Thật không may, trong một bản tóm tắt quá ngắn gọn về quan điểm của ông Belloc, chúng ta thậm chí không thể diễn tả hết sức mạnh lập luận cùng kho tàng dẫn chứng phong phú mà ông dùng để củng cố luận điểm trong tác phẩm *Nhà nước Nô lệ*. Thiết tưởng cũng nên trình bày trọn vẹn luận điểm ấy. Ông Belloc cho biết *Nhà nước Nô lệ* được viết ra "nhằm duy trì và chứng minh chân lý sau đây":
Rằng xã hội hiện đại tự do của chúng ta — nơi tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của một thiểu số — vốn đang ở trong tình trạng cân bằng không bền vững, nên tất yếu sẽ dịch chuyển về trạng thái cân bằng bền vững. Sự dịch chuyển ấy diễn ra thông qua việc thiết lập chế độ lao động cưỡng bức mang tính pháp lý đối với những ai không sở hữu tư liệu sản xuất, nhằm mưu lợi cho nhóm nắm giữ chúng. Đi kèm với nguyên tắc cưỡng bức áp dụng lên tầng lớp không có tài sản này tất yếu là sự thay đổi về địa vị xã hội của họ; và dưới con mắt của xã hội cũng như luật định, con người sẽ bị chia thành hai phe. Phe thứ nhất được tự do về kinh tế lẫn chính trị, nắm trong tay tư liệu sản xuất và được bảo đảm vững chắc quyền sở hữu ấy; phe thứ hai hoàn toàn mất tự do về kinh tế lẫn chính trị, nhưng ban đầu sẽ được chính sự thiếu tự do đó bù đắp bằng một số nhu yếu phẩm thiết thực cùng mức sống tối thiểu không bị sụt giảm thêm.[21]
Giờ đây, độc giả nào đã theo dõi bản tóm tắt ngắn gọn ở chương trước chắc chắn sẽ phải suy ngẫm về một vấn đề có tầm quan trọng cốt tử. Ngay cả khi đã bị thuyết phục — như chúng ta đang bị thuyết phục — rằng nhà nước nô lệ thực sự đã hiện hữu quanh ta, họ vẫn cảm thấy rằng một dân tộc vẫn còn đang tự do về mặt chính trị sẽ không bao giờ dung thứ cho thứ mầm mống non trẻ ngày nay có cơ hội vươn mình lớn mạnh. Họ sẽ tranh luận rằng, nhân dân Anh nắm giữ vận mệnh của chính mình. Chúng ta đã có quyền phổ thông đầu phiếu cho nam giới; và bao giời quyền lực đó chưa bị tước đoạt — điều không thể xảy ra nếu thiếu đi một cuộc đấu tranh khốc liệt — thì chúng ta vẫn nắm trong tay thứ vũ khí có thể đập tan mọi âm mưu tái thiết lập địa vị nô lệ.
Một người suy luận như vậy lẽ ra phải tự đặt cho mình hai câu hỏi: thứ nhất, liệu tầng lớp vô sản có phản đối việc tái lập địa vị nô lệ hay không, miễn là nó mang lại cho họ sự an toàn và no đủ? thứ hai, việc thụ hưởng quyền phổ thông đầu phiếu rộng rãi có đồng nghĩa với năng lực tự trị hay không?
Đây là những câu hỏi mà mọi người thông minh đều có thể tự trả lời, và nếu trả lời một cách thành thật, chúng ta tin rằng câu trả lời của họ sẽ trùng khớp với những gì ông Belloc đã đưa ra. Trong *Nhà nước Nô lệ*, ông khẳng định điều mà tất cả chúng ta đều thừa nhận là sự thật: tầng lớp vô sản Anh ngày nay không những không chối bỏ địa vị nô lệ, mà còn sẵn sàng chào đón nó. Ông diễn giải vấn đề thế này:
Nếu bạn tiếp cận hàng triệu gia đình hiện đang sống bằng tiền công lao động và đề xuất một hợp đồng dịch vụ trọn đời, trong đó bảo đảm cho họ việc làm với mức lương đầy đủ thường nhật mà mỗi người hằng mong muốn, liệu có mấy ai từ chối?
Một hợp đồng như thế dĩ nhiên sẽ tước đi sự tự do; nói cho đúng, một hợp đồng trọn đời kiểu đó vốn chẳng phải là hợp đồng gì cả. Đó chính là sự phủ định của hợp đồng và là sự chấp nhận một địa vị xã hội áp đặt.[22]
Bất kỳ người suy ngẫm nào cũng thừa nhận rằng số lượng người từ chối một đề xuất như vậy sẽ chẳng đáng là bao.
Do đó, nếu đại đa số người dân Anh — tức là đa số cử tri — sẵn sàng đón nhận thay vì chối bỏ việc tái lập chế độ nô lệ, thì việc có hay không có quyền chối bỏ nó dường như trở nên vô nghĩa.
Tuy nhiên, hãy thử xét đến một trường hợp cực đoan. Giả sử có mưu toan biến những người làm công hưởng lương thành nô lệ mà không bảo đảm cho họ sự no đủ và an toàn. Có không ít kẻ cuồng tín dễ dãi sẵn sàng hậu thuẫn cho âm mưu đó, dẫu chúng ta không tin rằng nỗ lực của họ sẽ gặt hái thành công. Thứ họ nhận được sẽ là một cuộc cách mạng.
Đây là điểm không thể nhấn mạnh cho đủ. Một mưu toan như vậy, nếu thực sự diễn ra, sẽ châm ngòi cho một cuộc cách mạng: nó không thể bị dập tắt trong một cuộc Tổng tuyển cử hay qua bất kỳ hình thức thủ tục hiến định nào, bởi trên thực tế, nhân dân Anh hoàn toàn không có quyền lực theo hiến pháp.
Xét cho cùng, quyền lực chính phủ suy cho cùng chỉ có thể thuộc về đa số nhân dân, nhưng trên thực tế, quyền lực đó thường xuyên bị tước đoạt khỏi tay họ. Nó đã bị tước đoạt khỏi nhân dân Anh.
Đó chính là hai chân lý lớn lao, giản dị làm nền tảng cho toàn bộ thái độ của ông Belloc đối với các vấn đề công cộng của nước Anh đương đại:
Thứ nhất, chúng ta hoàn toàn mất tự do về kinh tế.
Thứ hai, chúng ta hoàn toàn mất tự do về chính trị.[23]
Như chúng ta đã thấy, nguyên nhân dẫn đến tình trạng thứ nhất được phân tích trong *Nhà nước Nô lệ*; còn nguyên nhân dẫn đến tình trạng thứ hai được mổ xẻ trong *Hệ thống Đảng phái*.
Mọi người, chỉ cần có chút kiến thức sơ đẳng nhất về khoa học chính trị và lịch sử hiến pháp, đều quen thuộc với những chân lý nền tảng này của cuốn sách. Chúng đã được Bagehot chứng minh từ nhiều năm trước, và ngày nay, bất kỳ ai có óc quan sát với trí thông minh trung bình cũng có thể nhận ra điều đó. Tóm lại, chúng thế này đây. Hệ thống đại nghị đang tồn tại ở nước Anh, vốn được định hình để trở thành cơ quan của nền dân chủ, trên thực tế lại là cỗ máy của một chế độ thiểu số cầm quyền. "Thay vì cơ quan đại diện kiểm soát hành pháp, thì hành pháp lại kiểm soát cơ quan đại diện. Thay vì các yêu sách của nhân dân được chuyển tải qua các đại biểu của họ, thì những vấn đề được các đại biểu thảo luận lại không phải do nhân dân quyết định, thậm chí không phải do chính họ quyết định, mà lại do chính cái cơ quan mà lẽ ra Quốc hội phải có nhiệm vụ giám sát và kiềm chế quyết định."
Những chân lý này ngày nay đã trở thành kiến thức phổ thông. Tất cả chúng ta đều thừa nhận rằng quyền lực chính phủ trên thực tế không nằm trong tay nhân dân, mà thuộc về một thế lực nào đó vốn vẫn mơ hồ đối với phần lớn chúng ta. Công trạng đặc biệt của các tác giả cuốn *Hệ thống Đảng phái* là họ đã định hình rõ thế lực đó cho chúng ta, đồng thời lột trần bản chất và thành phần của nó. Bagehot từng gọi thế lực này là Nội chiến; còn trong *Hệ thống Đảng phái*, người ta chỉ ra rằng lực lượng này thực chất bao gồm các thành viên thuộc hai Hàng ghế Đầu của lưỡng viện, hợp thành "một tập đoàn đầu sộ khép kín, nơi việc gia nhập chỉ có thể đạt được với sự đồng thuận của những kẻ đã nắm giữ sẵn chỗ ngồi trong đó." Phần lớn, và hầu hết là các thành viên cốt cán của tập đoàn này, bước vào đây nhờ quan hệ gia đình, và những mối lương duyên gia tộc ấy không hề bị giới hạn ở từng phe riêng biệt trong Nghị viện. Chúng gắn kết hàng ghế đầu của chính phủ và phe đối lập chặt chẽ chẳng khác nào cách chúng gắn kết các bộ trưởng và cựu bộ trưởng với nhau. Cứ thế, một tập đoàn cầm quyền hình thành, nắm giữ quyền kiểm soát tuyệt đối đối với thủ tục hoạt động của Hạ viện. Họ có thể định đoạt thời gian dành cho việc tranh luận bất kỳ chủ đề nào, và do đó, về thực chất, quyết định xem một đạo luật cụ thể có cơ hội được thông qua hay không. Họ cũng có quyền quyết định những chủ đề nào được phép thảo luận và những gì được phép nói về các chủ đề ấy. Hơn thế nữa, nhóm này còn nắm trong tay những quỹ tài chính khổng lồ được quyên góp và giải ngân trong vòng bí mật; nhờ vào việc sử dụng các quỹ này cùng nhiều thủ đoạn khác, họ có quyền thao túng các cuộc bầu cử và phần lớn quyết định ai sẽ là đại diện cho nhân dân.
Liệu hệ thống này có thể sửa đổi? Liệu có chút cải cách nào khả thi bên trong chính hệ thống đó không? Từ tận năm 1899, trong cuốn sách quan trọng đầu tiên được xuất bản, ông Belloc từng viết những dòng sau:
...lệnh bắt buộc từ cử tri, thứ vũ khí tàn nhẫn và quyết định của những người theo chủ nghĩa dân chủ, sự ràng buộc bằng lời thề đối với tất cả các đại biểu, trách nhiệm mang tính cơ chế mà Burke từng lên án tại Bristol, thứ mà hiến pháp Mỹ từng nỗ lực gạt bỏ trong cuộc bầu cử tổng thống nhưng bất thành, và trong tương lai gần chắc chắn sẽ phải trở thành phương thức cho những cuộc cải cách cuối cùng của chúng ta.
Việc chứng kiến ông Belloc, sau mười hai năm trời, vẫn bày tỏ y nguyên những quan điểm ấy là một minh chứng nổi bật cho thấy sự vững vàng trong tư tưởng của ông. Ông bước vào Nghị viện năm 1906 với niềm tin đó; và khi rời khỏi Nghị viện năm 1910, sự xác tín ấy càng thêm sâu sắc. Đến năm 1911, phương thức duy nhất có thể hình dung để cải cách hệ thống nghị viện của chúng ta, theo tầm nhìn của ông, chính là:
Có lẽ người ta có thể, bằng cách phân bổ và huy động một lực lượng nhân sự được đào tạo đủ tầm, ép các ứng viên đưa ra những cam kết dứt khoát trong giai đoạn tranh cử... Cam kết chủ yếu nên và có thể ép các ứng viên đưa ra chính là lời thề sẽ bỏ phiếu chống lại Chính phủ — bất kể thành phần của chính phủ đó ra sao — trừ phi những đạo luật mà họ từng cam kết trước cử tri trong cương lĩnh tranh cử và trên diễn đàn được thông qua tại Hạ viện trong một khung thời gian ấn định.
Tuy nhiên, cũng giống như việc ông Belloc nhận thức rằng quyền lực chính phủ suy cho cùng luôn phải thuộc về đa số nhân dân, ông hiểu rõ rằng mọi cuộc cải cách triệt để đều bắt nguồn từ ý chí của số đông. Hệ quả là, nhu cầu tiên quyết trong mọi nỗ lực chữa trị bất kỳ căn bệnh xã hội nào chính là sự phơi bày chân tướng. Giáo dục chính trị cho quần chúng dân chủ là bước đầu tiên hướng tới cải cách.
Nói lên một sự thật cụ thể về một góc khuất nhũng nhiễu nào đó dĩ nhiên là điều vô cùng nguy hiểm; kẻ liều lĩnh nào dám mạo muội dùng thứ vũ khí ấy sẽ sớm tán gia bại sản hoặc tống giam, hoặc thậm chí vướng phải cả hai. Thế nhưng, bản chất chung của những thực trạng tồi tệ đó có thể được tiêm nhiễm vào tâm thức công chúng qua những trang sách, bài báo và các bài diễn văn.
Đó chính là toàn bộ bí quyết trong hành động của ông Belloc dưới tư cách một nhà cải cách. Như từng đề cập ở một khía cạnh khác, mục đích tối thượng của ông là khai sáng công luận. Quan điểm và tư tưởng của ông hiện diện rõ nét qua trang sách, nhưng ông không bằng lòng với việc chỉ bày tỏ suy nghĩ như những mệnh đề trí tuệ đơn thuần; trên hết, ông khao khát cháy bỏng được thuyết phục mọi người về tính chân lý và công lý trong lập trường của mình, đồng thời truyền cảm hứng để họ hành động. Cống hiến của ông đối với lịch sử là xem đó như biên niên sử về hành động của những con người bằng xương bằng thịt giống chúng ta, và ông cũng nhìn nhận những tệ nạn ngày nay như hệ quả từ hành động cùng sự thờ ơ của con người. Mục đích trọn đời của ông là ngăn chặn những hành động sai trái ấy và nhổ tận gốc sự dửng dưng.
Chính với hoài bão đó, vào năm 1911, ông đã sáng lập tờ tuần báo mang tên *The Eye-Witness*, với tôn chỉ cốt lõi là tiến hành một chiến dịch kiên định, không khoan nhượng chống lại những tệ nạn của Hệ thống Đảng phái và Chủ nghĩa Tư bản. Một dấu ấn nổi bật dưới thời ông làm chủ biên là tờ báo đã đạt được và duy trì một tiêu chuẩn văn học cao đến kinh ngạc trong suốt quãng thời gian ông gắn bó. Thật đáng tiếc khi do nhiều biến cố khác nhau, vào đầu năm 1912, ông Belloc buộc phải từ bỏ vị trí chủ biên của tờ báo do chính tay mình gây dựng — tờ báo hiện nay mang tên *The New Witness* do ông Cecil Chesterton lãnh đạo.
Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng chiến dịch do ông Belloc khởi xướng thuở ấy đã gặt hái được những thành công nhất định. Dù ta không thể chỉ ra bất kỳ một tổ chức quần chúng nào công khai ủng hộ quan điểm cải cách kinh tế và chính trị của ông, nhưng không ai chối cãi được rằng những tư tưởng ấy đã bén rễ sâu xa và nay đã trở nên phổ biến hơn rất nhiều so với thời điểm cuốn *Hệ thống Đảng phái* ra đời hay khi tờ *The Eye-Witness* được thành lập. Điều này diễn ra thông qua một tiến trình vô cùng giản đơn — chính là tiến trình mà bản thân ông Belloc đã mổ xẻ. Trải dài ở những trang cuối của cuốn *Hệ thống Đảng phái*, ta bắt gặp đoạn văn sau:
Sự thật mang trong mình một phẩm chất đặc biệt (điều mà những kẻ bảo vệ sự giả dối thời hiện đại dường như đã quên mất) rằng ngay khi vừa được hé lộ, tự bản thân nó và qua những ví dụ thực tiễn, sự thật luôn có khuynh hướng biến lời gợi mở ấy thành một niềm xác tín.
Bạn nói với một viên chức nhà quê đáng kính nào đó rằng: "Các Thủ tướng Anh mua bán tước hiệu quý tộc và những vị trí trên Hàng ghế Đầu."
Ông ta giật mình và chẳng đời nào tin bạn; thế nhưng chỉ vài ngày sau, khi đọc trên mặt báo tin tức về một kẻ vô danh tiểu tốt nào đó vừa được phong tước quý tộc hoặc được đưa vào chính phủ, câu nói khó tin mà ông ta từng nghe bỗng văng vẳng trở lại trong đầu. Khi mà trong vòng mười hai tháng tiếp theo, có thêm năm hoặc sáu kẻ vô danh khác được hưởng đặc ân thăng tiến kiểu này (một trong số đó có lẽ ông ta biết rõ qua những nguồn tin khác ngoài báo chí rằng đó là một tay lắm tiền nhiều củ chuyên dùng tài chính để hối lộ), sự hoài nghi trong ông ta sẽ lớn dần thành niềm tin chắc.
Đó chính là cách thức mà chân lý lan tỏa...
Khi cất lên vì một mục đích hữu ích nào đó, chân lý tất yếu phải mang vẻ mơ hồ, hoang đường hoặc thậm chí sai trái; bởi nếu đó là kiến thức thông thường thì đâu còn đáng để thổ lộ nữa. Và vì chân lý chính là hiện thực, nên nó mang tính gai góc, tất yếu sẽ gây tổn thương và khó chịu; thế nhưng nó lại sở hữu sức sống và khả năng kiến tạo mang bản sắc riêng, khiến nó luôn xứng đáng để được cất lên.
CHÚ THÍCH: [21] Nhà nước Nô lệ, tr. 3. [22] Nhà nước Nô lệ, tr. 140. [23] Độc giả cần cẩn trọng phân biệt giữa cụm từ "mất tự do về chính trị" với hàm ý thiếu vắng quyền lực theo hiến pháp, và cụm từ "mất tự do về chính trị" được ông Belloc sử dụng trong tác phẩm *Nhà nước Nô lệ* với hàm ý thiếu vắng một địa vị tự do theo luật định, và do đó ẩn chứa các điều kiện nô lệ.