo ngữ nếu có thể, mà thay vào đó là dùng thứ axit của sự thật để hòa tan chúng đi khi chúng có thể bị hòa tan. Như chúng ta đã thấy, ông áp dụng phương pháp này trong lịch sử; và trong những chuyến du hành, tiền đề của lịch sử, ông cũng phấn đấu để trở nên chân thực và tường minh nhường ấy.
Ông muốn tường thuật lại một cách chính xác – như một lữ khách thời trung cổ từng muốn – những gì mình đã chứng kiến ở các xứ sở phương xa. Ông nhìn xung quanh với một sự bộc trực nhất định, một sự cởi mở trước mọi ấn tượng, mà theo chúng ta nghĩ, chỉ có nhân vật kỳ quặc và ngẫu hứng là ông Hueffer mới sánh kịp trong số các đồng nghiệp cùng thời: một nghệ sĩ mà mối quan tâm hoàn toàn đặt vào văn chương, và có nỗi ám ảnh là viết cho hay hơn là đi cứu vãn sự suy đồi của thế giới chúng ta.
Trong bài tiểu luận mà chúng tôi vừa trích dẫn ở trên, ông Belloc viết tiếp:
Bậc hiền triết, kẻ thực sự muốn nhìn nhận sự vật đúng như bản chất và thấu hiểu chúng, sẽ không thốt lên rằng: "Ta đang đặt chân trên mảnh đất châu Phi cháy bỏng." Hắn sẽ nói thế này: "Ta đang mắc kẹt trong một trận bão tuyết và đoàn tàu đã trễ mười hai tiếng" – đúng như cảnh tượng (với tôi ở trên đó) gần Sétif vào tháng Giêng năm 1905. Khi ngắm nhìn người nông phu đang cày bừa ngoài đồng bên ngoài Batna, hắn sẽ không thốt lên: "Hãy quan sát kìa gã người Xê-mít kia!" Hắn sẽ nói: "Khuôn mặt của lão nông kia y hệt khuôn mặt của một nông dân vùng Sussex da ngăm, chỉ có điều gầy hơn một chút." Hắn sẽ không thốt lên: "Hãy nhìn những đứa con hoang dã của sa mạc kia! Chắc hẳn chúng căm ghét biết bao cuộc sống nhân tạo mới mẻ xung quanh mình!" Ngược lại, hắn sẽ nói: "Hãy nhìn bốn tín đồ Hồi giáo kia đang chơi bài bằng một bộ bài Tây và nhắm rượu mạnh trong quán cà phê kìa! Nhìn kìa! Bọn chúng lại gọi thêm rượu mạnh rồi!"
Cứ thế, ông Belloc muốn chúng ta dấn thân vào thế giới với tâm hồn ngây thơ như những đứa trẻ hết mức có thể, nhằm lĩnh hội những vỡ lòng về chính trị ngoại giao.
Nhưng du hành cũng đồng thời là một sự giáo dục, đúng theo nghĩa chân phương nhất của từ này. Tất cả những gì ta có thể học hỏi trong sách vở đều được cấu thành từ, hoặc xuất phát từ, sự khác biệt giữa những con người sống bên bờ con sông này với những kẻ cư ngụ trong thung lũng của những ngọn đồi kia. Kẻ nào thấu hiểu những dị biệt về trang phục, phong tục, phương thức và tư duy tồn tại theo cách đó, kẻ ấy đã được trang bị tương đối đầy đủ để đối phó với những vấn đề tương tự ngay tại đất nước mình: hắn đã thụ hưởng một nền giáo dục thực tế trang bị cho cuộc đời.
Ông Belloc lang thang khắp thế gian với một tâm hồn cởi mở, sẵn sàng thu lượm những quan sát về các vấn đề ấy. Trong một bài tiểu luận về một cuốn cẩm nang du lịch dự kiến ra mắt, ông đã bày tỏ một số điều – cách xoa dịu người Ả Rập, cách dọa sợ chó chăn cừu, cách mà người dân vùng Dax trở thành những kẻ khủng khiếp nhất toàn cõi nước Pháp, v.v. Thật đáng tiếc làm sao khi cuốn sách ấy chưa từng được viết nên.
Tất cả những điều đó đều là tri thức nhân loại, thứ mà ông vô cùng khao khát. Chúng được thu nhặt từ những người bạn đường bên lề đường và trong các quán trọ. Số lượng những con người mà ông từng gặp gỡ và ghi chép lại một cách nghiêm túc trong các chuyến đi là không thể kể xiết, và chỉ việc đọc về họ thôi cũng đủ là một bài học tu dưỡng. Phong cảnh trong sách của ông phần lớn đều có sự hiện diện của con người, và nếu không phải là một bóng người, thì có lẽ là bóng dáng của cả một đạo quân đang chuyển động giữa khung cảnh ấy, bởi ông mang một niềm tin mãnh liệt rằng trái đất này được tạo ra cho nhân loại và trở nên đáng yêu nhất ở những nơi từng bàn tay con người chạm đến và nhào nặn, qua việc vạch bờ thửa ruộng hay đắp đập ngăn sông, cho đến khi nó biến thành một khu vườn.
Những người quen trên đường của ông tạo nên một phòng tranh kỳ lạ và đầy tính giải trí. Thật đáng khâm phục làm sao vị thương nhân người Ả Rập không thể kìm nén sự hân hoan khi nghĩ đến những giàn cây ăn quả của mình sai trĩu quả, hay người thợ hàn nồi cải thiện nghề nghiệp bằng những lời ca, và người Mỹ từng thốt lên rằng ngọn Matterhorn thật đáng kinh ngạc. Có một nét gì đó chừng mực và đáng tin trong cách ông Belloc thuật lại về những sinh linh kỳ thú ấy. Ông có vẻ như chỉ ngồi yên lặng và tận hưởng cuộc trò chuyện của họ: ông hiếm khi nhắc đến lời thoại của chính mình.
Ông mang lại cho người đọc một ấn tượng chắc chắn và chân thực về những con người ông từng gặp gỡ, và đó là một trong những phần thú vị nhất trong tác phẩm của ông. Họ đến rồi đi xuyên qua các trang tiểu luận giống như những nhân vật phụ trong một cuốn tiểu thuyết được viết bởi một trí tưởng tượng phong phú và thiên tài. Không hề phóng đại khi nói rằng tất cả họ đều rất thú vị, những con người mà ta ao ước được một lần gặp mặt. Họ hiện lên với độ sắc nét và chân thực chẳng kém gì phong cảnh và địa hình mà ông Belloc mô tả: họ chính là minh chứng cho năng lực kỳ lạ của ông trong việc tiếp nhận một ấn tượng một cách trọn vẹn, rành mạch và tái hiện nó một lần nữa với sự trong sáng tuyệt vời.
Sự thiếu vắng nét phóng đại ấy lại được tìm thấy một lần nữa trong giọng điệu rất đỗi thực tế của những đoạn mô tả. Ông không hề làm quá lên theo kiểu văn chương chỉ vì được sống giữa bầu trời rộng mở: có lẽ bởi vì ông không coi bầu trời là một thứ kích thích tố cho văn chương, mà từ lâu đã tự nhiên nhìn nhận nó như một thành tố hiển nhiên của đời sống. Ông chẳng phải là một George Borrow thứ hai. Có một sự thực tế trong những chuyến hành trình của ông mà đôi khi có thể khiến một số người thấy xa rời chất thơ: những bóng râm u ám, những trăn trở quanh chuyện ăn uống hay thiếu thốn thực phẩm, cùng nỗi tuyệt vọng khi phải hành quân trong mưa, những điều ấy hoàn toàn chẳng có chút lãng mạn nào. Ông không hề gượng gạo hay tự mãn khi nhắc đến các quốc gia, và những lời khoe khoang về số dặm đã đi qua hay chốn đã đặt chân tới luôn ẩn chứa một sự khiêm nhường cốt lõi. Ông không hề chê bai bất kỳ sự trợ giúp thực tế nào cho chuyến hành trình, từ tàu hỏa cho đến những bữa ăn; ông dường như giữ được sự kết nối tuyệt vời với đôi giày của mình và cả cảm giác thèm ăn, và những cảm xúc thăng hoa bất ngờ nhất của ông đều bám sát vào những điểm tựa thực tế thân thuộc ấy.
Hãy lấy phần kết trong lời nhận định xuất sắc và tinh tế của ông về các quán trọ ở dãy Pyrenees làm ví dụ:
Trong toàn cõi Sobrarbe, chỉ có các quán trọ ở Bielsa và Torla (ý tôi là ở tất cả các thung lũng phía trên mà tôi đã mô tả) là những nơi có thể ghé tới mà không phải sợ hãi điều gì, và ở Bielsa, cũng như ở Venasque và Torla, thị trấn nhỏ ấy chỉ có duy nhất một quán. Tại Bielsa, quán nằm gần cây cầu và do Pedro Pertos quản lý: tôi chưa từng ngủ trọ ở đó, nhưng tôi tin là nó sạch sẽ và tốt lành. El Plan có một quán trọ mang tên Quán trọ Mặt Trời (del Sol), nhưng nó chẳng được ca ngợi gì cho cam; thậm chí, những kẻ từng trải nghiệm thực tế còn căm ghét nó. Quán trọ từng hoặc đang tọa lạc ở vùng hạ lưu thung lũng Val d'Arazas được cho là tốt; còn quán ở Torla thì không hẳn là một quán trọ mà giống một ngôi nhà của tộc trưởng hay thái ấp cổ mang tên "Viu", bởi đó chính là tên của dòng họ sở hữu nó. Họ đối đãi với lữ khách rất chu đáo.
Đó là tất cả những gì tôi biết về các quán trọ ở dãy Pyrenees.
Đó là một đoạn văn mang tính thực tiễn cao, được trau chuốt tuyệt vời, và theo phỏng đoán của chúng tôi dẫu chưa từng kiểm chứng, nó hẳn sẽ mang lại nhiều thiết thực cho lữ khách chẳng kém gì những áng văn giàu dư vị văn chương. Mặt khác, lời bộc bạch cá nhân ở câu cuối cùng lại tạo nên một niềm tin vững chắc.
Chúng ta phải tiếp tục nhìn nhận những chuyến du hành của ông Belloc từ góc độ mà ta hay gọi một cách lỏng lẻo là thực tế, và giờ đây chúng ta tiến đến những tác phẩm trong đó du hành chính là phương tiện để theo đuổi một loại hình nghiên cứu nhất định. Đó chính là nghiên cứu lịch sử và cụ thể hơn là các sự kiện quân sự, những thứ chỉ có thể được tiến hành một cách chuẩn xác trên chính chiến trường nơi chúng từng diễn ra.
Chúng ta từng nói rằng những chuyến đi của ông là chất liệu cấu thành nên lịch sử của ông, và dẫu đó là một sự khái quát rộng, thì ở một mức độ lớn, nó hoàn toàn chính xác. Quan niệm của ông về chủng tộc phương Tây và tính gắn kết của nó bắt nguồn không chỉ từ việc giải thích cẩn trọng và mạnh mẽ các tư liệu ghi chép, mà còn từ sự quan sát chính chủng tộc ấy trong thời hiện tại. Bạn có thể thấy trong tác phẩm Esto Perpetua cách ông kiểm chứng và làm phong phú thêm lý thuyết của mình một cách vô cùng thực tế qua chuyến hành trình xuyên Bắc Phi.
Cũng phải thừa nhận rằng sự minh bạch và rành mạch – những năng lực giúp cho việc giải mã tư liệu ghi chép của ông trở nên giá trị – cũng đồng thời giúp ông dễ dàng đọc vị địa hình, nắm bắt các tiềm năng hiện tại của nó cùng những hệ quả mà nó từng tạo ra trong quá khứ. Khả năng nhìn nhận sự việc một cách sắc sảo, đúng đắn và kiên định về những gì đang thực sự tồn tại đã biến ông thành một nhà cố vấn hữu ích trong thời đại mà con người ta thường chìm đắm trong những lý thuyết suông vô căn cứ.
Con mắt quan sát địa hình của ông vừa là biểu tượng, vừa là minh chứng cho những tài năng xuất chúng nhất của ông. Đối với ông, dường như một mảnh đất, chẳng hạn một hạt của nước Anh, là một thể thống trị có trật tự chứ không phải là một mớ hỗn độn gồm những đoạn gồ ghề, ruộng đồng, đường xá và rừng rậm như cách mà đa số chúng ta nhìn thấy. Tương tự như vậy, dưới bàn tay ông, một cuộc tranh cãi lịch sử sẽ bộc lộ rõ những dòng chảy chính, đường phân thủy và cả cấu chất của tầng đất.
Đến đây, cũng giống như khi chúng ta phân biệt động cơ thực tiễn và động cơ thi ca trong sử học, ta có thể nhận thấy sự hòa quyện của hai động cơ ấy trong việc du hành. Những công trình nghiên cứu của ông Belloc về lịch sử và tiền sử thực sự cho thấy hai động cơ này đan xen khăng khít vào nhau: trong The Old Road, bạn không thể tách rời mục đích nghiên cứu ra khỏi mục đích tận hưởng niềm vui.
Trong cuốn sách này, ông đưa ra một vài nhận xét về nguồn gốc của con đường mòn thời tiền sử chạy từ Winchester đến Canterbury – một lộ trình chuẩn xác nhất mà ngành khảo cổ học có thể thiết lập – cùng một bài luận ngắn giải thích lý do vì sao việc theo đuổi thứ tri thức ấy vừa mang tính tôn nghiêm lại vừa đem lại niềm vui.
Việc truy tìm những con đường La Mã hoặc những lối mòn cổ xưa hơn, đồng thời xác định càng gần sự thật càng tốt vị trí chính xác của các sự kiện lịch sử, đối với ông là một trò tiêu khiển. Phương pháp được theo đuổi ở đây là một cuộc điều tra ngặt nghèo và mang tính khoa học. Cuốn Paris đặc biệt, Marie Antoinette và The Historic Thames ở mức độ khiêm tốn hơn, chính là những minh chứng cho điều mà nếu là một vị giáo sư đại học, chúng ta sẽ gọi là nghiên cứu tỉ mỉ và công phu, nhưng đối với nhân vật của chúng ta, ta đoán rằng đó đơn thuần là sự thỏa mãn một khao khát.
Trong The Old Road, ông Belloc mô tả bằng một sự chính xác nghiêm ngặt nhưng với niềm hân hoan kinh ngạc cách ông – sau khi đã đọc mọi tài liệu in ấn về con đường mòn này và nghiên cứu các bản đồ tốt nhất về vùng đất nó đi qua – lên đường tự mình khảo sát thực địa, và từ đó rút ra những kết luận cuối cùng. Chúng ta không có đủ không gian ở đây để thuật lại chi tiết các phương pháp của ông hoặc chứng minh, như cách ông đã thể hiện, ranh giới giáo xứ này là một chỉ dẫn ở đây, hàng cây kia ở chỗ nọ, và ngôi nhà thờ cách đó một dặm xa hơn. Đó chỉ là một trong rất nhiều ví dụ về tinh thần và sở thích của ông trong vô số nhiệm vụ nhận diện địa danh mà ông từng đảm nhận.
Và đây có lẽ là thời điểm thích hợp để tách bạch điều mà chúng ta gọi là động cơ thi ca của việc du hành. Ông bày tỏ sự tôn kính đặc biệt đối với những tàn tích cổ xưa mà ông từng cất công tìm kiếm. Cả trong tinh thần tôn giáo lẫn thi ca, ông xem "Con đường" như một biểu tượng của nhân loại. Ông viết bằng một giọng điệu trang nghiêm và mang tính nghi thức:
Trong số những thực thể nguyên thủy ấy [ông viết] thứ ít hiển hiện nhất nhưng lại quan trọng nhất chính là Con Đường. Nó không đập vào giác quan như những thứ khác mà tôi vừa đề cập; chúng ta thường chậm trễ trong việc cảm nhận sức ảnh hưởng của nó. Ta coi sự tồn tại của nó là điều hiển nhiên đến mức ý nghĩa ban đầu của nó tuột khỏi tầm tay ta. Quả thực, những con người có sở thích khám phá không ngừng nghỉ ngay cả quê hương mình bằng đôi chân, và đối với họ mọi hình thái thời tiết đều thú vị, sẽ tiếp nhận tinh thần của Con Đường một cách có phần chậm trễ. Họ cảm nhận được một ý nghĩa ẩn giấu trong đó: nó dần gợi lên hình ảnh những thị trấn mọc lên dọc theo lối đi, tự giải thích cho những khúc quanh co của nó, đồng thời mang lại sự thống nhất cho vạn vật đã sinh sôi nảy nở dọc theo hành trình ấy. Nhưng đối với đám đông, Con Đường hoàn toàn câm lặng; nó là thứ bùa chú khiêm nhường nhất, uyển chuyển nhất, nhưng như tôi đã nói, lại vĩ đại và nguyên thủy nhất mà chúng ta thừa hưởng từ những bậc tiên phong từ thuở hồng hoang của giống loài. Đó là nhu cầu cấp thiết nhất và đầu tiên của chúng ta. Nó còn cổ xưa hơn cả những công trình kiến trúc hay những giếng nước; từ trước khi chúng ta thực sự trở thành con người, ta đã biết đến nó, bởi muôn loài cho đến tận ngày nay vẫn giữ thói quen đó; chúng tìm kiếm thức ăn, nguồn nước và, theo tôi tin là cả những chốn tụ họp của chúng, thông qua những lối mòn quen thuộc mà chính chúng đã tạo ra.
Mỗi chuyến du hành đều là một cuộc hành hương, ít nhiều mang tính thăng hoa, và một tín điều Công giáo mang tâm thức như ông Belloc đã biến việc thực hiện một hành động như vậy thành vừa là một nghi lễ tôn giáo, vừa là một niềm vui cá nhân.
Từ ý niệm này, ông đã phát triển một hình thức sách du hành kỳ ảo hoặc phóng khoáng mang dấu ấn hoàn toàn cá nhân: khá giống cách thức mà tác phẩm của Heine phát triển từ sự phản chiếu mờ ảo của một truyền thống nửa vời về lời ca tụng tự nhiên của Jean-Jacques Rousseau. Thật kỳ thú khi đặt hai con người ấy lên bàn cân so sánh: ông Belloc hành hương vì tôn giáo của sự chuẩn mực và tình bằng hữu, còn Heine cất bước vì tôn giáo của sự trào lộng.
Sự so sánh ấy quả thực là điều tất yếu: bởi những con người này, ai nấy đều vững chãi, khôn ngoan và hài hước, đều tận dụng cùng một hình thức văn chương, đều đứng tách biệt khỏi những lời lẽ sáo rỗng của những kẻ như George Borrow, lại có phương pháp giống nhau y hệt dẫu tinh thần của họ hoàn toàn khác biệt. Hình thức ấy, quả thực phương pháp ấy được sinh ra dành cho những con người thuộc tuýp như hai vị này – những người rất giống nhau về khuôn khổ chung, về lối hành động, dù tư duy lại có phần khác biệt đôi chút.
Đó là một hình thức dường như được đúc kết dành cho một con người đa tài và nhiều sở thích, bởi sự tiến triển của hành trình tạo nên một bộ khung gợi mở và gắn kết vô số những cuộc ngẫu hứng tản mạn. Một sự kiện trong ngày hành quân có thể khơi nguồn cho ông bước vào một chuỗi những suy ngẫm giải trí hoặc đầy ích lợi, và trong cuốn sách đầu tiên trong hai tác phẩm là chủ đề của bài tiểu luận này, ông Belloc sẽ đột ngột chèn vào một câu chuyện chẳng mấy liên quan như ông đã giải thích, cốt để vơi bớt sự tẻ nhạt của một con đường buồn tẻ. Và ở phần cuối của câu chuyện ngoại đề ấy, mục đích của chuyến du hành lại kéo ông trở lại với lối đi chính và gìn giữ tính thống nhất của toàn tác phẩm.
The Path to Rome, dẫu có lẽ được biết đến rộng rãi hơn, nhưng lại là một tác phẩm non trẻ và kém chín muồi hơn so với The Four Men. Nó tràn ngập một cách rực rỡ sự hài hước và những mô tả đậm chất thơ: thậm chí nó còn có những trường đoạn Viết Văn Xuất Sắc đến đáng kinh ngạc. Người ta có thể suy ra từ đó xu hướng tư duy chung của ông Belloc mà không gặp mấy khó khăn, bởi ông đã ném tất cả những suy nghĩ và phản xạ đầu tiên của mình vào đó một cách hỗn độn. Với một nền tảng tư duy cố định mà chúng ta đã nhiều lần nhấn mạnh, ông sẽ luôn suy ngẫm ở mọi thời điểm và về mọi thứ theo cùng một cách chung nhất. Điều này mang lại cho những quan sát của ông một nét đặc trưng đồng nhất và sức hút đồng đều. Niềm vui khi đọc một cuốn sách thể loại này chính là để quan sát cách thức tư duy của ông tác động lên vô vàn "chú thỏ" chủ đề mà ông khơi mào.
Nền tảng tư duy ấy ở ông mang tính liên tục: nó không hề thay đổi, nhưng đã trở nên chín muồi hơn và được biểu đạt một cách trọn vẹn hơn. The Path to Rome là tác phẩm của một người trẻ tuổi, đầy sức sống, sung sức, phóng khoáng, thậm chí có phần như đang "làm hàng". Hương vị của nó sắc sảo và đầy sức cuốn hút. The Four Men, tác phẩm mà chúng tôi tin là đỉnh cao hiện tại trong văn nghiệp của ông Belloc, xin lạy Chúa, cũng tràn trề sức sống, sự sung mãn và phóng khoáng chẳng kém. Nhưng nó đồng thời cũng trầm mặc hơn, sâu sắc hơn, nhiều thủ pháp hơn và mạch lạc hơn.
Xét trên mọi khía cạnh, nó là một khúc trữ tình, là sự biểu đạt của một ý tưởng hoặc cảm xúc duy nhất, đó chính là tình yêu quê hương xứ sở. Sự tôn sùng vùng Sussex, theo cách gọi có phần cay nghiệt và vụng về ấy, tạo nên một thứ hạt nhân cho quá trình khảo sát và ghi nhận thế giới của ông Belloc. Nếu ông am hiểu tương đối tường tận về Tây Âu, thì ông thấu hiểu hoàn toàn một hạt này thôi, và từ đó những cuộc thám hiểm của ông tỏa ra theo những vòng tròn đồng tâm. Ông nhận thấy rằng, cũng như khi đối mặt với Con Đường, việc ca ngợi quê hương mình là một nhiệm vụ trọng thể, mang tính nghi thức và đầy hoan hỉ.
Chúng ta không thể phân tích chi tiết cuốn sách này ở đây, và bộ khung của nó cũng chẳng thể chịu đựng nổi một sự soi mói mang tính kinh viện đến thế. Tác giả mô tả cách ông – khi đang ngồi trong một quán trọ nằm ngay sát biên giới hạt Kent thuộc Sussex – hạ quyết tâm đi bộ xuyên qua hạt này, vừa đi vừa chiêm ngưỡng nó, và cứ thế tìm đường về nhà. Sát cánh cùng ông trên đường là ba người bạn đồng hành: Grizzlebeard, Gã Thủy Thủ và Nhà Thơ. Thật là ngớ ngẩn, một hành động của vị giáo sư người Phổ, khi đi tìm những tầng ý nghĩa ẩn dụ ở những nhân vật này – những kẻ được miêu tả và nhào nặn với một khiếu hài hước rất đỗi con người. Nét siêu nhiên phảng phất được thổi vào họ ở những trang cuối sách, hương vị huyền bí nhạt nhòa đeo bám họ từ điểm xuất phát và đánh dấu họ vượt lên trên những người bạn đồng hành bằng xương bằng thịt bình thường, tất cả những điều ấy được thể hiện với một bàn tay tinh tế và chừng mực đến mức việc phân tích phương pháp ấy sẽ đồng nghĩa với sự hủy diệt – ít nhất là đối với các nhà văn.
Đáng lẽ ra, cuốn sách này phải được mô tả như một "bản hỗn hợp phi thường". Nhưng thực tế lại không phải vậy. Ông Belloc đặt cho nó một tiêu đề phụ là "Một mớ hỗn độn" (A Farrago), dẫu chúng ta không thực sự hiểu rõ từ đó có nghĩa chính xác là gì. Nó chứa đựng đủ loại chất liệu, từ một khúc ca uống rượu tuyệt hảo, một bài ca hành quân xuất sắc (hiện đã được đưa vào sử dụng), và một bài hát hạng nhất về tôn giáo, cho đến câu chuyện về Thánh Dunstan với con quỷ dữ và bản tường thuật về Phán quyết của Ngài Thẩm phán Honeybubbe. Nhưng tất cả những thứ đó được xâu chuỗi lại với một sự tinh tế kỳ diệu trên sợi dây xuyên suốt là hành trình băng qua Sussex, khiến cho những tư liệu tạp nham ấy hòa quyện thành một thể thống trị mạch lạc.
Những khung cảnh lặp đi lặp lại đánh dấu chặng đường của hành trình ấy tuy nhỏ bé nhưng vô cùng tinh tế. Hãy lấy ví dụ này, miêu tả khoảng trống của vùng Arundel, ngay phía dưới Amberley:
... Trời bắt đầu đổ mưa trở lại từ thiên đàng, nhưng chúng tôi đã tiến lên một độ cao mà ở đó những hạt mưa và làn màn mưa ấy chỉ càng làm tăng thêm vẻ đẹp của mọi thứ trước mắt, khiến cho bầu trời và mặt đất hòa quyện vào nhau chẳng giống tháng Mười một chút nào, mà tựa như tháng Tư, dâng tràn trong lòng chúng tôi sự kinh ngạc khôn nguôi. Tại chốn này, những thảm cỏ nước phẳng lì – chính là những vùng ngập lụt biến thành hồ vào giữa mùa đông – trải rộng ra như một sân khấu, làm nổi bật lên vẻ hùng vĩ của dãy Downs; và từ một điểm cao trên sườn đồi Rockham Mount, người ta phóng tầm mắt qua vùng đất phẳng ấy để nhìn sang những mảnh đất chia cắt, những đồi cát, những hàng thông, dãy sườn đồi Egdean, những bãi đất hoang và công viên nhô cao bao bọc lấy phần cuối của dãy đồi cho đến khi chạm tới ranh giới hạt Hampshire, vượt qua nơi đó thì chẳng còn gì nữa. Đó chính là tiền cảnh của khoảng trống Arundel, một vùng đất thuộc dãy Downs được kiến tạo kỳ diệu đến mức hễ ai trông thấy là biết ngay đó chính là viên ngọc quý mà toàn bộ hạt Sussex đã được sinh ra để tôn tạo, là món đồ trang trí xứng đáng cho một báu vật hiếm có nhường ấy. Và băng qua sông Arun, thẳng tắp qua vùng đất phẳng, nơi đường chân trời vươn lên cao nhất, những ngọn đồi tôi thấy chính là những ngọn đồi của quê hương.
Những trang sách này tràn ngập những câu văn ca ngợi Sussex một cách tao nhã, tự thân chúng đã là những bài thơ nhỏ bé và hoàn hảo, chẳng hạn như lời ca tụng dòng Arun, "thứ nước mà khi một người đắm mình vào đó, sẽ khiến anh ta quên sạch mọi chuyện xảy ra kể từ năm mười tám tuổi – hoặc có lẽ là hai mươi bảy tuổi", và một lần nữa, "Arun trong uy quyền tuyệt đối, kết hôn cùng nước mặn, hiên ngang như một vị vua."
Chúng ta sẽ mang tiếng bất công với The Four Men nếu để lại ấn tượng rằng đó chỉ là một bài thơ duyên dáng và dễ chịu viết về Sussex. Chúng tôi đã nhấn mạnh rằng tác phẩm này trầm mặc, sâu sắc và đẫm chất cảm xúc. Chúng ta hãy trích dẫn một đoạn, lời từ biệt của Grizzlebeard:
Chẳng có gì là còn lại mãi: chẳng có ngôi nhà nào; chẳng có lâu đài nào, dù kiên cố đến đâu; chẳng có mối tình nào, dẫu dịu dàng và bền chặt đến mấy; hay bất kỳ tình đồng chí nào giữa những con người, dẫu kiên cường ra sao. Không có gì tồn tại ngoại trừ những điều mà tôi sẽ không nhắc đến, bởi chúng ta đã bàn luận quá đủ về chúng trong suốt bốn ngày qua. Nhưng ta, kẻ đã già, sẽ đưa cho các ngươi một lời khuyên, đó là: từ nay về sau hãy hướng tâm trí chủ yếu đến những thực thể trường tồn ấy – những thứ tựa như bờ bến của thời đại này và là bến cảng cho đại dương lấp lánh, êm đềm nhưng đầy hiểm nguy và biến động khôn lường của chúng ta.
Chất liệu làm nên nền tảng của cuốn sách này chính là như vậy: dựa trên nền tảng ấy, mang tính chất thi ca và động lực tinh thần, toàn bộ tòa lâu đài tác phẩm được dựng lên, và cuốn sách được định mệnh an bài để trở thành một thứ vượt lên trên một bản tường thuật du hành thông thường hay một màn biểu diễn trí tuệ và sự dí dỏm dẫu thú vị nhưng phù phiếm. Nó là một bài thơ, và theo chúng tôi nghĩ, đó là một bài thơ trường tồn cùng thời gian.
Thực chất, chính bản năng thi ca là thứ thổi hồn vào mọi hoạt động của ông, đặc biệt là những chuyến du hành. Bản năng thi ca bao gồm hai nỗi khát khao: thứ nhất là thấu hiểu trọn vẹn ở mọi chiều kích thực tại đang hiển hiện trước mắt, thứ hai là biểu đạt lại thực tại ấy bằng ngôn từ, hội họa, đất sét hay âm nhạc. Bản năng này dưới hình thức tinh tuyết và chân chính nhất không màng đến bất kỳ thứ lợi lộc nào, dù là tiền tài hay danh vọng. Nó thôi thúc người nghệ sĩ dấn thân làm những điều đó chỉ vì khát vọng được thực hiện chúng.
Nhưng nhờ một sự quan phòng vô cùng khôn ngoan, đó cũng đồng thời là động lực cốt lõi cho mọi giá trị thực tiễn vật chất trên thế giới này. Chúng ta đã cố gắng chứng minh, trong chương này cũng như ở các chương khác, cách bạn có thể tìm thấy động cơ thi ca và vị tha ấy hễ khi nào bạn muốn khám phá điều gì tạo nên giá trị cho các nghiên cứu của ông Belloc về thực tại. Đặc biệt là trong khối lượng tri thức mà ông thu nhặt được qua những chuyến du hành cùng cách ông ứng dụng chúng. Dường như niềm đam mê nhìn ngắm và thấu hiểu ấy đã mài giũa sự sắc sảo trong trí tuệ và tầm nhìn của ông: nó ban cho các bài viết của ông về chủ đề này một sức sống và năng lượng mà nếu thiếu nó, sáng tác thi ca sẽ trở nên vô giá trị và ngòi bút báo chí sẽ mất đi sức thuyết phục.