Những bài viết quan trọng nhất của ông Belloc về chiến tranh được đăng trên các ấn phẩm Land and Water, Illustrated Sunday Herald và Pearson's Magazine. Cùng với các bài viết này là bộ sách của ông, mà cho đến nay mới chỉ xuất hiện một cuốn—A General Sketch of the European War (Bức tranh tổng quan về Chiến tranh châu Âu). Loạt bài viết của ông trên Pearson's Magazine cũng đã được tái bản thành sách với tựa đề The Two Maps (Hai tấm bản đồ).
Trong số đó, những bài viết đăng trên Land and Water hiện nay là quan trọng hơn cả. Kể từ những ngày đầu của cuộc chiến, ông Belloc đều đặn đóng góp mỗi tuần một bài báo cho tờ Land and Water. Bản chất của những bài viết này là gì? Trước hết, đó là những lời bình luận về các sự kiện đang diễn ra của chiến dịch. Bản thân ông Belloc, khi gần đây bị chất vấn nhằm bảo vệ công việc của mình, đã phát biểu một cách hết sức khiêm tốn (theo chúng tôi nghĩ)—"Công việc của tôi... không có gì hơn ngoài một nỗ lực nhằm đưa ra tuần này qua tuần khác, với cái giá mà tôi tự hào là vô cùng tốn kém về thời gian và năng lượng, những lời giải thích về những gì đang diễn ra. Có rất nhiều người có thể làm được điều tương tự. Tình cờ là tôi đã chuyên tâm nghiên cứu về lịch sử và các vấn đề quân sự, và giờ đây, với một bộ bản đồ đầy đủ trong tay, tôi xin mạn phép làm thay cho người khác những việc mà công việc bận rộn của họ không cho phép họ có thời gian và cơ hội để làm."
Chúng ta có thể hoàn toàn đồng tình với một phần của lời mô tả này, nhưng với phần còn lại thì không. Chúng ta đồng ý với ông Belloc khi ông nhắc đến công việc của mình được hoàn thành "với cái giá vô cùng tốn kém về thời gian và năng lượng." Có thể vẫn có những người hoài nghi tính xác thực của tuyên bố này. Không nghi ngờ gì nữa, một bộ phận lớn công chúng—bị dẫn dắt lạc lối bởi thứ chủ nghĩa yếm thế và sự hoài nghi đối với báo chí và các nhà báo mà một bộ phận báo giới của chúng ta đã gieo rắc trong lòng công chúng—đã bắt đầu coi tất cả các bản tin chiến tranh trên báo chí là không đáng tin cậy, và các bài viết của những kẻ tự phong là "chuyên gia" chỉ là những lời ba hoa rỗng tuếch, được thực hiện với hy vọng thúc đẩy số lượng phát hành của tờ báo đăng tải chúng hơn là vì sự thật. Do đó, nếu có độc giả nào nghiêng về phía quy chụp ông Belloc vào cái danh sách đó và hoài nghi rằng bài bình luận hàng tuần của ông trên tờ Land and Water được viết ra, đúng như ông nói, "với cái giá vô cùng tốn kém về thời gian và năng lượng," thì hãy lật xem một trong những bài viết của ông đã được tái bản trong cuốn The Two Maps, bàn về chủ đề "Tin tức chiến tranh: Nên tin điều gì."
Trong bài viết này, ông Belloc đặt ra câu hỏi—"Làm thế nào một người bình thường có thể phân biệt được thông tin nào là thật, thông tin nào là giả trong các bản tin chiến tranh, từ đó rút ra một nhận định đúng đắn?" Câu trả lời của ông cho câu hỏi này là "trước hết, nền tảng của mọi nhận định đúng đắn chính là các thông cáo chính thức được đọc dưới sự hỗ trợ của bản đồ." Và để làm rõ hơn, ông bổ sung thêm lời giải thích sau đây:
Khi tôi nói "các thông cáo chính thức", ý tôi không chỉ riêng các thông cáo của Chính phủ Anh, hay thậm chí của riêng phe Đồng minh, mà là của tất cả các bên tham chiến. Bạn phải đọc một cách vô tư các thông cáo của Chính phủ Áo-Hung và Đức cùng với các thông cáo của Chính phủ Anh và các đồng minh, bằng không bạn chắc chắn sẽ bỏ lỡ sự thật. Câu nói này của tôi không có nghĩa là mọi chính phủ đều có độ chính xác như nhau, lại càng không có nghĩa là mức độ chi tiết trong tường thuật của họ giống nhau; mà ý tôi là, trừ khi bạn so sánh tất cả những tuyên bố dạng này, bằng chứng trong tay bạn sẽ vô cùng thiếu sót; cũng giống như việc bạn sẽ chỉ có được những bằng chứng rất méo mó tại một phiên tòa pháp lý nếu bạn chỉ lắng nghe bên buộc tội mà từ chối nghe bên bào chữa.
Ông Belloc sau đó tiếp tục chỉ ra những đặc điểm chung của mọi thông cáo chính thức, rồi phác thảo những đặc điểm riêng biệt trong thông cáo của từng bên tham chiến. Dù không hề có lấy một câu thừa thãi, bản tóm tắt ngắn gọn về những phát hiện của chính ông cũng kéo dài tới bảy trang giấy. Câu kết của bài viết như sau: "Tuy vậy, trừ khi bạn theo dõi khá đều đặn báo chí của tất cả các quốc gia tham chiến, bạn sẽ chỉ có được một cái nhìn phiến diện về toàn cục cuộc chiến."
Việc so sánh các bản thông cáo của các bên tham chiến—mà qua những trang sách này ta thấy không phải là một nhiệm vụ nhẹ nhàng—đương nhiên chỉ chiếm một phần nhỏ trong công việc của ông Belloc; do đó, ta hầu như không cần phải đưa thêm bằng chứng nào để củng cố tuyên bố của chính ông rằng công việc của ông đòi hỏi phải tiêu tốn rất nhiều thời gian và năng lượng.
Cái nhìn thoáng qua về bản chất công việc của ông Belloc này cũng sẽ giúp làm nổi bật điểm mà chúng ta không đồng tình với cách ông tự mô tả công việc của mình. Giả sử có một giám đốc ngân hàng—người có thể được xem là mẫu công dân có trí tuệ và thời gian rỗi đáng kể—tiếp nhận và trung thành theo đuổi các phương pháp được mô tả trong bài viết này, tức những phương pháp mà chính ông Belloc đã thấy cần thiết phải áp dụng, thì chắc chắn ông ta sẽ thấy toàn bộ thời gian rỗi của mình bị ngốn sạch. Chỉ tính riêng điều này thôi, chúng ta có thể đồng ý với ông Belloc khi ông tự nhận xét về mình rằng—"Tôi... xin mạn phép... làm thay cho người khác những việc mà công việc bận rộn của họ không cho phép họ có thời gian và cơ hội để làm." Nhưng vị giám đốc ngân hàng của chúng ta, ngay cả khi đã hoàn thành quá trình sàng lọc lâu dài để tìm ra những tin tức chiến tranh duy nhất đáng tin cậy (và xin lưu ý rằng ông ta chỉ có thể làm được điều đó nhờ sự trợ giúp của ông Belloc), thì về mọi mặt, ông ta vẫn không thể nắm bắt hết ý nghĩa sâu xa và tầm quan trọng của những tin tức ấy. Để làm được điều đó, ông ta sẽ cần đến một thứ mà cũng giống như phần lớn người Anh khác, ông ta không có, và sẽ phải mất nhiều năm mới có được: đó là kiến thức về lịch sử quân sự và khoa học quân sự.
Do đó, chúng ta thấy rằng thông qua bài bình luận hàng tuần trên tờ Land and Water, ông Belloc không chỉ đang làm thay cho người khác "những việc mà công việc bận rộn của họ không cho phép họ có thời gian và cơ hội để làm," mà còn làm những việc mà họ vốn không thể tự mình làm nổi, ngay cả khi họ có đầy đủ thời gian và cơ hội.
Để đảm nhận nhiệm vụ này, ông sở hữu những phẩm chất vô cùng đặc biệt. Quả thực, trong các bài viết về chiến tranh, ông Belloc hiện lên như một chuyên gia theo đúng nghĩa đen của từ vốn hay bị lạm dụng này. Chính ông đã nói trong đoạn văn trích dẫn ở trên rằng—"Tình cờ là tôi đã chuyên tâm nghiên cứu về lịch sử và các vấn đề quân sự." Lại một lần nữa, đó là sự đánh giá quá mức khiêm tốn về thực tế. Ông đã làm được nhiều điều vượt xa việc chỉ chuyên tâm nghiên cứu lịch sử quân sự; ông đã đặt lịch sử quân sự vào đúng vị trí đích thực của nó trong mối quan hệ với các nhánh lịch sử khác. Việc nghiên cứu lịch sử hiện nay đang mang tính chuyên môn hóa cao. Chúng ta chia nhỏ các khía cạnh khác nhau của nó, phân loại các dữ kiện và nói về lịch sử hiến pháp, lịch sử kinh tế, lịch sử giáo hội, lịch sử quân sự, vân vân. Giờ đây, bên cạnh việc nghiên cứu tất cả các phân ngành lịch sử, ông Belloc không chỉ tiến hành một nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử quân sự, mà còn nhận ra và chứng minh một cách trọn vẹn hơn bất kỳ nhà sử học nào khác rằng việc nghiên cứu lịch sử quân sự có tầm quan trọng lớn lao nhường nào trong mối tương quan với các nhánh nghiên cứu lịch sử khác, chẳng hạn như lịch sử hiến pháp và kinh tế. "Khi viết về khía cạnh quân sự của bất kỳ phong trào nào," ông nói, "chúng ta không thể tách rời khía cạnh đó ra khỏi tổng thể sinh động của nó; bởi vì công việc chiến tranh đã đan cài sâu thẳm vào đời sống quốc gia."
Qua câu nói "công việc chiến tranh đã đan cài sâu thẳm vào đời sống quốc gia," ông Belloc đã diễn tả một cách tuyệt vời quan niệm của ông về chiến tranh như một trong những nhân tố có sức nặng lớn nhất trong các sự kiện của nhân loại. Phù hợp với thái độ này, ông Belloc đã cho chúng ta thấy điều mà chưa từng có nhà sử học nào làm sáng tỏ: rằng cuộc Cách mạng Pháp, "hơn bất kỳ giai đoạn hiện đại nào khác, xoay quanh và được giải thích bởi lịch sử quân sự của chính nó." Trong lời tựa của chuyên khảo ngắn The French Revolution (Cuộc Cách mạng Pháp), có đoạn viết như sau:
Độc giả quan tâm đến sự kiện trọng đại đó còn phải nắm bắt cho kỳ được (mặc dù rất hiếm khi có cơ hội) khía cạnh quân sự của nó; và khó khăn này của độc giả xuất phát từ hai nguyên nhân: thứ nhất, các nhà sử học, ngay cả khi họ nhận ra tầm quan trọng của mặt trận quân sự trong một phong trào quá khứ nào đó, lại thường hời hợt với khía cạnh quân sự và cho rằng chỉ cần kể lại các chiến thắng cụ thể cùng các trận đánh lớn là đủ. Khía cạnh quân sự của bất kỳ thời kỳ nào không nằm ở những thứ đó, mà nằm ở các chiến dịch quân sự, trong đó các trận đánh dù mang tính quyết định đến đâu đi nữa cũng chỉ là những bộ phận ngẫu nhiên mà thôi. Nói cách khác, độc giả phải nắm bắt được sự chuyển động và mưu lược của các đội quân nếu muốn thấu hiểu một thời kỳ quân sự, và những điều này thường không được bày sẵn ra cho họ. Thứ nhất, nhà sử học, dù có nhạy bén đến đâu trước tầm quan trọng của các vấn đề quân sự, thì lại quá hiếm khi trình bày chúng như một phần của cục diện chung. Họ thường biến câu chuyện của mình thành một câu chuyện thuần túy chiến tranh, hoặc ngược lại, một câu chuyện về sự phát triển dân sự, khiến độc giả không thể thấy hai yếu tố đó kết hợp với nhau như thế nào.
Qua đoạn trích ngắn này, chúng ta thoáng thấy không chỉ thái độ của ông Belloc đối với lịch sử quân sự, mà cả phương pháp của ông khi giải quyết vấn đề đó; và vì khía cạnh này trong công việc của ông Belloc có tầm quan trọng lớn lao như vậy, chúng ta có lẽ nên trích dẫn đoạn văn bắt đầu từ trang 142 của cuốn The French Revolution—một đoạn văn vô cùng sáng tỏ cả về thái độ lẫn phương pháp của ông:
Cuộc Cách mạng sẽ không bao giờ đạt được mục tiêu của nó; trái lại, nó sẽ dẫn đến một cuộc phản ứng dữ dội chống lại chính những nguyên tắc đang chín muồi trước khi nó bùng nổ và được nó đưa lên đài vinh quang, nếu các lực lượng quân đội của nước Pháp cách mạng không giành được thắng lợi trên chiến trường; nhưng việc thấu triệt sự thật lịch sử đơn thuần này, ý tôi là sự thành công của các đội quân cách mạng, thật không may lại không phải là một điều đơn giản.
Tất cả chúng ta đều biết rằng trên thực tế, cuộc Cách mạng nhìn chung đã thành công trong việc áp đặt quan điểm của mình lên châu Âu. Tất cả chúng ta đều biết rằng từ thành công đó, tựa như từ một mầm mống ban đầu, xã hội hiện đại đã sinh thành và vẫn đang tiếp tục phát triển. Thế nhưng, bản chất, nguyên nhân và quy mô của chiến thắng quân sự—thứ duy nhất làm cho điều này trở thành hiện thực—lại bị phớt lờ rộng rãi và thậm chí còn bị hiểu lầm trầm trọng hơn nữa. Không có nỗ lực quân sự lẫy lừng nào khác đạt được mục mục tiêu của mình trong lịch sử lại kết thúc bằng thảm họa quân sự—vậy mà đó lại chính là cục diện của các cuộc chiến tranh cách mạng. Sau hai mươi năm tiến công, khoảng thời gian mà các tư tưởng cách mạng được gieo cồng khắp nền văn minh phương Tây và có đủ thời gian bén rễ, các đội quân cách mạng đã vấp phải cái bẫy hoặc sai lầm chí mạng của chiến dịch Nga Xô; tiếp sau đó là thất bại quyết định của các lực lượng dân chủ tại Leipsic, và chiến lược tuyệt đỉnh của chiến dịch năm 1814, hay cuộc tập hợp rực rỡ của cái gọi là Triều đại Trăm ngày, tất cả chỉ cốt làm nổi bật hơn tính triệt để của sự sụp đổ bề ngoài ấy. Bởi vì chiến dịch đầy bậc thầy đó đã nối tiếp bằng lần thoái vị đầu tiên của Napoleon, và cuộc tập hợp rực rỡ ấy đã kết thúc tại Waterloo cùng với sự sụp đổ hoàn toàn của quân đội Pháp. Khi chúng ta ngẫm nghĩ về sự lan tỏa của văn hóa Hy Lạp khắp phương Đông thông qua chiến thắng quân sự song hành của Alexander, hay cuộc chinh phục xứ Gaul của các đạo quân La Mã dưới thời Caesar, chúng ta bắt gặp những hiện tượng chính trị và một thành công chính trị không hề nổi bật hơn thành công của cuộc Cách mạng. Cuộc Cách mạng đã dùng gươm giáo lập nên những chiến tích lớn lao chẳng kém gì Alexander hay Caesar, và chắc chắn không kém phần mạnh mẽ khi tạo ra một trong những bước chuyển đổi vĩ đại của châu Âu. Thế nhưng, việc câu chuyện vĩ đại ấy lại kết thúc bằng một sự bại trận đã khiến tâm trí người học phải bận lòng.
Một lần nữa, yếu tố tối kỵ đối với mọi công trình nghiên cứu lịch sử quân sự chính xác—đó là việc quy chụp những phẩm chất và động cơ của dân thường vào quân đội—lại len lỏi vào tâm trí người đọc với một sự dễ dãi đến chết người khi họ nghiên cứu các cuộc chiến tranh cách mạng.
Họ bị cám dỗ gán cho sự nhiệt huyết của binh lính, ừ thì cho chính phong trào chính trị ấy, một thứ quyền năng tựa như phép màu. Họ hay dùng từ "tất yếu" khi nói về những chiến thắng của cách mạng, một từ mà nếu có khi nào áp dụng được cho hành động có lý trí, tự nguyện và ý thức của con người, thì chắc chắn nó lại là thứ ít thích hợp nhất khi áp dụng cho con người trong tư cách là những người lính.
Có ba điểm chúng ta phải hết sức ghi nhớ khi xem xét lịch sử quân sự của cuộc Cách mạng.
Thứ nhất, nó đã thành công: xét về mặt động lực chính trị của các đội quân, cuộc Cách mạng đã chiến thắng.
Thứ hai, nó thành công nhờ vào những năng khiếu và điều kiện quân sự tình cờ đi kèm, chứ không hề tất yếu phải đi kèm, với những niềm tin vững chắc và sự nhiệt tình công dân của thời đại ấy.
Thứ ba, yếu tố ngẫu nhiên—thứ mà bất kỳ nhà lý luận khôn ngoan và thận trọng nào cũng sẽ thừa nhận ở mức độ rất lớn trong mọi vấn đề quân sự—đã đứng về phía cuộc Cách mạng trong những thời khắc quyết định của các cuộc chiến tranh thời kỳ đầu.
Độc giả nào muốn làm quen sâu sắc hơn với khía cạnh này trong công việc của ông Belloc—và như đã nói, đây là một khía cạnh có tầm quan trọng hàng đầu—thì chỉ cần lật mở số ít trang sách trong cuốn The French Revolution. Ở đó, họ sẽ tìm thấy những bằng chứng phong phú không chỉ về sự thấu hiểu của ông Belloc đối với tầm quan trọng của lịch sử quân sự, mà còn về kiến thức uyên bác của ông về khoa học quân sự. Điều này cũng đúng với những cuốn sách nhỏ mà ông Belloc đã xuất bản từng thời kỳ về một số trận đánh lẫy lừng trong quá khứ, chẳng hạn như Blenheim, Malplaquet, Waterloo, Cressy và Tourcoing.
Do đó, hiển nhiên là khi bước vào một nhiệm vụ mà phần lớn công chúng Anh hoàn toàn không có khả năng tự mình đảm nhận, ông Belloc lại có được những lợi thế vô song, bởi ông đã kết hợp được một quá trình nghiên cứu lịch sử quân sự lâu dài, cẩn trọng với một kiến thức chuyên môn vững vàng về khoa học quân sự.
Bên cạnh phẩm chất tối quan trọng và chủ chốt này, nhờ vào những sở thích và kinh nghiệm tích lũy của mình, ông còn sở hữu những phẩm chất phụ trợ khác tuy nhỏ hơn nhưng vẫn vô cùng cần thiết. Trong cuộc chiến này cũng như trong mọi cuộc chiến của quá khứ, địa hình của đất nước và sự kiệt sức của binh sĩ là hai trong số những yếu tố có sức nặng lớn nhất; và ông Belloc đã được hỗ trợ mạnh mẽ trong việc đưa ra những đánh giá tinh tế về các yếu tố này nhờ vào vốn kiến thức thu được từ niềm đam mê địa lý lâu năm cùng kinh nghiệm thực chiến trong hàng ngũ quân đội Pháp.
Chúng ta không nên nhấn mạnh quá mức vào điểm thứ hai này, mặc dù việc phớt lờ nó hoàn toàn cũng ngốc nghếch không kém gì việc thổi phồng tầm quan trọng của nó. Có lẽ cách tốt nhất để đánh giá giá trị của nó là nói rằng ông Belloc đã nắm giữ trong hơn hai mươi năm một số kiến thức cụ thể mà phần lớn người Anh mới chỉ có được trong năm qua. Hơn hai mươi năm trước, ông đã học được những quy tắc sơ đẳng của tổ chức quân sự và những sự thật thông thường về đời sống quân ngũ vốn là kiến thức phổ thông tại các quốc gia áp dụng chế độ tòng quân. Ở nước Anh, chúng ta vẫn mù tịt về những sự thật này. Nhiều người trong chúng ta chỉ mới học được chúng kể từ tháng 8 năm 1914; nhiều người khác, dù đã ý thức được về chúng, sẽ chẳng bao giờ thực sự hiểu thấu. Trong một đoạn trích từ cuốn A General Sketch of the European War, nơi ông Belloc vạch trần "sự tương phản cơ bản giữa tâm lý quân sự của người Đức hiện đại và truyền thống lâu đời của quân đội Pháp," mặc dù ông đã huy động rất nhiều thông tin mà chắc chắn ông thu thập được trong những năm gần đây, chúng ta vẫn có thể nhận thấy lấp lánh qua từng câu chữ bóng hình của những trải nghiệm thuở đầu.
[Ông viết rằng] sự tương phản này xuất hiện trong mọi thứ, từ các chi tiết chiến thuật cho đến quan niệm chiến lược lớn lao nhất, và từ những điều mơ hồ, chung chung như âm hưởng của các bài viết quân sự, cho đến những điều cụ thể như bài học huấn luyện cho người lính nghĩa vụ trong doanh trại của anh ta. Người lính Đức được dạy dỗ—hoặc từng được dạy—rằng chiến thắng là điều tất yếu, và sẽ nhanh chóng chớp nhoáng cũng như đầy vinh quang; trong khi người lính Pháp lại được dạy rằng trước mặt anh ta là một thử thách khủng khiếp và đầy nghi ngờ, một thử thách sẽ kéo dài dằng dặc, nơi anh ta phải đối mặt với nguy cơ bại trận vô cùng đáng sợ, và là nơi ngay cả khi chiến thắng, anh ta vẫn có thể phải bào mòn ý chí của kẻ thù bằng việc vận dụng một sự bền bỉ vô cùng nặng nhọc.
Sẽ chẳng có ích gì nếu ta đi sâu vào các chi tiết về bản chất thời gian phục vụ của ông Belloc trong quân đội Pháp. Tuy nhiên, trong cuốn The Path to Rome, có một đoạn ngắn quá thú vị và hài hước nên không thể không trích dẫn. Khi đặt chân đến Toul, ông Belloc chợt nhớ về cuộc tập trận năm 1891:
Bởi vì khi ấy có đến hai sư đoàn được huy động trong trò chơi lớn đầy vinh quang và mệt mỏi đó, cùng với hơn một trăm rưỡi khẩu pháo—chính xác là 156 khẩu—và trong số đó có một khẩu (khẩu pháo thứ sáu thuộc khẩu đội mười của trung đoàn tám—tôi tự hỏi giờ tất cả các bạn đang ở đâu; có lẽ tôi sẽ chẳng thể gặp lại các bạn nữa, nhưng các bạn là những người đồng hành tuyệt vời nhất trên đời, những người bạn của tôi) do ba cờ-rê điều khiển, trong đó tôi là người đứng giữa và là kẻ tệ nhất, bị ghi dòng chú thích "Conducteur médiocre" (Lái xe kém) trong sổ quân nhân lưu động của mình.
Trong cuốn Hills and the Sea, ông Belloc viết:
Trong Binh chủng Pháo binh Pháp, có một châm ngôn... rằng bạn chỉ nên chất lên xe tiếp đạn (và do đó là lên lưng những con ngựa) những vật dụng thực sự hữu ích; và vì các pháo thủ chỉ có ích khi họ bắn pháo, nên họ không được phép ngồi trên xe, trừ khi xung trận hoặc khi cần đạt tốc độ cơ động cực cao.... Nhưng khi hành quân, chúng tôi (ý chỉ người Pháp) cho pháo thủ đi trước, và không chỉ pháo thủ, mà cả một đội dự bị gồm các cờ-rê nữa. Chúng tôi cho họ đi trước các khẩu pháo một hoặc hai tiếng đồng hồ; rồi chúng tôi bắt kịp họ cùng những cỗ pháo trên đường; họ xếp hàng sang một bên để nhường đường cho chúng tôi đi qua, và thường làm thủ tục chào kính như một hình thức nghi lễ trang trọng. Sau đó, họ mới tiến vào thị trấn cắm trại một hoặc hai tiếng sau khi chúng tôi đã tới nơi.
Thế nhưng, điều có ý nghĩa sống còn hơn nhiều chính là kho tàng kiến thức đặc biệt phong phú mà ông Belloc đã tích lũy được qua việc nuông chiều sở thích du lịch và nghiên cứu địa lý của mình. Những bằng chứng về thứ kiến thức này xuất hiện dày đặc và áp đảo đến mức việc trích dẫn thoải mái ở đây vừa không cần thiết lại vừa bất khả thi. Một cuộc khảo sát chi tiết về các cuốn sách du lịch của ông Belloc sẽ được trình bày ở một chương khác; nếu có một điểm cần được nhấn mạnh hơn cả ở đây, thì đó là việc ông Belloc chủ yếu nhìn ngắm mọi vùng đất mà ông đi qua từ một góc độ quân sự. Chỉ cần đồng hành cùng ông Belloc trên một chuyến xe ô tô xuyên qua một phần hạt Sussex quê hương ông là đủ để người ta bị thuyết phục bởi điều đó. Dù đang lê bước dọc theo các con đường đắp cao và lối đi nhỏ, hay lướt đi vùn vụt qua các tuyến đường sắt, ông vẫn không thể đi qua bất kỳ dải đất đáng kể nào mà không vận dụng tâm trí để tính toán những lợi thế tiềm tàng mà địa hình tự nhiên này hoặc kia có thể mang lại cho các đội quân đối địch. Thật công bằng khi nói rằng câu hỏi này—nếu ta có thể gọi nó là như vậy—luôn thường trực trong tâm trí ông Belloc trong suốt mọi chuyến hành trình dài mà ông từng thực hiện, cho dù là ở miền Nam, miền Tây hay miền Đông châu Âu. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng động cơ chính trong mọi chuyến đi của ông Belloc là để ngắm nhìn cảnh sắc thuần túy dưới góc độ quân sự, nhưng cũng hoàn toàn chính xác khi nói rằng câu hỏi đầu tiên mà ông Belloc tự đặt ra khi đặt chân đến một vùng đất xa lạ, và là câu hỏi cứ lặp đi lặp lại không dứt khi ông băng qua vùng đất ấy, chính là—"Hình thù tự nhiên của vùng đất này sẽ trợ giúp hay cản trở ra sao đối với một đạo quân hiện đại đang tiến lên hay rút lui qua đây?" Hơn thế nữa, việc những dải đất rộng lớn, đặc biệt là ở Pháp và Bỉ, đã được ông Belloc đặt chân đến với mục đích xác định là để quan sát chúng từ góc độ quân sự thuần túy, là điều hầu như không cần phải khẳng định lại; bất kỳ độc giả nào lật giật từng trang của cuốn The French Revolution, Blenheim hay Waterloo đều sẽ không thể không tự mình nhận ra điều đó. Quả thực, lẽ thường đóng một vai trò vô cùng lớn trong việc nghiên cứu lịch sử của ông Belloc. Ông coi việc một nhà sử học muốn miêu tả diễn biến của một trận đại chiến trong quá khứ thì bắt buộc phải đặt mình vào vị thế có thể tái dựng một cách trung thực các điều kiện diễn ra trận đánh đó là điều gần như tối quan trọng. Chính ông Belloc đã giải quyết dứt điểm câu hỏi hóc búa về lý do tại sao người Phổ lại không xông lên xung phong tại trận Valmy, bằng cách đích thân viếng thăm chiến trường ấy dưới những điều kiện chiến đấu năm xưa và phát hiện ra rằng họ hoàn toàn không thể xung phong nổi.
Nhờ vào kho tàng kiến thức khổng lồ tích lũy được theo cách này, ông Belloc có được một lợi thế không thể định lượng hết trong việc xử lý đề tài chiến tranh hiện đại. Khi viết về những vùng đất nơi các chiến dịch ngày nay đang diễn ra, ông không viết về những miền quê như thể ông nhìn thấy chúng trên bản đồ. Đối với ông, vùng đất ấy không phải là một sự chắp vá lộn xộn các mảng màu đậm nhạt, của những dấu chấm lớn nhỏ được nối liền và cắt ngang bởi một mê cung các đường kẻ dày mỏng gần như vô nghĩa—điều mà phần lớn người Anh thường thấy. Đối với ông, miền đất ấy là những ngọn đồi và thung lũng, những cánh rừng và đồng cỏ, những dòng sông và đầm lầy, đó là những thực thể sống động mà ông từng tận mắt chứng kiến và từng bước qua. Lấy làm ví dụ, chúng ta có thể dẫn lại đoạn miêu tả của ông về dãy Argonne xuất hiện ở trang 157 của cuốn The French Revolution:
Argonne là một dải đồi dài, gần như thẳng tắp chạy từ Nam lên Bắc, lệch khá nhiều về phía Tây Bắc.
Đất đai ở đây là đất sét, và mặc dù độ cao của những ngọn đồi này chỉ vỏn vẹn ba trăm feet so với đồng bằng, nhưng vách đá dựng đứng của chúng lại hướng về phía Đông—hướng mà người ta dự đoán quân địch sẽ tấn công tới. Chúng được bao phủ bởi những khu rừng rậm rạp, rộng từ năm đến tám dặm, nguồn nước ở đây rất kém, ở nhiều nơi thậm chí không thể uống được; các khu dân cư cùng hệ thống đường sá và cơ sở hậu cần cho quân đội lại cực kỳ khan hiếm. Chúng ta buộc phải nhấn mạnh vào tất cả những chi tiết này, bởi vì phần lớn độc giả là dân thường thường thấy rất khó hiểu tại sao một đặc điểm địa hình có vẻ tương đối tầm thường như vậy lại có thể trở thành một chướng ngại vật đáng gờm đến thế đối với một đạo quân đang hành quân. Việc các cỗ đại bác, xe vận tải, và do đó là cả lương thực cùng đạn dược của đoàn quân xâm lược có thể vượt qua khu rừng trên nền đất sét đẫm nước của mùa thu ẩm ướt ấy là điều hoàn toàn bất khả thi, trừ khi có sẵn những con đường tử tế. Mà những con đường như thế chỉ xuất hiện ở những nơi có một kiểu đèo tự nhiên băng qua dãy núi.
Chỉ có đúng ba con đèo như vậy tồn tại, và cho đến tận ngày nay, người ta vẫn có rất ít lựa chọn khi muốn vượt qua những ngọn đồi này.
Chúng ta có thể so sánh đoạn trích này với một bản miêu tả địa lý vô cùng đặc sắc do ông Belloc thể hiện trong bài viết "The Great Offensive" (Cuộc phản công lớn) đăng trên ấn phẩm Land and Water số ngày 2 tháng 10 năm 1915. Khi miêu tả chiến dịch chủ công tại Champagne, ông chỉ ra rằng quân Pháp đã tiến công trên một mặt trận dài mười bảy dặm rưỡi từ ngôi làng Aubèrive đến thị trấn chợ Ville-sur-Tourbe. Ông viết tiếp:
Tuyến phòng thủ đầu tiên của kẻ thù ở khu vực này phần lớn chạy dọc theo một sống núi... Sống núi này không hề bằng phẳng, và toàn bộ chiều dài của nó cũng không bị các công sự của Đức chiếm đóng hoàn toàn. Ở một số nơi, nó đã bị quân Pháp chiếm lấy trong đợt tác chiến vào tháng Hai năm ngoái, và được giữ vững cho đến nay. Nhìn chung, các đỉnh của nó tiệm cận, hoặc vừa vặn vượt qua đường đồng mức 200 mét so với mực nước biển, nhưng toàn bộ vùng đất này nằm cao đến mức cao độ đó chỉ tương đương với khoảng 150 đến 200 feet so với mực nước của những con lạch nhỏ đục ngầu chảy uốn lượn qua các nếp đồi. Đây là một vùng đất đá vôi, nhưng không phải là thứ đá vôi khô ráo, phủ đầy thảm cỏ như ở vùng đồi phấn Downs của nước Anh; mà đúng hơn là thứ đá vôi trộn lẫn với đất sét, khiến việc di chuyển trở nên vô cùng tồi tệ sau những trận mưa. Đây chính là mảnh đất mà xa hơn về phía thực hiện, trận chiến Valmy từng diễn ra—một trận đánh bị chi phối phần lớn bởi tính chất lầy lội, không thể di chuyển nổi của mặt đất khi ẩm ướt. Ngược lại, đây cũng là thứ đất khô ráo rất nhanh. Nhìn chung, toàn bộ vùng nông thôn ở đây cực kỳ quang đãng. Không hề có hàng rào cây xanh, và sự cơ động của các đơn vị quân đội chỉ được che chắn bởi những cụm đồn điền thông và tùng rải rác, không quá thưa thớt nhưng cũng chẳng mọc cao lớn. Từ bất kỳ đài quan sát nào dọc theo mười bảy dặm chiến tuyến, người ta có thể thu vào tầm mắt toàn cảnh phong cảnh trước mặt như một chỉnh thể trọn vẹn. Nó hoàn toàn trái ngược với cái gọi là "vùng đất bị che khuất tầm nhìn." Ở phía Đông, bên phải các vị trí của quân Pháp, trải dài dọc theo đường chân trời là dải đồi thấp, bằng phẳng và phủ đầy rừng của dãy Argonne, vút lên ngay phía sau Ville-sur-Tourbe. Xa về phía Đông, từ hướng bên trái, vào những ngày trời quang mây tạnh, người ta có thể phân biệt được khối kiến trúc đồ sộ của Nhà thờ lớn Rheims nhô lên phía trên thị trấn.
Lợi thế to lớn này đã được ông Belloc nhắc đến một cách tình cờ trong phần Lời nói đầu của cuốn A General Sketch of the European War, nơi ông viết:
Thậm chí người ta còn có thể, trong trường hợp tác giả từng tận mắt chứng kiến chiến trường nơi các trận đánh diễn ra (và phần lớn trong số đó đã quen thuộc với tác giả), miêu tả chiến trường ấy cho độc giả sao cho họ phần nào có thể tự mình hình dung được bầu không khí và quang cảnh nơi các sự kiện diễn ra: bằng cách này, các sự kiện sẽ trở nên chân thực đối với họ hơn bất kỳ phương pháp nào khác.
Song hành cùng những phẩm chất đặc thù và mang tính chuyên môn hóa cao mà ông Belloc đã sở hữu từ trước chiến tranh, có lẽ chúng ta cũng nên kể đến hai phẩm chất khác mang tính bao quát hơn. Thứ nhất là quá trình huấn luyện lâu dài và kỹ lưỡng mà học vấn của ông đòi hỏi trong việc xem xét các bằng chứng một cách vô tư, khách quan. Qua nhiều năm nghiên cứu lịch sử, ông đã học được cách phân loại cẩn thận đâu là bằng chứng mạnh, đâu là bằng chứng yếu, để từ đó chỉ đặt nền móng cho các phán đoán của mình trên những dữ liệu có thể coi là hoàn toàn đáng tin cậy. Chỉ cần lướt qua các trang sách của cuốn Danton và liếc qua một cách ngẫu nhiên vài dòng chú thích cuối trang trong cuốn sách đó cũng đủ khiến độc giả không còn hoài nghi gì về điểm này. Trải qua năm tháng, thói quen cẩn trọng này tự nhiên phát triển thành một bản năng; và giá trị của bản năng ấy khi tiếp cận các bản báo cáo chiến sự hay số liệu thống kê về tù binh và quân số hiệu chiến là điều hoàn toàn có thể dễ dàng nắm bắt.
Phẩm chất khái quát thứ hai mà chúng ta phải ghi nhận ở ông Belloc chính là khả năng dự liệu trước viễn cảnh về cuộc chiến tranh này. Ông Belloc lập luận rằng châu Âu đứng vững trên nền tảng của chủ nghĩa dân tộc. Chủ nghĩa quốc tế, dù được biểu hiện qua các tập đoàn tài chính của Chủ nghĩa tư bản hay tình anh em toàn cầu của Chủ nghĩa xã hội, chỉ có thể khả thi thông qua sự hòa hợp về ý chí giữa các quốc gia lớn ở châu Âu. Nếu một cuộc xung đột ý chí không chỉ tồn tại mà còn bùng nổ thành hành động chiến tranh, thì chủ nghĩa quốc tế, dẫu bề ngoài có vẻ hùng mạnh đến đâu, cũng sẽ tất yếu vỡ vụn và những nền tảng cổ xưa mà châu Âu tựa vào sẽ hiện lên một cách đầy nhức nhối. Một cuộc xung đột ý chí như vậy luôn được ông Belloc nhìn thấy tồn tại giữa nước Phổ và phần còn lại của các quốc gia châu Âu. Về lịch sử và tính cách của họ đã dẫn dắt ông từ nhiều năm trước đến cái nhìn về người Phổ mà cuộc chiến tranh này đã chứng minh là hoàn toàn đúng đắn, và ngày nay chúng ta thấy ý tưởng ấy được biểu hiện ở khắp mọi nơi với một sự khôn ngoan đáng kinh ngạc sau khi sự việc đã rồi. Quan điểm này chính là sự nhận thức đầy đủ rằng tinh thần Phổ, "tâm hồn của nước Phổ trong các mối quan hệ quốc tế," được thể hiện qua cái gọi là "Truyền thống Frederic," được ông Belloc đúc kết lại bằng những thuật ngữ sau đây:
Vua Phổ sẽ làm tất cả những gì có thể mang lại lợi ích cho vương quốc Phổ giữa các quốc gia, bất chấp mọi hiệp ước châu Âu hay bất kỳ truyền thống nào của thế giới Cơ Đốc giáo, hoặc thậm chí bất kỳ hiệp ước rộng lớn và chung chung nào chi phối ứng xử quốc tế của các dân tộc Cơ Đốc khác.
Ông Belloc giải thích thêm về truyền thống này rằng:
Ví dụ, nếu một quy ước về đạo đức quốc tế đã hình thành—giống như nó đã từng hình thành rất mạnh mẽ, và được tuân thủ cho đến tận những năm gần đây—rằng các hành thù địch không được khởi đầu nếu không có tuyên bố chiến tranh chính thức, thì "Truyền thống Frederic" sẽ đi ngược lại điều đó, và tuyên bố rằng: "Nếu rốt cuộc việc tấn công mà không cần tuyên bố chiến tranh mang lại lợi ích cho nước Phổ, thì quy ước này hoàn toàn có thể bị phớt lờ."
Hoặc một lần nữa, các hiệp ước được phê chuẩn một cách long trọng giữa hai chính phủ thường được coi là có tính ràng buộc. Và chắc chắn một quốc gia chưa từng tuân thủ một hiệp ước như vậy sẽ rơi vào cảnh ngộ không thể ký kết bất kỳ hiệp ước nào nữa. Thế nhưng, nếu dựa trên sự tính toán mơ hồ về ký ức của con người, tính cấp bách của hoàn cảnh, lợi ích đạt được về lâu về dài, vân vân, mà việc phá vỡ một hiệp ước long trọng như vậy lại có lợi cho nước Phổ, thì hiệp ước đó cứ thế mà bị xé bỏ.
Đồng thời ông bổ sung thêm:
Học thuyết "Truyền thống Frederic" này không có nghĩa là các nhà chính trị Phổ cố tình làm điều sai trái, dù là trong các hành vi tàn ác hay trong các hành vi phản bội và thất tín. Điều đó có nghĩa là, bất cứ khi nào họ vướng vào tình thế tiến thối lưỡng nan: "Ta nên làm điều này—vốn mang lại lợi ích cho đất nước ta nhưng đi ngược lại đạo đức chung của châu Âu và luân lý thông thường—hay làm điều kia—vốn phù hợp với những đạo đức đó nhưng lại gây bất lợi cho đất nước ta?", họ sẽ chọn con đường thứ nhất chứ không chọn con đường thứ hai.
Truyền thống này không chỉ tồn tại mà còn là sức mạnh tối thượng chi phối chính sách đối ngoại của Phổ, điều mà ông Belloc đã sớm nhận ra từ lâu; đồng thời, ông cũng ý thức rất rõ về những ảo tưởng ngu ngốc ôm 1 mà người Phổ và một phần lớn các dân tộc nói tiếng Đức đang tự lừa dối chính mình—những ảo tưởng tất yếu dẫn dắt ý chí dân tộc Đức vào cuộc xung đột với ý chí của các quốc gia châu Âu khác. Bằng chứng cho thấy ông Belloc đã ôm ấp quan điểm này về nước Phổ từ lâu có thể tìm thấy bởi bất kỳ độc giả nào đọc các bài tiểu luận của ông, trong khi một đoạn trích xuất hiện trong cuốn Marie Antoinette lại mang tính soi rọi đặc biệt:
Đặc điểm của những hình thức nổi dậy đáng buồn nhất chống lại đạo đức văn minh là chúng bắt nguồn từ một chủng tộc hoàn toàn xa lạ với (dù có hiện diện trong) sự thống nhất của Đế chế La Mã, hoặc từ những tỉnh lե hoang dã từng được kết cấu vào hệ thống châu Âu sau sự sụp đổ của La Mã, và phần lớn những vùng này chỉ có được cái nhìn thoáng qua đầy ngắn ngủi và bấp bênh về Đức tin giữa thời điểm cải đạo muộn màng và cuộc ly giáo thế kỷ thứ mười sáu. Nước Phổ thuộc loại thứ hai này, và cùng với nước Phổ chính là Frederic. Ngày nay, những kẻ kế vị ông và các cố vấn của họ, khi cố gắng biện minh cho nhân vật ấy, vẫn buộc phải phớt lờ truyền thống danh dự của châu Âu. Thế nhưng tội ác này của hắn, cuộc phân chia Ba Lan—cầm mầm mống của mọi sự ngờ vực quốc tế đã kết thúc bằng sự căng thẳng vũ trang không thể dung nổi trong thời đại chúng ta—lại mang thêm một đặc tính nữa: một đặc tính luôn gắn liền với hành vi bất lương khi hành vi bất lương ấy đồng thời cũng mang tính vô văn hóa. Đó là một sự ngu ngốc. Sự ngu ngốc tương tự đã bám lấy mọi cuộc nổi dậy chống lại lương tri lịch sử của châu Âu: sự mù quáng ấy chỉ có thể tàn phá; chúng hoàn toàn không sở hữu linh hồn sáng tạo bền vững, và việc phân chia Ba Lan vẫn mãi là một lời nguyền rủa kỳ lạ và ngày càng leo thang đối với những kẻ chủ mưu nó ở Phổ...
Trong lịch sử Cơ Đốc giáo, dẫu nó ngập tràn những sự trùng hợp hay định mệnh, không có một ví dụ nào nổi bật hơn về tội lỗi bị trừng phạt đích đáng cho bằng mối đe dọa đang đặt ra trước mắt triều đại Hohenzollerns ngày nay từ chính dân tộc Ba Lan. Ngay cả căn bệnh di truyền của họ, thứ đã đạt đến đỉnh điểm trong thế hệ hiện tại, cũng không chứng tỏ được sự trừng phạt chắc chắn đối với dòng dõi của Frederic bằng chính những hậu duệ của những kẻ có đất nước đã bị hắn tàn phá. Một tai nạn kinh tế đã phân tán họ khắp các lãnh thổ của vương quốc Phổ; họ ở đâu cũng trở thành một nguồn nguy hiểm và ác ý ngày càng gia tăng. Họ ngày càng lớn mạnh về quyền lực đại diện. Họ ép chính phủ phải thực thi những hành động dã man gớm ghiếc vốn đang đánh thức tâm trí châu Âu. Trong tương lai gần, họ sẽ chứng minh được sự sụp đổ của cái gia đình từng ban đầu chịu trách nhiệm cho việc phân chia Ba Lan.
Do đó, đối với ông Belloc, khi nắm giữ quan điểm này về nước Phổ, hiển nhiên rằng cuộc xung đột ý chí giữa nước Phổ và các quốc gia khác sẽ tất yếu trở nên gay gắt đến mức một ngày nào đó sẽ dẫn đến chiến tranh.
Tóm tắt lại một cách ngắn gọn, chúng ta có thể nói rằng trong bài bình luận hàng tuần trên tờ Land and Water, ông Belloc đã đảm nhận và duy trì kể từ khi chiến tranh bùng nổ một nhiệm vụ mà đại đa số công chúng Anh hoàn toàn không thể tự mình thực hiện. Ông có đầy đủ phẩm chất để đảm nhận nhiệm vụ ấy, và đã có thể duy trì nó nhờ vào thực tế rằng ông đã kết hợp một cách nghiên cứu sâu sắc về lịch sử quân sự với kiến thức chính xác về khoa học quân sự; nhờ vào những kiến thức thu được từ kinh nghiệm thực chiến trong quân ngũ; nhờ vào sự hiểu biết rộng rãi về những vùng đất mênh mông thông qua việc nuông chiều sở thích du lịch và địa lý; nhờ vào quá trình huấn luyện lâu dài và kỹ lưỡng mà ông đã trải qua trong việc xem xét bằng chứng một cách vô tư; và cuối cùng, nhờ vào thực tế rằng ông đã sớm dự liệu trước khả năng xảy ra cuộc chiến tranh này.
Với bản tóm tắt ngắn gọn này, chúng ta có thể đặt lên bàn cân so sánh một cách hữu ích với bản tóm tắt của chính ông Belloc đã được trích dẫn ở phần đầu của chương này. Trong đó ông nói: "Công việc của tôi... không có gì hơn ngoài một nỗ lực nhằm đưa ra tuần này qua tuần khác, với cái giá mà tôi tự hào là vô cùng tốn kém về thời gian và năng lượng, những lời giải thích về những gì đang diễn ra. Có rất nhiều người có thể làm được điều tương tự. Tình cờ là tôi đã chuyên tâm nghiên cứu về lịch sử và các vấn đề quân sự, và giờ đây, với một bộ bản đồ đầy đủ trong tay, tôi xin mạn phép làm thay cho người khác những việc mà công việc bận rộn của họ không cho phép họ có thời gian và cơ hội để làm."