Trào phúng là công cụ của nhà phê bình. Nếu cách giải thích tâm lý về tiếng cười quả thực như một số người từng cho rằng, đó là cảnh tượng “một sinh thể hướng đích bỗng nhiên cư xử theo lối phi hướng đích,” thì tự bản thân hành động cười đã là một sự so sánh và phê phán. Kẻ trừng trị đạo đức thực thụ chưa từng cố gắng làm cho đối tượng của mình trông có vẻ đê tiện, mà là khiến chúng trở nên lố bịch. Ngoại trừ trường hợp phạm tội rõ ranh giới như mưu sát hay phản quốc, công cụ đích thực của nhà kiểm duyệt chính là sự nhại bỡn. Nó chỉ thất bại khi đối tượng chủ ý và cố tình phá vỡ một quy chuẩn đạo đức: nhưng nó lại vô địch khi nhắm vào một đạo đức giả hay một tập tục luân lý được dựng lên nhằm che chắn cho những hành vi phi xã hội. Trong số đó, ta có thể kể đến nạn hối lộ chính trị, sự áp bức người nghèo, thói phô trương tầm thường, thói ngoại tình và việc làm thơ dở. Aristophanes, Molière, Byron và Dickens—những con người ấy đã tìm cách chấn chỉnh những thói hư tật xấu xã hội thời đại họ bằng tiếng cười.
Nhưng văn học trào phúng không hoàn toàn bị giới hạn trong những mục đích thực tiễn ấy. Chúng ta có thể tìm thấy niềm vui khi đọc phê bình văn học tự thân nó chứ không phải để biết nên đọc cuốn sách nào; ta cũng thu nhận và đòi hỏi một niềm vui thuần khiết từ sự chê bai các sự việc nhân thế thường trực mà ta gọi là tiếng cười trào phúng. Đó vẫn là một chức năng của phê bình, như có thể thấy qua một thực tế giản đơn rằng chưa từng có ai là nhà phê bình giỏi bất kỳ vật gì dưới ánh mặt trời nếu kẻ đó không có khiếu hài hước. Nó là một lời bình chú vĩnh cửu về cuộc đời, là kim chỉ nam thường trực cho sự minh mẫn. Và một câu nói đùa hay, cũng như một bài thơ hay, mở rộng những biên cương của tâm hồn và kết nối ta với cõi vô cùng. Tuy nhiên, việc bàn luận quá nhiều mang tính trừu tượng về chủ đề hài hước lại thường là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt chính khiếu hài hước ấy.
Những bài tiểu luận đầu tay về sự hài hước của ông Belloc không mang tính châm biếm hay vụ lợi: trừ khi ta xem một tập sách mơ hồ mang tên Lambkin's Remains thuộc bản chất này. Tác giả dường như chỉ giữ lại sự ân ái với đúng một trong số những sáng tác đó để tái bản nó từ một tập sách giờ đây khó lòng tìm mua được. Bài thơ của ông Lambkin, được viết cho Giải thưởng Newdigate vào năm 1893 theo chủ đề bắt buộc của năm ấy, "Những lợi ích của Đèn điện," hoàn toàn có thể được xem như một lời cảnh báo dành cho các vị giám khảo trong việc lựa chọn đề tài một cách cẩn trọng.
Bài tiểu luận phổ biến đầu tiên của ông nhằm mang lại tiếng cười, tác phẩm mà nhờ một cơ duyên âm nhạc—vẫn được đông đảo công chúng biết đến nhiều nhất dẫu dưới danh tính ẩn danh, chính là The Bad Child's Book of Beasts. Những tác phẩm kế thừa theo thể thức tương tự gồm có More Beasts for Worse Children (một tựa đề tuyệt diệu), A Moral Alphabet, và Cautionary Tales for Children. Đây là những cuốn sách thành công dành cho thiếu nhi, đạt được độ phổ biến rất cao, và cũng có thể được đọc với niềm thú vị đáng kể bởi những người lớn tuổi.
Việc định nghĩa phẩm chất cụ thể làm nên sự xuất sắc của chúng quả là chuyện không dễ dàng gì chút nào. Phân tích và phơi bày những giá trị của thơ ca giàu cảm xúc thì dễ hơn nhiều so với việc giải thích điều gì lay động chúng ta trong một mẩu chuyện cười nhẹ nhàng nhất. Điều này được chứng minh đầy đủ qua thực tế rằng vô số các tập sách bàn về nguồn gốc của hài kịch và nguyên nhân của tiếng cười vẫn đang tồn tại, và sẽ còn xuất hiện thêm nữa: trong khi, nói một cách đại khái, ngay cả các triết gia cũng đồng thuận về phương thức mà thơ ca nghiêm túc tác động lên chúng ta.
Phần lớn sức hấp dẫn của những tác phẩm này cũng xuất phát từ các minh họa của B.T.B., những bức họa bổ sung cho phần văn bản bằng một lời bình chú vừa sát hợp vừa kỳ quái. Niềm vui mà những vần thơ mang lại, có lẽ, nếu ta có thể chạm đến một thứ mong manh và vụn vặt nhường ấy, nằm ở một kiểu phi logic và bất ngờ. Hãy làm chứng bằng bài thơ về loài Yak:
Bấy giờ hãy mách với tía ngươi loài Yak tìm ở đâu,
Và nếu tía giàu nứt đố đổ vách
Ông sẽ mua cho ngươi sinh vật ấy—
(Đọc giả lúc này lật sang trang kế.)
Hoặc không
ông sẽ chẳng mua đâu.
(Tôi không dám chắc lắm đâu nhé.)
Hoặc nó có thể nằm ở sự đần độn thuần túy mang tính nhã nhặn, giống như trong bài The Dodo:
Con Dodo xưa hay đi dạo phố
Hít thở khí trời và tắm nắng chan hòa.
Mặt trời vẫn sưởi ấm mảnh đất quê hương nó chửa nhòa—
Nhưng con Dodo thì nào thấy bóng!
Cái giọng từng kêu éc éc và ré lên vang bóng
Giờ đã câm lặng ngàn thu—
Thế mà người đời vẫn ngắm xương với mỏ nó đù đù
Ngay tại Viện-bảo-tàng đấy thôi.
Đây chính là phẩm chất thổi hồn chủ yếu cho Cautionary Tales, chuỗi tiểu sử đáng ngưỡng mộ ấy. "Matilda, Người hay nói dối và bị thiêu chết" có lẽ quá nổi tiếng để mà trích dẫn, nhưng ta có thể lấy ra một đoạn từ "Lãnh chúa Lundy, người quá dễ rơi nước mắt, và nhờ đó hủy hoại sự nghiệp chính trị của mình":
Chuyện xảy đến với ngài Lundy thuở ấy,
Cũng như bao người đàn ông khác vậy:
Khi độ tuổi xấp xỉ hăm sáu tròn,
Người ta đẩy ngài vào chốn nghị trường son;
Nơi mà trong chốn quan trường, ngài lãnh đủ
Mức bổng lộc mà địa vị ngài đòi hỏi đủ
Lần lượt qua ghế Bộ trưởng phụ trách
Ấn Độ, Thuộc địa và Chiến tranh, chẳng rách việc đâu.
Nhưng chẳng mấy chốc bạn bè ngài bắt đầu băn khoăn
Liệu ngài có phải là con người hoàn toàn bản lĩnh:
Chẳng hạn, nếu một nghị viên đứng lên trình bày tình hình
(Như các nghị viên vẫn làm ngày qua ngày),
"Bắt nguồn từ câu trả lời vừa rồi...!"
Ngài Lundy sẽ bắt đầu khóc sướt mướt ngay.
Một bóng gió về những mánh khóe nhỏ nhặt vô hại
Cũng đủ làm ngài rung lên vì những tiếng nấc co giật ngây dại,
Trong khi đối với những màn Tiết lộ, chúng sẽ đơn giản
Đẩy ngài quỳ sụp xuống đất liền và ngoan ngoãn
Khiến ngài nức nở rên rỉ như một đứa trẻ thơ.
Sự đần độn nhã nhặn này, sự bất ngờ và tính phi logic này, có lẽ là những phẩm chất đặc trưng nhất cho lối hài hước phóng khoáng nhất của ông ở những nơi khác. Hãy lấy, ví dụ, hương vị của câu nhận xét kỳ lạ này từ The Four Men. Grizzlebeard đang kể, theo lời thề của mình, một cách cực kỳ nghiêm túc câu chuyện về mối tình đầu của ông ta. Ông ta nói:
"Tôi được biết... rằng nàng đã kết hôn với một người đàn ông mà tên tuổi bấy lâu đã quen thuộc với tôi, một chính trị gia, một nhà ái quốc, và là một nhà sản xuất vô cùng tài năng.... Bấy giờ khi đã mạnh mẽ, và cuối cùng (với cái giá ấy) đã trưởng thành, tôi ghi lại giờ giấc và bước về phía những cánh cửa nơi nàng đã bước vào có lẽ từ một tiếng trước cùng kẻ mà cái tên của hắn đã quyện lẫn với tên nàng."
Tôi. "Hắn sản xuất cái gì thế?"
Grizzlebeard. "Mỡ lợn tinh luyện; và thưa rằng, hắn làm giỏi đến mức chẳng ai có thể cạnh tranh nổi."
Xin mời độc giả giải thích, nếu có thể, hiệu ứng gây cười của sự lạc đề giật gân đó; chúng ta thì không tài nào giải thích nổi, nhưng nó mang đậm chất đặc trưng.
Đó là một chút hiệu ứng của sự khéo léo với từ ngữ, một suối nguồn hạnh phúc của tính phi logic, thứ tạo nên loại truyện cười đặc biệt này. Một sự dồi dào nhất định trong văn phong khiến cho người viết rõ ràng bị say đắm và lôi cuốn người đọc theo cùng, nằm ở cốt lõi của loại hình hài hước này. Điều gì khiến chúng ta mỉm cười trước đoạn văn sau đây, một bài bàn luận về sự thích đáng của từ "đáng ngạc nhiên" (surprising)?
Một con voi trốn thoát khỏi rạp xiếc và thò đầu vào cửa sổ nhà bạn trong lúc bạn đang viết và suy nghĩ về một từ ngữ. Bạn ngẩng đầu lên. Bạn có thể hoảng sợ, bạn có thể ngạc nhiên, bạn có thể bị lay động vào những quá trình suy nghĩ đột ngột; nhưng có một điều bạn sẽ nhận thấy về nó, và bạn sẽ nhận ra rất nhanh thôi, và nó sẽ chi phối mọi cảm xúc khác của bạn vào lúc đó: cái đầu của con voi sẽ vô cùng đáng ngạc nhiên. Bạn đã bị tóm gọn. Tâm hồn bạn cất tiếng hô lớn với Đấng Tạo Hóa của nó rằng: "Ồ, đây là một điều gì người ta chưa từng thấy!"
Người ta có thể cho rằng sự phân tích tâm lý với một ví dụ ngớ ngẩn đến thế khơi gợi lên cảm giác buồn cười, nhưng không hẳn là vậy. Đó không phải là sự châm biếm theo kiểu Heine, sự che giấu một lời lăng mạ, hay nghịch lý của Wilde, sự nhại bỡn một sự thật. Nó đơn thuần là buồn cười: một sự thông tuệ hài hước trong việc sử dụng từ ngữ, dẫu không cằn cỗi như những thứ kiểu đó vẫn thế, nhưng rất đỗi bình dị và con người. Những quy tắc triết học về tiếng cười không giải thích được nó: nhưng nó rất buồn cười.
Một phần sức hút tương tự nằm ở một bài tiểu luận hoàn toàn ngớ ngẩn, trong đó ông Belloc mô tả cách ông bị một nhà phát minh chặn đường và, sau khi đã gánh chịu những lời giải thích của người đó, ông đã trả đũa bằng những lời khuyên về các phương kế cần theo đuổi để đưa cỗ máy mới vào áp dụng. Những thuật ngữ kỹ thuật được phát minh cho cả hai nhân vật trong cuộc đối thoại thật ngớ ngẩn một cách tuyệt diệu, một thứ trò chơi trừu tượng cao cấp với cuốn từ điển công nghệ.
Trong các mô tả về con người, chúng ta đang đứng trên một mảnh đất vững chãi hơn, và độc giả, nếu sau tất cả những gì chúng ta đã nói, vẫn còn quan tâm đến những trò ngớ ngẩn đại loại thế, có thể giải thích những trò đùa này bằng sự bất tương hợp của các sinh thể hướng đích lại hành xử theo lối phi hướng đích. Chúng ta quyết định sẽ thỏa mãn với việc chọn ra những đoạn văn làm mình buồn cười và bình luận về chúng chứ nhất quyết không giải thích chúng.
Chính ông Belloc đã phát minh hoặc ghi lại sự phân biệt giữa những thứ vốn dĩ buồn cười bất kể thế nào đi nữa, và những thứ buồn cười bởi vì chúng là sự thật. Hầu hết những trò đùa của ông đều rơi vào danh mục thứ hai. Nam tước người Đức ở Oxford, vị quý ông hỏi rằng ngài Charles Beresford nhận tước hiệu vào lúc nào và vì hành động gì, nhà thơ viết một bài thơ chứa những câu:
Cả các quốc gia phương Đông, lẫn các quốc gia phương Tây,
Đều không nghĩ thứ Napoleon nghĩ là đem lại lợi ích cho mình hay,
tất cả những con người này đều vô cùng buồn cười bởi vì họ có thật, hoặc rất có thể có thật. Trên thực tế, phần lớn sự hài hước của ông Belloc là sự quan sát, là việc thưởng thức một cách chậm rãi tinh tế sự ngu ngốc và thói đạo đức giả của con người.
Những câu chuyện tản mạn trong sách của ông buồn cười vì, ít nhất, chúng ta có thể tin rằng chúng là có thật. Hãy đọc đoạn này từ Esto Perpetua:
Một ông lão, nhỏ thó, còng lưng, và đầy năng lượng đã mở cửa cho tôi.... "Tôi đang đợi ông đây," ông ta nói. Tôi nhớ ra rằng người đánh xe đã hứa sẽ báo trước cho ông ấy, và tôi cảm thấy biết ơn.
"Tôi đã chuẩn bị sẵn cho ông một bữa ăn," ông nói tiếp. Rồi, sau một chút do dự, "Đó là thịt cừu: nó không nóng cũng chẳng lạnh."... Ông mang ra cho tôi loại rượu vang Châu Phi rất thô của họ cùng với một ổ bánh mì, và ngồi xuống đối diện tôi, nhìn chằm chằm vào tôi dưới ánh nến.
Rồi ông ta nói: "Ngày mai ông sẽ được ngắm Timgad, đó là thị trấn kỳ diệu nhất trên đời."
"Chắc chắn là không phải tối nay," tôi đáp; để rồi ông ta bảo, "Không!"
Tôi cắn một miếng thức ăn, và ông liền tiếp tục một cách nhanh chóng: "Timgad là một kỳ quan. Chúng tôi gọi nó là 'kỳ quan'. Tôi từng nghĩ đến việc đặt tên cho ngôi nhà này là 'Timgad Kỳ Quan', hoặc, một lần nữa, 'Timgad Kỳ——'"
"Đây có phải thịt cừu không?" tôi nói.
"Chắc chắn rồi," ông đáp. "Còn có thể là gì ngoài cừu nữa chứ?"
"Lạy Chúa!" tôi nói, "nó có thể là bất cứ thứ gì. Chẳng thiếu gì muông thú trên cõi đời của Chúa." Tôi cắn thêm một miếng nữa và thấy nó thật kinh khủng.
"Tôi muốn ông nói thật cho tôi biết," tôi bảo, "liệu đây có phải là thịt dê không. Có rất nhiều người Ý ở châu Phi, và tôi sẽ không trách bất cứ ai vì đã dọn cho tôi thịt dê. Các nhà tiên tri Do Thái đã ăn nó và cả người La Mã; chỉ xin hãy nói cho tôi sự thật, vì thịt dê không tốt cho tôi."
Ông ta bảo đó không phải thịt dê. Quả thực, tôi đã tin ông ta, vì nó là một loại thịt to lớn và khủng khiếp, tựa hồ như thể nó đã lang thang trên những ngọn đồi và cao lớn vượt trội hơn tất cả mọi loài dê và cừu. Tôi nghĩ đến sư tử, nhưng nhớ ra rằng giá trị của chúng sẽ cấm việc chúng bị giết thịt. Tôi lại thử dùng bữa ăn một lần nữa, và ông ta lại bắt đầu:
"Timgad là một nơi——"
Vào khoảnh khắc đó, một vị thần đã truyền cảm hứng cho tôi, và tôi thét lên, "Lạc đà!" Ông ta không hề chớp mắt một cái. Tôi đặt dao nĩa xuống, và đẩy đĩa thức ăn ra xa. Tôi nói:
"Ông không đáng bị trách vì đã cho tôi ăn thức ăn bản xứ, mà vì đã đánh tráo nó dưới một cái tên khác."
Ông ta là một chủ nhà tốt và không đáp lời. Ông bước ra, rồi quay lại với phô mai. Sau đó ông nói, khi đặt nó xuống trước mặt tôi:
"Tôi xin đảm bảo với ông đó là thịt cừu," và chúng tôi không tranh luận thêm về điểm đó nữa.
Đó là một phân đoạn thú vị và hoàn toàn mang tính đặc trưng. Sự hài hước trong các cuốn sách của ông Belloc, đặc biệt là các sách du ký của ông, nằm ở vô số những câu chuyện như thế, không phải là thứ buồn cười một cách cay nghiệt và phóng đại, mà đều buồn cười vì tất cả chúng đều (có vẻ như) là sự thật.
Với nhánh hài hước mang tính thực tiễn hơn đó là châm biếm, góc nhìn có dịch chuyển đôi chút. Sức mạnh tạo ra tiếng cười ở đây trở thành một thứ vũ khí, và mục đích thù địch của nó, ví như thế, làm mài sắc thêm mũi nhọn. Ngòi bút châm biếm của ông Belloc có một sự cứng rắn và chuẩn xác vốn thiếu vắng trong các hiệu ứng bao quát và chung chung của lối hài hước hoàn toàn vô trách nhiệm của ông.
Tất cả mọi sự châm biếm, như chúng ta đã nói, đều có một ý định đạo đức rõ ràng, dù là để kìm hãm một chính trị gia biến chất hay một nhà thơ tồi, và điều này khiến nó trở nên nghiêm túc, đôi khi đau đớn, và luôn luôn, khi thất bại, trở nên nặng nề và khó chịu. Cuốn sách nhỏ mang tên The Aftermath: or Caliban's Guide to Letters không hoàn toàn là một thành công. Người ta có thể tin rằng sự ghê tởm của ông Belloc đối với những mánh khóe báo chí đã bóp chết, điều chưa từng xảy ra với sự ghê tởm của ông đối với những mánh khóe chính quyền, niềm vui sướng trong lòng trước thói đạo đức giả của con người. Những phác thảo này, chỉ hơi thiếu một chút thôi, đã thất bại trong việc mang lại cho người đọc cảm giác hoan hỉ trước sự thông minh của tác giả: chúng có vẻ cay đắng, gượng gạo, và trong khi người ta đánh giá cao sự công bằng của lời cáo buộc nghiêm túc ấy, thì sự hài hước vốn dĩ dùng để gánh vác nó lại trở nên nặng nề và vô hồn theo từng khoảng thời gian. Nó thậm chí còn là một cuốn sách gây chán nản: nhưng điều này có lẽ bởi vì ảo tưởng bám rễ sâu xa nhất của chúng ta, sâu hơn cả ảo tưởng về chính trị, chính là ảo tưởng xoay quanh sự thông minh của các tác giả.
Mặt khác, đoạn kịch ngắn được viết chung với ông G. K. Chesterton về các tiến trình của Ủy ban Cải cách Thuế quan lại là một tràng cười vang dội: tựa hồ như cuộc điều tra kỳ lạ đó không thể khơi gợi sự cay đắng hay bất kỳ cảm xúc nào ngoài niềm vui sướng trong lồng ngực của những người quan sát nhân loại chân chính. Thật tiếc khi nó không còn có thể tìm mua được nữa.
Hai hoặc ba bài thơ châm biếm cho thấy một mục đích rất rõ ràng và quyết tâm, một kiểu vung nắm đấm tài tình đầy góc cạnh, một cuộc chiến đấu làm hài lòng người xem bằng những cú đấm thẳng thừng gọn ghẽ.
Chắc hẳn ông Belloc đã phải lấy làm thú vị lắm khi viết những dòng này:
Ta cũng biết cội nguồn thánh thiện
Nơi bờ sông Tugela kia,
Nơi ba trăm người chiến đấu với Beit
Và chàng Wernher tuấn tú đã lìa đời.
Những mái tranh cô quạnh nhỏ nhoi,
Những hội đường tang tóc than ôi
Nơi Frankfurt và Berlin lưu dấu;
Ta biết chúng khi hòa bình rách nát ngâu đầu—
Chúng ta sinh ra từ dòng dõi cao quý hơn cả—
Và giờ đây bằng mọi vị thần của sự khinh miệt thà
Ta quyết xát muối vào nỗi đau ấy cho sâu.
Chắc hẳn cũng phải là một sự giải tỏa lớn lao khi giáng những đòn chắc nịch và xoay vần như thế lên thân thể kẻ thù. Kẻ thù không bị phiền hà gì đáng kể, nhưng—ông Belloc có lẽ đã tự nhủ—một vài kẻ đã khúc khích cười, và thế là khởi đầu cho mọi sự.
Bằng cách đó, chúng ta tự nhiên tiến đến năm tiểu thuyết châm biếm, hiển nhiên là một sự minh họa cho đoạn văn trong The Party System, nơi ông Belloc chủ trương tiêu trừ những thói xấu chính trị bằng cách cười vào mặt chúng. Ở đây không phải là việc của chúng ta khi đi phân tích những sáng tác này từ góc độ xem xét mức độ hữu ích về mặt chính trị mà chúng có thể đã đạt được. Chúng ta phải cân nhắc nhiều hơn đến sự siêng năng tuyệt vời và đầy thỏa mãn của ông Belloc trong nhiệm vụ châm biếm của mình, sự kiên trì mà qua đó ông xây dựng nên công cụ hủy diệt của mình.
Phương pháp trong những cuốn sách này mang tính châm biếm hoàn toàn. Chưa bao giờ tác giả công khai tuyên bố rằng ông tìm cách kéo sập một hệ thống mà ông căm ghét bằng tiếng cười. Trong Emmanuel Burden, cuốn sách phi thường đó, sự nghiêm ngặt của phương pháp đạt đến đỉnh điểm, gần như áp đảo. Tác giả tự cho rằng mình đang viết một tiểu sử được thiết kế đặc biệt nhằm đề cao các nguyên tắc của "Tài chính Chủ nghĩa Tối cao—vô cảm, hủy hoại mọi lý tưởng dân tộc, suy đồi, và đang ăn mòn trái tim của truyền thống châu Âu chúng ta": và ông duy trì tư thế đó một cách nhất quán.
Ở những nơi khác, chẳng hạn trong Mr. Clutterbuck's Election, sự giả định bớt phần công phu hơn: những cái nháy mắt và huých cùi chỏ với độc giả được châm chước, và toàn bộ hiệu ứng kém phần cẩn trọng hơn nhưng lại mang tính con người hơn, bớt cay đắng hơn và nhiều sự hài hước hơn. Nhưng tông giọng chung được duy trì xuyên suốt qua cả năm cuốn sách, bàn về cùng những nhân vật xuất hiện rồi lại tái xuất hiện, tên Yid vùng Peabody, Mary Smith, vị Thủ tướng trẻ tuổi và được lòng dân, "Methlinghamhurtht, Clutterbuck ngày trước," và ngài William Bailey xuất sắc, người mang con số 666 trên những chiếc áo sơ mi của mình, đóng góp cho các hội kín chống người Do Thái ở Lục địa và nâng niu Bách khoa toàn thư Do Thái với một tình cảm đặc biệt. Sự duy trì tông giọng như vậy thật đáng ngưỡng mộ, bởi đó là một vị chua được kiềm chế đầy tinh tế, đòi hỏi hoặc là sự chăm chút dữ dội và không dứt (điều có vẻ khó xảy ra) hoặc là một sự điều chỉnh đặc biệt về mặt khí chất. Nó rất đậm chất xứ Gaul, hẳn phải được mô phỏng theo Voltaire: nhưng nó cũng được làm cho sinh động bằng những tia sáng của sự vô trách nhiệm vốn là của riêng tác giả.
Việc sáng tác được năm tập sách như vậy, nếu kể theo thứ tự, Emmanuel Burden, Mr. Clutterbuck's Election, A Change in the Cabinet, Pongo and the Bull, và The Green Overcoat, là một thành tựu thuộc loại vô cùng đáng chú ý, càng đáng chú ý hơn khi sự hấp dẫn của những câu chuyện này nằm hoàn toàn ở những quan điểm kỳ lạ của ông Belloc về chính trị và tài chính. Ngay cả Disraeli, người thích viết tiểu thuyết về chính trị, cũng không thể kìm nén bản thân trước những mối tình lãng mạn, chuyện yêu đương, thơ ca, và đủ thứ khác nữa; nhưng ông Belloc, nghiêm túc và chuyên tâm, tập trung năng lượng của mình với một nụ cười đầy ác ý vào một mục tiêu duy nhất.
Trong mức độ nhất quán của sự mỉa mai đó, không có gì nghi ngờ khi vẫn tồn tại những đoạn thăng hoa vượt trên cả sự hài hước bằng lời nói đơn thuần, chẳng hạn như, bài phát biểu vui vẻ của Sir Charles Repton tại buổi họp mặt Van Diemens, trong đó ông phác họa với sự hào hứng cực độ các nguyên tắc tiến hành của tài chính hiện đại. (Người ta sẽ nhớ rằng một tai nạn không may đã tước đi khả năng tự kiềm chế của Sir Charles và giáng xuống ông căn bệnh Bệnh nói thật - Veracititis.)
"Thế đấy, vậy là các vị có được nó [ông ta nói], một shilling, một đồng shilling khốn khổ. Giờ thì hãy xem đồng shilling đó sẽ làm được gì!
"Trước hết nó sẽ mang lại sự quảng bá và rất nhiều quảng bá. Hơi thở của đời sống công cộng, sự quảng bá! Cả hơi thở của tài chính nữa! Chúng ta sẽ cho đánh dấu đường tàu đó bằng một đường đứt nét trên bản đồ: tất cả các bản đồ: bản đồ trường học: bản đồ văn phòng. Chúng ta sẽ có những bài xã luận về nó và những bài phát biểu về nó. Và những cuộc tấn công thật nhiệt tình vào nó. Và r-ồ-i..." Ông hạ thấp giọng thành một điệu dụ dỗ đầy thân mật—"giá cả sẽ bắt đầu nhích lên—Ồ... ô... ồ! cái giá thực chất, những người đồng sở hữu cổ phần đáng kính của tôi, cái giá mà người ta thực sự có thể bán, cái giá mà người ta có thể tóm lấy món hời ấy."
Ông thở ra một hơi thỏa mãn lớn. "Giờ thì các vị thấy chưa? Nó sẽ vọt lên tới bốn mươi shilling ngay lập tức, nó phải lên tới bốn mươi nhăm, nó có thể lên tới sáu mươi!... Và rồi," ông nói một cách nhanh nhẹn, đột ngột đổi giọng, "thế thì, hỡi những chiến hữu của tôi, các vị hãy quái quỷ bán tống bán tháo đi: các vị xả hàng ra... các vị tống khứ chúng đi. Còn khối kẻ ngốc nghếch ở cái chốn mà đống cổ phần của các vị xuất thân.... Hầu hết [các vị] sẽ lỗ so với mức giá ban đầu: kẻ đến muộn lỗ ít nhất: một vài người trong các vị sẽ kiếm chác được nếu mua dưới hai bảng Anh. Dù sao thì tôi cũng sẽ có lời.... Nào! nếu đó không phải là tài chính, thì tôi chẳng biết cái quái gì là tài chính nữa!"
Đó là một đoạn tuyệt vời, đó là thứ hài hước mang một sự phong phú tích cực tuyệt đối, và là tiếng cười thuần khiết bùng nổ và tỏa sáng xuyên qua tấm lưới cẩn trọng của sự mỉa mai đầy vụ lợi.
Đó chính là xu hướng của ông Belloc trong những công việc tập trung cao độ nhất của mình, là việc đột ngột bị cuốn phăng đi bởi một luồng cuồng phong mang tính bao quát, con người và vui vẻ, nói một cách ngắn gọn, là tính thơ ca. Trong những khoảnh khắc ấy, ông từ bỏ các học thuyết và công tác tuyên truyền của mình để buông buồm trôi theo cảm hứng. Nhờ những đoạn văn như thế, ngang ngửa hoặc hơn thế so với dòng chảy liên tục của những lời giễu cợt đầy khéo léo của họ, những cuốn sách này sẽ trường tồn với thời gian.