Trong các chương trước, chúng ta đã phần nào thấy được sự nghiệp của ông Belloc và phác hoạ được đôi nét về con người ông ngày nay. Nhưng giống như mọi cây bút tên tuổi khác, ông Belloc gửi gắm cá tính của mình vào từng trang viết. Đề tài ông bàn luận càng nhẹ nhàng bao nhiêu, và dường như ông càng viết ra từ chính con người mình bấy nhiêu, thì bức chân dung về ông hiện lên càng rõ nét bấy nhiêu. Do đó, nếu lật giở những bài tùy bút của ông – được gom góp từ đây và ở đó, về cái này và cái nọ, về muôn vàn thứ và về hư vô – chúng ta có thể thấy hình ảnh ông Belloc phản chiếu trong dòng chảy trong trẻo của chính văn phẩm do ông tạo ra; và tùy theo mức độ rõ nét hay mờ ảo của hình bóng ấy, chúng ta có thể xếp ông vào hàng ngũ những bậc thầy phong cách và nghệ sĩ văn xuôi tiếng Anh.
Văn phong, dù trong văn xuôi hay thơ ca, chưa từng và không bao giờ có thể tự thân tồn tại độc lập. Văn phong không phải là nghệ thuật gọt giũa những từ ngữ du dương, cũng chẳng phải là thủ pháp hay sự khéo léo trong việc tìm cách lách qua lỗi tách ngôi bất định (split infinitive). Đó là khả năng lựa chọn các hình thức diễn đạt sao cho truyền đạt hoàn toàn đến người đọc mọi ngóc ngách, khúc quanh và đường nét của một tính cách.
Nó thậm chí không nhất thiết phải giới hạn trong việc xử lý từ ngữ: chẳng có gì đặc trưng hơn trong văn phong của ông H. G. Wells bằng việc sử dụng dấu ba chấm ... mà nghề làm báo gần đây đã phát minh ra. Ta có thể tìm thấy văn phong — nghĩa là sự biểu hiện của một khí chất — ở vị trí của một dấu gạch ngang hoặc một dấu chấm phẩy; và chúa mới biết được, một nhà thơ hiện đại người Đức cũng đang tự thú khi anh ta sử dụng các dấu chấm than.
Phải nhắc lại rằng, văn phong chính là sự tái hiện chính xác và trung thực tâm hồn con người qua thơ ca hoặc văn xuôi. Giá trị chính xác của tâm hồn ấy tạm thời chưa cần bàn đến. James Boswell, Tiến sĩ Johnson và Porteous, Giám mục xứ Chester, từng mổ xẻ vấn đề này với một chút sự sâu sắc và đôi chút kết quả trong một trong những cuộc trò chuyện đầy kinh hoàng của họ:
[Boswell nói] Điều tôi muốn biết là, liệu có thực sự tồn tại một văn phong riêng biệt ở mọi con người hay không, cũng giống như chắc chắn có một chữ ký riêng, một nét mặt riêng, tuy ở nhiều người không khác nhau là mấy, nhưng luôn đủ để tạo nên điểm đặc trưng:
“—gương mặt không hoàn toàn giống nhau
nhưng cũng chẳng hề khác biệt—”
Đức Giám mục cho là không; và ngài cho rằng nhiều bài thơ trong tuyển tập của Dodsley, dẫu rất hay đi nữa, nhưng văn phong lại chẳng có gì mang dấu ấn riêng, và về điểm đó thì hoàn toàn không thể phân biệt được. Johnson đáp: “Chà, thưa ngài, tôi nghĩ bất kỳ con người nào cũng có một văn phong riêng, có thể nhận ra qua sự khảo sát kỹ lưỡng và so sánh với những người khác; nhưng một người phải viết rất nhiều thì văn phong của anh ta mới nổi bật lên rõ ràng. Như các nhà logic học vẫn nói, sự định hình văn phong này là vô hạn về tiềm năng (in potestate), nhưng hữu hạn trong thực tế (in actu).”
Thoạt nhìn, để bác bỏ Johnson, chỉ cần viện dẫn đến bốn trăm tập thơ được xuất bản (như người ta đồn đại trên các trang báo chuyên ngành này) mỗi năm là đủ. Nhưng ông đã bỏ sót một điều duy nhất: đó là khuynh hướng thiếu chân thành của những người cầm bút. Chính thói quen viết bằng những mô thức sẵn có — giống hệt như việc ghép một bức tranh từ những mảnh gỗ trên đó đã sẵn có những phần của hình ảnh — là thứ đứng chen giữa tâm hồn người viết và sự biểu hiện đích thực của nó bằng một văn phong thuần nhất.
Ngay cả điều đó cũng không thể ngăn trở một thính giác nhạy bén. Một phóng viên kỳ cựu từng kể với người viết rằng ông có thể nhận ra, chỉ dựa vào các bằng chứng nội tại, tác giả của hầu như từng đoạn văn trong tờ báo nửa xu đáng ghét mà ông từng cộng tác lúc bấy giờ.
Ít ra thì ông Belloc cũng đã viết đủ số trang để giúp cho bất kỳ nhà phê bình nào thực tâm gánh vác công việc này — nếu quan niệm của Johnson là đúng — có thể dễ dàng nhận ra những đặc điểm trong văn phong của ông. Còn việc truyền tải ấn tượng ấy một cách thuyết phục đến người đọc lại không phải là điều dễ dàng đối với nhà phê bình; và sự phong phú cùng chiều rộng trong đề tài của ông có thể gây khó khăn cho họ ở điểm này.
Trước khi chúng ta bắt đầu phân tích văn phong của ông Belloc — một sự phân tích mang ý nghĩa phê bình theo đúng nghĩa đen và sự trân trọng theo nghĩa trọn vẹn nhất —, hãy cùng điểm lại những điểm mà chúng ta đã xác lập trong cuộc khảo sát về bản chất của văn phong như một phẩm chất trừu tượng, và thử bổ sung vào đó những khía cạnh có thể giúp ích cho công việc khó khăn là đánh giá giá trị của một văn phong thực sự xuất sắc.
Như chúng ta đã nói, văn phong xuất phát từ sự diễn đạt chính xác và chuẩn xác của một khí chất hoặc một tính cách — tùy bạn gọi thế nào, bởi quả thực từ “khí chất” mang lại những rủi ro nhất định. Chúng ta cũng nhận thấy rằng, khi nhìn nhận văn phong từ góc độ này, đối với cuộc nghiên cứu thì việc tính cách đang được nhắc tới là đáng mến hay đáng ghét không hề quan trọng. Người nào thực sự và chính xác biểu lộ tâm hồn đích thực của mình qua bất kỳ phương tiện nào, dù là từ ngữ, âm nhạc hay những dấu chấm nhỏ, thì người đó có văn phong. Một văn phong như vậy mang giá trị của sự nguyên bản, và đối với những ai tò mò về tâm lý học, nó có một giá trị tích cực nhất định. Một người đạt được đến mức độ ấy hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu nhà thơ; anh ta quả thực thuộc về một chủng loại hiếm hoi.
Nhưng khi chúng ta bắt đầu nghiêm túc bàn về sự xuất sắc trong văn xuôi hoặc thơ ca, chúng ta phải bổ sung thêm một tiêu chuẩn nữa; để vượt qua nó, một con người không chỉ phải biểu lộ tâm hồn mình một cách chân thành, mà còn phải sở hữu một tâm hồn mạnh mẽ và nguyên bản. Nhiệm vụ của chúng ta bây giờ là tìm kiếm, vạch ranh giới và định nghĩa không chỉ sự tinh tế và uyển chuyển trong diễn đạt của ông Belloc, mà cả giá trị của thứ mà ông đang diễn đạt.
Xuyên suốt cuốn sách này, người ta sẽ nói đủ điều về sự minh bạch, vốn là ưu điểm đặc biệt của tác giả chúng ta, cũng là phẩm chất cho phép ông hoàn thành xuất sắc vai trò của một người truyền bá tư tưởng và tri thức. Người ta bảo đó là một đức tính Pháp, và ông Belloc mang trong mình dòng máu Pháp; ông bảo đó là bản chất của tinh thần Latinh, và ông chưa bao giờ mệt mỏi ca ngợi vinh quang của dòng giống đã cẩn trọng và logic thiết lập mọi thứ vững chắc, an toàn xung quanh mình bằng một chuỗi những lập luận không thể chối cãi.
Sự minh bạch này, niềm đam mê nhẫn nại dành cho sự chuẩn xác, đã bồi đắp thêm cho những gì người ta có thể kỳ vọng từ sự chân thành và năng lực nhiệt huyết vô biên của ông Belloc. Theo câu nói đáng ngưỡng mộ của Buffon — một câu nói bị trích dẫn quá nhiều nhưng lại được áp dụng quá ít — văn phong chính là con người. Đây là một nhà văn xuất sắc, bởi ông có tay nghề để tái hiện chân thực một tâm hồn cao đẹp bằng ngôn từ.
Đó là một văn phong mang đậm dấu ấn cá nhân và nhìn chung mang lại cảm giác bình yên hơn là kích động. Tâm trí người đọc được nghỉ ngơi trên sự vững chãi của những câu văn, những đoạn văn và những kỳ cú được đúc kết vô cùng chặt chẽ. Đó là một văn phong được cân nhắc kỹ lưỡng, trong đó từng từ nối tiếp nhau rơi đúng vào vị trí đã định một cách tuyệt mỹ. Nó không hẳn thuộc về thế kỷ mười tám, bởi nó có sức nặng hơn thứ văn xuôi thời đó. Nó chắc chắn không có vẻ ngoài vô kỷ luật của văn chương thời Elizabeth. Nó có sự chuẩn xác nhưng không mang vẻ câu nệ lặt vặt của tác phẩm tiếng Pháp xuất sắc nhất, và nó có tầm vóc rộng lớn của tiếng Anh, nhưng không bao giờ rơi vào sự hỗn loạn, vụng về hay quá đà. Ông Belloc không hề gặp khó khăn với các đại từ quan hệ hay tự vướng chân trong một mớ mệnh đề phụ. Thói quen diễn giải đã dạy ông cách gỡ rối cho câu văn và tách bạch các mệnh đề bổ nghĩa.
Đó trước hết và trên hết là một công cụ. Nó được tôi luyện bởi một con người có niềm đam mê truyền đạt những suy ngẫm của mình, làm cho người khác hiểu được ý mình. Ông đã học được nghệ thuật viết văn hay thông qua mong muốn này chứ không phải do bất kỳ nỗi u buồn bệnh hoạn nào muốn tạo ra những bức tranh khảm mỹ lệ hay những miêu tả du dương.
Người Anh không phải là một dân tộc chuyên viết văn xuôi. Arnold đã nhắc nhở chúng ta đủ lần rằng chúng ta thiếu sự cân bằng, ý thức về trung tâm, sự nhuần nhuyễn trong việc sử dụng lý trí đúng đắn; và ông Belloc vẫn tiếp tục những luận điểm ấy. Nhưng ông Belloc mang trong huyết quản chút âm hưởng Latinh và trong tâm trí ý thức về trung tâm, về một đời sống châu Âu — thứ giúp điều chỉnh lại tính cách ương ngạnh của người Anh. Chúng ta không hề do dự khi gọi ông — với sự lượng thứ của thời gian, thứ mà không nhà phê bình nào có thể miễn trừ — là nhà văn viết văn xuôi tiếng Anh xuất sắc nhất kể từ thời Dryden.
Ai đó từng nói rằng nếu Shakespeare còn sống đến bây giờ, hẳn ông sẽ viết bài cho trang xã luận của tờ Daily Mail. Vì Shakespeare nay không còn sống nữa, vị trí của ông đương nhiên do ông Charles Whibley đảm nhận. Nhưng nhận định có vẻ ngớ ngẩn ấy lại ẩn chứa một vài ý hợp lý. Cột báo buổi sáng không còn nghi ngờ gì nữa đã kích thích sự ra đời của một hình thức mới và mang lại sự Phục hưng cho thể loại tùy bút. Nếu Shakespeare không viết cho báo hằng ngày, thì Bacon chắc chắn sẽ làm điều đó.
Trong nhóm các nhà tùy bút được tạo dựng hoặc chịu ảnh hưởng bởi cơ hội này — gồm ông G. K. Chesterton, ông G. S. Street, ông E. V. Lucas và một loạt những người khác — ông Hilaire Belloc đứng ở vị trí tối cao không thể chối cãi. Thật ngớ ngẩn khi cho rằng, như một số người vẫn nghĩ, nghệ thuật và văn chương không bị chi phối bởi những nhu cầu mang tính cơ học của thời đại theo cách như vậy. Phản đối việc các nhà văn của chúng ta không nên bị ảnh hưởng bởi những đặc thù của báo chí chẳng khác nào kết tội Shakespeare vì đã dung hòa với nhu cầu của sân khấu nhô (apron-stage) hay chỉ trích Dickens vì đã xuất bản tiểu thuyết theo từng kỳ.
Một tâm hồn mang tính thời sự sâu sắc như ông Belloc chắc chắn sẽ bị thu hút bởi một cơ hội như thế. Người đọc tinh tế sẽ tìm thấy đỉnh cao và thành tựu tuyệt vời nhất trong toàn bộ tác phẩm đa dạng của ông qua bảy tập tùy bút mà ông đã xuất bản.
Những tập sách này chứa đựng không dưới 256 bài tùy bút riêng biệt và rạch ròi. (Bài tùy bút Về lữ khách từng được gộp trong cuốn Về bất cứ thứ gì nay lại xuất hiện, vì một lý do nào đó, với tên gọi Những điều cũ kỹ trong cuốn Trước và Sau, và ở đây không được tính lặp lại hai lần.) Người ta đâm ra ganh tị với nguồn năng lượng thể chất thuần túy có thể thường xuyên ngồi xuống để bắt đầu một khởi hành mới: sự đa dạng và sức mạnh của các bài tùy bút khiến chúng ta phải nghiêng mình thán phục tối đa.
Những mô tả về du 3lịch và thôn quê chiếm phần lớn trong số đó: bởi đây chính là đề tài quen thuộc của tác giả, nếu có thể chọn ra một đề tài từ số còn lại. Nhưng phần còn lại dao động từ việc nghiên cứu lịch sử và thói quen của các vị giáo sư đại học (don), cho đến thói quen của giới nhà giàu và những mẩu quảng cáo kỳ lạ được gửi qua đường bưu điện đến cả những người ít được chú ý nhất trong chúng ta. Bạn chỉ có thể dùng chính lời của ông, điểm cốt lõi trong trải nghiệm của ông, một triết lý vô cùng an ủi và hạnh phúc:
Thế giới không hẳn là vô tận — nhưng nó đầy ắp một cách đáng kinh ngạc. Mọi thứ trên đời đều có thể xảy ra. Có đủ loại người, đủ phương thức hành động và những cái đích khác nhau mà đời sống có thể hướng tới. Chẳng hạn, trong một khu rừng nhỏ gần nhà, dài chưa tới một trăm thước, mùa xuân tới sẽ sớm bung nở (ước gì tôi được ở đó!) hàng trăm ngàn chiếc lá và không một chiếc lá nào giống hệt chiếc lá nào. Ít nhất thì cha xứ vẫn thường nói thế, và dẫu tôi chưa bao giờ có đủ thảnh thơi để kiểm chứng điều đó, tôi vẫn sẵn lòng tin rằng ngài nói đúng, bởi ngài nói với giọng điệu của một người có thẩm quyền.
Đó là ấn tượng mà những bài tùy bút này mang lại, ấn tượng về tính cách của con người ấy. Ông dường như sở hữu sự tò mò vô biên, một tầm quan sát, nếu không phải là vô tận, thì ít nhất cũng đầy ắp đến kinh ngạc. Ông không viết chỉ vì khao khát lấp đầy trang giấy, dẫu đôi khi ông tung hoành trước mặt người ta gần như một cách ngạo mạn về cái nhu cầu phải đặt bút viết đủ số từ để lấp đầy một cột báo trong tờ báo ngày mai. Nhưng sự ngạo mạn ấy được dung hòa bởi trí tưởng tượng phong phú và khả năng sáng tạo không bao giờ cạn của ông.
Những đoạn văn hoa mỹ không phải là hiếm trong các tác phẩm của ông. Ông viết trong cuốn Đường đến thành Rome:
... Nhưng phần tôi, tôi nghĩ cách tốt nhất để kết thúc một cuốn sách là lục lọi giữa các bản thảo cho đến khi tìm thấy một đoạn Văn Hoa Mỹ (không cần biết về đề tài gì), dẫn dắt những đoạn văn cuối cùng bằng bất kỳ cú sốc bạo liệt nào hướng về điều nó đang đề cập đến, đưa vào một hàng dấu hoa thị, rồi dán đoạn Văn Hoa Mỹ tìm được lên trang giấy ngay bên dưới những dấu đó.
Đọc đoạn này nghe giống như một lời thú tội thành khẩn về cách mà trang cuối cùng của cuốn Danton có được chỗ đứng của nó. Nhưng ai dám nói rằng ông Belloc không được minh oan nhờ chính đoạn Văn Hoa Mỹ của mình?
Nó không xuất hiện giống như những đoạn (hoặc cục) văn hoa sặc sỡ trong các tác phẩm của Pater và chất “thơ” ẩn chứa trong văn xuôi lẫn thơ ca của ông Masefield: cứ như thể tác giả tự nhủ với bản thân, “Chúa phù hộ tôi, cái này bắt đầu tẻ nhạt rồi đây. Mình buộc phải làm gì đó và phải làm ngay lập tức.” Văn phong hoa mỹ của ông Belloc dường như xuất phát từ một niềm say mê gần như mang tính thể xác đối với việc sử dụng từ ngữ và hình ảnh, là kết quả của một sự thăng hoa về thể chất, là biểu tượng của một tâm trí nhiệt huyết và một cây bút tràn đầy năng lượng. Cho dù tác giả có chuyển từ Danton sang Napoleon bằng những cú sốc bạo liệt thế nào đi nữa, đoạn văn kết luận ấy, khép lại bằng cụm từ sáng lóa và đầy hùng biện, “thanh gươm lừng lẫy nhất của nhân loại,” vẫn là một áng văn chương huy hoàng.
Thỉnh thoảng (và thường xuyên hơn mức mà những kẻ thiếu kinh nghiệm dám tưởng tượng), niềm say mê thế gian và vạn vật ấy, đối với những vấn đề bình thường và nan giải của cuộc sống, lại bùng nổ thành những đoạn văn đẹp đến nao lòng. Có thể trích dẫn một đoạn từ bài tùy bút mang tên Sự vắng bóng của quá khứ:
Có một người phụ nữ với sự hoạt bát quyến rũ, ánh mắt luôn sẵn sàng cho tiếng cười, và giọng điệu cất lên tự nó đã gợi nên những lời đáp đỗi cao quý. Biết bao người yêu mến, tất cả đều ngưỡng mộ. Nàng đã đi qua (tôi xin giả định) con phố này hoặc con phố nọ; nàng đã ngồi vào bàn ăn trong ngôi nhà này ngôi nhà nọ; Gainsborough đã vẽ chân dung nàng; và vào thời gian xa xôi ấy đã từng có những người may mắn được gặp nàng và đáp lại tiếng cười của nàng bằng nụ cười của chính họ. Và ngôi nhà nơi nàng từng qua lại vẫn ở đó, con phố nơi nàng từng bước chân qua vẫn còn đó, và chính món đồ nội thất nàng từng sử dụng và chạm tay vào, bạn cũng có thể chạm tay vào. Bạn sẽ bước vào những căn phòng mà nàng từng trú ngụ, và ở đó bạn sẽ thấy chân dung nàng, ngập tràn ánh sáng, chuyển động, duyên dáng và phúc lạc.
Nàng đã vĩnh viễn đi mất, giọng nói ấy sẽ không bao giờ trở lại, những cử động ấy sẽ chẳng bao giờ còn thấy nữa. Nàng sống dưới một quy luật, nàng đổi thay, nàng đau khổ, nàng già đi, nàng chết đi; và nơi chốn của nàng đã để lại sự trống hoác. Những thứ vô tri vẫn còn đó; nhưng thứ quan trọng, thứ đã làm nảy sinh ra chúng, thứ đã khiến chúng trở thành tất cả những gì chúng đang là, đã tiêu tan một cách đáng thương, và thứ vĩ đại hơn, thứ vĩ đại hơn vô hạn lần, lại phải chịu một định mệnh vĩnh viễn đổi thay và cuối cùng là biến mất. Những khung cảnh chết chóc xung quanh lại không phải chịu một định mệnh như thế. Tại sao?
Đoạn văn đó tựa như một bản nhạc, như một chương trong bản sonata của Beethoven. Những hợp âm, âm lượng của thanh âm được bồi đắp một cách trang trọng, cho đến cái kết đầy u tịch trên một nốt đơn duy nhất. Đó là cảm xúc, được khắc họa hoàn hảo, trang nghiêm đến mức, chân thành đến mức, kiềm chế đến mức gần như không thể bắt chước nổi. Và cả trong âm điệu của từ ngữ lẫn câu văn, cũng như trong tâm trạng mà chúng truyền tải, nó là độc nhất vô nhị trong tiếng Anh. Không một tác giả nào của chúng ta có được đúng khung tâm trạng ấy, đúng phương pháp diễn đạt ấy.
Chúng ta không biết liệu ông Belloc đã viết nguệch ngoạc hai đoạn văn ấy trong cơn hối hả hay đã cân nhắc từng kỳ cú của chúng với sự xảo diệu tinh tế. Cuối cùng thì mọi chuyện đều như nhau: đó là một thứ văn xuôi hợp lý, là sự biểu hiện của một tư tưởng vốn phổ biến trong tâm trí con người. Hãy đặt nó lên bàn cân để so sánh với đoạn văn khét tiếng ấy của Pater, sự phản chiếu của một vị giáo sư đại học thuần túy trước một bức tranh có lẽ chỉ là bản sao và chắc chắn chẳng mấy dễ chịu khi ngắm nhìn, bức Mona Lisa. Pater đắp đổi từng chữ với một sự cẩn trọng đầy trang nghiêm, với một cảm xúc u tịch, nhưng kết quả thật khác biệt làm sao. Pater tìm kiếm một hiệu ứng kỳ lạ và đã làm rạn nứt văn xuôi của mình khi với tới nó: nhịp điệu của ông sai lệch, hình ảnh của ông mờ ảo. Nhưng ông Belloc, khi chuyển dịch một tâm trạng sâu sắc và dịu dàng thành ngôn từ, chẳng bận tâm gì ngoài việc tái hiện thật trung thành một tư tưởng quá đỗi thông thường và quá khó để giam hãm trong ngôn ngữ. Lời văn của ông ở đây ngân vang như tiếng chuông đúc, ngọt ngào và tự nhiên như bánh mì hay rượu vang.
Một ví dụ thậm chí còn xuất sắc hơn là bài tùy bút mang tên Gặt cỏ được in trong Hills and the Sea. Trọng tâm của bài tùy bút này (vốn cũng có những phần trang trí bằng giai thoại và suy ngẫm) là một bản thuật lại chân thực và chính xác về quy trình cần tuân thủ khi gặt một đồng cỏ. Ở đây bạn có thể thấy một năng lực vô cùng phi thường trong việc truyền tải tri thức theo một phương thức dễ chịu. Đọc bài tùy bút này trước tiên sẽ không phải là một ý tồi nếu ai đó có ý định dấn thân vào công việc ấy, bởi những chỉ dẫn dường như rất vững chắc. Ông Belloc dễ dàng bắt tay với những Bậc thầy cổ xưa từng viết các lời răn dạy của họ bằng thơ vần: ý tôi là những bậc thầy có học thuyết hay để giảng dạy, chứ không phải những kẻ ngụy biện như Vergil, kẻ mà những tác phẩm Georgic ngây ngô của ông ta bị đồn là dẫn đến sự suy thoái nông nghiệp ở bất cứ nơi nào người ta làm theo lời khuyên trong đó.
Hãy lấy đoạn văn này từ bài tùy bút tao nhã và cao quý ấy:
Cũng có một nghệ thuật trong việc mài lưỡi hái và nó rất đáng để mô tả cẩn thận. Lưỡi hái của bạn phải khô, và đó là lý do bạn sẽ thấy người ta dùng cỏ chà xát lưỡi hái trước khi mài. Thêm nữa, hòn mài của bạn cũng phải thật khô, và vì lý do này, cất nó trên áo khoác và giữ nó ở đó trong suốt cả ngày gặt là một điều hay. Bạn dựng đứng lưỡi hái lên, với phần lưỡi hướng ra xa bạn, rồi đặt tay trái thật chắc lên sống lưỡi, nắm lấy nó: sau đó bạn lướt hòn mài dọc theo một bên mép lưỡi rồi sang bên kia, bắt đầu từ gần chuôi kéo dài ra tới mũi, thao tác thật nhanh và mạnh. Khi mới bắt đầu làm việc này, có lẽ bạn sẽ đứt tay; nhưng tai nạn ấy chỉ xảy ra vào lúc đầu mà thôi.
Để nhận biết khi nào lưỡi hái đủ sắc, đây là quy tắc. Đầu tiên hòn đá cọ xát và nghiến vào sắt nghe gay gắt; sau đó nó vang lên du dương theo một nốt duy nhất; rồi cuối cùng, nó rừ rừ như thể sắt và đá hoàn toàn hòa hợp với nhau. Khi nghe thấy tiếng ấy, lưỡi hái của bạn đã đủ sắc; và tôi, khi nghe thấy nó vào buổi bình minh tháng Sáu ấy, khi mọi thứ hoàn toàn tĩnh lặng ngoại trừ bầy chim, đã hạ lưỡi hái xuống và cúi người bắt đầu gặt.
Đó là một áng văn xuôi vừa mang tính thực tế vừa đẹp đẽ. Đó là lời khuyên vững chắc dành cho ai muốn gặt một đồng cỏ, và độ chuẩn xác của nó không hề bị tổn hại bởi câu cuối cùng — câu văn làm nức lòng người nghe và thực ra những kẻ thực sự nghiêm túc không cần thiết phải đọc đến.
Đó là một thứ văn phong truyền tải cảm xúc và cũng là một văn phong có thể được sử dụng hoàn hảo để miêu tả. Ít nhất chúng ta có thể viện dẫn, như một ví dụ, bản mô tả cẩn thận và chính xác về diện mạo cũng như công dụng của cánh buồm tam giác Địa Trung Hải xuất hiện ở phần đầu cuốn Esto Perpetua, một áng văn mê hoặc người đọc bởi vẻ đẹp và tính thực tế của nó.
Hãy suy ngẫm cả tác phẩm nhẹ nhàng và tao nhã mang sắc thái khác, hoàn mỹ không kém về mặt cái đẹp, vở kịch ngắn Sự ra đi của một vị khách, nằm trong cuốn Về hư vô và những chủ đề tương tự. Tuổi Trẻ rời khỏi ngôi nhà của Người Chủ Nhà và cáo lỗi vì đã mang theo một số tài sản của mình, thứ mà Người Chủ Nhà có lẽ từng nghĩ, do thời gian lưu lại quá lâu trong nhà, là của chính mình: nằm trong số tài sản này có sự bất cẩn và tình yêu dành cho phụ nữ. Nhưng, Tuổi Trẻ nói, anh ta được phép tặng Người Chủ Nhà một số món quà, trong đó có chiếc khăn choàng Tham Vọng, hương thơm Niềm Kiêu Hãnh, Sức Khỏe, và một món trang sức nhỏ chính là Ý thức về Hình khối và Màu sắc (món quà tinh tế và đáng yêu nhất!) Và, anh ta tiếp tục, “còn có một thứ khác... không kém phần quan trọng chính là một lời hứa... được ký kết và niêm phong, sẽ trả lại cho ông tất cả những gì tôi đã lấy và hơn thế nữa bằng Sự bất tử!” Sau đó xuất hiện đoạn văn khép lại tác phẩm:
Chủ Nhà. Ồ! Tuổi Trẻ.
Tuổi Trẻ (vẫn đang sờ soạng). Đừng cảm ơn tôi! Người ông nên cảm ơn là Chủ Nhân của tôi cơ. (Cau mày.) Cha chả! Mong là tôi không đánh mất nó! (Sờ vào các túi quần.)
Chủ Nhà (lớn tiếng). Mất ư?
Tuổi Trẻ (cáu kỉnh). Tôi đâu có nói là tôi đã mất nó! Tôi nói là tôi mong mình không bị mất... (Sờ vào túi áo khoác rộng, và rút ra một chiếc phong bì.) A! Nó đây rồi! (Khuôn mặt tối sầm lại.) Không, đó là bức thư gửi bà George, báo cho bà ấy biết đã đến lúc phải đi sắm một bộ tóc giả... (Tuyệt vọng.) Ông biết không, tôi e là mình đã mất nó thật rồi! Tôi thực sự rất xin lỗi — tôi không thể đợi được nữa. (Cậu ta bỏ đi.)
Đoạn văn đó dường như bác bỏ một quan niệm khá phổ biến cho rằng ông Belloc, dẫu có thể và vẫn viết gần như mọi thứ khác, lại không viết kịch vì ông không thể làm được. Không phải vì mục đích tranh luận về một vấn đề mang tính trừu tượng cao như thế mà chúng ta phải lưu ý đến cách thức chính xác mà nó tuân thủ các nhu cầu của thể loại biểu đạt này mà không đánh mất đi cá tính, sự sinh động hay nhịp điệu của mình.
Nó được đúc kết một cách tuyệt mỹ trong việc biểu đạt một cảm giác hay một cảm xúc, và theo cách này, văn phong của ông Belloc tiến gần đến sự hoàn hảo đến mức có thể kỳ vọng từ một công cụ của con người. Ông tái hiện những tâm trạng của mình, những sắc thái tinh tế của một cảm xúc thoáng qua, những niềm tin vững chắc tạo nên cuộc đời một con người bằng sự hào hiệp, bằng sự hài hước, bằng cái đẹp, nhưng trên hết thảy, bằng sự chuẩn xác.
Ông xây dựng những câu văn và đoạn văn của mình với vẻ đẹp và sự trường tồn của những cái kho lúa cổ mà người ta có thể thấy ở chính đất nước ông. Ông làm điều này thông qua sự chân thành của mình. Ông không phóng đại cảm xúc để thu hút công chúng trong khoảng thời gian nửa giờ đồng hồ; ông không, theo cách tinh vi hơn, tỏ ra hoài nghi hay phớt lờ theo quy ước những tình cảm cao đẹp và động cơ tốt đẹp vốn thực sự tồn tại trong con người. Công việc của ông với sự kiên nhẫn và trung thành là nắm bắt, bằng kỹ năng để làm cho chúng trường tồn và dễ hiểu qua ngôn từ, những điều thực sự hiện hữu.
Văn phong của ông là một thứ vũ khí hay một công cụ giống như những công cụ nguyên thủy nhưng được chế tác vô cùng tinh xảo vốn là nền tảng cho công việc của con người trên thế giới này. Bằng cách sử dụng từ ngữ của mình, ông biết cách phơi bày những thuật ngữ kỹ thuật của một trận chiến hoặc những biến đổi của trái tim con người.