Lm. Antonio de Fontes, người Bồ Đào Nha, đến Đàng Trong cùng một chuyến tầu với Gaspar Luis vào tháng 12-1624. Khi tới xứ này, G. Luis liền xuống Nước Mặn để học tiếng Việt còn Antonio de Fontes ở lại cư sở Dòng Tên tại Kẻ Chàm cùng với Đắc Lộ và F. de Pina. Lúc ấy Pina là Bề trên cư sở này và đã thông thạo tiếng Việt. Chính Pina là Thầy dậy tiếng Việt cho Fontes và Đắc Lộ : «Ao presente temos ja tres residencias, as duas estavão formadas ; a 3a assẽtis (?) eu agora na Corte do principe, onde ficão tres Pes dassento o Pe Franco de Pina que sabe muito bem a lingoa por superior, e mestre, e os Pes Alexandre Rhodes e Anto de Fontes por subditos, e discipulos » [1] (Hiện nay chúng tôi có ba cư sở mà hai trong số này [Hội An, Nước Mặn] đã được hoàn thành [theo giáo luật] ; còn cư sở thứ ba tại « thủ phủ » quan « trấn thủ » [2], nơi mà lúc này tôi [đang tạm trú], có ba Linh mục định cư : Lm. Francisco de Pina biết tiếng [Việt] khá lắm, làm bề trên và là giáo sư [dậy tiếng Việt], và các Lm. Đắc Lộ cùng Antonio de Fontes là thuộc viên và học viên).

Ngày 1-1-1626, Lm. Fontes viết tại Hội An một bản tường trình hàng năm bằng tiếng Bồ Đào Nha gửí Lm. Mutio Vitelleschi, Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã. Tài liệu dài 17 tờ tức 34 trang, viết chữ cỡ nhỏ trong khổ 14,50 x 23 cm. Bản tường trình về năm 1625 chia ra ba phần : Phần một, « Casa de Taifõ » (Nhà Hội An) ; Phần hai, « Residencia de Dĩgcham, chamada vulgarmte Cacham » (Cư sở Dinh Chàm, bình dân gọi là Ca Chàm) ; Phần ba, « Residencia de Nuocman na pua de Quinhin » (Cư sở Nước Mặn trong tỉnh Qui Nhơn) [3]. Sau đây là những chữ quốc ngữ trong bản tường trình của Antonio de Fontes.

Tuy số chữ quốc ngữ không nhiều, nhất là đối với một bản tường trình dài 34 trang ; nhưng cũng như tài liệu trên đây của G. Luis, nó giúp chúng ta hiểu hơn về giai đoạn thành hình 1626.

Dĩgcham [4] : Dinh Chàm.

Núocmam [5] : Nước Mặn.

Quinhin [6] : Qui Nhơn.

Sinua [7] : « No principio de Janro foi o Pe Visitor a corte de Sinua visitar a Rei » (Đầu tháng giêng, Lm. Giám sát [G. de Matos] đến chầu vua [Chúa Sãi] ở triều đình Xứ Hóa [Thuận Hóa]).

Sinuâ [8] : Xứ Hóa.

Orancaya : « Entre todos estas pessoas a principal foi huã Orancaya, uo molher pequena do Rej velho ja defunto (...) Chamouse no bautismo Maria » [9] (Trong số những người [đã chịu Thánh Tẩy] có một người quan trọng là Orancaya, hay là thứ phi của vị tiên vương đã từ trần. Khi chịu phép Thánh Tẩy bà mang tên thánh là Maria). Chúng tôi không hiểu chữ Orancaya bây giờ phải viết thế nào, chỉ biết rằng bà là thứ phi của Chúa Nguyễn Hoàng, sau này được truy tặng là Minh Đức Vương thái phi. Bà được Lm. F. de Pina làm phép Thánh Tẩy vào năm 1625. Bà tận tâm giúp đỡ các nhà truyền giáo và các giáo hữu. Bà Minh Đức qua đời khoảng năm 1649, thọ 80 tuổi [10].

Quan [11] : Quảng. Quảng Nam.

Xabin : « Ja o anno passodo se escreviu como Xabin Paulo pessoa bem conhecida na Corte do principe, fora escolhido, e mandado por embaixador a Sião » [12] (Năm ngoái có một người ghi tên [gia nhập Giáo hội], đó là ông Bảo Lộc Xá Bình (?), một người danh tiếng tại phủ quan trấn thủ [Quảng nam], ngoài ra ông đã được chọn và được ủy nhiệm làm đại sứ đi Xiêm).

Bến Đá [13] : Bến Đá. Xã Bến Đá.

Bude [14] : Bồ Đề. Xã Bồ Đề.

Ondelimbay [15] : Ông Đề lĩnh Bẩy (An Rê Bẩy).

Ondedóc [16] : Ông Đề đốc. Ông An Rê Bẩy mới được Chúa Nguyễn Phúc Nguyên phong chức Đề đốc.

Onghe Chieu : « Este anno se bautizou nesta casa hũ mandarim por nome Onghe Chieu homẽ de grandes letras (...) chamouse no bautismo Ignaciô » [17] (Năm nay một viên quan tên là Ông Nghè Chiêu [Chiểu, Chiếu ?] là nhà đại trí thức [ở Qui Nhơn] đã được rửa tội trong nhà này [nhà Dòng Tên ở Nước Mặn] (...) mang thánh hiệu Y Nhã).

Nhít la Khấu, Khấu la nhít [18] : Nhất là không, không là nhất.

Dinh Cham [19] : Dinh Chàm.

Sinoá [20] : Xứ Hóa.

❀ ❀ ❀

[1] Thư của Gabriel de MATOS (cũng có khi viết là Mattos), giám sát các tu sĩ Dòng Tên ở Đàng Trong, viết tại Đàng Trong ngày 5-7-1625, gửi L.m. Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã, viết bằng tiếng Bồ Đào Nha, ARSI, JS. 68, f. 17r.

[2] Lúc đó ông Nguyễn Phúc Kỳ, con cả Nguyễn Phúc Nguyên, làm trấn thủ ở Quảng Nam. Ông kỳ qua đời năm 1631.

[3] Antonio de FONTES, Annua da Missão de Anam, a que vulgarmte chamão Cochinchina; pa ver No Muj Rdo Pe Geral Mutio Vitelleschi, ARSI. JS. 72, f. 69-86r.

[4] Ibid., f. 69r, 74v, 76r, 79r.

[5] Ibid., f. 69r, 80r.

[6] Ibid., f. 69r, 80r.

[7] Ibid., f. 70r.

[8] Ibid., f. 74v.

[9] Ibid., f. 74v.

[10] Có thể đọc về bà Minh Đức : PHẠM ĐÌNH KHIÊM, Minh Đức Vương Thái Phi. Saigon, 1957, in-8°, 110t.

[11] Antonio de FONTES, ibid., f. 69r, 74v.

[12] Ibid., f. 77v.

[13] Ibid., f. 80v.

[14] Ibid., f. 81r.

[15] Ibid., f. 81rv.

[16] Ibid., f. 81v.

[17] Ibid., f. 81v.

[18] Ibid., f. 85r.

[19] Ibid., f. 85v.

[20] Ibid., f. 85v.