Thế là đã rõ về bức tranh tự họa phong phú nhất của ông Belloc. Nhưng điều này vẫn đúng — rằng biểu hiện mang tính cá nhân sâu sắc nhất của bất kỳ ai lại nằm ở thơ ca: dẫu cho nó có ít về số lượng và không đồng đều về chất lượng. Cứ như thể ở đây, trong một hình thức sáng tác tinh tế và phức tạp hơn — ta không dám gọi là "khó hơn" — một thứ nỗ lực hay đấu tranh nào đó đã khơi gợi tất cả những đặc tính của một con người ở hình thái mãnh liệt nhất của chúng. Những cảm xúc mà một người cần giãi bày sẽ được thể hiện qua thơ ca, có lẽ không hoàn hảo hơn, nhưng chắc chắn là sâu sắc hơn. Thơ ca thâu tóm các đặc trưng của ông trong một không gian nhỏ gọn hơn. Điều này đúng với hầu hết các nhà văn từng sử dụng cả hai hình thức biểu đạt. Nó áp dụng — xin chỉ dẫn ra vài cái tên — cho Arnold, cho Meredith và cho ông Hardy.
Giờ đây, ngay từ đầu chúng ta phải thừa nhận rằng thơ của ông Belloc không làm người đọc thỏa mãn theo cách mà văn xuôi của ông làm được. Nó vụn vặt, không đồng đều, số lượng rất ít ỏi, và bề ngoài có vẻ là thành quả của những lúc rảnh rỗi hiếm hoi. Nhưng nó lại là một thành tố trong toàn bộ trước tác của ông mà ta không thể bỏ qua mà không bàn luận.
Ông Belloc thấu hiểu trọn vẹn vị thế của thi ca trong cuộc sống. Ông coi nó quan trọng như một yếu tố bồi đắp và mở rộng trí tuệ cùng tâm hồn. Ông đã viết một ít, nhưng không nhiều, các bài phê bình văn học; và nhất quán với phần tư tưởng còn lại của mình, ông nhìn nhận thơ ca như một nhân tố cấu thành và là biểu hiện cho sự phát triển lẫn trường tồn của trí thức châu Âu. Ông sẽ chẳng tài nào hiểu nổi những nhà phê bình nông cạn chỉ mới hôm qua thôi còn gạt bỏ yếu tố văn chương thiết yếu này như một thứ mà thế giới hiện đại đã vượt qua.
Nhưng thật kỳ lạ, ông lại là một nhà phê bình Văn học gây thất vọng. Các bài tiểu luận của ông về mảng này cũng giống như các tiểu luận[28] của ông về bất kỳ chủ đề nào khác, rõ ràng đều bắt nguồn từ một tầng sâu của tư duy gắn kết, một mạch nguồn nảy nở từ thái độ vững vàng và tự tin đối với con người và thế giới. Song, chúng lại ít bộc lộ sự gắn kết đó hơn; chúng có vẻ hời hợt hơn, ngẫu hứng hơn và ít tính liên tục hơn.
Những bài tiểu luận nhỏ — rất nhỏ — của ông về thơ ca thời Phục hưng Pháp tỏ ra vô cùng kém thỏa mãn. Lời bình của ông về bài thơ Mignonne, allons voir si la rose của Ronsard vốn là một kiệt tác tinh tế về sự phân định sắc thái:
Nếu có ai hỏi vì sao bài thơ này lại trở nên nổi tiếng nhất trong số các tác phẩm của Ronsard, thì chẳng thể đưa ra câu trả lời nào khác ngoài "hương vị ngôn từ." Đó là sự hoàn mỹ trong ngôn ngữ của ông. Nhịp điệu của nó đạt đến giới hạn biến đổi chính xác mà một thể thơ giản đơn có thể dung nạp: nơi nào nó gợi nỗi buồn, một khoảng dừng kéo dài ở phần mở đầu của câu thứ bảy lại mở ra một âm điệu mới; một sự lưu luyến dài lâu trên những âm tiết cuối của các câu thứ mười, mười một và mười hai lại khép lại một lời oán thán trầm mặc. Cứ thế, cũng nhờ hiệu ứng của âm lượng, sáu câu thơ cuối vươn lên từ nỗi sầu muộn để hóa thành bản chất đích thực của lời kêu gọi và sự sống động: một lời giục giã.
Đoạn văn này, dẫu xét như một màn minh họa phương pháp thì không hẳn là vô nghĩa ngay cả khi không đặt cạnh nguyên bản, đã cho thấy sự chuẩn xác và tinh vi trong ngòi bút phê bình của ông. Và cuốn Avril chứa đựng rất nhiều nhận xét tương tự có giá trị vô cùng to lớn trong việc hỗ trợ phán đoán và mang lại niềm vui thưởng thức. Nhưng bàng bạc khắp cuốn sách là lời thú nhận rằng đây là một mảng trước tác mà tác giả tương đối dửng dưng bỏ bê. Các bài tiểu luận thì ngắn ngủi và, cũng nói lại là tương đối, chúng rời rạc: chúng xem xét từng bài thơ một cách độc lập thay vì đặt trong diện mạo tổng thể. Thêm nữa, đây cũng là một ví dụ kỳ lạ về cách làm sách: số trang trắng chiếm tỷ lệ so với tổng thể khối lượng cuốn sách còn nhiều hơn mức người ta có thể tin là có thật.
Những nghiên cứu hiếm hoi bàn về thơ ca mà ta tìm thấy giữa các bài tiểu luận thông thường của ông cũng minh chứng cho óc phân định và phán đoán kiên quyết của ông. Bài tiểu luận về José-Maria de Hérédia trong First and Last là một ví dụ tiêu biểu cho điều này, một bài phân tích xuất sắc về một nhà thơ dẫu không hẳn là[29] khó hiểu, thì ít ra cũng kín đáo và khó mến mộ, và là người mà ông Belloc nhìn nhận như kẻ tái chiếm lấy "truyền thống vững chắc của một thời đại xưa cũ." Và bài tiểu luận này đã gắn kết tinh thần của một nhà thơ với quan niệm chung về châu Âu cùng vận mệnh của lục địa ấy.
Mối liên hệ như vậy rất hiếm hoi. Thơ ca dường như đứng tách biệt, ở một mức độ nào đó, khỏi cái nhìn mạch lạc và nhất quán về cuộc sống của ông Belloc. Ông đón nhận những niềm vui khác — bia bách, đi bộ, ca hát và đủ thứ chuyện trên đời — với sự nghiêm túc tột cùng; nhưng thứ này thì rốt cuộc lại được ông đối xử một cách ngẫu hứng và rời rạc. Ta chỉ có thể lờ mờ nhận ra cách ông liên kết nó với quan niệm sống tổng thể của mình, nhưng chỉ dừng lại ở mức lờ mờ đó mà thôi. Mối liên hệ vẫn tồn tại, nhưng ông chưa bao giờ bồi đắp cho nó thêm vững chắc.
Và khi ta chuyển từ những quan điểm của ông về thơ của người khác sang các sáng tác của chính ông, ta cũng bắt gặp hiệu ứng bao trùm tương tự về tính ngẫu hứng đan xen với những đoạn thơ đạt thành tựu xuất sắc kỳ lạ. Thơ của ông rất ít về số lượng: khoảng từ hai đến ba nghìn câu thơ là đủ bao hàm toàn bộ những gì ông từng ấn bản cho đến nay. Trong không gian bị giới hạn ấy xuất hiện vô số biến thể về thể loại, nhưng chúng trong thơ ca lại tinh tế và uyển chuyển đến mức ta khó lòng ép chúng vào một khuôn khổ phân loại cứng nhắc.
Vậy, ấn tượng của chúng ta là gì khi ngắm nhìn tập thơ này? Nó bao gồm một số cuốn sách nhỏ thú vị dành cho thiếu nhi, một tập thơ mang tựa đề Verses và một số ít bài thơ khác rải rác trong các trang văn xuôi, nổi bật nhất (vì chưa được tập hợp) là trong The Four Men. Ấn tượng chung, như chúng ta đã nói, là sự hỗn độn và thiếu trật tự: thơ ca, công cụ dùng để bộc lộ nội tâm, dường như đối với ông Belloc chỉ là trò tiêu khiển cho những khoảnh khắc phân tâm, và hầu hết các bài thơ này có vẻ hướng về những khoảng lặng tĩnh dưỡng, những quãng thời gian sử dụng năng lực một cách nhẹ nhàng, hơn là những giây phút cảm xúc dâng trào mãnh liệt — thứ mà thơ ca, ngay tại thời điểm đó hoặc về sau, mới chính là phương tiện biểu đạt đích thực.[30]
Hiển nhiên là thơ của ông có rất ít bài tẻ nhạt: hầu như bài nào cũng mang cá tính, một hương vị cá nhân rất riêng trong cách dùng từ và tứ thơ. Tuy nhiên, hương vị này lại được công chúng biết đến nhiều nhất qua sự phát triển của nó bởi những thanh niên kiệt xuất đầu tiên chịu ảnh hưởng từ phong cách của ông Belloc, tách biệt khỏi các tư tưởng của ông. Chúng ta có thể dừng lại một lát để xem xét điểm này, vì sự thú vị đặc thù của nó cũng như vì nó sẽ dẫn dắt chúng ta đến với thơ ca của ông Belloc.
Rupert Brooke từng bị gọi quá nhiều lần là đồ đệ của tiến sĩ Donne: cho đến nay, chưa có nhà phê bình nào lưu ý đến món nợ mà ông chịu ơn ông Belloc. Món nợ ấy không toàn diện cũng chẳng hiển hiện rành rành ngay lập tức, nhưng nó có thực. Brooke biết điều đó, từng nhắc đến ông Belloc với sự ngưỡng mộ và ngâm lại những vần thơ của ông với một trí nhớ đáng kinh ngạc. Một vài bài trong số đó — tất nhiên — chưa từng được công bố và có lẽ chỉ là truyền khẩu: chúng không thể được nhắc lại ở đây. Sự tương đồng giữa phong cách của hai người thể hiện rõ nhất trong văn xuôi của Brooke: những bức thư từ châu Mỹ của ông cho thấy một bút pháp và góc nhìn gần gũi đến kỳ lạ với ông Belloc. Nhưng điều đó cũng có thể được phát hiện trong thơ ca của ông. Hãy đặt một vài câu thơ từ Grantchester cạnh một vài câu thơ trích từ một trong các bài thơ viết về Oxford của ông Belloc, bạn sẽ nhận ra người trẻ tuổi đã bị cuốn hút bởi bậc tiền bối đến nhường nào. Chúng tôi xin dẫn lại những đoạn thơ mà chúng tôi đang nghĩ đến. Đoạn đầu là của Brooke:
"Ở Grantchester, da họ trắng ngần,
Họ tắm ngày đêm, chẳng quản xa gần;
Đàn bà ở đó điều gì cũng giữ đúng mực,
Đàn ông tuân theo những Quy tắc Tư duy.
Họ yêu Điều Thiện, họ tôn thờ Chân Lý;
Tuổi trẻ của họ cười vang ngạo nghễ."
Và đoạn thứ hai trích từ Bài ca Tụng dâng (Dedicatory Ode) của ông Belloc:
"Nơi họ nằm trên những triền đồi ngập nắng,
Giữa những ngọn đồi hạnh phúc cõi Thiên đường,
Các vị thần trị vì bầu trời buổi sáng
Cũng chẳng trẻ trung hơn, chẳng thản nhiên hơn...
[31]
... Chúng ta giữ trọn tinh thần Rabelais:
Chúng ta tôn vinh những tu viện xinh xắn
Bằng Luật Tự nhiên, Nhân quyền,
Ca hát, Chủ nghĩa khắc kỷ, Rượu vang và Hàu biển."
Vẫn có sự khác biệt, bởi vì hai con người với hai tính cách khác nhau đang cất lên tiếng nói: nhưng vượt lên trên hết là sự tương đồng tình cờ phát xuất từ việc hai con người cùng pha chung một kiểu đùa cợt.
Nhưng Brooke, theo nguyện vọng của chính ông và trong đánh giá của những người khác, trước hết là một nhà thơ: còn ông Belloc lại viết thơ, có vẻ như vậy, theo từng đợt ngẫu hứng. Trình độ chung của chúng là sự trau chuốt tuyệt vời, còn những bài xuất sắc nhất đơn giản là những sự tình cờ huy hoàng.
Giờ đây, nếu gạt sang một bên những cuốn sách viết cho thiếu nhi vốn sẽ được bàn luận thuận tiện hơn ở một chương khác, thì trình độ chung ấy được đại diện bởi những bài thơ như The Birds, The Night, A Bivouac, và một bài hát mà chúng ta có thể trích ra một khổ thơ như sau:
"Em mặc buổi sáng như chiếc áo choàng
Và được đội mão của sự kiêu hãnh;
Khi em bước đi, vẻ đáng yêu của em
Tỏa sáng rực rỡ khắp muôn phương.
Trên con đường bí mật và mỉm cười của em
Người ta tìm thấy những niềm vui mới mẻ dường ấy,
Lũ Tình thần Nhảy múa mở hội muôn nơi
Trên mảnh đất tuyệt diệu ấy."
Nghĩa là, những bài thơ này mang một vẻ duyên dáng và quyến rũ nhất định, không giả tạo cũng chẳng cao sang, quả thực rất thú vị khi ngâm nga, nhưng lại thiếu đi chiều sâu cảm xúc mãnh liệt — thứ cảm xúc mà ngay cả trong những vần thơ ngắn và nhẹ nhàng cũng đủ sức biến hóa những con chữ được viết ra. Những bài thánh ca Giáng sinh và thơ ca Công giáo mang đặc trưng tuyệt diệu này, có sự đồng điệu đến kỳ lạ về cảm xúc với những khúc ca dân gian Giáng sinh vốn vẫn còn được lưu truyền cho đến ngày nay. Một trong những sáng tác ấy vươn lên một tầng cao hơn hẳn nhờ sự uyển chuyển trong từ ngữ thực sự phi thường, một trong những nét độc đáo đầy cảm hứng lay động mạnh mẽ người đọc chẳng kém gì nỗi bi thương trần trụi nhất hay vẻ hùng vĩ diêm dúa nhất. Ý chúng tôi muốn nhắc đến bài thơ Courtesy, nơi nhà thơ tìm thấy nét duyên dáng ấy qua ba bức tranh:[32]
"Thứ ba là Chúa Hài Đồng của chúng ta,
Đấng được các vị Vua cầm gươm kính ngưỡng;
Ngài nhỏ bé đến mức ngươi chẳng thể nhìn thấy
Ý nguyện to lớn của Lòng hiếu khách nơi Ngài."
Những vần thơ này quả thực, như chúng tôi đã nói, rất đỗi duyên dáng. Chúng mang đậm chất trung cổ đích thực, bởi vì ông Belloc ngưỡng mộ tinh thần của thời đại ấy từ bên trong, thứ tạo nên chân lý, chứ không phải từ bên ngoài, thứ chỉ tạo nên vẻ điệu đà.
Có một thể loại thơ khác rất vui nhộn — đó là từ ngữ thích hợp nhất — để đọc và còn tuyệt hơn nữa khi cất lên thành tiếng hát. Bài hát uống rượu West Sussex (The West Sussex Drinking Song), một sự gợi nhắc khá rõ nét về bài ca nổi tiếng của Still, có lẽ là bài được biết đến nhiều nhất nhưng hoàn toàn không phải là bài hay nhất. (Tuy nhiên, nó lại là một cẩm nang tuyệt hảo về các loại bia ở West Sussex.) Chúng tôi xin dành vinh dự ấy cho một bài hát trong The Four Men, bắt đầu bằng những câu:
"Trên những ngọn đồi Sussex nơi tôi lớn lên,
Khi những con đường làng đỏ rực trong mưa thu,
Khi sông Arun cuộn mình trong lòng máng
Và những cơn gió lớn bận rộn thổi qua;
Khi cành cây trơ trụi trong thung lũng Burton
Và đồi Bury trắng xoá, khi ấy
Tôi uống vại bia mạnh cùng những trang nam nhi;
Điều đó chẳng kẻ nào chối cãi được đâu, chối cãi,
Chối cãi, chối cãi, chối cãi, chối cãi,
Chối cãi nào ai chối cãi được đâu."
Tuy nhiên, vì không gian có hạn, chúng ta phải bàn ở đây, không phải về những vẻ đẹp xuất thần rời rạc và không cốt yếu ấy, mà là về những sự tình cờ đơn lẻ nhưng tuyệt vời — ngẫm cho cùng thì chúng là thế — đã làm nên một nhà thơ đích thực ở con người ông Belloc.
Một trong số đó là bài thơ nổi tiếng từng được đưa vào hợp tuyển The South Country; một bài khác nằm trong đoạn trích của bài thơ mang màu sắc trào phúng chủ đạo có tựa đề Dedicatory Ode mà chúng tôi từng dẫn ở một ngữ cảnh khác; hai bài nữa xuất hiện trong The Four Men. Tất cả chúng đều viết về các địa danh và vùng quê, tất cả đều phảng phất nỗi buồn và thể hiện nỗi buồn rất đỗi con người thường đi đôi với niềm vui bên bạn bè và tổ ấm của chính mình[33].
Một khổ thơ ca ngợi vùng Sussex thế này vừa đầy cảm hứng, vừa đượm buồn lại vừa duyên dáng:
"Nhưng những con người sống ở Xứ sở Phương Nam
Là những người tử tế và khôn ngoan nhất.
Họ gom tiếng cười từ những ngọn sóng vỗ ầm ào,
Và niềm tin trong ánh mắt hạnh phúc của họ
Chắc chắn bắt nguồn từ Nữ tu Mùa Xuân của chúng ta
Khi Người bay lướt qua đại dương;
Những đóa hoa violet bỗng bung nở dưới chân Người,
Người ban phước cho chúng ta bằng niềm vui bất ngờ."
Chính nhịp điệu thoạt nghe có vẻ bấp bênh nhưng thực chất lại vô cùng chuẩn xác ấy đã phản ánh trọn vẹn nỗi buồn trong khổ thơ này — thứ mà ở những phần khác của bài thơ được bày tỏ trực diện hơn. Đó là một nhịp điệu tinh tế, chân phương, phù hợp một cách kỳ lạ với (hoặc có lẽ đúng hơn là định hình nên) những từ ngữ tự nhiên, không hề gượng ép.
Tâm trạng ấy, nhịp điệu ấy lại lặp lại trong một bài thơ khác thuộc The Four Men:
"Những hàng cây mọc trên xứ sở của tôi
Là cây sồi dẻ và cây thủy tùng;
Nhiều cây đứng quây quần bên nhau,
Và vài cây đứng lẻ loi thưa thớt.
Vào tháng Năm trên xứ sở của tôi
Tất cả những khu rừng đều khoác màu áo mới."
Nhưng đỉnh cao của những bài thơ này lại được chạm đến trong một sáng tác khác cũng nằm trong cuốn sách ấy. Ông đã khéo léo lồng ghép nó vào một đoạn miêu tả về quá trình bài thơ ra đời, nhằm mục đích rải quanh lối dẫn đến nó những câu thơ đơn lẻ và những mảnh ghép dở dang mà ông không thể dùng tới, nhưng lại quá tuyệt vời để bị bỏ quên. Bản thân bài thơ diễn tiến như sau:
"Kẻ biết để lại cho đời sau
Chút ảnh hưởng lên mảnh đất mình hằng quen biết,
Hay dám kiên cường đan kết
Tình yêu vĩnh cửu với những hàng rào gai hoang dã,
Kẻ ấy chẳng bao giờ chết mà vẫn mãi trường tồn
Hòa cùng thân xác với những đồng bằng yêu dấu.
Cuộc phiêu lưu tuyệt vời của mùa xuân gọi mời
Đám bụi trần của hắn bay vút qua những khu rừng thành ngọn lửa;
Những khúc thác ẩn mình bên dòng sông ranh giới
Vĩnh cửu vang vọng và nhắc đi nhắc lại tên hắn.
[34]Hắn cưỡi lên bầu trời tháng Mười lừng lững tiếng gầm:
Hắn không chết. Hắn chẳng hề chết.
Những tán sồi nhận ra bóng hình quen thuộc
Từng yêu mến chúng, và một bầu không khí đông đúc
Trải ra bên dưới sự chúc phúc của chúng
Sưởi ấm không gian tĩnh lặng ở muôn nơi;
Bởi những hồn ma bản địa quay về và chính họ
Làm trọn vẹn thêm điều huyền bí giữa chốn ngàn cây.
Thế nên, dẫu bản thân tôi có phải chịu đựng
Cơn rung chuyển của ngày tháng hãi hùng ấy
Khi bạn bè, ngọn lửa và tổ ấm bị tước đoạt
Và thậm chí cả những đứa con cũng bị cuốn đi —
Người qua đường vẫn sẽ nghe thấy tiếng tôi cất lên,
Là một cậu bé đang hát vang trên đồi Duncton."
Tác phẩm này mang âm hưởng mạnh mẽ hơn những bài thơ khác và theo một cách nào đó, nó là đỉnh cao của chúng bởi nó diễn tả cùng một cung bậc cảm xúc. Quả thực, đó là chương khúc cuối cùng của cuốn sách chuyên bàn về tình yêu dành cho xứ Sussex, đồng thời cũng nói về cảm xúc chung của tình yêu quê hương đất nước. Đan xen với tình cảm ấy là nỗi u sầu, giống như trong mọi thứ tình cảm mãnh liệt khác: đi kèm với nó là tình yêu bạn bè, nỗi sợ hãi phải chia tay họ và sự tiếc nuối khi phải đối mặt với một cuộc chia ly như thế.
Trong một vài bài thơ hiếm hoi này — những sáng tác hay nhất của ông — ông Belloc dường như đã diễn tả trọn vẹn tâm trạng này và qua đó bộc lộ — như chúng ta đã nói là một cách tình cờ — một tâm trạng sâu sắc và nền tảng. Chúng ta buộc phải phê bình thơ ca của ông cũng tương tự cách ông từng phê bình thơ ca của những người khác, nghĩa là mang tính rời rạc và thiếu đi sự liên kết. Nhưng ở đây, có lẽ chúng ta đã chạm đến một điều, sự tồn tại mơ hồ mà chúng ta cũng từng hé lộ: chiếc rễ bí mật minh chứng rằng thơ ca của ông thực sự là một chồi non nguyên bản đâm chồi từ chính mảnh đất đã nuôi dưỡng toàn bộ những trước tác khác của ông.
[35]