Tôi xin phép được mở đầu phần này của tác phẩm bằng điều mà phần lớn các sử gia đã bày tỏ khi bắt đầu toàn bộ công trình của họ: rằng tôi sắp kể lại cuộc chiến đáng ghi nhớ nhất trong tất cả các cuộc chiến từng diễn ra—cuộc chiến mà người Carthage, dưới sự chỉ huy của Hannibal, đã tiến hành chống lại nhân dân La Mã. Bởi chưa từng có các quốc gia và dân tộc nào hùng mạnh hơn về nguồn lực lại lao vào một cuộc giao tranh như vậy, và chính bản thân họ cũng chưa bao giờ đạt đến mức độ uy quyền và sinh lực lớn lao đến thế. Hơn nữa, họ không hề đem vào trận chiến bất kỳ chiến thuật quân sự nào xa lạ với đối phương, mà chỉ dùng những gì đã được thử lửa trong cuộc chiến tranh Punic lần thứ nhất; vận may của cuộc xung đột biến hóa khôn lường và chiến thắng mập mờ đến mức phe chiến thắng thậm chí còn đối mặt với nhiều hiểm nguy hơn. Sự thù hận giữa hai bên khi chiến đấu hầu như còn lớn hơn cả nguồn lực của họ: người La Mã phẫn nộ vì những kẻ bại trận lại dám hung hăng cầm vũ khí chống lại kẻ chiến thắng mình; còn người Carthage thì cho rằng dưới ách thống trị của kẻ thù, họ đã từng bị đối xử bằng sự ngạo mạn và lòng tham lam. Thêm vào đó, có một câu chuyện kể rằng khi Hannibal lên khoảng chín tuổi, trong lúc nài nỉ người cha Hamilcar cho phép mình được sang Tây Ban Nha (vào thời điểm cuộc chiến ở châu Phi vừa chấm dứt, và ông đang dâng tế thần trước khi đưa quân sang đó), cậu bé đã được dẫn đến bàn thờ; và sau khi đặt tay lên lễ vật, cậu đã bị ràng buộc bởi một lời thề phải tỏ ra là kẻ thù của nhân dân La Mã ngay khi có thể. Nỗi mất mát xứ Sicily và Sardinia đã làm tổn thương lòng tự trọng cao ngạo của Hamilcar: vì ông cho rằng Sicily đã bị nộp mất do sự tuyệt vọng quá sớm trước tình thế của họ; còn Sardinia thì trong lúc châu Phi đang ná loạn, đã bị người La Mã gian xảo chiếm đoạt, đồng thời họ còn phải gánh thêm khoản triều cống bị áp đặt.

Bị dằn vặt bởi những nỗi lo âu ấy, trong suốt năm năm của cuộc chiến tranh châu Phi bùng nổ ngay sau nền hòa bình với Rome, và sau đó là chín năm dốc sức mở rộng đế chế Carthage ở Tây Ban Nha, ông đã hành xử sao cho ai nấy đều thấy rõ rằng ông đang ấp ủ một cuộc chiến lớn hơn nhiều so với cuộc chiến ông đang tham gia; và nếu ông sống lâu hơn, người Carthage dưới sự lãnh đạo của Hamilcar đã đem chiến tranh vào tận nước Ý, điều mà sau này họ đã làm dưới quyền chỉ huy của Hannibal. Cái chết đến đúng lúc của Hamilcar và tuổi đời còn trẻ của Hannibal đã khiến việc đó bị trì hoãn. Hasdrubal, người đứng vào khoảng giữa hai cha con, nắm quyền chỉ huy trong khoảng tám năm. Ban đầu, người ta nói rằng ông được Hamilcar quý mến vì vẻ đẹp thời trẻ, rồi sau đó, khi tuổi đã cao, được ông nhận làm con rể nhờ tài năng lỗi lạc của mình; và chính vì là con rể, bất chấp sự phản đối của giới quý tộc, ông đã nắm được quyền tối cao nhờ thế lực của phe phái nhà Barca, vốn rất có trọng lượng đối với quân đội và bình dân.

Tiếp tục các mưu đồ của mình bằng thủ đoạn hơn là vũ lực, qua việc khoản đãi các vương công và tranh thủ sự ủng hộ của các dân tộc xa lạ nhờ tình bằng hữu với các thủ lĩnh của họ, ông đã làm gia tăng sức mạnh của Carthage nhiều hơn là bằng binh đao và trận mạc. Thế nhưng hòa bình cũng chẳng đem lại sự bảo đảm lớn hơn cho bản thân ông. Một tên man rợ, vì căm phẫn việc chủ nhân của mình bị ông xử tử, đã ám sát ông giữa thanh thiên bạch nhật; và khi bị những người xung quanh bắt giữ, hắn vẫn giữ nguyên nét mặt thản như không có chuyện gì xảy ra, như thể vừa trốn thoát được vậy; thậm chí ngay cả khi bị tra tấn đến rách da rách thịt, hắn vẫn giữ được biểu cảm gương mặt tựa như một kẻ đang mỉm cười, niềm vui đã lấn át cả nỗi đớn đau. Với Hasdrubal này, vì sở hữu tài năng kỳ diệu trong việc thu phục các dân tộc và sát nhập họ vào đế chế của mình, nhân dân La Mã đã gia hạn hiệp ước, với các điều kiện rằng sông Iberus sẽ là ranh giới của cả hai đế chế, và quyền tự do của người dân Saguntum, những kẻ nằm giữa lãnh thổ của hai quốc gia, phải được bảo tồn.

Chẳng có gì hoài nghi rằng khi bầu người kế nhiệm Hasdrubal, sự chuẩn thuận của tầng lớp bình dân sẽ đi theo ý muốn của quân đội, lực lượng đã lập tức đưa thiếu niên Hannibal đến dinh tổng trấn và tung hô làm tướng quân giữa những tiếng reo hò vang dội và sự đồng tình của tất cả mọi người. Hasdrubal từng cho người thư tín gọi cậu về khi tuổi vừa chớm trưởng thành; và vấn đề này thậm chí đã được thảo luận tại viện nguyên lão, khi phe Barca dốc toàn lực để Hannibal được rèn giuyện trong binh nghiệp và kế vị quyền chỉ huy của cha mình. Hanno, thủ lĩnh phe đối lập, phát biểu rằng: "Hasdrubal có vẻ như đang đưa ra một yêu cầu hợp lý, thế nhưng cá nhân tôi lại không nghĩ rằng thỉnh nguyện của ông ta nên được chấp thuận."

Khi đã thu hút sự chú ý của tất cả mọi người vì sự ngạc nhiên trước ý kiến mơ hồ này, ông tiếp tục: "Hasdrubal nghĩ rằng quãng thời gian tuổi trẻ tươi đẹp mà ông ta từng dâng hiến cho sự tận hưởng của thân phụ Hannibal, nay hoàn toàn có thể mong đợi được đáp đền một cách công bằng từ người con trai; nhưng sẽ thật khó coi làm sao nếu chúng ta tập quen cho giới trẻ của mình, thay vì được giáo dục quân sự, lại phải chịu đựng tham vọng dâm ô của các vị tướng quân. Phải chăng chúng ta sợ rằng con trai của Hamilcar sẽ quá muộn màng khi chứng kiến quyền lực và vẻ hào quang vô độ từ ngai vàng của cha mình? Hay chúng ta lo rằng mình sẽ không sớm trở thành nô lệ cho con trai của kẻ mà người con rể của hắn từng được để lại các đạo quân của chúng ta như một quyền lợi gia truyền? Theo quan điểm của tôi, thiếu niên này nên được giữ lại ở nhà, và được dạy dỗ dưới sự kìm kẹp của luật pháp cùng uy quyền của các quan tòa, để sống bình đẳng như những công dân khác, kẻo có lúc ngọn lửa nhỏ nhoi này lại bùng lên thành một đám cháy lớn tàn phá khốc liệt."

Chỉ một vài người, và hầu như toàn bộ những bậc lỗi lạc nhất, đồng tình với Hanno; thế nhưng, như thường lệ, phe đông đảo hơn đã thắng thế trước phe ưu tú hơn. Hannibal, sau khi được cử sang Tây Ban Nha, ngay từ giây phút đặt chân đến đã thu hút toàn bộ ánh nhìn của cả đạo quân. Các cựu binh tưởng chừng như Hamilcar thời trẻ đang quay về với họ; họ nhận ra ở cậu ánh sắc vầng trán và tia nhìn đầy sinh khí hệt như thế, cùng những đường nét và biểu cảm gương mặt ấy; và rồi, chỉ trong một thời gian ngắn, cậu đã khéo léo làm sao để hình ảnh người cha trở nên mờ nhạt nhất trong lòng quân sĩ khi họ bày tỏ sự kính trọng đối với cậu. Chưa từng có thiên tài nào lại tỏ ra vô cùng hòa hợp với hai nhiệm vụ trái ngược nhau nhất là phục tùng và chỉ huy đến thế; khiến người ta khó lòng phân định được liệu cậu được lòng vị tướng hay binh lính hơn; và Hasdrubal chưa từng ưu ái giao quyền chỉ huy cho bất kỳ ai khác khi có việc cần đến sự dũng cảm và tháo vát, mà binh lính cũng chẳng cảm thấy tự tin và gan dạ hơn dưới bất kỳ vị thủ lĩnh nào khác. Sự không sợ hãi của cậu khi đối mặt hiểm nguy, và sự cẩn trọng khi ở giữa tâm điểm của chúng, đạt đến mức tột cùng. Thân thể cậu không hề kiệt quệ, và tâm trí cậu cũng chẳng chịu khuất phục trước bất kỳ nhọc nhằn nào. Cậu có thể chịu đựng như nhau cả cái nóng lẫn cái lạnh. Lượng thức ăn và thức uống của cậu được định đoạt bởi nhu cầu tự nhiên chứ không phải sự thỏa mãn khoái lạc. Thời gian ngủ và thức của cậu không bị phân định bởi ngày hay đêm. Quãng thời gian còn lại sau khi đã giải quyết xong công việc mới dành cho việc nghỉ ngơi; nhưng giấc nghỉ ấy không hề được mời gọi bởi một chiếc giường êm ái hay sự tĩnh mịch. Người ta từng nhiều lần bắt gặp cậu quấn trong chiếc áo choàng quân nhân, nằm dài trên mặt đất giữa những phiên gác và các đồn tiền tiêu của binh lính. Trang phục của cậu chẳng có gì vượt trội hơn so với những người ngang hàng, nhưng vũ khí và chiến mã của cậu thì vô cùng nổi bật. Cậu vừa là người đứng đầu xa gần của cả kỵ binh lẫn bộ binh, và là người xông pha tiên phong trong các đợt xung phong, nhưng lại là kẻ cuối cùng rời khỏi trận địa.

Bên cạnh những phẩm chất anh hùng cao cả ấy là những thói hư tật xấu thái quá tương đương: sự tàn ác vô nhân đạo, vượt xa cả sự bội tín kiểu Punic, không chút thành thật, không lòng kính cẩn trước những chốn linh thiêng, không sợ hãi các vị thần, không tôn trọng lời thề, và hoàn toàn vô thần. Với một nhân cách được nhào nặn từ cả đức hạnh lẫn thói hư tật xấu như thế, cậu đã phục vụ ba năm dưới quyền chỉ huy của Hasdrubal, không bỏ sót bất kỳ điều gì cần phải thực hiện hoặc quan sát bởi một kẻ trên đường trở thành một đại tướng quân.

Thế nhưng, kể từ ngày cậu được tuyên bố là tổng tư lệnh, tựa như thể nước Ý đã được định sẵn cho cậu làm tỉnh lỵ và cuộc chiến với Rome đã được ủy thác vào tay cậu, nghĩ rằng không nên có bất kỳ sự trì hoãn nào – kẻo trong lúc cậu chần chừ, một tai nạn bất ngờ nào đó có thể đánh bại cậu, hệt như điều từng xảy ra với thân phụ Hamilcar và sau đó là Hasdrubal – cậu quyết định gây chiến với người dân Saguntum. Do không còn nghi ngờ gì việc tấn công họ sẽ khiêu khích người La Mã cầm vũ khí, đầu tiên cậu dẫn quân vào lãnh thổ của người Olcades, một tộc người ở bên kia sông Iberus, nằm trong biên giới hơn là dưới sự thống trị của người Carthage, để không bị coi là nhắm vào người Saguntum ngay từ đầu, mà là bị cuốn vào cuộc chiến theo diễn biến tự nhiên của các sự kiện, sau khi các dân tộc lân cận đã bị khuất phục và lãnh thổ cứ thế được sáp nhập dần theo tiến trình chinh phạt. Cậu tấn công và cướp phá Carteia, một thành phố giàu có và là thủ phủ của tộc người đó; khiến các tiểu quốc nhỏ hơn cảm thấy khiếp sợ và phải xin quy thuận quyền cai trị cùng việc nộp cống của cậu. Đạo quân khải hoàn, giàu có nhờ chiến lợi phẩm, được đưa vào doanh trại mùa đông ở New Carthage. Sau khi củng cố lòng trung thành của tất cả đồng hương và đồng minh tại đây bằng việc chia chác chiến lợi phẩm hào phóng và thanh toán sòng phẳng các khoản tiền lương còn đọng lại, ngay vào đầu mùa xuân, chiến tranh được mở rộng sang xứ Vaccaei. Hai thành phố Hermandica và Arbocala bị hạ gác bằng vũ lực. Arbocala được phòng thủ trong một thời gian dài nhờ lòng dũng cảm và số lượng đông đảo của cư dân. Những kẻ trốn thoát từ Hermandica nhập bọn với những người lưu vong thuộc tộc Olcades, một dân tộc đã bị khuất phục vào mùa hè trước đó, liền xúi giục người Carpetani cầm vũ khí; và khi chạm trán Hannibal gần sông Tagus trên đường trở về từ xứ Vaccaei, họ đã gây rối loạn cho đạo quân đang bận mang vác chiến lợi phẩm của cậu.

Hannibal né tránh một cuộc giao tranh trực diện, dựng trại bên bờ sông, và ngay khi sự tĩnh lặng cùng yên ắng bao trùm kẻ địch, cậu cho quân lội qua sông; rồi dời công sự của mình ra xa hẳn để chừa khoảng trống cho kẻ thù vượt qua, với quyết định tấn công chúng ngay giữa lúc đang qua sông. Cậu hạ lệnh cho kỵ binh xông lên ngay khi thấy đối phương đã lội sâu xuống nước. Cậu xếp hàng ngũ bộ binh dọc bờ sông với bốn mươi con voi ở tuyến đầu. Người Carpetani, cộng thêm người Olcades và Vaccaei, tổng cộng lên tới một trăm nghìn người – một đội quân bất khả chiến bại nếu trận chiến diễn ra trên một đồng bằng rộng mở. Do đó, vừa mang bản tính hung hăng lại vừa tự tin vào quân số đông đảo; và vì tin rằng kẻ thù đã rút lui vì sợ hãi, nghĩ rằng chiến thắng chỉ bị trì hoãn do vướng dòng sông ngăn cách, họ cất tiếng hò reo, bất chấp mệnh lệnh của bất kỳ ai, lao ù ù xuống dòng nước ở bất cứ điểm nào gần họ nhất. Cùng lúc đó, một lực lượng kỵ binh hùng hậu từ bờ bên kia lao ào xuống sông, và cuộc giao tranh bùng nổ ngay giữa lòng dòng chảy trong điều kiện vô cùng bất lợi; bởi tại đó, người lính bộ binh không có điểm tựa vững chắc, hầu như chẳng thể bấu víu vào lòng sông, nên hoàn toàn có thể bị đánh gục ngay cả bởi một kỵ binh không vũ khí chỉ nhờ sức va đập ngẫu nhiên từ con ngựa của hắn; trong khi người kỵ binh, với khả năng làm chủ thân thể và vũ khí, cùng con ngựa di chuyển vững chãi ngay giữa những dòng nước xoáy, có thể duy trì cuộc chiến đấu dù ở cự ly gần hay từ xa.

Một số lượng lớn người bị dòng nước cuốn đi; vài kẻ bị các dòng xoáy của dòng sông đẩy dạt về phía quân địch rồi bị những con voi dẫm đạp; và trong lúc nhóm người đi đầu – nay thấy việc rút lui về bờ bên mình an toàn hơn – đang tụ tập lại sau đủ mọi nỗi kinh hoàng, thì Hannibal, trước khi họ kịp lấy lại tinh thần sau cơn hoảng loạn tột độ, đã dẫn quân lội qua sông theo đội hình vuông kín khít, buộc họ phải tháo chạy khỏi bờ sông. Sau đó, khi đã tàn phá lãnh thổ của họ, chỉ trong vài ngày, cậu cũng nhận được sự quy thuận của người Carpetani. Và giờ đây, toàn bộ vùng đất bên kia sông Iberus, ngoại trừ lãnh thổ của người Saguntum, đều nằm dưới quyền lực của người Carthage.

Lúc bấy giờ vẫn chưa xảy ra chiến tranh với người Saguntum, thế nhưng những mầm mống bất hòa đã được gieo rắc từ trước để chuẩn bị cho chiến tranh giữa họ với các láng giềng, đặc biệt là người Turdetani. Khi cùng một kẻ từng khơi mào tranh chấp đứng về phía người Turdetani, và rõ như ban ngày rằng mục tiêu của kẻ đó không phải là một phiên tòa xét xử vấn đề phải quấy mà là bạo lực, người Saguntum liền cử sứ thần đến Rome để khẩn cầu sự giúp đỡ cho cuộc chiến mà họ thấy rõ đang chình ình đe dọa mình. Các chấp chính quan lúc bấy giờ ở Rome là Publius Cornelius Scipio và Tiberius Sempronius Longus. Sau khi các sứ thần được dẫn vào viện nguyên lão và trình bày tình hình thế sự, viện nguyên lão quyết định cử các sứ giả sang Tây Ban Nha để thị sát tình hình của các đồng minh; đồng thời, nếu thấy có lý do chính đáng, họ phải vừa cảnh cáo Hannibal hãy kiềm chế, đừng xâm phạm người Saguntum – những đồng minh của nhân dân La Mã – vừa phải vượt biển sang châu Phi đến Carthage để chuyển giao những lời khiếu nại từ các đồng minh của nhân dân La Mã.

Sứ mệnh ngoại giao này tuy đã được sắc phong nhưng chưa kịp lên đường thì tin tức cấp báo đã dồn dập kéo đến nhanh hơn bất kỳ ai chờ đợi: Saguntum đang bị vây hãm. Vấn đề lập tức được đưa ra bàn thảo lại trước viện nguyên lão. Một số người đề xuất trao Tây Ban Nha và châu Phi làm tỉnh lỵ cho các chấp chính quan, cho rằng nên duy trì chiến tranh trên cả đường biển lẫn đường bộ; trong khi số khác lại muốn dồn toàn lực vào các hoạt động thù địch nhằm vào Tây Ban Nha và Hannibal. Lại có những người khác cho rằng một vấn đề tầm vóc như thế không nên được tiến hành một cách hấp tấp, và cần phải đợi phái đoàn sứ giả từ Tây Ban Nha trở về đã. Quan điểm này, vốn có vẻ an toàn nhất, cuối cùng đã thắng thế; và vì lẽ đó, Publius Valerius Flaccus cùng Quintus Baebius Tamphilus được gấp rút cử đi làm sứ giả gặp Hannibal tại Saguntum, và từ đó tiếp tục đến Carthage – nếu hắn không chịu chấm dứt chiến tranh – để đòi chính vị tướng quân này giao nộp nhằm chuộc lỗi cho hành vi vi phạm hiệp ước.

Trong lúc người La Mã đang chuẩn bị và bàn tính như thế, Saguntum đã bị vây hãm vô cùng quyết liệt. Thành phố ấy, nằm cách biển chừng một dặm, bỏ xa mọi thành trì khác ở bên kia sông Iberus về sự giàu có. Cư dân nơi đây tương truyền có gốc gác từ đảo Zacynthus, và một bộ phận thuộc dòng giống Rutulian từ Ardea cũng từng hòa huyết thống với họ; thế nhưng họ đã nhanh chóng phất lên thành một thế lực giàu có tột bậc, hoặc nhờ những khoản lợi nhuận từ biển khơi hay đất liền, hoặc do dân số ngày một sinh sôi, hay chính nhờ sự chính trực trong nguyên tắc sống – điều giúp họ giữ vững đức tin với các đồng minh ngay cả đến lúc tự hủy diệt chính mình.

Hannibal dẫn quân thù hằn tiến vào lãnh thổ của họ, tàn phá khắp chốn, rồi tấn công thành phố từ ba hướng khác nhau. Có một góc tường thành dốc thoai thoải xuống một thung lũng bằng phẳng và quang đảng hơn so với phần không gian xung quanh; nhắm vào điểm này, cậu quyết định di chuyển các xe che chắn (vineae) lên để từ đó có thể đưa máy công thành (battering-ram) tiếp cận bức tường. Thế nhưng, dẫu mặt đất ở khoảng cách xa tường thành khá bằng phẳng thuận lợi cho việc vận hành xe che chắn, thì các nỗ lực của họ lại chẳng mấy suôn sẻ khi tiến sát đến mục tiêu. Một tòa tháp khổng lồ sừng sững tọa lạc ngay đó, và đoạn tường thành – như một nơi bị nghi ngờ từ trước – được xây cao hơn bất kỳ phần nào khác; thêm vào đó, một đội ngũ thanh niên ưu tú đã chống trả quyết liệt hơn ở nơi hiểm yếu và gian lao nhất. Ban đầu, họ đẩy lùi kẻ thù bằng vũ khí tầm xa, không cho phép bất kỳ khoảng đất nào đủ an toàn đối với những kẻ đang hì hục thi công các công trình tấn công; về sau, họ không chỉ vung vẩy vũ khí bảo vệ tường thành và ngọn tháp, mà còn đủ can đảm mở những đợt xuất kích thẳng vào các đồn bốt và công trình của quân địch. Trong những cuộc đụng độ hỗn loạn ấy, số người Saguntum ngã xuống hầu như chẳng kém gì người Carthage.

Thế nhưng, khi chính Hannibal – trong một khoảnh khắc quá ư bất cẩn khi tiếp cận tường thành – bị một ngọn lao đâm trúng đùi trọng thương, một sự hoảng loạn và tháo chạy lan rộng khắp nơi, khiến các công trình và xe che chắn suýt chút nữa bị bỏ mặc.

Suốt vài ngày sau đó, trong lúc vết thương của vị tổng tư lệnh đang được chữa trị, tình hình thiên về phong tỏa hơn là vây hãm; trong khoảng thời gian này, dù việc giao tranh tạm lắng, công việc chuẩn bị các công trình và công sự vẫn không hề gián đoạn. Do đó, các hành động thù địch lại bùng phát dữ dội hơn, ở nhiều nơi hơn – thậm chí tại vài điểm mà mặt đất vốn dĩ hầu như không cho phép dựng công trình, xe che chắn vẫn bắt đầu được đẩy tới và máy công thành được tiến sát chân tường. Quân Carthage áp đảo về quân số; bởi có đầy đủ cơ sở để tin rằng họ có trong tay tới một trăm năm mươi nghìn quân cầm vũ khí. Cư dân trong thành bắt đầu lúng túng vì sự chú ý bị phân tán thành nhiều ngả nhằm duy trì các tuyến phòng thủ và canh chừng mọi ngóc ngách; họ chẳng thể cáng đáng nổi nhiệm vụ, bởi tường thành giờ đây đang hứng chịu những cú đâm của máy công thành và nhiều đoạn đã vỡ vụn.

Một góc tường thành sụp đổ liên hồi đã để lộ hoàn toàn nội vi thành phố; ba tòa tháp liền kề cùng toàn bộ đoạn tường nằm giữa chúng đã đổ sập với một tiếng động khổng lồ, và người Carthage tin rằng thành phố đã bị hạ gác qua khoảng trống ấy – nơi mà dòng người từ cả hai phía ào ạt lao vào hỗn chiến cứ như thể bức tường thành vẫn đang sừng sững che chở cho cả đôi bên. Chẳng có gì gợi nhớ đến kiểu đánh nhau hỗn loạn vốn thường diễn ra trong các cuộc đột chiếm thành phố dựa trên thời cơ của mỗi bên; mà thay vào đó là những hàng ngũ chỉnh tề hệt như trên một đồng bằng trống trải, dàn trận ngay giữa đống đổ nát của tường thành và những tòa nhà trong thành vốn chỉ cách chân tường một khoảng ngắn. Ở một bên là niềm hy vọng, bên kia là sự tuyệt vọng, thổi bùng lên lòng can đảm của họ; người Carthage tin rằng chỉ cần cố thêm một chút nữa là thành phố sẽ nằm gọn trong tay, trong khi người Saguntum lấy thân mình che chắn bảo vệ quê hương đã mất đi tường thành, không một ai chịu lùi dù chỉ một bước để tránh việc để lộ lối cho kẻ thù tràn vào khoảng không do mình bỏ trống.

Vì thế, hai bên càng chiến đấu quyết liệt và giáp lá cà bao nhiêu, số người thương vong lại càng chồng chất bấy nhiêu, không một thứ vũ khí nào bay đi mà không trúng đích vào áo giáp hay da thịt con người. Người Saguntum sử dụng một loại vũ khí tầm xa gọi là falarica, có phần cán bằng gỗ linh sam, tròn ở mọi phần ngoại trừ đoạn hướng về mũi nhọn, nơi có đầu sắt nhô ra. Đoạn này có hình vuông hệt như ở ngọn lao pilum, được họ quấn chặt bằng sợi gai dầu và bôi đẫm nhựa đường. Nó có một đầu sắt dài ba thước, đủ sức đâm xuyên qua cả giáp lẫn thân người. Thế nhưng, điều gây ra nỗi sợ hãi lớn nhất chính là việc thứ vũ khí này, ngay cả khi chỉ cắm phập vào chiếc khiên mà không đâm thủng cơ thể, nhưng được phóng đi với phần giữa bén lửa và mang theo một ngọn lửa lớn hơn hẳn nhờ chính chuyển động lao đi, đã buộc người lính phải vứt bỏ áo giáp, phơi mình chịu trận trước các đòn tấn công tiếp theo.

Khi cuộc giao tranh kéo dài bất phân thắng bại, và lòng dũng cảm của người Saguntum dâng cao vì họ kháng cự thành công vượt xa mong đợi, trong lúc người Carthage – vì chưa giành được chiến thắng – cảm thấy mình chẳng khác nào kẻ bại trận, cư dân trong thành bất ngờ cất tiếng hò reo, đẩy lùi kẻ thù về phía đống đổ nát của tường thành; từ đó họ đánh bật những kẻ đang lúng túng, rối loạn, và cuối cùng truy sát, quét sạch chúng trong cảnh tháo chạy thối lui về tận doanh trại.

Giữa lúc ấy, có tin báo rằng các sứ thần từ Rome đã đến. Để đón tiếp họ, Hannibal phái các sứ giả ra bờ biển nhắn nhủ rằng họ không thể đến gặp cậu một cách an toàn qua biết bao băng đảng vũ trang của các bộ tộc man rợ, và rằng Hannibal trong một thời điểm trọng đại thế này không có thời gian rảnh rỗi để lắng nghe các sứ mệnh ngoại giao. Rõ như ban ngày là nếu không được tiếp đón, họ sẽ lập tức quay về Carthage; vì thế, cậu liền gửi thư và tin nhắn đi trước cho các thủ lĩnh phe Barca để chuẩn bị trước tâm lý cho phe cánh của họ, cốt sao phe đối lập không thể nhượng bộ hay đem lại bất kỳ lợi thế nào cho người La Mã.

Do đó, phái đoàn ngoại giao ấy, ngoại trừ việc các sứ thần được phép vào thành và được lắng nghe, cuối cùng cũng chỉ hoài công vô ích. Chỉ một mình Hanno, đi ngược lại phần còn lại của viện nguyên lão, đứng lên biện hộ cho hiệp ước giữa bầu không khí tĩnh lặng bao trùm – sự tĩnh lặng xuất phát từ uy quyền của ông chứ không phải sự đồng tình từ thính phòng. Ông phát biểu rằng: ông từng cảnh cáo và tiên liệu trước với họ qua các vị thần – những đấng phán xử và nhân chứng của các hiệp ước – rằng không nên cử con trai của Hamilcar vào quân đội; rằng vong linh và dòng dõi của con người đó sẽ chẳng bao giờ được yên nghỉ, và chừng nào còn bất kỳ ai mang tên tuổi và dòng máu nhà Barca tồn tại, các hiệp ước với La Mã sẽ không bao giờ được giữ gìn yên ổn.

"Chính các ngươi, giống như đang châm thêm dầu vào lửa, đã cử đến các đạo quân của mình một thiếu niên đang sục sôi khao khát quyền lực tối cao, kẻ chỉ nhìn thấy một con đường duy nhất hướng đến mục tiêu là khơi mào cuộc chiến này nối tiếp cuộc chiến khác để được sống giữa vòng vây của gươm giáo và các quân đoàn. Do đó, các ngươi đã nuôi dưỡng ngọn lửa mà chính các ngươi giờ đây đang phải quấy rầy trong đó. Các đạo quân của các ngươi đang vây hãm Saguntum, nơi mà hiệp ước cấm họ bén mảng tới; chẳng bao lâu nữa, các quân đoàn La Mã sẽ vây hãm Carthage dưới sự dẫn dắt của những vị thần – những đấng mà nhờ sự trợ giúp của họ, người La Mã đã trả thù được hành vi xé bỏ hiệp ước trong cuộc chiến trước. Các ngươi mù mờ về kẻ thù, về chính bản thân mình, hay về vận mệnh của cả hai quốc gia sao? Vị tướng tài của các ngươi từ chối tiếp đón các sứ thần đến từ đồng minh và vì quyền lợi của đồng minh, đồng thời giẫm đạp lên luật pháp các quốc gia. Tuy nhiên, sau khi bị xua đuổi ở chốn mà ngay cả sứ thần của kẻ thù cũng không bị cấm cửa ấy, họ đã đến gặp các ngươi: họ đòi hỏi sự bồi thường theo đúng hiệp ước; để tội ác không đổ lên đầu toàn quốc gia, họ yêu cầu giao nộp kẻ chủ mưu của sự vi phạm, kẻ chịu trách nhiệm cho hành vi xúc phạm này. Họ càng hành xử ôn hòa bao nhiêu – càng chậm chạp trong bước đầu bao nhiêu – thì tôi e rằng khi đã thực sự ra tay, họ sẽ càng trút giận dữ dội bấy nhiêu.

Hãy hình dung trước mắt các ngươi những hòn đảo Aegates và Eryx, cùng tất cả những gì suốt hai mươi bốn năm qua các ngươi phải gạt chịu trên đất liền và biển cả. Và dẫn dắt lần đó không phải là tên nhóc này, mà chính là thân thân phụ hắn – Hamilcar vĩ đại, một vị thần chiến tranh Mars thứ hai theo cách gọi của những kẻ này; thế nhưng khi ấy chúng ta đã không tuân thủ Tarentum, nghĩa là nước Ý, theo đúng hiệp ước; cũng giống như giờ đây chúng ta không tuân thủ Saguntum. Do đó, thần linh và loài người đã chiến thắng chúng ta; và về vấn đề từng gây tranh cãi bằng lời rằng quốc gia nào trong hai quốc gia đã vi phạm hiệp ước, kết quả của cuộc chiến – tựa như một vị thẩm phán công minh – đã trao phần thắng cho phe đứng về phía chính nghĩa. Chính chống lại Carthage là nơi Hannibal đang di chuyển các xe che chắn và tháp chiến đấu; chính bức tường của Carthage là thứ hắn đang rung chuyển bằng máy công thành. Những đống đổ nát của Saguntum (cầu mong cho tôi chỉ là một kẻ tiên tri sai lầm!) sẽ đổ sụp lên đầu chúng ta; và cuộc chiến được khởi xướng chống lại người Saguntum sẽ buộc phải tiếp tục chĩa vào người La Mã.

Thế nhưng, ai đó sẽ hỏi rằng: 'Vậy chúng ta nên giao nộp Hannibal chứ?' Tôi thừa biết rằng trong những vấn đề liên quan đến hắn, uy quyền của tôi chẳng có trọng lượng là bao do mối thù hằn giữa tôi với cha hắn. Thế nhưng tôi vừa vui mừng vì Hamilcar đã bỏ mạng – với lý do đơn giản là nếu ông ta còn sống, giờ này chúng ta đã vướng vào cuộc chiến với người La Mã – vừa căm hận và ghê tởm tên thiếu niên này, kẻ đóng vai trò là cơn cuồng nộ và là ngọn đuốc của cuộc chiến. Không chỉ riêng hắn nên bị đem ra giao nộp để chuộc lại hiệp ước bị xé rác; mà ngay cả khi chẳng có ai đòi hỏi, hắn cũng phải bị đày ải đến tận cùng bờ cõi của đất trời hay biển cả, bị tống khứ đến một nơi xa xôi mà từ đó tên tuổi hay bất kỳ tin tức nào về hắn cũng không thể chạm tới chúng ta, khiến hắn bất lực trong việc làm xáo trộn sự bình yên của một quốc gia thanh thản. Vì vậy, quan điểm của tôi là hãy lập tức cử sứ thần đến Rome để làm yên lòng viện nguyên lão; cử những người khác đến bảo Hannibal phải rút quân khỏi Saguntum và giao nộp chính hắn cho người La Mã theo đúng hiệp ước; đồng thời tôi đề xuất một phái đoàn thứ ba để bồi thường thiệt hại cho người Saguntum."

Khi Hanno dứt lời, chẳng có lấy một ai đứng lên tranh luận phản bác ông, bởi hầu hết các nguyên lão đều đã một lòng tôn sùng Hannibal đến mức đó; họ thậm chí còn buộc tội Hanno đã nói những lời mang tính độc địa hơn cả Valerius Flaccus, sứ thần người La Mã. Trả lời phái đoàn La Mã, người ta tuyên bố rằng: "Chiến tranh do người Saguntum khơi mào chứ không phải Hannibal; và nhân dân La Mã đang hành xử bất công nếu họ thiên vị người Saguntum hơn là mối liên minh lâu đời nhất với người Carthage."

Trong lúc người La Mã lãng phí thời gian vào việc cử các phái đoàn sứ thần, Hannibal – vì binh lính của mình đã kiệt sức sau những trận chiến và công việc xây dựng công sự – đã cho họ nghỉ ngơi vài ngày, trong khi các đội quân vẫn được bố trí canh gác quanh xe che chắn và các công trình khác. Trong thời gian đó, cậu sục sôi tinh thần của họ, lúc thì khơi dậy sự căm phẫn kẻ thù, khi thì hứa hẹn những phần thưởng lớn lao. Thế nhưng, khi cậu tuyên bố trước toàn quân tập hợp rằng toàn bộ chiến lợi phẩm của thành phố bị chiếm sẽ được trao hết cho binh sĩ, tất cả đã phấn khích đến mức người ta thấy rằng nếu mệnh lệnh được ban ra ngay lập tức, không một thế lực nào có thể chống đỡ nổi họ.

Về phần người Saguntum, trong lúc được tạm nghỉ giao tranh, họ không tấn công cũng chẳng bị tấn công trong mấy ngày liền, nhưng ngày cũng như đêm, họ chưa từng ngừng tay lao động để xây đắp lại bức tường thành ở đoạn từng bị phá thủng. Ngay sau đó, một trận vây hãm dữ dội hơn cả lần trước lại giáng xuống đầu họ; và khi bốn bề vang lên những thứ âm thanh hỗn độn, họ chẳng tài nào biết rõ nơi nào cần phải ứng cứu trước tiên hay đâu là chỗ trọng yếu nhất. Bản thân Hannibal có mặt tại hiện trường để khích lệ tinh thần khi một tòa tháp di động cao vượt trội hơn mọi công sự trong thành được đẩy tới. Khi tháp tiếp cận và quét sạch tường thành khỏi bóng dáng lực lượng phòng thủ nhờ vào các cỗ máy bắn đá (catapultae và ballistae) được bố trí dọc theo mọi tầng của nó, Hannibal nhận ra thời cơ thuận lợi, liền phái khoảng năm mươi lính châu Phi mang theo cuốc chim đến để khoét chân tường. Công việc ấy chẳng mấy khó khăn, bởi những hòn đá thô không được trét vữa bằng vôi, mà các kẽ hở được nhồi đất sét theo lối xây dựng cổ xưa. Do đó, tường thành sụp đổ trên diện rộng còn lớn hơn cả sức đập của máy, và qua những khoảng trống của đống đổ nát, các đoàn quân vũ trang ồ ạt tràn vào thành phố.

Họ cũng chiếm được một ngọn đồi; và sau khi tập kết các cỗ máy bắn đá tại đó để lập ra một pháo đài ngay trong lòng thành phố, kiểm soát nó hệt như một tòa thành có tử cấm thành riêng, họ dựng tường vây quanh nó; trong khi người Saguntum thì dựng lên một bức tường nội vi che chắn phần thành phố chưa bị chiếm đóng. Cả hai bên đều dốc toàn lực vào việc củng cố công sự và giao chiến; thế nhưng người Saguntum, qua việc dựng lên các tuyến phòng thủ bên trong ấy, ngày qua ngày lại thu hẹp dần quy mô thành phố của mình. Cùng lúc đó, tình trạng thiếu hụt mọi nguồn tiếp tế ngày càng trầm trọng do thời gian vây hãm kéo dài, và hy vọng về sự viện trợ từ bên ngoài cũng lụi tàn dần, khi mà người La Mã – niềm hy vọng duy nhất của họ – lại ở quá xa, trong khi toàn bộ vùng đất xung quanh đều nằm gọn trong tay kẻ thù. Sự rút lui bất ngờ của Hannibal nhằm đối phó với người Oretani và Carpetani đã thắp sáng lại đôi chút tinh thần đang rệu rã của họ; hai tộc người này, dẫu bị kích động bởi các sắc lệnh trưng binh khắc nghiệt đến mức giam giữ các quan chức thuế vụ và nung nấu ý định nổi loạn, đã nhanh chóng bị khuất phục và hạ vũ khí trước tốc độ hành quân chớp nhoáng của Hannibal.

Trong khi đó, cuộc vây hãm Saguntum vẫn được duy trì không chút suy giảm. Maharbal, con trai của Himilco – kẻ được Hannibal đặt lên nắm quyền chỉ huy đạo quân ở lại – điều hành chiến dịch tích cực đến mức cư dân trong thành lẫn kẻ thù đều chẳng mảy may nhận ra vị tổng tư lệnh vắng mặt. Ông vừa tham gia vài trận chiến thắng lợi, vừa dùng ba cỗ máy công thành đánh sập một đoạn tường thành, rồi chỉ cho Hannibal thấy toàn bộ mặt đất ngập tràn những đống đổ nát hoàn toàn mới khi vị tổng tư lệnh quay về.

Đạo quân lập tức được dẫn thẳng đến thành trì trung tâm (citadel), và một cuộc giao tranh tuyệt vọng bùng nổ với số thương vong lớn ở cả hai phía, một phần của thành trì đã thất thủ. Cơ hội hòa bình mỏng manh sau đó được thử nghiệm bởi hai người: Alcon, một công dân Saguntum, và Alorcus, một người Tây Ban Nha. Alcon, nghĩ rằng mình có thể đạt được điều gì đó thông qua những lời van xin, đã lén lút vượt qua phòng tuyến của Hannibal vào ban đêm mà không cho người Saguntum hay biết; nhưng khi những giọt nước mắt của ông chẳng đem lại kết quả gì và những điều kiện khắc nghiệt được đưa ra hệt như từ một kẻ chiến thắng đang đằng đằng sát khí, ông bỗng trở thành một kẻ đào ngũ thay vì một sứ giả, ở lại luôn trong doanh trại địch và quả quyết rằng bất cứ kẻ nào dám đứng ra thương lượng hòa bình với những điều kiện đó đều sẽ bị xử tử.

Bởi lẽ, các điều kiện đòi hỏi họ phải bồi thường cho người Turdetani; phải nộp toàn bộ vàng bạc, rồi rời khỏi thành phố trong khi mỗi người chỉ mang theo đúng một chiếc y phục duy nhất để đến cư trú ở bất kỳ nơi nào người Carthage chỉ định. Alcon phủ nhận việc người Saguntum sẽ chấp nhận những điều kiện hòa bình như thế; trong khi Alorcus, khẳng định rằng khi mọi thứ khác đã bị khuất phục thì tâm trí con người rồi cũng sẽ khuất phục, liền tự nguyện đứng ra làm kẻ môi giới cho nền hòa bình ấy. Lúc bấy giờ, ông ta vốn là một binh sĩ dưới quyền Hannibal, nhưng công khai là bạn bè và khách quý của người Saguntum. Sau khi công khai trao vũ khí cho lính canh của kẻ thù và bước qua các công suất, ông được dẫn diện kiến quan chấp chính của Saguntum theo đúng yêu cầu của mình. Tại đó, khi đám đông mọi thành phần ào ạt đổ xô đến, phần đông dân chúng bị giải tán, một phiên họp của viện nguyên lão được mở ra để nghe Alorcus trình bày bài phát biểu với đại ý như sau:

"Nếu đồng hương Alcon của các vị, khi đến để van xin hòa bình từ Hannibal, cũng đồng thời mang trở về cho các vị những điều kiện hòa bình do chính Hannibal đề ra, thì chuyến đi này của tôi đã hoàn toàn thừa thãi; và nhờ đó tôi sẽ chẳng phải đến gặp các vị với tư cách là sứ giả của Hannibal hay một kẻ đào ngũ. Thế nhưng, vì ông ta đã ở lại với kẻ thù của các vị – hoặc do lỗi của các vị, hoặc do chính ông ta (nếu do ông ta thì là vì giả vờ sợ hãi; còn nếu do các vị thì là vì ở đây luôn rình rập hiểm nguy cho những ai dám nói lên sự thật) – nên để các vị không phải mù tịt về những điều kiện đảm bảo sự sống còn và hòa bình cho mình, tôi đã đến gặp các vị dựa trên mối thù thâm giao hiếu khách vốn có giữa chúng ta. Và để các vị thấy rằng những lời tôi thốt ra ở đây hoàn toàn là vì lợi ích của chính các vị chứ không vì bất kỳ ai khác, hãy lấy điều này làm chứng: ngay cả trong lúc các vị chiến đấu bằng chính sức lực của mình, hay lúc các vị mỏi mòn trông chờ sự viện trợ từ người La Mã, chưa bao giờ tôi hé miệng nhắc đến hai tiếng hòa bình với các vị.

Thế nhưng giờ đây, khi các vị chẳng còn lấy một tia hy vọng nào từ người La Mã, và bản thân vũ khí hay tường thành của các vị cũng chẳng thể bảo vệ nổi các vị nữa, tôi mang đến cho các vị một nền hòa bình mang tính bắt buộc nhiều hơn là công bằng; một nền hòa bình mà ta chỉ có thể hy vọng đạt được nếu các vị – trong lúc Hannibal đưa ra nó với khí thế của kẻ chiến thắng – hãy lắng nghe nó với tư cách là kẻ bại trận; nếu các vị không coi những gì bị tước đoạt là mất mát (bởi tất cả giờ đây thuộc về kẻ chiến thắng), mà hãy xem bất kỳ thứ gì còn sót lại là một món quà. Hắn tước đi của các vị thành phố này – vốn phần lớn đã biến thành đống đổ nát và gần như nằm trọn trong tay hắn; hắn để lại cho các vị lãnh thổ, với ý định vạch ra một vùng đất để các vị có thể xây dựng một thị trấn mới; hắn ra lệnh phải nộp toàn bộ vàng bạc, từ công quỹ lẫn tư gia, cho hắn; hắn bảo vệ nguyên vẹn tính mạng của các vị cũng như vợ con các vị, với điều kiện các vị sẵn sàng rời khỏi Saguntum trong tay không và mỗi người mang theo hai bộ y phục. Đó là những điều kiện do một kẻ thù chiến thắng ban bố. Dẫu chúng có khắc nghiệt và cay đắng đến đâu, hoàn cảnh của các vị cũng đang khuyên nhủ các vị nên đón nhận chúng. Thật vậy, tôi không hề tuyệt vọng rằng khi đã nắm giữ quyền sinh sát trong tay, hắn sẽ châm chước bớt một phần những điều kiện này. Dù vậy, tôi nghĩ các vị vẫn nên nhẫn nhục chịu đựng những điều ấy còn hơn là để cho luật chiến tranh tàn sát chính mình, đồng thời nhìn vợ con bị cưỡng bức và lôi tuột vào cảnh nô lệ ngay trước mắt các vị."

Khi hội đồng nhân dân – do đám đông ngày một ùn ùn kéo đến vây kín xung quanh – đã hòa lẫn vào viện nguyên lão để lắng nghe những đề xuất này, các vị bồi thẩm đứng đầu bỗng bất ngờ rút lui trước khi kịp đưa ra câu trả lời; họ gom toàn bộ vàng bạc thu thập được từ cả kho công quỹ lẫn của cải tư gia ném vào một ngọn lửa vừa được vội vã nhóm lên, rồi phần lớn cũng tự lao mình vào đó. Khi sự hoảng loạn và náo động do hành động này gây ra lan tỏa khắp toàn thành phố, một thứ âm thanh khác lại vang lên từ đài tưởng niệm chiến công. Một tòa tháp đã bị giã nát từ lâu cuối cùng cũng đổ sụp; và khi một đại đội quân Carthage ồ ạt tràn qua khoảng trống, phát tín hiệu cho vị tổng tư lệnh rằng thành phố đã không còn lực lượng canh gác và đồn trú thường lệ, Hannibal nghĩ rằng chẳng nên chần chừ thêm phút nào trước cơ hội ngàn vàng ấy. Cậu tung toàn bộ lực lượng tấn công thành phố và chiếm gọn nó chỉ trong chớp mắt, đồng thời hạ lệnh giết sạch mọi người trưởng thành – một mệnh lệnh dẫu tàn nhẫn nhưng về sau lại chứng tỏ là vô cùng cần thiết. Bởi lẽ, làm sao có thể bày tỏ lòng thương xót với những con người thà tự đóng cửa nhốt mình cùng vợ con để đốt nhà tự thiêu, hay xách vũ khí ra chiến đấu đến cùng cho đến khi cái chết khép lại mọi thứ.

Thành phố đã thất thủ cùng với chiến lợi phẩm khổng lồ. Mặc dù phần lớn của cải đã bị chính chủ nhân chủ ý phá hoại, lòng căm hờn khiến cho các vụ thảm sát chẳng màng phân biệt tuổi tác, và đám tù binh trở thành chiến lợi phẩm của binh lính, thế nhưng người ta vẫn thu được một khoản tiền kha khá từ việc bán đấu giá những tài sản còn sót lại, đồng thời nhiều vật dụng trang hoàng đắt tiền cùng y phục đã được gửi về Carthage.

Vài sử gia ghi chép rằng Saguntum thất thủ vào tháng thứ tám kể từ ngày bắt đầu bị vây hãm; rằng sau đó Hannibal rút về New Carthage để vào doanh trại mùa đông; và rằng vào tháng thứ năm sau khi xuất phát từ Carthage, ông đã đặt chân đến nước Ý. Nếu điều này là sự thật, thì Publius Cornelius và Tiberius Sempronius tuyệt đối không thể là những chấp chính quan – những người mà ngay từ đầu cuộc vây hãm đã nhận được sứ thần Saguntum phái đến, và trong nhiệm kỳ của mình đã giao chiến với Hannibal: một người tại sông Ticinus, và cả hai người một thời gian sau tại sông Trebia. Hoặc là tất cả những sự kiện này đã diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn hơn đôi chút, hoặc Saguntum chưa bắt đầu bị vây hãm mà đã thất thủ ngay vào đầu năm mà Publius Cornelius và Tiberius Sempronius nhậm chức chấp chính quan. Bởi vì trận chiến tại Trebia không thể diễn ra muộn đến tận năm của Cneius Servilius và Caius Flaminius, vì Flaminius nhậm chức tại Ariminum sau khi được bầu bởi chấp chính quan Tiberius Sempronius – người sau khi quay về Rome sau trận chiến Trebia với mục đích bầu cử các chấp chính quan, đã quay trở lại quân doanh ở khu đông lạnh ngay khi cuộc bầu cử kết thúc.

Vào khoảng thời gian gần như tương đương, cả hai vị sứ thần trở về từ Carthage đều mang tin tức đến Rome rằng mọi dấu hiệu đều cho thấy sự thù địch, đồng thời thông báo về sự diệt vong của Saguntum cũng được công bố. Khi ấy, nỗi đau đớn tột cùng, lòng thương xót dành cho các đồng minh bị tiêu diệt một cách oan uổng, sự hổ thẹn vì viện trợ đã bị kìm hãm, cơn thịnh nộ nhắm vào người Carthage, và nỗi sợ hãi về kết cục sự việc hệt như thể kẻ thù đã đứng ngay ngoài cổng thành, cùng một lúc bao trùm lấy các nguyên lão. Tâm trí họ, bị xáo trộn bởi ngần ấy cảm xúc đồng thời, run rẩy trong nỗi sợ hãi nhiều hơn là điềm tĩnh bàn thảo. Bởi họ nhận ra rằng chưa từng có một kẻ thù nào gan dạ hay hiếu chiến hơn lại dám đối đầu với họ, và nhà nước La Mã cũng chưa bao giờ rơi vào cảnh lười nhác, kém cỏi trong chiến tranh đến thế: rằng người Sardinia, người Corsica, người Istria, và người Illyria trước nay chỉ giữ ở trạng thái kích động chứ chưa thực sự làm hao tổn sức mạnh quân sự La Mã; và với người Gaul, đó chỉ là những vụ bạo loạn thuần túy hơn là một cuộc chiến thực thụ.

Giờ đây, một kẻ thù dày dặn sương gió, luôn chiến thắng trong những chiến dịch khắc nghiệt suốt hai mươi ba năm giữa các bộ tộc Tây Ban Nha – khởi đầu được rèn giuyện trong chiến tranh dưới trướng Hamilcar, rồi đến Hasdrubal, và nay là Hannibal, một thủ lĩnh tối cao vô cùng hoạt bát và đang ngập tràn khí thế từ việc tàn phá một thành phố giàu có bậc nhất – đang vượt sông Iberus; cùng đi với hắn là các bộ tộc đông đảo ở Tây Ban Nha đang sục sôi khí thế, chuẩn bị lôi kéo cả những dân tộc Gaul vốn luôn khao khát chiến tranh; và một cuộc chiến chống lại toàn thế giới đang chực chờ được duy trì ngay trên đất Ý và ngay trước các bức tường thành Rome.

Các tỉnh lỵ đã được định danh từ trước cho các chấp chính quan; và nay khi được lệnh rút thăm phân định, Tây Ban Nha thuộc về Cornelius, còn châu Phi và Sicily về tay Sempronius. Sáu quân đoàn được sắc phong cho năm đó, cùng với số lượng đồng minh tùy theo phán đoán của các chấp chính quan, và một hạm đội lớn nhất có thể trang bị. Hai mươi bốn nghìn bộ binh La Mã được trưng binh, cùng một nghìn tám trăm kỵ binh; bốn mươi nghìn bộ binh đồng minh và bốn nghìn bốn trăm kỵ binh; hai trăm hai mươi chiến thuyền ba tầng chèo cùng hai mươi thuyền chiến nhẹ được hạ thủy. Câu hỏi sau đó được đưa ra trước toàn dân: "Họ có muốn và ra lệnh tuyên chiến với nhân dân Carthage hay không?" Và nhân danh cuộc chiến ấy, một nghi lễ cầu nguyện khẩn thiết được tổ chức khắp thành phố, khẩn cầu các vị thần ban cho cuộc chiến mà nhân dân La Mã đã quyết định một kết quả thịnh vượng và may mắn.

Lực lượng vì thế được chia đều giữa các chấp chính quan. Giao cho Sempronius hai quân đoàn (mỗi quân đoàn gồm bốn nghìn bộ binh và ba trăm kỵ binh), mười sáu nghìn bộ binh đồng minh và một nghìn tám trăm kỵ binh, một trăm sáu mươi chiến thuyền cùng mười hai thuyền nhẹ. Với lực lượng đường bộ và đường biển này, Tiberius Sempronius được cử sang Sicily nhằm chuyển quân sang châu Phi nếu vị chấp chính quan kia có thể ngăn chặn người Carthage xâm lược nước Ý. Ít quân hơn được trao cho Cornelius, bởi vì Lucius Manlius, vị pháp quan (praetor), cũng đã được phái đi với một lực lượng không hề yếu hướng đến xứ Gaul. Riêng số lượng tàu chiến của Cornelius đã bị cắt giảm. Sáu mươi chiến thuyền năm tầng chèo được giao cho ông (vì họ không tin rằng kẻ thù sẽ di chuyển bằng đường biển, hoặc sẽ chiến đấu theo phương thức hải chiến ấy), cùng hai quân đoàn La Mã với đầy đủ kỵ binh chính quy, mười bốn nghìn bộ binh đồng minh và một nghìn sáu trăm kỵ binh.

Tỉnh lỵ Gaul lúc bấy giờ chưa đối mặt với nguy cơ xâm lược từ người Carthage, nên trong cùng năm đó được duy trì hai quân đoàn La Mã, mười nghìn bộ binh đồng minh, một nghìn kỵ binh đồng minh và sáu trăm kỵ binh La Mã.

Những công tác chuẩn bị ấy đã hoàn tất; và để mọi việc chính đáng được thực thi trước khi họ chính thức bước vào chiến tranh, họ cử Quintus Fabius, Marcus Livius, Lucius Aemilius, Caius Licinius và Quintus Baebius – những bậc cao niên – làm sứ thần sang châu Phi để chất vấn người Carthage xem có phải Hannibal vây hãm Saguntum theo lệnh công quyền hay không. Nếu họ thừa nhận, điều có vẻ rất dễ xảy ra, và bảo vệ hành động đó như một chủ trương công khai, các sứ thần sẽ tuyên chiến với nhân dân Carthage. Khi người La Mã đặt chân đến Carthage và được viện nguyên lão tiếp đón, Quintus Fabius không đưa ra bất kỳ câu hỏi nào ngoài vấn đề duy nhất mà họ được giao phó. Lập tức, một thành viên người Carthage đáp lời:

"Phái đoàn trước đây của các ngươi, hỡi người La Mã, đã quá vội vã khi đòi giao nộp Hannibal với lý do hắn tấn công Saguntum theo ý muốn cá nhân; thế nhưng phái đoàn hiện tại của các ngươi, dẫu dùng từ ngữ ôn hòa hơn, thực chất lại khắc nghiệt hơn rất nhiều. Bởi vì khi trước, Hannibal vừa bị buộc tội vừa bị đòi đem giao nộp; còn nay, cả lời thú nhận sai trái lẫn việc đòi bồi thường ngay lập tức đều được ép buộc áp đặt lên chúng tôi như thể chúng tôi đã nhận tội. Nhưng tôi cho rằng vấn đề cốt lõi không phải là Saguntum bị tấn công theo lệnh tư nhân hay công quyền, mà là việc đó đúng hay sai. Bởi vì trong trường hợp của đồng bào chúng tôi, quyền điều tra xem hắn hành xử theo ý thích cá nhân hay theo lệnh chúng tôi, cũng như quyền trừng phạt, đều thuộc về phía chúng tôi. Tranh cãi duy nhất giữa các ngươi với chúng tôi là việc hành động đó có được phép làm theo hiệp ước hay không. Do đó, vì các ngươi thích phân định rạch ròi giữa việc các tướng lĩnh hành động theo công quyền hay tự phát, thì giữa chúng ta từng có một hiệp ước do chấp chính quan Lutatius lập ra; trong đó, dẫu có điều khoản bảo vệ đồng minh của cả hai bên, lại chẳng có điều khoản nào dành cho người Saguntum, bởi vì khi ấy họ chưa phải là đồng minh của các ngươi.

Thế nhưng trong hiệp ước được ký kết với Hasdrubal, người Saguntum đã được loại trừ; về điểm này, tôi sẽ không nói gì khác ngoài những gì tôi đã học được từ chính các ngươi. Các ngươi từng phủ nhận việc mình bị ràng buộc bởi hiệp ước mà chấp chính quan Caius Lutatius ký với chúng tôi trước đó, với lý do nó không được lập ra dưới quyền hạn của viện nguyên lão hay mệnh lệnh của nhân dân; và do đó, một hiệp ước khác đã được ký kết lại theo công quyền. Nếu các hiệp ước không ràng buộc các ngươi trừ khi chúng được lập ra dưới quyền hạn và mệnh lệnh của các ngươi, thì hiệp ước của Hasdrubal – do ông ta tự ý ký kết mà không có sự đồng thuận của chúng tôi – cũng không thể ràng buộc chúng tôi được. Hãy ngừng ngay việc nhắc đến Saguntum và sông Iberus đi, và hãy để tâm trí các ngươi cuối cùng cũng bộc lộ ra thứ mà nó đã ấp ủ bấy lâu nay."

Lúc đó, viên sứ thần người La Mã bèn gom nếp áo của mình lại thành một vạt và nói: "Ở đây chúng tôi mang đến cho các ngươi hòa bình và chiến tranh; hãy tự chọn lấy một bên." Ngay sau câu nói này, họ thét lên chẳng kém phần hung hãn: "Hắn muốn chọn bên nào thì cứ việc đưa bên đó!" Và khi viên sứ thần lần nữa bung vạt áo ra và tuyên bố rằng "ông trao chiến tranh", tất cả đồng thanh đáp rằng "họ chấp nhận và sẽ duy trì nó với đúng tinh thần mà họ đã nhận lấy."

Việc chất vấn trực diện và tuyên chiến dường như phù hợp với phẩm giá của nhân dân La Mã hơn – cả trong quá khứ lẫn lúc này, đặc biệt sau khi Saguntum đã bị tàn phá – thay vì cứ đôi co rạch ròi bằng câu chữ về nghĩa vụ của các hiệp ước. Bởi nếu đó là một chủ đề cho những tranh cãi câu chữ, thì hiệp ước của Hasdrubal có gì để so sánh với hiệp ước trước đó của Lutatius vốn đã bị sửa đổi? Vì trong hiệp ước của Lutatius, điều khoản được thêm vào một cách rõ ràng là: "nó chỉ được xem là có giá trị nếu nhân dân phê chuẩn"; trong khi ở hiệp ước của Hasdrubal, chẳng hề có bất kỳ ngoại lệ nào như thế; và hiệp ước đó khi còn hiệu lực đã được củng cố vững chắc qua sự im lặng suốt bao nhiêu năm, đến mức ngay cả sau cái chết của người tạo ra nó, chẳng có chút thay đổi nào được thực hiện đối với nó.

Dẫu cho họ có bám vào hiệp ước trước đó đi chăng nữa, thì sự bảo vệ dành cho người Saguntum cũng đã được quy định đầy đủ thông qua việc loại trừ các đồng minh của cả hai quốc gia; bởi người ta không hề thêm vào cụm từ "những kẻ khi ấy là đồng minh" hay "những kẻ sẽ được kết nạp về sau". Và vì người ta hoàn toàn được phép kết nạp đồng minh mới, thì ai lại có thể nghĩ rằng hợp lý khi hoặc không chấp nhận bất kỳ dân tộc nào vì những cống hiến của họ vào tình bằng hữu? Hoặc khi đã tiếp nhận họ dưới sự bảo hộ thì lại không được phép bảo vệ họ? Thỏa thuận chỉ quy định rằng các đồng minh của người Carthage không được xúi giục nổi loạn, và những kẻ tự ý nổi loạn cũng không được phép dung túng thu nhận.

Các sứ thần La Mã, tuân theo chỉ thị tại Rome, đã vượt từ Carthage sang Tây Ban Nha nhằm thăm dò các bộ tộc, đồng thời hoặc lôi kéo họ vào liên minh hoặc ngăn cản họ gia nhập phe Carthage. Họ đặt chân đến xứ Bargusii trước tiên; tại đây, vì đã quá chán ngấy ách cai trị của người Carthage, họ được đón tiếp nồng nhiệt và đã kích động được nhiều bang ở bên kia sông Iberus nuôi dưỡng mong muốn đổi thay. Sau đó, họ đến gặp người Volciani; câu trả lời của bộ tộc này nổi tiếng khắp Tây Ban Nha và đã ngăn cản các bang khác liên minh với người La Mã, bởi vị bô lão uy tín nhất trong hội đồng của họ đã đáp thế này:

"Các ngươi lấy đâu ra sự liêm sỉ hỡi người La Mã, khi dám đến yêu cầu chúng tôi ưu ái tình bạn của các ngươi hơn người Carthage, trong khi chính các ngươi – những đồng minh của họ – đã phản bội người Saguntum với sự tàn nhẫn còn lớn hơn cả cách mà kẻ thù Carthage tiêu diệt họ? Có lẽ các ngươi nên tìm kiếm đồng minh ở những nơi mà thảm sát Saguntum vẫn còn là điều chưa ai hay biết. Những đống đổ nát của Saguntum sẽ mãi là một lời cảnh báo buồn bã khôn nguôi lẫn đáng ghi nhớ cho các bang Tây Ban Nha rằng không một ai nên đặt niềm tin vào đức tin hay liên minh của Rome."

Sau khi bị ra lệnh lập tức xéo khỏi lãnh thổ người Volciani, họ chẳng nhận được thêm lời lẽ tử tế nào từ bất kỳ hội đồng nào khác ở Tây Ban Nha; thế nên họ đành xuôi ngược sang xứ Gaul sau một chuyến du vòng hoài công vô ích khắp Tây Ban Nha.

Tại xứ Gaul, một cảnh tượng mới lạ và đáng sợ đập vào mắt họ khi các bộ tộc kéo đến buổi hội họp trong bộ dạng mang vũ khí (đó là tập tục của dân tộc này). Khi các sứ thần ca ngợi danh tiếng, lòng dũng cảm của nhân dân La Mã cũng như lãnh thổ rộng lớn của đế chế họ trong các bài phát biểu, đồng thời thỉnh cầu các bộ tộc từ chối không cho đạo quân Carthage xâm lược nước Ý đi qua lãnh thổ và thành phố của họ, thì những tràng cười vang dội cùng tiếng tru tréo nổi lên dữ dội đến mức các quan chức và bô lão phải chật vật lắm mới vỗ về trật tự được đám thanh niên. Yêu cầu ấy bị họ nhìn nhận là quá đổi lố bịch và trơ trẽn: đề nghị người Gaul, thay vì để chiến tranh tràn qua nước Ý, lại hứng lấy nó trút lên đầu chính mình và phơi bày đất đai của họ cho hoang tàn thay vì đất đai của kẻ khác.

Khi cơn náo động cuối cùng cũng dịu xuống, câu trả lời được gửi đến các sứ thần rằng: "Họ chưa từng nhận được điều tốt đẹp nào từ người La Mã, cũng chẳng gánh chịu điều tồi tệ nào từ người Carthage, để rồi phải cầm vũ khí chiến đấu vì người La Mã hay chống lại người Carthage. Ngược lại, họ từng nghe nói rằng đồng bào của chính họ đã bị nhân dân La Mã xua đuổi khỏi đất đai và biên giới Ý, rằng họ phải cống nạp và chịu đựng vô số sự sỉ nhục khác."

Hầu như cùng một nội dung ấy được lặp lại và lắng nghe ở các hội đồng khác của xứ Gaul; họ chẳng hề chạm tai vào bất kỳ lời lẽ thân thiện hay hòa bình nào cho đến khi đặt chân đến Marseilles. Tại đó, mọi thông tin được thu thập nhờ sự cẩn trọng và lòng trung thành của các đồng minh đã được phơi bày cho họ hay – rằng "tâm trí của người Gaul đã bị Hannibal chiếm đoạt từ trước, nhưng ngay cả đối với hắn, tộc người ấy cũng chẳng dễ bề thuần hóa (bởi bản tính của họ quá hung hãn và bất kham), trừ phi tình cảm của các tộc trưởng thỉnh thoảng lại được vỗ về bằng vàng – thứ kim loại mà tộc người ấy vô cùng khao khát."

Sau khi vòng qua các bộ tộc Tây Ban Nha và Gaul như thế, các sứ thần quay trở về Rome không lâu sau khi các chấp chính quan đã lên đường đến tỉnh lỵ của họ. Họ tìm thấy toàn bộ thành phố đang nhấp nhổm trong tâm trạng ngóng chờ chiến tranh, khi tin tức xác thực rằng người Carthage đã vượt qua sông Iberus lan truyền khắp nơi.

Hannibal, sau khi chiếm được Saguntum, đã lui về New Carthage để vào doanh trại mùa đông; và tại đó, khi nghe tin về những gì đã được hành xử và quyết định ở Rome lẫn Carthage, biết rằng mình không chỉ là thủ lĩnh mà còn là nguyên nhân của cuộc chiến, sau khi phân chia và bán đi phần chiến lợi phẩm còn sót lại, nghĩ rằng không nên chần chừ thêm nữa, cậu liền triệu tập và phát biểu trước các binh sĩ gốc Tây Ban Nha của mình rằng:

"Tôi tin rằng hỡi các chiến binh, chính các vị cũng nhận ra rằng khi tất cả các bộ tộc Tây Ban Nha đã được bình định, chúng ta buộc phải hoặc chấm dứt các chiến dịch, giải ngũ các đạo quân, hoặc chuyển dịch chiến tranh sang các vùng đất khác: bởi vì các quốc gia này chỉ có thể hưng thịnh giữa những phúc lộc không chỉ của hòa bình mà còn của chiến thắng, nếu chúng ta tìm kiếm chiến lợi phẩm và vinh quang từ những xứ sở xa xôi. Do đó, vì một chiến dịch xa nhà đang chờ đón các vị phía trước, và thật bấp bênh không biết khi nào các vị mới được gặp lại quê hương cùng những người thân yêu, nếu bất kỳ ai trong số các vị muốn về thăm gia đình, tôi xin phép trao cho họ thời gian nghỉ phép. Tôi ra lệnh cho các vị phải tề tựu ở đây vào đầu mùa xuân, để với sự trợ giúp tốt đẹp của các thần linh, chúng ta sẽ bước vào một cuộc chiến hứa hẹn đầy rẫy vinh quang và chiến lợi phẩm."

Đặc ân về thăm nhà được tự nguyện ban phát này đã được đón nhận nồng nhiệt bởi hầu hết mọi người, những kẻ vốn đã khát khao gặp lại người thân và tiên liệu trước một quãng thời gian xa cách còn dài hơn nữa trong tương lai. Sự nghỉ ngơi suốt cả mùa đông, đứng giữa những nhọc nhằn đã qua và những gian lao sắp phải chịu đựng, đã hồi phục thể lực lẫn tâm trí họ để sẵn sàng đối mặt với mọi thử thách một lần nữa. Vào đầu mùa xuân, họ tề tựu đúng theo mệnh lệnh.

Hannibal, sau khi duyệt xét lực lượng bổ trợ từ mọi quốc gia, đã đến Gades để thực hiện lời thề dâng lên vị thần Hercules; đồng thời tự ràng buộc mình bằng những lời thề mới với điều kiện các kế hoạch khác của ông đạt kết quả tốt đẹp. Sau đó, phân chia tâm trí giữa các hoạt động tấn công và phòng thủ của cuộc chiến – để đề phòng trong lúc ông đang tiến đánh nước Ý bằng đường bộ qua Tây Ban Nha và Gaul, châu Phi sẽ bị bỏ ngỏ và phơi bày trước người La Mã xuất phát từ Sicily – ông quyết định củng cố châu Phi bằng một lực lượng hùng mạnh. Vì mục đích này, ông yêu cầu một lực lượng tăng viện từ châu Phi, chủ yếu là lính ném lao hạng nhẹ, nhằm để người châu Phi phục vụ ở Tây Ban Nha và người Tây Ban Nha phục vụ ở châu Phi, mỗi bên khi ở xa quê hương sẽ có khả năng trở thành những người lính cừ khôi hơn hệt như bị ràng buộc bởi những lời thề chung.

Ông gửi sang châu Phi mười ba nghìn tám trăm lính giáp nhẹ (targetteers), tám trăm bảy mươi lính ném đá Balearic, và một nghìn hai trăm kỵ binh bao gồm nhiều quốc gia khác nhau. Ông ra lệnh sử dụng lực lượng này một phần làm quân đồn trú cho Carthage, phần khác phân bổ khắp châu Phi; đồng thời cử các quan chức đến các bang khác nhau, ra lệnh tập hợp bốn nghìn thanh niên ưu tú do họ tuyển mộ để đưa về Carthage nhằm vừa làm lực lượng đồn trú vừa làm con tin.

Nghĩ rằng Tây Ban Nha cũng không nên bị lơ là (nhất là khi ông biết rõ nơi này đã bị các sứ thần La Mã sục sạo nhằm lung lạc tâm trí các thủ lĩnh), ông giao phó tỉnh lỵ ấy cho người em trai Hasdrubal – một kẻ có tinh thần xông xáo – và củng cố lực lượng cho ông ta chủ yếu bằng binh lính châu Phi: mười một nghìn tám trăm năm mươi bộ binh châu Phi, ba trăm lính Liguria, và năm trăm lính Balearic. Cùng với lực lượng bộ binh này là bốn trăm kỵ binh Libyphoenicia – một chủng tộc lai giữa người Carthage và châu Phi; kỵ binh Numidia và Mauritania giáp đại dương với số lượng lên đến một nghìn tám trăm; cùng một tiểu đoàn lính Ilergetes nhỏ nhoi từ Tây Ban Nha gồm hai trăm kỵ binh. Và để không thiếu bất kỳ loại hình lực lượng lục quân nào, mười bốn con voi chiến cũng được trao cho ông ta. Hạm đội được cấp thêm để bảo vệ bờ biển (vì có thể phỏng đoán rằng người La Mã khi ấy sẽ chiến đấu bằng phương thức hải chiến từng giúp họ chiếm ưu thế trước kia) gồm năm mươi tàu năm tầng chèo, hai tàu bốn tầng chèo, năm tàu ba tầng chèo; tuy nhiên chỉ có ba mươi hai tàu năm tầng chèo và năm tàu ba tầng chèo là được trang bị đầy đủ cùng thủy thủ đoàn tươm tất.

Từ Gades, ông trở về doanh trại mùa đông của quân đội tại Carthage; rồi từ đó khởi hành, dẫn lực lượng đi qua thành phố Etovissa đến tận sông Iberus và dải bờ biển. Tại đó, theo tường thuật, một thiếu niên có diện mạo thần thánh đã hiện ra với ông trong giấc ngủ, nói rằng "hắn được thần Jupiter phái đến làm người dẫn đường cho Hannibal vào Ý, và vì thế ông phải tuân theo hắn, tuyệt đối không được quay đầu nhìn đi nơi khác dưới bất kỳ hướng nào."

Ban đầu ông bước theo trong nỗi sợ hãi, chẳng dám nhìn ngó bất cứ nơi đâu, dù là xung quanh hay phía sau; về sau, do sự tò mò của con người khi trong lòng tự vấn không biết thứ mà mình bị cấm nhìn lại ấy rốt cuộc là gì, ông đã không kìm nãn được ánh mắt. Khi ấy, ông nhìn thấy đằng sau mình một con rắn có kích thước kỳ lạ đang di chuyển với sự tàn phá khủng khiếp đối với cây cối và bụi rậm, theo sau nó là một đám mây cuốn theo những tiếng sấm sét từ bầu trời; và rồi khi cất tiếng hỏi "đó là chấn động gì lớn lao đến thế, và nguyên nhân của điềm gở ấy là gì", ông nghe được câu trả lời rằng: "Đó là sự tàn phá nước Ý: ngươi hãy tiếp tục tiến bước về phía trước, đừng thắc mắc gì thêm, hãy để mặc cho định mệnh được chìm trong màn sương mù bí ẩn."

Được cổ vũ bởi điềm chiêm bao này, ông vượt ba cánh quân của mình qua sông Iberus sau khi đã cử các trinh sát đi trước nhằm dùng quà cáp lấy lòng người Gaul ở khu vực mà đạo quân sẽ đi qua, đồng thời khảo sát các ngõ ngách của dãy Alps. Ông dẫn chín mươi nghìn bộ binh và mười hai nghìn kỵ binh vượt sông Iberus. Sau đó ông khuất phục các tộc người Ilergetes, Bargusii, Ausetani, và phần xứ Lacetania nằm dưới chân núi Pyrenees; đồng thời đặt Hanno làm tư lệnh cai quản toàn bộ vùng đất này, nhằm đảm bảo các hẻm núi hiểm trở kết nối Tây Ban Nha với Gaul nằm dưới quyền kiểm soát của ông ta. Mười nghìn bộ binh và một nghìn kỵ binh được giao cho Hanno để bảo vệ vùng đất ông ta chiếm giữ.

Khi đạo quân bắt đầu hành quân qua các đèo của dãy Alps và tiếng đồn xác thực hơn về cuộc chiến với La Mã lan truyền khắp các dân tộc man rợ, ba nghìn bộ binh Carpetani liền quay đầu bỏ đi; rõ ràng là họ không bị dao động bởi viễn cảnh chiến tranh bằng chính chiều dài của hành trình và hiểm cảnh vượt dãy Alps không thể vượt qua. Hannibal, vì việc triệu hồi hay giam giữ họ bằng vũ lực rất mủi lòng nguy hiểm – sợ rằng tinh thần hung hãn của phần còn lại cũng sẽ bị kích động – đã cho hơn bảy nghìn người hồi hương (hãy những kẻ mà ông nhận thấy cũng đang chán ngấy quân ngũ), với cái cớ giả vờ rằng người Carpetani cũng đã được chính ông cho phép ra về.

Sau đó, để sự trì hoãn và nhàn rỗi không làm xáo trộn tâm trí binh sĩ, ông vượt dãy Pyrenees cùng phần lực lượng còn lại và dựng trại tại thị trấn Illiberis. Người Gaul, dẫu nghe tin chiến tranh nhằm vào nước Ý, nhưng vì có lời đồn rằng người Tây Ban Nha ở bên kia dãy Pyrenees đã bị khuất phục bằng vũ lực và những đạo quân áp bức đã áp đặt lên họ, nên do nỗi sợ nô lệ đã nổi dậy cầm vũ khí, tập hợp một số bộ tộc tại Ruscino.

Khi điều này được báo cho Hannibal, vì sợ sự chậm trễ hơn là sợ chiến tranh, ông liền cử sứ giả đến nhắn nhủ với các vị vương công của họ rằng: "Ông mong muốn được hội kiến với họ; và họ nên hoặc tiến lại gần Illiberis hơn, hoặc ông sẽ tiến đến Ruscino, để cuộc gặp gỡ được dễ dàng hơn nhờ sự gần gũi: bởi ông rất sẵn lòng chào đón họ vào doanh trại của mình, hoặc chính ông sẽ không do dự bước đến gặp họ, vì ông đã đặt chân đến xứ Gaul với tư cách là một người bạn chứ không phải kẻ thù, và sẽ không rút gươm – nếu người Gaul không ép buộc – trước khi đặt chân đến nước Ý."

Những đề xuất ấy thực chất được chuyển đi qua các sứ giả của ông. Thế nhưng khi các vị vương công của người Gaul lập tức dời doanh trại đến Illiberis và đến gặp vị tướng Carthage mà chẳng hề chần chừ, bị chinh phục bởi những món quà của ông, họ đã để cho đạo quân của ông đi qua lãnh thổ của họ dọc theo thị trấn Ruscino mà không gặp bất kỳ sự quấy rối nào.

Trong khi đó, chẳng có thêm thông tin tình báo nào được mang vào nước Ý từ các sứ thần Marseilles ngoài việc Hannibal đã vượt sông Iberus; thế thì người Boii, hỏi xem liệu hắn đã vượt qua dãy Alps chưa, liền nổi dậy sau khi xúi giục người Insubrian – không phải vì mối thù hằn lâu đời với nhân dân La Mã, mà chủ yếu do họ cảm thấy ấm ức khi các thuộc địa Placentia và Cremona vừa được thiết lập gần đây trong lãnh thổ Gaul quanh sông Po.

Do đó, họ bất ngờ cầm vũ khí và tấn công chính lãnh thổ ấy, gây ra sự hoảng loạn và náo động lớn đến mức không chỉ dân nghèo làm ruộng mà ngay cả ba vị tam quan (triumvirs) người La Mã là Caius Lutatius, Caius Servilius và Titus Annius – những người đã đến để phân chia đất đai – vì không tin tưởng vào tường thành của Placentia nên đã tháo chạy đến Mutina. Về cái tên Lutatius thì không có gì phải bàn cãi; nhưng thay vì Caius Servilius và Titus Annius, vài sử liệu lại ghi là Quintus Acilius và Caius Herenrius; số khác lại ghi là Publius Cornelius Asina và Caius Papirius Maso. Điểm này cũng chưa rõ ràng: liệu các sứ thần đến để trách cứ người Boii có bị bạo hành hay không, hay cuộc tấn công nhắm vào các vị tam quan trong lúc họ đang đo đạc đất đai.

Trong lúc họ bị bao vây bên trong Mutina, và một tộc người vốn kém cỏi trong các chiến thuật vây thành, đồng thời lại vô cùng lười biếng trong các hoạt động quân sự, cứ lơ lửng bất động trước các bức tường thành mà họ chẳng thèm chạm tay vào ấy, những đề xuất hòa bình giả tạo đã được dấy lên; và các sứ thần, khi được mời ra hội kiến bởi các thủ lĩnh người Gaul, đã bị bắt giữ – không chỉ đi ngược lại luật pháp các quốc gia mà còn vi phạm cả đức tin đã được cam kết ngay trong dịp đó. Người Gaul tuyên bố rằng họ sẽ không thả các sứ thần trừ khi các con tin của họ được trả lại.

Khi tin tức về các sứ thần này được loan báo, và hay tin Mutina cùng lực lượng đồn trú đang lâm nguy, Lucius Manlius – vị pháp quan – đằng đằng sát khí vội vã dẫn quân đến Mutina. Lúc bấy giờ có những khu rừng nằm ở cả hai bên đường, phần lớn vùng đất đều hoang vu chưa được khai hoang. Tại đó, khi tiến bước mà không trinh sát trước lộ trình, ông bất ngờ lọt vào một ổ phục kích; và sau tổn thất thương vong lớn của binh sĩ, ông mới chật vật dọn đường mở lối thoát ra được những đồng bằng trống trải.

Tại đây, một doanh trại được dựng lên; và vì người Gaul thiếu tự tin để tấn công nó, tinh thần của binh sĩ liền được vực dậy, dẫu cho ai nấy đều thấy rõ lực lượng của họ đã bị cắt xén đi rất nhiều. Hành trình sau đó được tái khởi động; và khi đạo quân được dẫn đi qua các vùng đất trống trải, kẻ thù không hề xuất hiện. Thế nhưng khi bước vào những khu rừng một lần nữa, chúng bất ngờ tấn công hậu quân, gây ra sự hỗn loạn và hoảng sợ tột độ cho tất cả, tiêu diệt tám trăm binh sĩ và cướp đi sáu lá cờ hiệu.

Chấm dứt việc người Gaul gieo rắc kinh hoàng và người La Mã phải nếm trải nỗi sợ hãi khi họ thoát khỏi những lùm cây rậm rạp không lối đi ấy; từ đó, dễ dàng bảo vệ cuộc hành quân của mình qua vùng đất trống, người La Mã hướng thẳng đến Tanetum, một ngôi làng gần sông Po. Tại đây, bằng một công sự tạm thời, các nguồn tiếp tế được chuyển đến qua đường sông, cùng với sự trợ giúp từ những người Gaul xứ Brixia, họ đã phòng thủ vững vàng chống lại số lượng kẻ thù ngày một đông đảo.

Khi tin tức về vụ bạo loạn bất ngờ này được mang về Rome, và các nguyên lão hay tin người Punic cũng đã gia tăng sức mạnh nhờ một cuộc chiến với người Gaul, họ ra lệnh cho Caius Atilius – vị pháp quan – đem quân đến cứu viện cho Manlius với một quân đoàn La Mã cùng năm nghìn lính đồng minh được tuyển mộ trong đợt trưng binh gần nhất của chấp chính quan. Ông đã đến Tanetum mà chẳng gặp bất kỳ sự kháng cự nào, bởi kẻ thù đã rút lui vì sợ hãi.

Cùng lúc đó, Publius Cornelius – sau khi một quân đoàn mới được thành lập để thay thế cho quân đoàn đã được cử đi cùng pháp quan – xuất phát từ thành phố với sáu mươi chiến thuyền, dọc theo bờ biển Etruria và Liguria, rồi qua các ngọn núi của xứ Salyes, đã đến Marseilles và dựng trại tại cửa sông Rhone gần nhất (bởi dòng sông đổ ra biển chia thành nhiều nhánh nhỏ), lúc bấy giờ hầu như vẫn chưa dám tin chắc rằng Hannibal đã vượt qua các ngọn núi Pyrenees. Khi xác định được rằng Hannibal cũng đang mưu tính việc vượt sông Rhone, nhưng chưa rõ sẽ chạm trán hắn ở điểm nào, trong khi binh sĩ của mình vẫn chưa hồi phục hoàn toàn sau những cơn sóng gió biển khơi, ông bèn cử đi trước ba trăm kỵ binh ưu tú cùng các hướng dẫn viên người Massilia và binh lính đồng minh Gaul để sục sạo khắp vùng đất và quan sát kẻ thù từ một khoảng cách an toàn.

Hannibal, sau khi khuất phục các bang khác bằng sự sợ hãi hoặc quà cáp hối lộ, nay đã đặt chân đến lãnh thổ của người Volcae – một quốc gia hùng mạnh. Họ vốn định cư ở cả hai bên bờ sông Rhone; thế nhưng, hoài nghi về việc liệu kẻ thù Carthage có thể bị đánh bật khỏi bờ bên này hay không, nhằm biến dòng sông thành một lớp phòng thủ, họ đã chuyển gần như toàn bộ tài sản sang bên kia sông Rhone và chiếm giữ bờ sông đối diện bằng vũ lực.

Hannibal, bằng những món quà, đã thuyết phục các cư dân ven sông khác và thậm chí cả một số người thuộc tộc Volcae vốn bị chôn chân bởi nhà cửa, hãy thu gom vật liệu từ khắp nơi để đóng tàu; và bản thân họ cũng đồng thời khao khát đạo quân được sang sông càng sớm càng tốt để giải thoát xứ sở mình khỏi số lượng đông đảo những con người đang đè nặng gánh nặng lên nó. Do đó, một lượng lớn các loại thuyền bè thô sơ phục vụ cho việc qua lại gần bờ đã được tụ tập lại; và người Gaul, là những kẻ khởi xướng kế hoạch đầu tiên, đã đục rỗng những chiếc thuyền mới từ thân những cây đơn lẻ. Tiếp đến, chính các binh sĩ – vừa bị thu hút bởi nguồn nguyên liệu phong phú vừa thấy công việc quá đỗi dễ dàng – đã vội vã tạo ra những chiếc vỏ tàu hình thù kỳ dị, trên đó họ có thể chuyên chở bản thân và hành lý của mình, chẳng màng đến điều gì khác miễn là chúng có thể nổi trên mặt nước và chứa được gánh nặng của họ.

Và giờ đây, khi mọi thứ đã được chuẩn bị đầy đủ cho việc vượt sông, kẻ thù đóng đối diện trên toàn bộ bờ sông – gồm cả bộ binh lẫn kỵ binh – đã khiến họ chùn bước. Nhằm đánh bật kẻ thù, Hannibal ra lệnh cho Hanno – con trai của Bomilcar – vào canh ba ban đêm, hãy tiến hành dẫn một phần lực lượng (chủ yếu là người Tây Ban Nha) ngược dòng sông một ngày đường; tìm nơi vượt qua đầu tiên có thể một cách bí mật nhất có thể để vòng ra sau lưng đối phương, sẵn sàng tấn công khi thời cơ đến.

Những người Gaul được cử làm hướng dẫn viên thông báo cho ông rằng cách đó khoảng hai mươi lăm dặm, dòng sông mở rộng ôm lấy một hòn đảo nhỏ, trở nên rộng hơn ở chỗ bị chia cắt và vì thế có lòng sông nông hơn, tạo ra một lối sang ngang. Tại đây, cây cối nhanh chóng bị đốn hạ và những chiếc bè được kết lại để chuyên chở người, ngựa cùng các tải trọng khác. Người Tây Ban Nha chẳng gặp chút khó khăn nào khi nhét quần áo vào các túi da, dựa người vào những chiếc khiên đặt lót bên dưới và bơi qua sông. Phần còn lại của đạo quân, sau khi qua sông trên những chiếc bè kết nối với nhau và dựng trại gần bờ, vì kiệt sức bởi cuộc hành quân ban đêm cùng sự nhọc nhằn của công việc xây dựng, đã được nghỉ ngơi một ngày trọn vẹn theo lệnh của vị thủ lĩnh – người luôn mong muốn thực hiện kế hoạch của mình vào thời điểm thích hợp nhất.

Khởi hành vào ngày hôm sau từ nơi này, họ ra hiệu bằng cách đốt khói để báo rằng họ đã sang sông và đang ở cách đó không xa. Khi Hannibal hiểu được điều đó, để không bỏ lỡ thời cơ, ông phát hiệu lệnh qua sông. Lực lượng bộ binh đã chuẩn bị sẵn sàng các thuyền bè; một hàng tàu ở phía trên vận chuyển phần lớn kỵ binh với những con ngựa bơi kèm bên cạnh, nhằm phá vỡ sức mạnh của dòng chảy, làm phẳng mặt nước cho những chiếc thuyền bên dưới chèo qua. Phần lớn số ngựa được dẫn qua bằng cách bơi, được giữ bằng dây cương từ phía đuôi tàu, ngoại trừ những con được đưa lên thuyền có yên cương đầy đủ để sẵn sàng cho kỵ binh sử dụng ngay khi đặt chân lên bờ.

Người Gaul chạy túa ra bờ sông để đối đầu với họ bằng đủ thứ tiếng hò hét và ca hát theo tập tục của họ, lắc lư những chiếc khiên trên đầu và vung vẩy vũ khí bằng tay phải, mặc cho một lượng lớn tàu bè trước mặt cùng tiếng gầm rú của dòng sông và thứ âm thanh hỗn độn của thủy thủ lẫn binh sĩ – cả những kẻ đang vẫy vùng chống lại dòng chảy lẫn những người từ bờ bên kia đang cổ vũ đồng đội qua sông – khiến họ hoảng sợ.

Trong lúc họ còn đang bàng hoàng trước sự hỗn loạn ở phía trước ấy, những tiếng thét đáng sợ hơn từ phía sau bất ngờ ập đến khi doanh trại của họ đã bị Hanno chiếm đoạt. Ngay sau đó, chính Hanno xuất hiện, và một nỗi sợ hãi kép bao trùm lấy họ: vừa là lượng lớn quân vũ trang đổ bộ từ các tàu, vừa là đạo quân bất ngờ này đang chèn ép từ phía sau. Khi người Gaul thực hiện một nỗ lực chớp nhoáng và táo bạo để đánh bật kẻ thù nhưng bất thành, họ phá vỡ vòng vây ở nơi có vẻ ít hiểm trở nhất và tháo chạy trong cơn hoảng loạn về các ngôi làng xung quanh.

Hannibal, giờ đây coi thường những cuộc đụng độ hỗn loạn ấy của người Gaul, thong thả đưa phần lực lượng còn lại sang sông và dựng trại. Tôi tin rằng đã có rất nhiều kế hoạch khác nhau để vận chuyển những con voi, ít nhất là có nhiều lời kể khác nhau về cách thức thực hiện điều đó.

Một số người thuật lại rằng sau khi tập hợp những con voi trên bờ, con dữ dằn nhất trong số chúng đã bị người quản tượng chọc tức, liền đuổi theo ông ta khi ông bơi qua nước để tìm đường trốn thoát, và cứ thế kéo theo phần lớn đàn voi lao xuống theo; chính sức mạnh của dòng nước đã cuốn chúng sang bờ bên kia khi lớp đáy sông mất hút dưới chân chúng, và bản thân chúng thì vô cùng hoảng sợ vì chiều sâu của nước. Thế nhưng có nhiều cơ sở hơn để tin rằng chúng được vận chuyển qua sông trên những chiếc bè; kế hoạch này, dẫu có vẻ an toàn hơn trước khi thực hiện, thì sau khi hoàn thành lại càng đáng tin cậy hơn.

Họ kéo dài từ bờ ra giữa dòng sông một chiếc bè dài hai trăm bộ và rộng năm bộ; chiếc bè này được neo giữ ở phía thượng lưu bằng nhiều sợi cáp chắc chắn xuống lòng đất ven sông để không bị dòng chảy cuốn trôi, và được phủ kín như một chiếc cầu bằng lớp đất đắp bên trên nhằm để những con vật bước đi mà không sợ hãi hệt như trên mặt đất rắn chắc. Một chiếc bè khác có bề rộng tương tự nhưng dài một trăm bộ, thích hợp cho việc vượt sông, được nối liền vào chiếc bè thứ nhất này; và khi những con voi – được lùa đi dọc theo chiếc bè cố định hệt như trên một con đường – đã bước lên chiếc bè nhỏ hơn được nối phía sau, những sợi dây thừng buộc lỏng lẻo ngay lập tức được tháo rời, và nó được kéo sang bờ bên kia bởi một số thuyền nhẹ.

Sau khi nhóm đầu tiên đã được đưa lên bờ như thế, những chiếc bè tiếp tục quay trở lại đón phần còn lại và chuyển họ sang sông. Chúng hoàn toàn không hề tỏ ra hoảng sợ chút nào trong suốt quá trình bị lùa đi trên thứ trông giống như một cây cầu liên tục ấy. Nỗi sợ hãi đầu tiên xuất hiện khi chiếc bè bị tháo rời khỏi phần còn lại và chúng bị cuốn trôi vào vùng nước sâu. Lúc đó, chúng chụm đầu lại với nhau, những con ở mép lùi dần khỏi mặt nước, tạo nên chút hỗn loạn cho đến khi nỗi sợ hãi thuần túy lúc nhìn thấy nước bao quanh tứ phía mang lại sự tĩnh lặng. Vài con, thực sự trở nên hung hãn, đã rơi xuống sông; nhưng nhờ trọng lượng của bản thân giữ thăng bằng, chúng hất văng người quản tượng và tự tìm đường bước từng bước qua vùng nước nông để thoát lên bờ.

Trong lúc những con voi đang được vận chuyển qua sông, Hannibal tranh thủ cử năm trăm kỵ binh Numidia tiến về phía doanh trại người La Mã nhằm quan sát xem lực lượng của họ đóng ở đâu, số lượng bao nhiêu và đang mưu tính điều gì. Ba trăm kỵ binh La Mã được cử đi từ cửa sông Rhone như đã nhắc đến trước đó đã chạm trán với nhóm kỵ binh này, và một cuộc giao tranh dữ dội hơn những gì có thể chờ đợi từ số lượng tham chiến đã diễn ra. Bởi ngoài vô số vết thương, số thương vong ở cả hai bên cũng gần như tương đương nhau; và sự tháo chạy cùng hoảng loạn của quân Numidia đã đem lại chiến thắng cho người La Mã – những kẻ lúc bấy giờ đã vô cùng kiệt sức.

Phe chiến thắng ngã xuống một trăm sáu mươi người, không hoàn toàn là người La Mã mà có một phần là người Gaul; về phía kẻ bại trận, con số thương vong vượt quá hai trăm. Khởi đầu này, đồng thời cũng là điềm báo của chiến tranh, vừa báo hiệu cho người La Mã một kết cục thịnh vượng cho toàn bộ chiến dịch, vừa tiên đoán sự thành công của một cuộc đối đầu đầy rẫy bấp bênh và đẫm máu.

Khi các binh sĩ của mình đã quay về với mỗi vị tổng tư lệnh sau trận đụng độ ấy, Scipio không thể đưa ra bất kỳ kế hoạch hành động cố định nào ngoài việc ông sẽ định đoạt các biện pháp dựa trên kế hoạch và hành động của kẻ thù. Về phần Hannibal, vẫn còn bấp bênh không biết nên tiếp tục cuộc hành quân đã vạch ra vào nước Ý hay giao chiến với đạo quân La Mã xuất hiện đầu tiên trước mắt, thì sự xuất hiện của các sứ thần người Boii cùng một vị tiểu vương tên là Magalus đã khiến ông chuyển hướng khỏi một cuộc giao tranh tức thì. Họ tuyên bố sẽ làm hướng dẫn viên cho hành trình của ông cũng như đồng hành qua những hiểm nguy, đồng thời đưa ra quan điểm rằng nước Ý nên bị tấn công bằng toàn bộ lực lượng của cuộc chiến khi sức mạnh của ông chưa hề bị suy suyển ở bất kỳ đâu trước đó.

Binh sĩ quả thật rất sợ kẻ thù, khi ký ức về cuộc chiến trước vẫn chưa phai mờ; thế nhưng họ còn khiếp sợ hơn nhiều trước chặng đường hành trình khổng lồ và dãy Alps – một thứ đáng sợ qua lời đồn đại, đặc biệt đối với những kẻ thiếu kinh nghiệm.

Do đó, khi quyết định tiến bước theo đuổi hành trình và tiến đánh nước Ý đã được định đoạt, Hannibal triệu tập một cuộc họp quân đội để lay động tâm trí binh lính bằng nhiều cách khác nhau, từ quở trách cho đến khích lệ. Ông phát biểu rằng: "Ông tự hỏi không biết nỗi sợ hãi bất ngờ nào đã bóp nghẹt những lồng ngực vốn chưa từng nao núng trước đây: rằng suốt bao nhiêu năm qua họ đã thực hiện các chiến dịch của mình trong vinh quang chiến thắng, và chưa từng rời khỏi Tây Ban Nha trước khi mọi dân tộc và vùng đất được ôm trọn bởi hai vùng biển đối lập đều quy phục người Carthage.

Rằng khi ấy, căm phẫn trước việc người La Mã đòi giao nộp bất cứ kẻ nào đã vây hãm Saguntum hệt như đối với một tội ác, họ đã vượt sông Iberus để xóa sổ tên tuổi của người La Mã và giải phóng thế giới. Rằng khi đó, chẳng có ai thấy con đường là dài đằng đẵng, dẫu họ theo đuổi nó từ hướng mặt trời lặn cho đến hướng mặt trời mọc. Rằng giờ đây, khi họ thấy phần lớn chặng đường đã hoàn thành, các ngõ ngách của dãy Pyrenees đã được vượt qua giữa những dân tộc hung hãn nhất, dòng sông Rhone vĩ đại kia đã bị khuất phục bất chấp sự chống đối của hàng ngàn người Gaul và cơn cuồng nộ của chính dòng nước, và khi họ đã nhìn thấy dãy Alps ở ngay tầm mắt – bên kia của nó chính là nước Ý – chẳng lẽ họ lại dừng chân vì kiệt sức ngay tại cánh cổng của kẻ thù, tưởng tượng dãy Alps là cái gì khác ngoài những ngọn núi cao ngất?

Giả sử chúng cao hơn cả những đỉnh núi Pyrenees đi nữa, chắc chắn không một phần nào của trái đất chạm tới bầu trời, cũng chẳng có ngọn núi nào là không thể vượt qua bởi con người. Dãy Alps thực ra vẫn có người sinh sống và cày cấy, vẫn sản sinh và nuôi dưỡng vạn vật sinh linh. Chẳng lẽ chúng chỉ cho phép vài người đi qua còn các đạo quân thì chịu chết? Ngay cả những sứ thần mà họ đang thấy trước mắt cũng đâu có vượt qua dãy Alps bằng cách bay lượn trên không trung bằng đôi cánh; tổ tiên của họ rốt cuộc cũng chẳng phải thổ dân bản địa, mà từ các vùng đất nước ngoài định cư ở Ý, từng nhiều lần dưới tư cách là những người di cư băng qua một cách an toàn qua chính những dãy Alps ấy theo những đoàn người khổng lồ cùng vợ con của họ.

Đối với một người lính vũ trang chẳng mang theo gì ngoài những công cụ chiến tranh, thực chất có nơi nào là không thể len lỏi hay không thể vượt qua? Saguntum đã có thể bị hạ gác, biết bao hiểm nguy, nhọc nhằn suốt tám tháng trời đã phải trải qua! Giờ đây, khi mục tiêu của họ là Rome – thủ đô của thế giới – liệu có thứ gì lại có thể tỏ ra nguy hiểm hay khó khăn đến mức khiến họ phải trì hoãn công cuộc của mình? Người Gaul từng chiếm giữ chính vùng đất mà người Carthage đang tuyệt vọng cho rằng mình không thể tiếp cận. Do đó, họ buộc phải hoặc cúi đầu nhường nhịn về tinh thần và lòng dũng cảm trước dân tộc mà họ đã từng đánh bại biết bao lần trong suốt những thời kỳ ấy, hoặc hướng tầm nhìn phía trước – nơi tận cùng của cuộc hành trình – đến đồng bằng trải dài giữa sông Tiber và những bức tường thành Rome."

Được lay động bởi những lời khích lệ ấy, ông ra lệnh cho họ nghỉ ngơi và chuẩn bị cho chuyến hành trình. Ngày hôm sau, tiến lên phía trước dọc theo bờ sông Rhone, ông hướng sâu vào nội địa xứ Gaul – không phải vì đó là tuyến đường trực tiếp nhất để đến dãy Alps, mà vì tin rằng càng rời xa biển khơi, người La Mã sẽ càng ít ngáng đường ông hơn, bởi trước khi đặt chân đến nước Ý, ông hoàn toàn không có ý định giao chiến với họ.

Sau bốn ngày hành quân, ông đến vùng Đất Trũng (The Island). Tại đây, dòng chảy của các con sông Arar và Rhone bắt nguồn từ những nhánh khác nhau của dãy Alps, sau khi ôm trọn một vùng đất khá rộng lớn, đã hòa quyện thành một dòng duy nhất. Tên gọi Vùng Đất Trũng được đặt cho những cánh đồng nằm giữa chúng. Người Allobroges cư ngụ gần đó – một dân tộc vào thời kỳ ấy chẳng hề thua kém bất kỳ ai ở Gaul về quyền lực và danh tiếng. Lúc bấy giờ họ đang lục đục bất hòa. Hai anh em đang tranh giành vương quyền. Người anh cả, tên là Brancus, từng là vua trước đây, đã bị người em trai cùng một phe cánh trẻ tuổi hơn đánh đuổi – những kẻ dẫu thua thiệt về danh chính ngôn thuận nhưng lại nắm giữ nhiều quyền lực hơn.

Khi phán quyết của vụ tranh chấp này được mang ra nhờ cậy Hannibal đúng vào thời điểm vô cùng thích hợp, được bổ nhiệm làm trọng tài của vương quốc, ông đã khôi phục ngương vị cho người anh cả, bởi đó là ý nguyện của viện nguyên lão và các bậc trưởng bọc. Để đáp lại ân huệ này, ông được trợ giúp một nguồn tiếp tế lương thực dồi dào cùng mọi nhu yếu phẩm, đặc biệt là y phục – thứ mà dãy Alps vốn nổi tiếng với cái lạnh cắt da cắt thịt đòi hỏi phải được chuẩn bị kỹ càng.

Sau khi dàn hòa những bất hòa của người Allobroges, lúc này đang trên đường tiến về dãy Alps, ông không chọn con đường thẳng tắp mà rẽ trái vào lãnh thổ của người Tricastini, rồi đi qua rìa cực nam lãnh thổ người Vocontii để tiến đến xứ Tricorii; hành trình của ông chẳng bị cản trở ở bất kỳ đâu cho đến khi đặt chân đến sông Druentia. Con sông này, cũng bắt nguồn giữa dãy Alps, là dòng chảy khó vượt qua nhất trong tất cả các con sông ở Gaul; bởi dẫu nó cuộn trào một lượng nước khổng lồ, nó lại không cho phép tàu bè qua lại, vì không bị kìm kẹp bởi các bờ sông, chảy qua nhiều nhánh và không phải lúc nào cũng theo một dòng cố định, liên tục hình thành những bãi cạn mới cùng những vũng xoáy mới (khiến cho việc qua sông đối với người đi bộ trở nên vô cùng bấp bênh), bên cạnh đó còn cuốn theo những hòn đá cuội, chẳng đem lại lối đi vững chắc hay an toàn nào cho những kẻ bước xuống lòng sông. Vào thời điểm ấy, do bị ngập nước bởi những trận mưa rào, nó đã tạo ra sự hỗn loạn lớn cho binh sĩ trong lúc qua sông khi mà bên cạnh những khó khăn khác, bản thân họ cũng đã tự làm rối tung lên bởi sự vội vã và những tiếng hò hét vô định.

Chấp chính quan Publius Cornelius, khoảng ba ngày sau khi Hannibal rời khỏi bờ sông Rhone, đã đến doanh trại của kẻ thù với đạo quân được xếp theo đội hình vuông, mang ý định không trì hoãn việc chiến đấu. Thế nhưng khi nhìn thấy các công sự đã bị bỏ hoang và nhận ra mình không thể dễ dàng bắt kịp một kẻ đã tiến xa đến thế trước mặt, ông bèn quay trở lại với biển cả và hạm đội của mình, nhằm mục đích đối đầu với Hannibal một cách dễ dàng và an toàn hơn khi hắn từ dãy Alps đi xuống.

Thế nhưng, để Tây Ban Nha – tỉnh lỵ mà ông đã giành được qua việc rút thăm – không bị bỏ ngỏ thiếu vắng lực lượng hỗ trợ từ người La Mã, ông đã cử người em trai Cneius Scipio đem phần lớn lực lượng tấn công Hasdrubal, không chỉ để bảo vệ các đồng minh cũ và lôi kéo những đồng minh mới, mà còn nhằm đánh bật Hasdrubal khỏi Tây Ban Nha. Bản thân ông, với một lực lượng vô cùng nhỏ nhoi, quay trở lại Genova với ý định bảo vệ nước Ý bằng đạo quân đang đồn trú quanh sông Po.

Từ sông Druentia, theo một con đường chủ yếu chạy qua các vùng đồng bằng, Hannibal đã đến được dãy Alps mà không gặp phải sự quấy rối nào từ những người Gaul cư ngụ ở các vùng đất ấy. Khi đó, dẫu cảnh tượng đã được tiên lượng từ trước qua lời đồn đại (thứ thường làm phóng đại những điều mập mờ), thì chiều cao của những ngọn núi khi nhìn ở khoảng cách gần thế này, những bãi tuyết gần như hòa lẫn vào bầu trời, những túp lều hình thù dị dạng nằm chỏng chơ trên các vách đá, gia súc cùng súc vật mang vác tiều tụy vì cái lạnh, con người đầu tóc bù xù bận trang phục hoang dã, vạn vật – cả hữu sinh lẫn vô sinh – đều cứng đờ vì sương giá, cùng những cảnh tượng đáng sợ hơn là có thể diễn tả bằng lời, lại một lần nữa thổi bùng lên nỗi sợ hãi trong họ.

Khi họ bắt đầu lê bước tiến lên những sườn dốc đầu tiên, những cư dân miền núi xuất hiện chiếm giữ các đỉnh cao ngay trên đầu họ; nếu những kẻ đó chiếm giữ các thung lũng kín đáo hơn, chúng có thể bất ngờ xồ ra tấn công và gây ra cảnh tháo chạy cùng sự tàn phá kinh hoàng. Hannibal ra lệnh dừng chân; và sau khi phái người Gaul đi trước thám sát địa hình, nhận ra không có lối nào đi qua được hướng đó, ông liền dựng trại tại thung lũng rộng nhất mà ông có thể tìm thấy giữa những chốn gồ ghề hiểm trở xung quanh.

Sau đó, qua thông tin học được từ chính những người Gaul đó khi họ trà trộn trò chuyện với cư dân miền núi (những kẻ mà ngôn ngữ và tập tục chẳng khác biệt là bao), rằng các đèo chỉ bị canh gác vào ban ngày, còn ban đêm ai nấy đều rút về nhà riêng, ông bèn tiến lên các đỉnh cao vào lúc rạng đông hệt như có ý định mở đường xuyên qua hẻm núi một cách công khai ban ngày. Ngày hôm đó trôi qua trong việc giả vờ thực hiện một mưu đồ khác với kế hoạch thực tế đang được chuẩn bị. Khi họ đã củng cố xong doanh trại ngay tại nơi dừng chân, vừa lúc nhận thấy cư dân miền núi đã rời khỏi các đỉnh cao và lực lượng canh gác đã rút đi, ông bèn cho thắp sáng để làm kiểng một số lượng lửa lớn hơn nhiều so với tỷ lệ binh sĩ ở lại; đồng thời để lại phần hành lý trong trại cùng kỵ binh và phần lớn bộ binh, còn bản thân dẫn theo một tiểu đoàn lính ném lao hạng nhẹ bao gồm toàn bộ những kẻ gan dạ nhất nhanh chóng quét sạch hẻm núi và chiếm lấy chính những đỉnh cao mà kẻ thù từng kiểm soát.

Vào rạng sáng ngày hôm sau, doanh trại nhổ trại và phần còn lại của đạo quân bắt đầu dịch chuyển tiến lên. Cư dân miền núi, sau khi tín hiệu được phát ra, lúc bấy giờ đang tụ tập từ các pháo đài về trạm gác quen thuộc của họ, thì bất ngờ chứng kiến một phần kẻ thù đang lơ lửng phía trên đầu mình, nắm giữ vị trí cũ, trong khi số khác đang rục rịch di chuyển dọc theo con đường.

Cả hai cảnh tượng ấy cùng lúc đập vào mắt và tâm trí khiến họ đứng chôn chân chết lặng trong chốc lát; thế nhưng khi họ nhìn thấy sự hỗn loạn tại đèo và đoàn quân hành củ đang bị xáo trộn bởi chính thứ náo loạn do họ gây ra – chủ yếu bắt nguồn từ những con ngựa hoảng sợ – nghĩ rằng bất kỳ nỗi sợ hãi nào họ bồi đắp thêm cũng sẽ đủ để tiêu diệt kẻ thù, họ bèn trèo lổm ngổm dọc theo những vách đá nguy hiểm, vì vốn quen thuộc với cả những lối đi không đường lẫn những con đường vòng vèo.

Khi ấy, quả thực người Carthage đã bị kẹp giữa một bên là kẻ thù và một bên là sự hiểm trở của địa hình; và khi ai nấy đều tranh giành để thoát khỏi hiểm nguy trước tiên, cuộc chiến giữa họ với nhau còn dữ dội hơn cả với đối phương. Đặc biệt, những con ngựa đã gây ra mối nguy hiểm lớn trong các hàng ngũ; bị hoảng sợ bởi những tiếng hò hét hỗn tạp được khuếch đại bởi các lùm cây và những thung lũng vọng âm, chúng rơi vào cảnh hỗn loạn; và nếu vô tình bị đánh trúng hoặc bị thương, chúng hoảng sợ đến mức gây ra tổn thất lớn về cả nhân mạng lẫn mọi loại hành lý. Và vì đèo ở cả hai bên đều đứt gãy và hiểm trở, sự hỗn loạn này đã xô ngã nhiều người rơi xuống vực sâu hun hút, thậm chí có cả lính vũ trang; trong khi những con súc vật mang vác cùng hàng hóa của chúng thì lăn lóc hệt như sự sụp đổ của một công trình khổng lồ.

Dẫu những thảm họa này thật kinh hoàng để chứng kiến, Hannibal vẫn giữ nguyên vị trí trong chốc lát và kìm kẹp binh sĩ lại, kẻo ông lại làm gia tăng thêm sự hỗn loạn và náo đao; thế nhưng sau đó, khi nhìn thấy hàng ngũ đã bị xé toạc và có nguy cơ đưa đạo quân của mình vượt qua trong vô ích nếu họ bị tước mất hành lý, ông vội vã từ vùng đất cao lao xuống. Dẫu chỉ qua đợt tấn công đầu tiên là ông đã đánh tan kẻ thù, ông đồng thời cũng làm gia tăng sự hỗn loạn trong chính đạo quân của mình; thế nhưng sự náo động ấy nhanh chóng được dập tắt ngay sau khi các con đường được dọn sạch nhờ cuộc tháo chạy của cư dân miền núi. Chẳng mấy chốc, toàn bộ đạo quân đã được dẫn qua không chỉ mà không bị quấy rầy, mà còn gần như trong sự tĩnh mịch tuyệt đối.

Sau đó, ông chiếm lấy một cứ điểm kiên cố – vốn là thủ phủ của vùng đó – cùng những ngôi làng nhỏ nằm xung quanh, nuôi dưỡng đạo quân trong ba ngày bằng lúa mì và gia súc thu được. Trong ba ngày ấy, vì binh sĩ không bị cản trở bởi cư dân miền núi (những kẻ đã bị khiếp đảm sau trận giao chiến đầu tiên) lẫn địa hình, ông đã tiến được một quãng đường đáng kể.

Sau đó, ông đến một bang khác – nơi vô cùng đông đúc dân cư đối với một xứ sở miền núi – và suýt bị khuất phục, không phải bởi chiến tranh công khai, mà bởi những thủ đoạn mưu phản và phục kích của chính chúng. Vài bô lão, những kẻ cai quản các pháo đài, đến gặp tướng quân Carthage dưới tư cách phái đoàn, tuyên bố rằng: "Họ đã được cảnh báo qua tấm gương hữu ích từ thảm họa của những kẻ khác, và mong muốn trải nghiệm tình bạn thay vì sự thù địch của người Carthage; vì vậy, họ sẽ vâng lời thực thi mọi mệnh lệnh, đồng thời khẩn khoản xin ông chấp nhận một nguồn tiếp tế lương thực, hướng dẫn viên cho cuộc hành trình và cả con tin bảo chứng cho sự chân thành trong những lời hứa của họ."

Hannibal, sau khi đáp lời họ một cách thân thiện, nghĩ rằng không nên cả tin một cách bất cẩn cũng không thể từ chối, kẻo nếu bị xua đuổi họ sẽ công khai trở thành kẻ thù, đã tiếp nhận những con tin do họ dâng hiến và sử dụng nguồn lương thực được tự nguyện mang xuống đường cái. Ông đi theo sự dẫn dắt của các hướng dẫn viên của họ, hoàn toàn không phải với tư cách đang ở giữa những con người hòa bình, mà với đội hình hành quân kín kẽ. Kỵ binh và voi chiến đi đầu đoàn quân hành tiến; còn bản thân ông, quan sát mọi thứ xung quanh và tập trung vào từng chi tiết, theo sau với đội ngũ bộ binh tinh nhuệ nhất.

Khi họ tiến vào một hẻm núi hẹp hơn, nằm tựa lưng một bên vào một vách đá nhô cao, lũ man rợ bất ngờ trồi lên từ mọi phía trong ổ phục kích, tấn công họ ở cả phía trước lẫn hậu quân, đánh giáp lá cà lẫn từ xa, đồng thời lăn những tảng đá khổng lồ xuống đoàn quân. Khối lượng đông đảo nhất con người dồn ép vào hậu quân; đối phó với chúng, bộ binh quay người lại và hướng đòn tấn công vào đó, khiến ai nấy đều thấy rõ rằng nếu hậu quân không được hỗ trợ tốt, một tổn thất lớn đã phải gánh chịu tại hẻm núi này.

Ngay cả như thế, họ vẫn đi đến tận cùng của hiểm nguy và suýt chút nữa bỏ mạng: bởi trong lúc Hannibal còn đang chần chừ không dám dẫn phân đội của mình xuống hẻm núi – vì dẫu bản thân là lá chắn cho kỵ binh, ông lại không để lại sự trợ giúp nào tương tự cho bộ binh ở hậu quân – cư dân miền núi đã lao xiên vào, phá thủng phần giữa của đạo quân và chiếm lấy con đường. Một đêm liền trôi qua trong cảnh Hannibal bị chia cắt khỏi kỵ binh và hành lý của mình.

Ngày hôm sau, khi lũ man rợ xông vào tấn công giữa hai phân đội kém phần quyết liệt hơn, các lực lượng đã được hội quân trở lại và hẻm núi được vượt qua – không phải mà không chịu tổn thất, nhưng với sự tiêu diệt súc vật mang vác nhiều hơn là con người.

Từ thời điểm đó, cư dân miền núi chỉ lao vào tấn công theo những nhóm nhỏ, giống như những toán cướp hơn là chiến tranh, lúc thì nhằm vào tiền quân, lúc thì vào hậu quân tùy theo địa hình đem lại lợi thế hay khi những kẻ tụt lại phía sau hoặc la cà tạo ra cơ hội cho chúng. Dẫu những con voi bị lùa qua những con đường dốc và hẹp với sự mất mát lớn về thời gian, chúng vẫn khiến đạo quân được an toàn trước kẻ thù ở bất cứ nơi nào chúng đặt chân đến, bởi những con người chưa từng biết đến loài vật ấy đều cảm thấy sợ hãi khi đến quá gần.

Vào ngày thứ chín, họ đến được đỉnh của dãy Alps, chủ yếu qua những chốn không đường và sau rất nhiều lần đi lạc đường – những lần đi lạc vốn do sự phản bội của các hướng dẫn viên gây ra, hoặc khi không tin tưởng họ, tự mình mò mẫm bước vào các thung lũng dựa theo phỏng đoán cá nhân về lộ trình. Họ cắm trại suốt hai ngày trên đỉnh núi, và thời gian nghỉ ngơi được trao cho những binh sĩ đã kiệt sức vì nhọc nhằn và giao tranh; đồng thời một số súc vật mang vác từng ngã quỵ giữa các mỏm đá cũng đã đuổi theo dấu vết của đạo quân để đến được doanh trại.

Một trận tuyết rơi – lúc bấy giờ đang là mùa chòm sao Pleiades lặn – đã gieo rắc nỗi sợ hãi lớn cho binh sĩ, những kẻ vốn đã mòn mỏi vì mệt nhọc của biết bao gian khổ. Khi các lá cờ hiệu được lệnh di chuyển tiến lên vào lúc rạng đông, trong lúc đạo quân lê bước chậm chạp qua mọi ngóc ngách bị chặn kín bởi tuyết, và sự rã rời cùng tuyệt vọng hằn rõ trên gương mặt của tất cả mọi người, Hannibal vượt lên trước các lá cờ, ra lệnh cho binh sĩ dừng chân tại một gò đất nào đó – nơi có tầm nhìn bao quát rộng khắp – rồi chỉ cho họ thấy nước Ý và những đồng bằng ven sông Po đang trải dài bên dưới những ngọn núi Alps. Ông nói rằng "họ giờ đây không chỉ đang vượt qua các lũy thành của Ý mà còn của cả thành phố Rome; chặng đường còn lại sẽ bằng phẳng và xuôi chiều dốc; sau một hoặc nhiều nhất là hai trận chiến nữa, họ sẽ nắm giữ và làm chủ được pháo đài lẫn thủ đô của nước Ý."

Đạo quân sau đó bắt đầu tiến bước, khi mà kẻ thù nay chẳng còn mưu tính gì hơn ngoài những vụ trộm vặt cơ hội. Thế nhưng hành trình hóa ra lại khó khăn hơn rất nhiều so với lúc leo lên, bởi độ dốc của dãy Alps ở sườn phía Ý thường ngắn hơn nên hậu quả là dốc đứng hơn; hầu như toàn bộ con đường đều hiểm trở, chật hẹp và trơn trượt, khiến cho bất kỳ ai chỉ cần vấp ngã dù là nhỏ nhất cũng không thể tự cứu mình khỏi cú ngã, và một khi đã ngã thì chẳng thể giữ nguyên vị trí, mà cả người lẫn súc vật mang vác cứ thế lăn đè chồng chất lên nhau.

Họ sau đó tiến đến một mỏm đá hẹp hơn nhiều và được tạo thành từ những vách đá dựng đứng đến mức một người lính ném lao hạng nhẹ, dù cẩn trọng thử nghiệm và bấu víu đôi tay vào các bụi cây cùng rễ cây xung quanh, cũng chỉ có thể chật vật hạ thấp thân mình xuống. Mặt đất, vốn dĩ trước đó đã rất dốc tự nhiên, lại vừa bị lở đất gần đây tàn phá thành một vực thẳm sâu đến gần một ngàn bộ.

Tại đây, khi kỵ binh dừng chân hệt như đã đến tận cùng của hành trình, tin tức được báo cho Hannibal – kẻ đang thắc mắc không hiểu thứ gì cản trở đường tiến quân – rằng mỏm đá đó hoàn toàn không thể vượt qua. Sau khi tự mình đến tận nơi quan sát, ông nhận thấy rõ ràng mình buộc phải dẫn đạo quân vòng qua nó, dẫu phải đi qua một vòng cung lớn đến đâu đi nữa, xuyên qua những vùng đất hoang vu không dấu chân người quanh đó.

Thế nhưng tuyến đường này cũng chứng tỏ là bất khả thi; bởi trong lúc lớp tuyết mới ở độ sâu vừa phải vẫn nằm trên lớp tuyết cũ chưa bị dọn sạch, bước chân của họ dễ dàng bám trụ khi bước trên lớp tuyết mới mềm mại và không quá sâu; nhưng khi nó bị dẫm nát bởi hàng ngàn con người và súc vật mang vác, họ bắt đầu bước trên lớp băng trần trụi bên dưới và giữa thứ nước bùn nhầy nhụa do tuyết tan tạo thành.

Tại đây diễn ra một cuộc chiến đấu khốc liệt thảm hại, vừa vì lớp băng trơn trượt không cung cấp bất kỳ điểm tựa nào cho bước chân, vừa vì nó dễ dàng sụp xuống dưới chân hơn do độ dốc; và cho dù họ có tự vực mình đứng dậy bằng tay hay đầu gối, những điểm tựa của họ cũng trượt đi, khiến họ vấp ngã một lần nữa; xung quanh lại chẳng có gốc cây hay rễ cây nào để bấu víu tì tay hoặc chân vào, khiến họ cứ thế trượt dài trên lớp băng nhẵn nhụi và giữa đống tuyết tan chảy.

Súc vật mang vác đôi khi lún sâu xuống lớp băng phía dưới chỉ bằng một cú đạp đơn giản, có khi lại làm vỡ toác nó ra hoàn toàn bởi lực đập mạnh từ móng guốc trong lúc chúng giãy giụa, khiến phần lớn chúng – hệt như bị mắc bẫy – kẹt cứng sâu trong lớp băng đông đặc lạnh giá.

Cuối cùng, sau khi cả người lẫn súc vật mang vác đều kiệt sức trong vô vọng, doanh trại được dựng lên ngay trên đỉnh núi sau khi mặt đất được dọn dẹp bằng vô vàn khó khăn – biết bao nhiêu tuyết phải đào bới và khuân đi. Khi các binh sĩ được phái đi làm đường xuyên qua vách đá – con đường duy nhất giúp tạo ra lối đi – và vì họ buộc phải chặt đứt các tảng đá, họ đốn hạ rồi lóc bỏ rất nhiều cây lớn mọc xung quanh để chất thành một đống gỗ khổng lồ; và ngay khi một ngọn gió mạnh thổi bùng ngọn lửa xuất hiện, họ châm lửa đốt, rồi tưới giấm lên những hòn đá đã được nung nóng để làm chúng mềm và rữa ra. Sau đó, họ dùng các công cụ bằng sắt mở một lối đi xuyên qua tảng đá vừa được nung nóng bằng lửa ấy, đồng thời gọt giũa các đoạn dốc của nó thành những đường uốn lượn thoai thoải, sao cho không chỉ súc vật mang vác mà ngay cả voi chiến cũng có thể được dẫn đi xuống.

Bốn ngày đã trôi qua xung quanh mỏm đá này, bầy súc vật suýt chết đói vì các đỉnh núi phần lớn đều trụi trơ, và nếu có chút thảm cỏ nào thì tuyết cũng đã vùi lấp nó mất. Các vùng thấp hơn bao gồm những thung lũng, một vài ngọn đồi ngập nắng, những con suối chảy róc rách bên các lùm cây, và những khung cảnh xứng đáng là chốn dung thân cho con người hơn. Tại đây, bầy súc vật được thả ra đồng cỏ và ba ngày nghỉ ngơi được trao cho những binh sĩ đã kiệt sức vì công cuộc tạo đường; sau đó họ xuôi về các vùng đồng bằng, nơi mà cảnh sắc và tính cách của cư dân ít phần hiểm ác hơn.

Cứ như thế, chủ yếu họ đã đặt chân đến nước Ý vào tháng thứ năm (như một số sử gia thuật lại) kể từ khi rời New Carthage, sau khi vượt qua dãy Alps trong mười lăm ngày.

Về số lượng lực lượng mà Hannibal có trong tay khi vượt sang nước Ý, các sử gia hoàn toàn không có sự đồng thuận. Những người đưa ra con số cao nhất nhắc đến một trăm ngàn bộ binh và hai mươi ngàn kỵ binh; những người đưa ra con số thấp nhất nói đến hai mươi ngàn bộ binh và sáu ngàn kỵ binh. Lucius Cincius Alimentus – người thuật lại rằng ông từng bị Hannibal bắt làm tù binh – có lẽ sẽ có sức nặng nhất đối với tôi nếu ông không làm rối tung con số lên bằng cách cộng thêm cả người Gaul và người Liguria.

Bao gồm cả những tộc người này (những kẻ mà theo nhiều sử gia khẳng định là có khả năng cao đã tụ tập về dưới quyền ông ta sau đó), ông nói rằng tám mươi ngàn bộ binh và mười ngàn kỵ binh đã được đưa vào nước Ý; và rằng ông từng nghe chính Hannibal kể lại rằng sau khi vượt sông Rhone, ông đã mất ba mươi sáu ngàn binh sĩ cùng một số lượng khổng lồ ngựa và súc vật mang vác khác giữa tộc người Taurini – bộ tộc lân cận với người Gaul – trong lúc ông từ dãy Alps đi xuống.

Vì tình tiết này được đồng thuận bởi tất cả, tôi càng ngạc nhiên hơn khi người ta lại có thể hoài nghi về con đường mà ông đã dùng để vượt dãy Alps; và rằng người ta thường tin rằng ông đã đi qua ngọn núi Pennine, và từ đó cái tên ấy được đặt cho dãy Alps đó. Coelius nói rằng ông đã vượt qua đỉnh núi Cremo; cả hai cung đường này đều sẽ đưa ông, không phải đến với người Taurini, mà xuyên qua cư dân miền núi Salasian để đến với người Gaul Libuan. Cũng chẳng có gì là khả dĩ khi cho rằng những con đường vào xứ Gaul ấy khi đó rộng mở, đặc biệt là những tuyến đường dẫn tới núi Pennine vốn bị khóa chặt bởi các bộ tộc bán gốc German; và dẫu cho thần Hercules (nếu luận điểm này có sức nặng với bất kỳ ai) có làm chứng đi nữa, cư dân Veragri – những kẻ định cư trên dãy núi này – cũng chẳng hề hay biết gì về việc cái tên ấy được đặt cho các ngọn núi xuất phát từ cuộc hành trình của người Carthage, mà là từ một vị thần được cư dân miền núi gọi là Penninus, được thờ cúng trên đỉnh cao nhất.

Vô cùng thuận lợi cho khởi đầu các chiến dịch của ông, một cuộc chiến đã bùng nổ giữa người Taurini – bộ tộc gần nhất – chống lại người Insubrian; thế nhưng Hannibal không thể đưa quân đội của mình cầm vũ khí hỗ trợ cho bất kỳ bên nào, bởi họ đang cảm nhận rõ rệt những di chứng tồi tệ từ những gian khổ trước đó trong công cuộc hồi phục chúng. Vì sự nghỉ ngơi sau nhọc nhằn, sự no đủ sau khi thiếu thốn, và việc chăm sóc bản thân sau chốn bùn lơ bẩn thỉu đã tác động theo nhiều cách khác nhau lên những thân thể tiều tụy và trông gần như hoang dã của họ.

Đó là lý do khiến chấp chính quan Publius Cornelius, khi đặt chân đến Pisa bằng hạm đội của mình, đã vội vã hướng đến sông Po – dẫu cho lực lượng ông nhận được từ Manlius và Atilius đều là những tân binh non tay và chán nản trước những nỗi nhục nhã gần đây – nhằm mục đích đối đầu với kẻ thù khi chúng chưa kịp hồi sức.

Thế nhưng khi vị chấp chính quan đến Placentia, Hannibal đã rời khỏi doanh trại từ trước, và đã hạ gác bằng vũ lực một thành phố của người Taurini – thủ phủ của tộc người này – vì họ không chịu tự nguyện gia nhập liên minh của ông. Ông đã có thể lôi kéo về phía mình không chỉ vì sợ hãi mà còn bởi sự tự nguyện của người Gaul định cư ven sông Po, nếu sự xuất hiện của chấp chính quan không bất ngờ kìm chân họ lại trong lúc họ đang chực chờ cơ hội nổi loạn.

Hannibal đồng thời cũng rời khỏi xứ Taurini, nghĩ rằng người Gaul – những kẻ vẫn đang bấp bênh không biết nên chọn phe nào – sẽ đi theo ông nếu ông xuất hiện ngay giữa họ. Hai đạo quân lúc bấy giờ đã gần như nằm trong tầm nhìn của nhau, và các thủ lĩnh của họ, dẫu chưa quen thuộc lắm vào lúc này, vẫn đối mặt với nhau bằng một thứ cảm xúc ngưỡng mộ lẫn nhau. Bởi danh tiếng của Hannibal, ngay cả trước khi Saguntum bị tàn phá, đã vô cùng lừng lẫy trong lòng người La Mã; và Hannibal thì tin rằng Scipio là một con người xuất chúng chính từ hoàn cảnh ông được chọn lựa đặc biệt để làm tổng tư lệnh đối đầu với mình.

Họ càng củng cố thêm sự đánh giá cao dành cho đối phương: Scipio, vì khi ở lại xứ Gaul đã đối đầu với Hannibal ngay lúc hắn vừa đặt chân sang Ý; Hannibal, bởi hành động táo bạo vượt dãy Alps và việc hoàn thành nó. Tuy nhiên, Scipio là người đầu tiên vượt sông Po; và sau khi dựng trại tại sông Ticinus, ông đã đọc bài diễn văn sau nhằm khích lệ binh sĩ trước khi dẫn họ ra trận để dàn trận địa chiến đấu:

"Hỡi các binh sĩ, nếu tôi đang dẫn dắt đạo quân từng ở bên tôi tại xứ Gaul ra trận, tôi đã có thể coi việc diễn thuyết trước các vị là thừa thãi; bởi có ích gì khi khích lệ hoặc những kỵ binh từng vinh quang đánh bại kỵ binh địch tại sông Rhone, hoặc những quân đoàn từng cùng tôi truy đuổi chính kẻ thù đang tháo chạy trước mặt, thu về sự thừa nhận bề trên được bày tỏ qua hành động rút lui và từ chối giao chiến thay vì một chiến thắng? Giờ đây, vì đạo quân đó – được trưng binh cho tỉnh lỵ Tây Ban Nha – đang duy trì cuộc chiến dưới sự bảo trợ của tôi và quyền chỉ huy của người em Cneius Scipio tại vùng đất mà viện nguyên lão và nhân dân Rome muốn ông phục vụ, và vì bản thân tôi, để các vị có một vị chấp chính quan làm thủ lĩnh đối đầu với Hannibal và người Carthage, đã tự nguyện dấn thân vào cuộc chiến này, nên vài lời ngắn ngủi cần được phát biểu từ một vị tư lệnh mới đối với những binh sĩ còn lạ lẫm với ông.

Để các vị không mờ mịt về bản chất của cuộc chiến cũng như kẻ thù, hỡi các chiến binh, các vị phải chiến đấu với những kẻ mà trong cuộc chiến trước các vị từng chinh phục cả trên bộ lẫn dưới biển; những kẻ mà các vị từng bắt nộp triều cống suốt hai mươi năm; những kẻ mà các vị đang nắm giữ Sicily và Sardinia như những chiến lợi phẩm của chiến thắng. Do đó, trong cuộc đụng độ hiện tại, các vị và chúng sẽ mang những tâm thế vốn thuộc về kẻ chiến thắng và kẻ bại trận.

Và chúng không hề sắp bước vào trận chiến vì gan dạ, mà vì không còn đường tránh khỏi – trừ phi các vị tin rằng những kẻ từng né tránh giao chiến khi lực lượng còn nguyên vẹn, nay lại có thể tích lũy thêm sự tự tin khi hai phần ba bộ binh và kỵ binh của chúng đã bỏ mạng trong hành trình vượt dãy Alps, và khi số lượng thiệt mạng thậm chí còn lớn hơn cả những kẻ còn sống sót. Vâng, chúng quả thực chỉ còn lại vài kẻ (vài người có thể nói thế), thế nhưng chúng sung sức về cả thể xác lẫn tâm trí; những con người có sức mạnh và uy lực mà gần như không một thế lực nào có thể chống đỡ. Ngược lại, chúng chỉ là những cái bóng, thậm chí đúng hơn là những bóng ma của con người; bị tàn tạ bởi đói khát, giá lạnh, bùn lơ bẩn thỉu, bị bầm dập và suy yếu giữa những hòn đá và mỏm đá.

Thêm vào đó, các khớp xương của chúng bị tê cóng vì sương giá, gân cốt cứng đờ vì tuyết, chân tay teo tóp vì rét mướt, áo giáp bị đập nát và vỡ vụn, ngựa chiến thì què quặt và vô dụng. Với thứ kỵ binh như thế, với thứ bộ binh như thế, các vị phải chiến đấu: các vị sẽ không đối đầu với kẻ thù trên thực tế, mà đúng hơn là với những tàn tích cuối cùng của chúng. Và tôi chẳng sợ gì hơn việc khi các vị đã đánh bại Hannibal rồi, dãy Alps lại hóa ra là kẻ đã chinh phục được hắn.

Thế nhưng có lẽ thật phù hợp làm sao khi chính các vị thần lại tự mình – không cần bất kỳ sự hỗ trợ nào của con người – khởi xướng và đẩy mạnh một cuộc chiến với một vị thủ lĩnh cùng một dân tộc dám giẫm đạp lên đức tin của các hiệp ước; và rằng chúng ta – những kẻ chịu tổn thương ngay sau các vị thần – sẽ kết thúc cuộc giao chiến vừa được khởi xướng và gần như sắp hoàn tất ấy."

"Tôi không hề sợ hãi việc bất kỳ ai sẽ nghĩ rằng tôi nói điều này mang tính phô trương nhằm mục đích khích lệ các vị, trong khi tâm trí tôi lại suy nghĩ khác đi. Tôi hoàn toàn có quyền tự do đi cùng đạo quân của mình đến Tây Ban Nha – tỉnh lỵ của chính tôi – nơi tôi đã khởi hành từ trước; nơi tôi sẽ có một người em trai làm chỗ dựa cho các mưu lược và hiểm nguy, có Hasdrubal thay vì Hannibal làm đối thủ, và một cuộc chiến không nghi ngờ gì là ít nhọc nhằn hơn. Mặc dù vậy, khi tôi đang giương buồng dọc theo bờ biển xứ Gaul, lúc cập bến sau khi nghe tin về kẻ thù này và cử kỵ binh đi trước, tôi đã dời doanh trại của mình đến sông Rhone. Trong một trận kỵ binh đụng độ – phần lực lượng mà cơ hội chiến đấu được trao cho – tôi đã đánh tan kẻ thù; và vì không thể đuổi kịp bằng đường bộ đạo quân bộ binh của hắn vốn đang vội vã tháo chạy hệt như trốn chạy, sau khi quay trở lại với những con tàu với tốc độ nhanh nhất có thể, băng qua ngần ấy vùng biển và đất liền, tôi đã chạm trán hắn ngay dưới chân dãy Alps.

Liệu tôi có vẻ như – trong lúc né tránh cuộc giao chiến – lại vô tình chạm trán với kẻ thù đáng sợ này một cách bất ngờ, hay chính tôi đang đối đầu với hắn trên đường đi của hắn? Thách thức hắn và lôi hắn ra để định đoạt thắng thua? Tôi rất nóng lòng muốn thử xem liệu trái đất có bất ngờ sản sinh ra một chủng tộc người Carthage mới trong vòng hai mươi năm qua hay không, hay đây vẫn là những kẻ từng chiến đấu tại các hòn đảo Aegates, những kẻ mà các vị từng cho phép chuộc thân khỏi Eryx với giá mười tám denarii một đầu; và liệu Hannibal này có phải – như chính hắn tự khoe khoang – là kẻ sánh ngang các chiến dịch của Hercules, hay chỉ là một kẻ bị bỏ lại bởi cha hắn – một thần dân cống nạp, nộp thuế và là nô lệ của nhân dân La Mã; kẻ mà nếu tội ác tại Saguntum không đẩy hắn đến mức cuồng loạn, chắc chắn sẽ phải suy ngẫm, nếu không phải về đất nước đã bị khuất phục của mình, thì ít nhất cũng về gia tộc, về người cha, và về những bản hiệp ước được viết bằng chính bàn tay của Hamilcar – người từng theo lệnh chấp chính quan của chúng ta mà rút quân đồn trú khỏi Eryx, người từng đầy phẫn uất và đau đớn cúi đầu trước những điều kiện khắc nghiệt áp đặt lên những kẻ bại trận Carthage, người từng thỏa thuận rời khỏi Sicily và nộp triều cống cho nhân dân La Mã.

Do đó, tôi muốn các vị chiến đấu, hỡi các binh sĩ, không chỉ với tinh thần quen thuộc khi đối mặt với những kẻ thù khác, mà với một sự phẫn nộ và căm hờn nào đó hệt như khi các vị chứng kiến những tên nô lệ của mình bỗng chốc cầm vũ khí chống lại các chủ nhân. Chúng ta từng có thể tiêu diệt chúng khi bị nhốt trong Eryx bằng nạn đói – hình thức tra tấn khủng khiếp nhất của con người; chúng ta từng có thể đưa hạm đội khải hoàn của mình sang châu Phi và chỉ trong vài ngày san bằng Carthage mà chẳng gặp bất kỳ sự chống đối nào. Chúng ta đã ban ơn tha thứ cho những lời van xin của chúng; chúng ta đã giải thoát chúng khỏi vòng vây; chúng ta đã ký kết hòa bình với chúng khi chúng bại trận; và chúng ta sau đó đã coi chúng nằm dưới sự bảo hộ của mình khi chúng bị tàn phá bởi cuộc chiến tranh châu Phi. Để đáp lại những ân huệ ấy, chúng lại đến dưới sự chỉ huy của một tên thiếu niên cuồng nộ để tấn công đất nước chúng ta.

Và tôi ước gì cuộc chiến đấu của các vị là vì vinh quang chứ không phải vì sự sống còn: các vị không phải chiến đấu vì quyền sở hữu Sicily và Sardinia – những vùng đất từng là tranh chấp trước đây – mà là vì nước Ý; cũng chẳng có một đạo quân nào khác ở phía sau có thể chống cự lại kẻ thù nếu chúng ta thất bại; cũng chẳng có dãy Alps nào khác để qua đó những lực lượng tươi mới có thể được huy động: tại đây, hỡi các binh sĩ, chúng ta buộc phải đứng vững chiến đấu hệt như thể chúng ta đang giao chiến trước các bức tường thành Rome. Hãy để mỗi người tự cân nhắc rằng mình không chỉ bảo vệ bản thân bằng vũ khí, mà còn bảo vệ vợ và những đứa con thơ dại của mình; cũng đừng chỉ ôm ấp những mối bận tâm và lo âu gia đình, mà đồng thời hãy nghiền ngẫm trong tâm trí rằng viện nguyên lão và nhân dân Rome giờ đây đang lo lắng dõi theo nỗ lực của chúng ta; và tùy thuộc vào sức mạnh cùng lòng dũng cảm của chúng ta ra sao, vận mệnh của thành phố đó và của đế chế La Mã kể từ nay sẽ đi theo hướng ấy."

Vị chấp chính quan đã khích lệ người La Mã như thế. Về phần Hannibal, nghĩ rằng binh sĩ của mình cần được lay động bằng những hành động thực tế hơn là lời nói, ông đã cho quây đạo quân lại xung quanh để làm khán giả, đặt vào giữa họ những cư dân miền núi bị bắt làm tù binh trong xiềng xích; và sau khi những bộ vũ khí của người Gaul được ném dưới chân họ, ông ra lệnh cho thông dịch viên hỏi xem: "Liệu có ai trong số họ – với điều kiện được tháo xiềng xích, được nhận giáp trụ và ngựa nếu chiến thắng – có sẵn sàng cầm gươm chiến đấu hay không?"

Khi tất cả bọn họ đồng thanh đòi chiến đấu và cầm gươm, và các lá thăm được bỏ vào chiếc bình dành cho mục đích đó, ai nấy đều mong chính mình là kẻ được vận mệnh chọn lựa cho cuộc đụng độ. Khi lá thăm của từng người được rút ra, với vẻ mặt hân hoan phấn khích giữa những lời chúc mừng của đồng đội và những điệu nhảy theo tập tục dân tộc, họ vội vã chộp lấy vũ khí. Thế nhưng khi họ bước vào trận chiến, trạng thái tâm lý không chỉ của những người đồng cảnh ngộ mà của toàn bộ khán giả nói chung thật đặc biệt: vận may của những kẻ chiến thắng không được ca ngợi hơn so với những kẻ ngã xuống một cách dũng cảm.

Khi đã giải tán các binh sĩ – những người đang mang tâm trạng đầy xúc cảm sau khi chứng kiến những cặp đấu thủ ấy – và triệu tập một cuộc họp, ông được cho là đã phát biểu với họ những lời như sau:

"Hỡi các chiến binh, nếu chốc lát nữa đây, trong việc đánh giá vận mệnh của chính mình, các vị vẫn giữ gìn được những tâm trạng hệt như những gì các vị vừa trải qua cách đây không lâu qua tấm gương về số phận của kẻ khác, thì chúng ta đã chiến thắng rồi; bởi đó không đơn thuần chỉ là một màn trình diễn, mà giống như một sự khắc họa thu nhỏ về hoàn cảnh của chính các vị. Và tôi không dám chắc rằng liệu vận mệnh có đang xiềng xích các vị bằng những gông cùm vững chắc hơn và những sự cấp bách ngặt nghèo hơn so với những tù binh của các vị hay không.

Bên phải và bên trái, hai vùng biển kẹp lấy các vị mà chẳng có lấy một con thuyền dù chỉ để trốn chạy. Dòng sông Po vây quanh các vị – con sông Po lớn lao và hung hãn hơn cả sông Rhone – cùng dãy Alps ở phía sau, nơi các vị vừa vượt qua khi còn sung sức và vẹn nguyên, đang khép chặt lấy các vị. Tại đây, hỡi các chiến binh, nơi các vị vừa chạm trán kẻ thù lần đầu tiên, các vị buộc phải chiến thắng hoặc chết; và chính thứ vận mệnh từng áp đặt sự ngặt nghèo phải chiến đấu ấy cũng đang dang rộng cánh tay trao cho các vị – nếu chiến thắng – những phần thưởng mà con người chẳng hề khao khát lớn lao hơn, ngay cả từ các vị thần bất tử.

Nếu chúng ta chỉ chuẩn bị lấy lại bằng lòng dũng cảm của mình xứ Sicily và Sardinia từng bị cướp đoạt từ tay cha ông chúng ta, thì phần thưởng ấy đã đủ phong phú rồi; thế nhưng bất cứ thứ gì mà người La Mã sở hữu, được thu nhận và tích lũy qua ngần ấy chiến thắng, tất cả – kèm theo cả những kẻ làm chủ chúng – sẽ trở thuộc về các vị. Để đạt được phần thưởng giàu sang ấy, hãy nhanh chân lên, và nắm chặt vũ khí với sự phù hộ của các vị thần.

Đủ lâu rồi khi rượt đuổi gia súc giữa những ngọn núi hoang vu ở Lusitania và Celtiberia, các vị chẳng hề thấy chút bổng lộc nào từ ngần ấy nhọc nhằn và hiểm nguy: đã đến lúc thực hiện những chiến dịch giàu có và sinh lời, đồng thời thu về phần thưởng lớn cho những gian lao của mình, sau khi đã hoàn thành một hành trình dài dằng dặc băng qua biết bao ngọn núi, con sông và vô số dân tộc cầm vũ khí. Tại đây, vận mệnh đã ban cho các vị điểm dừng chân cho những nhọc nhằn; tại đây, định mệnh sẽ trao tặng một phần thưởng xứng đáng với sự phục vụ mà các vị đã trải qua.

Cũng đừng vì cuộc chiến mang tên tuổi lớn lao mà các vị cho rằng chiến thắng sẽ là điều khó khăn. Một kẻ thù bị khinh miệt từng nhiều lần duy trì những cuộc giao tranh đẫm máu, và những quốc gia lẫn vị vua lừng danh từng bị khuất phục chỉ bằng một nỗ lực rất đỗi mong manh. Bởi vì, ngoại trừ sự hào nhoáng của cái tên La Mã, còn lại thứ gì để họ có thể đem ra so sánh với các vị?

Gác lại sự phục vụ suốt hai mươi năm qua của các vị – được phân định bởi lòng dũng cảm và thành công rực rỡ như thế, các vị đã mở đường đến chốn này từ những cột trụ của Hercules, từ đại dương, và từ những biên giới xa xôi nhất của thế giới, tiến bước khải hoàn qua ngần ấy bộ tộc hung hãn nhất xứ Gaul và Tây Ban Nha: các vị sẽ chiến đấu với một đạo quân non tay, kẻ mà ngay trong mùa hè này đã bị đánh bại, bị khuất phục và bị bao vây bởi người Gaul, một kẻ vẫn còn xa lạ với vị tướng của mình và mù tịt về hắn.

Liệu tôi có nên đem bản thân mình – kẻ gần như sinh ra và chắc chắn lớn lên trong lều trại của thân phụ tôi – vị tổng tư lệnh lừng lẫy nhất ấy, bản thân tôi – kẻ chinh phục Tây Ban Nha và Gaul, người chiến thắng không chỉ các bộ tộc vùng Alps mà quan trọng hơn thế, chính dãy Alps – ra so sánh với vị tướng sáu tháng tuổi nghề này, kẻ đào ngũ khỏi đạo quân của chính mình? Người mà nếu ai đó – sau khi tước đi cờ hiệu của họ – mang người Carthage và người La Mã ra trưng bày ngày hôm nay, tôi chắc chắn rằng hắn sẽ chẳng tài nào phân biệt nổi đâu mới là đạo quân mà hắn làm chấp chính quan.

Tôi không coi thường, hỡi các chiến binh, một chi tiết rằng không có một người nào trước mặt các vị mà tôi chưa từng nhiều lần lập nên những chiến công quân sự trước mắt họ; và đối với họ, tôi cũng là kẻ chứng kiến và làm nhân chứng cho lòng dũng cảm của họ, có thể kể lại những chiến tích hào hùng của chính họ được định danh theo thời gian và không gian. Cùng với những người lính từng ngàn lần nhận những lời ngợi khen và phần thưởng từ tôi, chính tôi – kẻ từng là học trò của tất cả các vị trước khi trở thành thủ lĩnh của các vị – sẽ bước ra trận địa dàn hàng đối đầu với những kẻ hoàn toàn xa lạ và chẳng biết gì về nhau."

"Dù hướng ánh mắt về bất cứ phía nào, tôi chẳng thấy gì ngoài những điều tràn đầy lòng dũng cảm và sinh khí; một đội binh dày dặn sương gió; kỵ binh – cả những kẻ có dây cương lẫn không có dây cương – bao gồm những dân tộc hào hiệp nhất, các vị là những đồng minh trung thành và dũng cảm nhất của chúng tôi, hỡi những người Carthage, những kẻ sắp chiến đấu vừa vì đất nước vừa vì sự phẫn nộ chính đáng nhất.

Chúng ta là những kẻ chủ động khơi mào chiến tranh, và đặt chân xuống nước Ý với những lá cờ thù hận, chuẩn bị giao chiến bạo dạn và can đảm hơn kẻ thù rất nhiều, giống như sự tự tin và lòng dũng cảm của kẻ tấn công luôn lớn hơn kẻ ở thế phòng thủ. Thêm vào đó, sự đau khổ, tổn thương và sỉ nhục đang kích động lẫn làm bùng cháy tâm trí chúng ta: chúng từng đòi giao nộp tôi – thủ lĩnh của các vị – để chịu trừng phạt, rồi sau đó đòi giao nộp tất cả các vị – những kẻ từng vây hãm Saguntum; và nếu chúng ta bị giao nộp, chúng sẽ trút lên đầu chúng ta những hình thức tra tấn khốc liệt nhất.

Quốc gia tàn nhẫn và ngạo mạn đó coi mọi thứ là của mình và thuộc quyền định đoạt của mình; nó cho rằng mình có quyền quy định chúng ta được phép gây chiến với ai, hòa bình với ai; nó bao vây và kìm kẹp chúng ta bởi những biên giới núi non sông ngòi mà chúng ta tuyệt đối không được bước qua; rồi sau đó lại chẳng thèm tuân thủ chính những ranh giới do nó đặt ra ấy.

'Đừng vượt sông Iberus; đừng dính dáng gì đến người Saguntum. Saguntum nằm trên sông Iberus; các vị không được nhúc nhích dù chỉ một bước theo bất kỳ hướng nào.' Có phải là chuyện nhỏ nhặt khi chúng tước đi các tỉnh lỵ cổ xưa nhất của tôi là Sicily và Sardinia? Các vị sẽ lấy luôn cả Tây Ban Nha ư? Và nếu tôi rút lui khỏi đó, các vị sẽ vượt sang châu Phi – vượt sang ư, tôi nói gì thế? Chúng đã cử hai vị chấp chính quan của năm nay, một người sang châu Phi, người kia sang Tây Ban Nha: chẳng còn gì sót lại cho chúng ta ở bất kỳ góc nào, ngoại trừ những gì chúng ta có thể tự mình giành lấy bằng vũ khí.

Những kẻ nào có đường lui phía sau có thể tỏ ra hèn nhát và nhát gan; những kẻ mà khi tháo chạy qua những con đường an toàn không bị quấy rối sẽ được đất đai và quê hương của chính mình chào đón: còn các vị, các vị buộc phải dũng cảm; và vì khoảng cách giữa chiến thắng và cái chết đã bị cắt đứt đối với các vị bởi sự tuyệt vọng không thể tránh khỏi, các vị hoặc phải chiến thắng, hoặc nếu vận may dao động, hãy đón nhận cái chết trong trận chiến thay vì trong cảnh tháo chạy.

Nếu điều này được ghi khắc và định đoạt vững chắc trong tâm trí của tất cả các vị, tôi xin lặp lại lần nữa: các vị đã chiến thắng rồi; không có một động lực nào mạnh mẽ hơn dẫn đến chiến thắng từng được ban tặng cho con người bởi các vị thần bất tử."

Khi tâm trí binh sĩ của cả hai bên đã được khích lệ bước vào cuộc giao chiến nhờ những lời cổ vũ ấy, người La Mã cho bắc một cây cầu qua sông Ticinus, và nhằm bảo vệ cây cầu đó, họ dựng lên một pháo đài ngay trên đó. Kế đó, trong lúc người La Mã đang bận rộn với công việc này, người Carthage phái Maharbal dẫn theo một đội ngũ gồm năm ngàn kỵ binh Numidia đi tàn phá lãnh thổ của các đồng minh nhân dân La Mã. Ông ta ra lệnh nên tha thứ cho người Gaul nhiều nhất có thể, đồng thời kích động tâm trí các thủ lĩnh của họ nổi dậy.

Khi cây cầu hoàn tất, đạo quân La Mã được dẫn qua sông tiến vào lãnh thổ người Insubrian, lập trạm dừng chân cách Victumviae năm dặm. Tại đây Hannibal hạ trại; và sau khi nhanh chóng triệu hồi Maharbal cùng lực lượng kỵ binh, khi nhận thấy một trận chiến đang đến gần, nghĩ rằng trong việc khích lệ binh sĩ chẳng bao giờ là quá nhiều hay quá đủ những lời răn đe nhắc nhở, ông thông báo trước toàn quân tập hợp những phần thưởng cụ thể mà họ có thể chiến đấu để chờ đợi.

Ông hứa rằng "ông sẽ ban cho họ đất đai ở Ý, châu Phi, Tây Ban Nha – bất cứ nơi nào mỗi người tùy ý lựa chọn, được miễn trừ mọi gánh nặng thuế khóa đối với cá nhân người nhận lẫn con cháu của họ; nếu ai đó thích tiền hơn đất, ông sẽ thỏa mãn họ bằng bạc; nếu bất kỳ đồng minh nào muốn trở thành công dân Carthage, ông sẽ ban cho họ quyền lợi đó; nếu những người khác thích quay về quê nhà hơn, ông sẽ tận lực nỗ lực để họ chẳng phải ước ao đổi cảnh ngộ của bất kỳ đồng hương nào lấy của mình."

Đồng thời đối với những nô lệ đi theo chủ nhân của họ, ông hứa ban cho sự tự do và sẽ đền bù cho chủ nhân của họ mỗi người hai nô lệ thay thế. Và để họ biết rằng những lời hứa ấy là chắc chắn, tay trái cầm một con cừu non, tay phải cầm một hòn đá flint, sau khi khẩn cầu thần Jupiter cùng các vị thần khác rằng nếu ông nuốt lời, họ cứ việc tiêu diệt ông hệt như ông tiêu diệt con cừu non này, ông liền đập vỡ hộp sọ con cừu bằng hòn đá ngay sau lời cầu nguyện.

Lúc đó quả thực tất cả mọi người, đón nhận các vị thần hệt như những nhân chứng bảo đảm cho niềm hy vọng của chính mình, và nghĩ rằng sự trì hoãn duy nhất trong việc đạt được mong ước chỉ xuất phát từ việc họ chưa được giao chiến, với một ý chí và một giọng nói đã đồng thanh đòi chiến đấu.

Sự hăng hái hoàn toàn không hề tương đương xuất hiện ở phía người La Mã – những kẻ bên cạnh các nguyên nhân khác, còn bị hoảng sợ bởi những điềm gở gần đây: khi một con sói đã đột nhập vào doanh trại, cắn xé những ai cản đường nó rồi tẩu thoát không môt vết thương; và một đàn ong đã bu bám đậu trên một cái cây che khuất lều của vị tổng tư lệnh.

Sau khi các điềm gở ấy được làm lễ giải hạn, Scipio khởi hành cùng kỵ binh và lính ném lao hạng nhẹ hướng về doanh trại kẻ thù nhằm quan sát từ cự ly gần xem lực lượng của họ đông đảo ra sao và gồm những chủng loại nào, thì bất ngờ chạm trán Hannibal – kẻ cũng đã tự mình dẫn kỵ binh ra ngoài để thám sát vùng đất xung quanh. Ban đầu không ai phát hiện ra đối phương, nhưng đám bụi bay mù mịt do tiếng dậm chân của hàng ngàn người và ngựa chẳng mấy chốc đã phát đi tín hiệu về sự tiếp cận của kẻ thù. Cả hai đạo quân đều dừng chân và chuẩn bị sẵn sàng cho trận chiến.

Scipio bố trí lính ném lao và kỵ binh Gaul ở tuyến đầu; người La Mã và phần lực lượng đồng minh đi cùng ở tuyến dự bị. Hannibal đón nhận lực lượng kỵ binh cưỡi ngựa có dây cương ở trung tâm và củng cố hai cánh bằng quân Numidia.

Khi tiếng hò hét vừa cất lên chưa rõ, lính ném lao đã tháo chạy luồn qua hàng dự bị để về tuyến hai; ngay sau đó là một cuộc đụng độ kỵ binh kéo dài bất phân thắng bại. Thế nhưng về sau, do bộ binh đan xen lẫn lộn gây ra sự hỗn loạn giữa những con ngựa, khiến nhiều kỵ binh ngã ngựa hoặc nhảy xuống khi thấy đồng đội bị vây hãm và tấn công dữ dội, trận chiến phần lớn diễn ra ở tư thế chiến đấu bộ binh; cho đến khi quân Numidia đóng ở hai cánh thực hiện một vòng luồn nhỏ và xuất hiện ở hậu quân đối phương.

Nỗi hoảng sợ ấy làm chao đảo người La Mã, đồng thời vết thương của vị chấp chính quan cùng mối đe dọa đến tính mạng của ông – được cứu nguy nhờ sự can thiệp của cậu con trai vừa chớm bước vào tuổi dậy thì – càng làm gia tăng thêm nỗi sợ hãi của họ. Cậu thanh niên này sau này chính là người sẽ giành được vinh quang kết thúc cuộc chiến này và được trao danh hiệu Africanus nhờ chiến thắng lừng lẫy trước Hannibal và người Carthage.

Dù vậy, cuộc tháo chạy của lính ném lao – những kẻ bị quân Numidia tấn công đầu tiên – là hỗn loạn nhất. Phần kỵ binh còn lại trong đội hình kín kẽ, che chở không chỉ bằng vũ khí mà bằng chính thân thể của mình cho vị chấp chính quan được đón vào giữa họ, đã đưa ông quay về doanh trại mà không hề để lộ sự rẽ hướng hỗn loạn hay vội vã nào.

Coelius quy công cứu mạng vị chấp chính quan cho một nô lệ gốc Liguria. Cá nhân tôi thực ra vẫn muốn câu chuyện về người con trai là sự thật, điều mà hầu hết các sử gia cũng đã truyền tụng và lời đồn đại ấy đã giành được sự tín nhiệm chung.

Đây là trận chiến đầu tiên chạm trán Hannibal; từ đó, ai nấy đều thấy rõ rằng vị tướng Carthage chiếm ưu thế về kỵ binh, và vì thế những vùng đồng bằng rộng mở – chẳng hạn như vùng nằm giữa sông Po và dãy Alps – hoàn toàn không thích hợp để người La Mã duy trì chiến tranh.

Do đó, vào đêm kế tiếp, khi binh sĩ được ra lệnh chuẩn bị hành lý trong tĩnh mịch, doanh trại nhổ trại rời khỏi sông Ticinus và họ vội vã hướng về sông Po nhằm mục đích vượt qua những chiếc bè do chấp chính quan tạo lập trước đó để làm cầu qua sông – lúc bấy giờ vẫn chưa bị tháo dỡ – qua sông mà không bị quấy rầy hay truy đuổi bởi kẻ thù.

Họ đến được Placentia trước khi Hannibal kịp nhận ra họ đã khởi hành từ Ticinus. Dù vậy, ông vẫn bắt được sáu trăm kẻ la cà bên bờ bên kia đang chậm chạp tháo dỡ chiếc bè cầu; thế nhưng ông không thể vượt qua cầu, bởi toàn bộ chiếc bè đã trôi tuột xuống dòng sông ngay khi các đầu mối được tháo tung.

Coelius thuật lại rằng Mago cùng kỵ binh và bộ binh Tây Ban Nha đã lập tức bơi qua sông; và chính Hannibal đã dẫn đạo quân vượt sông qua các khúc cạn ở thượng nguồn sông Po, với những con voi được xếp thành hàng đối đầu với dòng chảy nhằm bẻ gãy sức mạnh của dòng nước. Những câu chuyện này khó lòng lấy được lòng tin từ những ai am hiểu về con sông đó; bởi vì không có chuyện kỵ binh có thể chịu đựng được sức tàn phá dữ dội của dòng nước mà không mất đi vũ khí hay ngựa, ngay cả khi giả sử những chiếc túi da phồng hơi đã chuyên chở toàn bộ người Tây Ban Nha; và các khúc cạn của sông Po – nơi một đạo quân bận hành lý cồng kềnh có thể vượt qua – chắc chắn phải được tìm kiếm qua một vòng cung hành quân dài mất nhiều ngày trời.

Những sử gia thuật lại rằng phải mất tới hai ngày mới tìm được một địa điểm thích hợp để dựng cầu bè vượt sông, và thông qua con đường đó, kỵ binh hạng nhẹ Tây Ban Nha mới được phái đi trước cùng Mago, là những người được tôi tín nhiệm hơn.

Trong lúc Hannibal chần chừ bên bờ sông để tiếp kiến các phái đoàn sứ giả của người Gaul và đưa lực lượng bộ binh vũ khí nặng sang sông, Mago và kỵ binh tiến về phía kẻ thù tại Placentia đúng một ngày đường sau khi vượt sông. Vài ngày sau, Hannibal dựng doanh trại cách Placentia sáu dặm, và vào ngày hôm sau, sau khi dàn trận địa trong tầm mắt kẻ thù, ông trao cho họ cơ hội chiến đấu.

Vào đêm kế tiếp, một vụ thảm sát đã diễn ra trong doanh trại La Mã bởi lực lượng đồng minh Gaul, có vẻ lớn lao hơn từ sự huyên náo so với thực tế của nó. Hai nghìn bộ binh và hai trăm kỵ binh, sau khi hạ sát lực lượng canh gác tại các cổng thành, đã đào ngũ sang phe Hannibal. Được người Carthage đón tiếp ân cần và kích động bằng niềm hy vọng về những phần thưởng lớn lao, họ được phái đến nhiều bộ tộc khác nhau nhằm lôi kéo tâm trí đồng bào của mình.

Scipio, nghĩ rằng vụ thảm sát đó là dấu hiệu cho cuộc nổi loạn của toàn bộ người Gaul, và rằng bị vấy bẩn bởi tội ác trong sự việc ấy, họ sẽ ào ạt cầm vũ khí hệt như một cơn cuồng nộ giáng xuống – dẫu vết thương của ông vẫn đang hành hạ dữ dội – đã khởi hành hướng đến sông Trebia vào canh tư của đêm hôm sau cùng toàn bộ đạo quân trong tĩnh mịch, dời doanh trại lên vùng đất cao hơn và những ngọn đồi hiểm trở hơn đối với kỵ binh.

Ông né tránh tầm quan sát ít hơn so với ở Ticinus; và Hannibal, sau khi phái quân Numidia rồi toàn bộ kỵ binh đi trước, đã có thể gây ra sự hỗn loạn lớn ít nhất là cho hậu quân, nếu quân Numidia không vì ham mê chiến lợi phẩm mà rẽ hướng vào bỏ hoang doanh trại La Mã. Tại đó, trong lúc họ săm soi từng ngóc ngách của doanh trại và lãng phí thời gian chẳng đáng với phần thưởng chậm trễ ấy, kẻ thù đã tuột mất khỏi tầm tay họ; và khi thấy người La Mã đã vượt qua sông Trebia và đang đo đạc doanh trại của mình, họ đành tiêu diệt vài kẻ la cà bị chặn lại ở bờ sông bên đó.

Scipio không thể chịu đựng thêm sự kích ứng từ vết thương do gập ghềnh của con đường, đồng thời nghĩ rằng mình cần phải chờ đợi vị đồng nghiệp (vì ông đã hay tin đồng nghiệp được triệu hồi từ Sicily), nên đã gia cố một khoảng đất được chọn lựa kỹ càng – nơi tiếp giáp với con sông có vẻ an toàn nhất để làm doanh trại cố định.

Khi Hannibal hạ trại cách đó không xa, vừa phấn khích vì chiến thắng của kỵ binh vừa lo âu vì tình trạng thiếu thốn ngày một bủa vây trầm trọng hơn do phải hành quân qua lãnh thổ kẻ thù mà chẳng có nguồn tiếp tế nào được chuẩn bị sẵn, ông liền phái người đến thị trấn Clastidium – nơi người La Mã từng tích trữ một kho lúa mì lớn. Tại đó, trong lúc họ đang chuẩn bị tấn công, hy vọng về việc thị trấn sẽ phản bội đầu hàng đã được hé lộ: Dasius – một cư dân Brundisium giữ chức thống đốc đồn trú – bị hối lộ bằng bốn trăm đồng tiền vàng (thật chẳng phải khoản hối lộ lớn lùng gì), Clastidium bị nộp cho Hannibal. Nó đóng vai trò như một vựa lúa cho người Carthage trong thời gian họ đóng quân tại Trebia. Chẳng có sự tàn ác nào giáng lên những tù binh của lực lượng đồn trú đầu hàng, nhằm mục đích thu nhặt tiếng tăm nhân từ ngay từ bước khởi đầu các hành động của ông.

Trong lúc cuộc chiến trên bộ tạm lắng bên bờ Trebia, các hoạt động chiến sự vẫn tiếp diễn trên cả đường bộ lẫn đường biển quanh xứ Sicily và các hòn đảo lân cận nước Ý, cả dưới thời chấp chính quan Sempronius lẫn trước khi ông đặt chân đến.

Hai mươi tàu năm tầng chèo cùng một ngàn quân vũ trang được người Carthage phái đi tàn phá bờ biển Ý; chín chiếc cập bến Liparae, tám chiếc đến đảo Vulcan, và ba chiếc bị thủy triều cuốn vào eo biển. Khi những chiếc tàu này được phát hiện từ Messana, mười hai chiếc tàu được phái đi bởi vua Hiero xứ Syracuse – người lúc bấy giờ tình cờ có mặt tại Messana để chờ đợi chấp chính quan La Mã – đã kéo ngược về cảng Messana những chiếc tàu bị bắt giữ mà chẳng gặp bất kỳ sự chống đối nào.

Từ những tù binh, người ta khám phá ra rằng ngoài hai mươi chiếc tàu thuộc hạm đội vừa được cử đi tấn công Ý, còn có ba mươi lăm chiếc tàu năm tầng chèo khác đang hướng đến Sicily nhằm lôi kéo các đồng minh cũ của họ; mục tiêu chính của chúng là chiếm lấy Lilybaeum, và chúng tin rằng hạm đội đó đã bị dạt vào các hòn đảo Aegates bởi chính trận bão từng làm phân tán họ.

Nhà vua viết thư thông báo những tin tức này theo đúng những gì nhận được cho Marcus Aemilius – vị pháp quan cai quản tỉnh lỵ Sicily – đồng thời khuyên ông nên chiếm giữ Lilybaeum bằng một lực lượng đồn trú vững chắc. Lập tức các phó tướng, tướng lĩnh và các đại đội trưởng cùng vị pháp quan được phái đi đến các bang khác nhau để duy trì sự canh gác cảnh giác cho binh sĩ của mình; trên hết, mệnh lệnh được ban ra là Lilybaeum phải được bảo vệ kiên cố.

Một sắc lệnh được ban bố rằng bên cạnh những công tác chuẩn bị chiến tranh ấy, thủy thủ đoàn phải mang theo thức ăn đã được chế biến sẵn đủ dùng trong mười ngày xuống tàu, sao cho không một ai chần chừ việc lên tàu khi lệnh được phát ra; đồng thời những kẻ túc trực dọc theo toàn bộ bờ biển phải ngóng chờ từ các tháp canh sự tiếp cận của hạm đội kẻ thù.

Do đó, người Carthage, dẫu chủ ý làm chậm tốc độ hành trình của các tàu để đến Lilybaeum ngay trước rạng đông, vẫn bị phát hiện trước khi đến nơi, bởi ánh trăng chiếu rọi suốt đêm và họ tiến đến với buồm căng đầy gió. Lập tức tín hiệu được phát ra từ các tháp canh, tiếng gọi cầm vũ khí vang lên khắp thị trấn, và họ ào lên các con tàu: một phần binh sĩ được để lại trên tường thành và tại các đồn gác cổng, phần khác bước lên hạm đội.

Người Carthage, vì nhận ra mình sẽ không phải đối đầu với một kẻ thù chưa chuẩn bị, đã giữ khoảng cách với bến cảng cho đến tận lúc sáng ngày, khoảng thời gian đó được tiêu tốn vào việc hạ giàn buồm và chuẩn bị hạm đội sẵn sàng chiến đấu. Khi ánh sáng rạng rỡ xuất hiện, họ rút hạm đội ra vùng biển rộng lớn để có không gian cho trận chiến và để các tàu của kẻ thù có lối thoát hiểm tự do khỏi bến cảng. Người La Mã cũng không từ chối cuộc đụng độ, được cổ vũ bởi cả ký ức về những chiến công từng thực hiện gần ngay vùng đất đó lẫn số lượng cùng lòng dũng cảm của các binh sĩ.

Khi họ đã tiến ra vùng biển rộng, người La Mã muốn bước vào cuộc giao chiến giáp lá cà và thử thách sức mạnh tay đôi. Ngược lại, người Carthage né tránh điều đó, tìm cách duy trì cuộc chiến bằng chiến thuật thay vì vũ lực, biến nó thành một trận chiến của tàu thuyền thay vì của con người và vũ khí: bởi dẫu hạm đội của họ dồi dào thủy thủ, nó lại thiếu hụt binh sĩ; và khi một chiếc tàu bị móc ghì lại, số lượng lính vũ trang chiến đấu trên tàu đó sẽ vô cùng bất cân xứng.

Khi điều này được nhận ra, số lượng đông đảo đã làm gia tăng lòng dũng cảm của người La Mã, và sự thiếu hụt lực lượng đã làm giảm sút tinh thần của đối phương. Bảy chiến thuyền Carthage ngay lập tức bị vây hãm; phần còn lại tháo chạy; một ngàn bảy trăm binh sĩ và thủy thủ bị bắt sống trên các tàu, trong đó có ba quý tộc Carthage.

Hạm đội La Mã quay trở về bến cảng mà không hề tổn thất, chỉ có duy nhất một chiếc tàu bị đâm thủng, và chiếc tàu đó cũng được kéo về cảng an toàn. Sau cuộc đụng độ này, trước khi những người ở Messana hay biết về sự cố đó, chấp chính quan Titus Sempronius đã đặt chân đến Messana.

Khi ông tiến vào eo biển, vua Hiero dẫn ra một hạm đội được trang bị đầy đủ để đón chào ông; và sau khi chuyển từ chiến thuyền hoàng gia sang chiến thuyền của vị tư lệnh, nhà vua chúc mừng ông đã đến nơi an toàn cùng đạo quân và hạm đội của mình, đồng thời cầu nguyện cho viễn chinh của ông tại Sicily sẽ thịnh vượng và thành công.

Nhà vua sau đó trình bày tình hình của hòn đảo cùng các mưu đồ của người Carthage, đồng thời hứa rằng với cùng một tinh thần mà ông từng trợ giúp người La Mã trong cuộc chiến trước thời niên thiếu, nay ông sẽ tiếp tục trợ giúp họ khi tuổi đã xế chiều; rằng ông sẽ miễn phí cung cấp lương thực và y phục cho các quân đoàn cùng thủy thủ đoàn của chấp chính quan; đồng thời bổ sung thêm rằng hiểm nguy lớn lao đang đe dọa Lilybaeum và các bang ven biển, và sự thay đổi tình thế sẽ được đón nhận bởi một vài người trong số họ.

Vì những lý do này, chấp chính quan cho rằng ông không nên trì hoãn mà phải vội vã đến Lilybaeum cùng hạm đội của mình. Nhà vua cùng hạm đội hoàng gia lên đường cùng ông, và trên đường đi, họ hay tin một trận chiến đã diễn ra tại Lilybaeum, các tàu của kẻ thù đã bị phân tán và bị bắt giữ.

Chấp chính quan, sau khi cho phép Hiero quay về cùng hạm đội hoàng gia và để lại vị pháp quan bảo vệ bờ biển Sicily, đã tự mình vượt từ Lilybaeum sang hòn đảo Melita đang nằm dưới sự chiếm đóng của người Carthage. Khi ông đặt chân đến, Hamilcar – con trai của Gisgo, viên chỉ huy lực lượng đồn trú – cùng với chưa đầy hai ngàn binh sĩ, cùng thị trấn và hòn đảo đã được nộp lại cho ông. Từ đó, sau vài ngày, ông quay trở lại Lilybaeum, và những tù binh bị bắt bởi cả chấp chính quan lẫn pháp quan – ngoại trừ những kẻ có danh tiếng cao quý – đều được đem ra bán đấu giá công khai.

Khi chấp chính quan xem xét thấy Sicily đã đủ an toàn ở phía đó, ông vượt sang các hòn đảo của thần Vulcan bởi có tin đồn hạm đội Carthage đang đồn trú tại đó; thế nhưng không một bóng dáng kẻ thù nào được phát hiện quanh những hòn đảo ấy. Hóa ra họ đã vượt sang tàn phá bờ biển Ý từ trước, và sau khi cày nát lãnh thổ Vibo, cũng đang đe dọa thành phố này.

Cuộc đột kích do kẻ thù thực hiện trên lãnh thổ Vibonensis được báo cáo cho chấp chính quan khi ông đang quay trở lại Sicily; đồng thời những bức thư được gửi từ viện nguyên lão về cuộc vượt sông của Hannibal vào Ý cũng được giao tận tay ông, ra lệnh cho ông nhanh chóng mang quân cứu viện cho đồng nghiệp của mình. Bối rối trước biết bao nỗi lo âu cùng lúc, ông lập tức phái đạo quân của mình – được đưa lên hạm đội – theo vùng biển phía trên hướng về Ariminum; giao phó nhiệm vụ bảo vệ lãnh thổ Vibo và bờ biển Ý cho Sextus Pomponius – vị phó tướng của mình – với hai chiến thuyền; lập nên một hạm đội năm mươi tàu cho Marcus Aemilius – vị pháp quan; và bản thân ông, sau khi các vấn đề ở Sicily đã được giải quyết, giương buồng sát bờ biển Ý với mười chiếc tàu, cập bến Ariminum, từ đó dẫn đạo quân hướng về sông Trebia để hợp lưu cùng đồng nghiệp.

Cả hai vị chấp chính quan cùng toàn bộ sức mạnh của Rome lúc bấy giờ đồng loạt đối đầu với Hannibal, làm cho ai nấy đều thấy rõ rằng đế chế La Mã hoặc có thể được bảo vệ bởi những lực lượng đó, hoặc chẳng còn hy vọng nào khác sót lại. Mặc dù vậy, một vị chấp chính quan vì chán nản sau trận chiến kỵ binh và vết thương của chính mình nên muốn các hoạt động chiến sự được trì hoãn; trong khi vị chấp chính quan còn lại với tinh thần bất khuất, do đó càng lúc càng hăng hái hơn, nhất quyết không chấp nhận bất kỳ sự chậm trễ nào.

Vùng đất nằm giữa sông Trebia và sông Po lúc bấy giờ cư ngụ bởi người Gaul, những kẻ trong cuộc tranh chấp giữa hai quốc gia hùng mạnh này, thông qua một sự trung lập bập bênh, đang rõ ràng ngóng chờ sự ưu ái từ kẻ chiến thắng. Người La Mã chấp nhận thái độ này của người Gaul với sự hài lòng có thể chịu đựng được miễn là họ không tham gia bất kỳ hành động tích cực nào; thế nhưng người Carthage lại mang sự bất mãn lớn lao, rêu rao rằng ông đã đến theo lời mời của người Gaul để giải phóng họ.

Do sự phẫn nộ đó, và để đồng thời duy trì lực lượng quân sự của mình từ chiến lợi phẩm, ông ra lệnh cho hai ngàn bộ binh và một ngàn kỵ binh – chủ yếu là quân Numidia kết hợp cùng một số người Gaul – đi tàn phá toàn bộ vùng đất phía trước kéo dài đến tận các bờ sông Po.

Người Gaul, thiếu thốn sự trợ giúp dẫu cho đến thời điểm ấy vẫn giữ thái độ bập bênh cho ý nguyện của mình, cuối cùng buộc phải quay sang những kẻ có thể làm chỗ dựa; và sau khi phái sứ thần đến gặp chấp chính quan, họ khẩn cầu sự giúp đỡ từ người La Mã cho một xứ sở đang phải gánh chịu hậu quả vì lòng trung thành quá mức đối với người La Mã.

Cả nguyên nhân lẫn thời điểm cầu cứu đều không làm Cornelius hài lòng; và bộ tộc này bị ông hoài nghi, cả vì nhiều hành động phản bội trước đó lẫn – dẫu những kẻ khác đã bị lãng quên qua thời gian – sự bội tín gần đây của người Boii. Ngược lại, Sempronius lại cho rằng đó sẽ là sợi dây liên kết mạnh mẽ nhất đối với đức tin của các đồng minh nếu những ai khẩn cầu sự trợ giúp đầu tiên được bảo vệ.

Thế nên, trong lúc đồng nghiệp còn đang lưỡng lự, ông phái chính kỵ binh của mình đi cùng khoảng một ngàn lính ném lao đi bộ để bảo vệ lãnh thổ Gaul bên kia sông Trebia. Khi họ bất ngờ tấn công kẻ thù trong lúc đang tản mác hỗn loạn và phần lớn bận rộn vác chiến lợi phẩm, họ đã gây ra nỗi kinh hoàng lớn, thương vong và sự tháo chạy kéo dài đến tận doanh trại và đồn tiền tiêu của đối phương; từ đó, sau khi bị đánh bật bởi lực lượng đông đảo đổ xô ra, họ lại tái lập cuộc chiến với sự trợ giúp từ lực lượng của chính mình.

Sau đó, qua việc truy đuổi rồi rút lui trong một trận giao chiến bập bênh, dẫu cuối cùng họ rời trận với kết quả ngang ngửa, tiếng tăm về chiến thắng lại nghiêng về phía người La Mã nhiều hơn là kẻ thù.

Thế nhưng đối với bất kỳ ai, điều đó cũng chẳng có vẻ gì quan trọng và chính xác hơn chính vị chấp chính quan. Ông ngập tràn niềm vui vì "ông đã chiến thắng bằng chính phần lực lượng mà vị chấp chính quan kia từng bại trận; rằng tinh thần của binh sĩ đã được khôi phục và hồi sinh; rằng chẳng có ai, ngoại trừ đồng nghiệp của mình, lại muốn một cuộc giao chiến bị trì hoãn; và rằng kẻ ấy – đang chịu đựng căn bệnh về tâm trí nhiều hơn là thể xác – cứ run rẩy trước vũ khí và trận mạc vì ký ức về vết thương của mình.

Thế nhưng những người khác không nên suy tàn tạ tơi theo một kẻ bệnh tật. Bởi tại sao phải kéo dài thời gian hay lãng phí thời gian thêm nữa? Vị chấp chính quan thứ ba nào, đạo quân nào khác mà họ đang chờ đợi? Doanh trại của người Carthage đang ở trên đất Ý, và gần như nằm trong tầm mắt của thành phố. Đó không phải là Sicily và Sardinia – những vùng đất từng bị cướp đoạt từ tay chúng khi bại trận – cũng chẳng phải Tây Ban Nha ở phía bên này sông Iberus là mục tiêu của chúng, mà là để người La Mã bị xua đuổi khỏi mảnh đất của cha ông và thổ nhưỡng nơi họ sinh ra.

Sự rên rỉ của cha ông chúng ta – những người từng tiến hành chiến tranh quanh các bức tường thành Carthage – sẽ sâu sắc đến nhường nào, nếu họ nhìn thấy con cháu mình, hai vị chấp chính quan và hai đạo quân chấp chính, đang run rẩy bên trong doanh trại giữa lòng nước Ý, trong khi một kẻ Carthage đã làm bá chủ toàn bộ vùng đất giữa dãy Alps và dãy Apennine!"

Những lời lẽ như thế được ông phát biểu trong lúc ngồi cạnh người đồng nghiệp đau ốm, và cả tại các trung tâm chỉ huy hệt như một bài diễn văn trước toàn quân. Khoảng thời gian bầu cử sắp tới cũng kích thích ông, kẻo chiến tranh sẽ bị kéo dài cho đến khi các chấp chính quan mới được bầu chọn, và cơ hội thu vén toàn bộ vinh quang về cho mình sẽ trôi qua trong lúc đồng nghiệp đang nằm liệt giường.

Do đó, ông ra lệnh cho binh sĩ – bất chấp nỗ lực ngăn cản trong vô vọng của Cornelius – chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc đụng độ ngay lập tức. Hannibal, khi nhận ra đâu là hành vi tốt nhất cho kẻ thù, ban đầu hầu như chẳng có chút hy vọng nào rằng các chấp chính quan sẽ làm điều gì đó hấp tấp hay thiếu suy nghĩ; thế nhưng khi phát hiện ra tâm tính của người kia – vốn được biết qua lời đồn trước đó và sau đó là từ thực tế – vô cùng cuồng nhiệt và nóng nảy, đồng thời tin rằng nó còn bị đẩy lên cao hơn nữa bởi trận đụng độ thành công với lực lượng cướp bóc của mình, ông không mảy may nghi ngờ rằng cơ hội hành động đã cận kề.

Ông sốt sắng và cảnh giác để không bỏ lỡ cơ hội này, trong lúc lực lượng của kẻ thù vẫn còn là tân binh, trong lúc vết thương khiến vị chỉ huy giỏi hơn trong hai người trở nên vô dụng, và trong lúc tinh thần của người Gaul vẫn còn tươi mới – những kẻ mà ông biết rằng phần lớn sẽ tuân theo ông với sự miễn cưỡng lớn hơn nếu họ bị lôi đi càng xa nhà.

Khi vì những lý do này và tương tự thế, ông hy vọng một cuộc đụng độ đã cận kề và khao khát tự mình mở màn cuộc tấn công nếu có bất kỳ sự trì hoãn nào; và khi người Gaul – những kẻ làm gián điệp an toàn hơn để xác định những gì ông mong muốn, vì họ phục vụ trong cả hai doanh trại – mang tin tức về rằng người La Mã đã sẵn sàng cho trận chiến, vị tướng Carthage bắt đầu ngó nghiêng tìm kiếm một địa điểm để phục kích.

Giữa hai đạo quân là một con suối nhỏ, hai bên bờ vô cùng cao và được bao phủ xung quanh bởi các loại thực vật đầm lầy cùng bụi rậm, gai góc vốn mọc um tùm tại những nơi hoang vu; và sau khi cưỡi ngựa vòng quanh kiểm tra kỹ lưỡng bằng chính đôi mắt mình một địa điểm đủ sức che chở cho cả kỵ binh, ông nói với người em Mago rằng:

"Đây sẽ là nơi ngươi phải chiếm đóng. Hãy chọn ra trong tổng số bộ binh và kỵ binh một trăm người từ mỗi lực lượng, rồi cùng họ đến gặp ta vào canh giờ đầu tiên. Giờ là lúc để cho thể xác họ được nghỉ ngơi."

Hội đồng vì thế giải tán, và chẳng mấy chốc Mago bước lên cùng những người lính được chọn lựa của mình.

"Ta nhìn thấy sức mạnh của những người này," Hannibal nói, "thế nhưng để ngươi hùng mạnh không chỉ về nghị quyết mà còn về quân số, hãy chọn ra từ các đại đội và trung đội mỗi nơi chín người giống như các ngươi: Mago sẽ chỉ cho các ngươi địa điểm nơi các ngươi sẽ nằm phục kích. Các ngươi sẽ đối đầu với một kẻ thù hoàn toàn mù tịt trước những thủ đoạn chiến tranh này."

Một ngàn kỵ binh và một ngàn bộ binh dưới quyền chỉ huy của Mago đã được phái đi như thế. Hannibal ra lệnh cho kỵ binh Numidia phi ngựa lên sau khi vượt sông Trebia vào lúc rạng đông để tiến đến các cổng thành của kẻ thù, khiêu khích chúng giao chiến bằng cách phóng lao vào lính canh; rồi ngay khi trận chiến bắt đầu, từ từ rút lui nhằm nhử chúng vượt qua sông.

Những chỉ thị ấy đã được giao phó cho quân Numidia; còn đối với các thủ lĩnh bộ binh và kỵ binh khác, ông ra lệnh bảo họ phải cho toàn bộ binh sĩ ăn uống đầy đủ, rồi trong tư thế mang vũ khí và trang bị ngựa sẵn sàng, hãy chờ đợi hiệu lệnh.

Sempronius, số sắng vì cuộc giao chiến, ngay khi tiếng động đầu tiên do quân Numidia gây ra nổ ra, đã tung ra toàn bộ lực lượng kỵ binh – vì vô cùng tự tin vào phần lực lượng đó – rồi đến sáu ngàn bộ binh, và cuối cùng là toàn bộ đạo quân của mình hướng đến địa điểm đã được định đoạt từ trước trong kế hoạch của ông.

Hôm ấy tình cờ lại là mùa đông và là một ngày tuyết rơi tại vùng đất nằm giữa dãy Alps và Apennine, vô cùng lạnh giá do sự gần gũi của các con sông và đầm lầy; bên cạnh đó, chẳng có chút hơi ấm nào trong cơ thể của những con người và con ngựa bị lùa đi một cách vội vã như thế mà chưa từng được ăn uống hay áp dụng bất kỳ biện pháp nào để chống lại cái lạnh; và càng tiến lại gần những luồng gió thổi từ sông, cái lạnh buốt giá càng thổi thốc vào họ một cách sắc bén hơn.

Thế nhưng khi đuổi theo nhóm quân Numidia đang tháo chạy, họ bước xuống lòng nước (lúc bấy giờ dâng cao ngang ngực do trận mưa lớn trong đêm), lúc đó thực sự thân thể của tất cả mọi người khi đặt chân lên bờ đều tê cóng đến mức họ hầu như chẳng còn đủ sức cầm nổi vũ khí; và khi ban ngày trôi qua, họ bắt đầu lả đi vì cả mệt mỏi lẫn đói khát.

Trong khi đó, các binh sĩ của Hannibal, sau khi lửa được nhóm trước các lều trại, dầu được phân phát qua các đại đội để làm mềm cơ bắp, và thức ăn được nạp vào một cách thong thả, ngay khi có tin báo rằng kẻ thù đã vượt sông, liền chộp lấy vũ khí với sự sung mãn về cả thể xác lẫn tâm trí và tiến ra trận địa.

Hannibal bố trí trước các lá cờ lực lượng lính ném đá Balearic và lính hạng nhẹ với số lượng gần tám ngàn người; tiếp đến là bộ binh trang bị nặng – cốt lõi của sức mạnh và uy lực ông; ở hai cánh, ông bố trí mười ngàn kỵ binh và ở tận cùng các đầu mút của cánh là những con voi được chia làm hai phần.

Chấp chính quan bố trí lực lượng kỵ binh – vừa được gọi về bằng hiệu lệnh rút lui do họ không kịp chuẩn bị khi bị quân Numidia bất ngờ quay đầu tấn công trong lúc đang hăng máu truy đuổi – ở hai bên sườn bộ binh. Lực lượng bộ binh gồm mười tám ngàn người La Mã, hai mươi ngàn lính đồng minh mang tên gọi Latinh, bên cạnh lực lượng bổ trợ của người Cenomani – tộc người Gaul duy nhất vẫn giữ vững lòng trung thành. Với những lực lượng này, họ lao vào đối đầu với kẻ thù.

Trận chiến được khởi xướng bởi lực lượng Balearic; khi các quân đoàn kháng cự bằng sức mạnh vượt trội, lính hạng nhẹ liền vội vã rút về hai cánh – sự dịch chuyển này khiến kỵ binh La Mã ngay lập tức bị áp đảo. Bởi khi bốn ngàn kỵ binh của họ vốn đã chật vật chống đỡ mười ngàn quân địch, những kẻ kiệt sức phải đối đầu với những kẻ phần lớn còn sung sức, họ bị vùi dập thêm bởi một cơn mưa lao được phóng ra từ lực lượng Balearic; đồng thời những con voi – chiếm vị trí nổi bật ở các đầu mút của cánh (khiến những con ngựa vô cùng hoảng sợ không chỉ vì diện mạo mà còn bởi mùi lạ của chúng) – đã gây ra cuộc tháo chạy trên diện rộng.

Trận chiến giữa bộ binh cân bằng về lòng dũng cảm hơn là sức mạnh; bởi phe Carthage đem phần sau vào trận trong trạng thái vẹn nguyên, vừa được nghỉ ngơi hồi phục trước đó, trong khi ngược lại, thân thể của người La Mã – đang chịu đựng đói khát, mệt mỏi và cứng đờ vì giá lạnh – hoàn toàn tê cóng.

Dù vậy, họ vẫn có thể trụ vững nhờ tinh thần quả cảm nếu chỉ phải chiến đấu với bộ binh. Thế nhưng cả lính Balearic sau khi đánh bật kỵ binh đều trút phi lao vào sườn họ, lẫn những con voi đã thấu tận trung tâm hàng ngũ bộ binh; trong khi Mago và quân Numidia – ngay khi đạo quân đã vượt qua nơi phục kích mà không phát hiện ra họ – chồm dậy từ hậu quân, gây ra sự hỗn loạn và hoảng loạn lớn.

Dẫu vậy, giữa biết bao hiểm nguy bao vây, hàng ngũ vẫn đứng vững trong chốc lát, và – trái ngược hoàn toàn với kỳ vọng của tất cả mọi người – chống lại những con voi. Chúng bị đám lính bộ binh nhẹ được bố trí cho mục đích đó đẩy lùi bằng những ngọn giáo; và khi bám sát theo những con voi đang quay đầu tháo chạy, họ đâm vào dưới đuôi chúng – nơi phần da mềm mại nhất để nhận những vết thương.

Hannibal ra lệnh cho những con voi – lúc bấy giờ đang hỗn loạn và suốt ngày suốt buổi bị đẩy lùi bởi sự sợ hãi đâm sầm vào phe mình – phải được lùi khỏi trung tâm hàng ngũ ra tận đầu mút của nó đối với lực lượng đồng minh Gaul ở cánh trái. Ngay lập tức chúng gây ra cuộc tháo chạy rõ mồn một; và một nỗi hoảng sợ mới giáng xuống người La Mã khi họ nhìn thấy lực lượng đồng minh của mình bị đánh tan.

Do đó, khoảng mười ngàn người, vì lúc bấy giờ họ đang chiến đấu trong một vòng vây khi những kẻ khác không tài nào trốn chạy nổi, đã phá thủng phần giữa hàng ngũ người châu Phi – được hỗ trợ bởi các đồng minh Gaul – với tổn thất thương vong vô cùng lớn cho kẻ thù. Và vì họ không thể quay trở lại doanh trại – bị chặn lại bởi dòng sông, cũng như không thể xác định thỏa đáng ở phần nào để ứng cứu đồng nghiệp do trời mưa tầm tã – họ cứ thế tiến theo con đường thẳng tắp hướng về Placentia.

Sau đó, vài cuộc đột kích diễn ra theo mọi hướng; và những ai tìm kiếm con sông hoặc bị nuốt chửng bởi các dòng xoáy của nó, hoặc trong lúc chần chừ chưa dám bước xuống nước đã bị kẻ thù tàn sát. Vài kẻ, bị tản mác khắp vùng đất trong lúc tháo chạy, đã lần theo dấu vết của đạo quân rút lui để đến được Placentia; số khác – bị nỗi sợ hãi kẻ thù thôi thúc lòng dũng cảm bước xuống sông – đã vượt qua và chạm chân tới doanh trại.

Cơn mưa lẫn tuyết rơi cùng sự khắc nghiệt tột độ của cái lạnh đã tiêu diệt rất nhiều binh sĩ, súc vật mang vác và hầu như toàn bộ số voi. Dòng sông Trebia chính là điểm dừng chân cho cuộc truy đuổi kẻ thù của người Carthage; và họ quay trở lại doanh trại trong trạng thái tê cóng đến mức hầu như chẳng cảm nhận nổi niềm vui chiến thắng.

Do đó, vào đêm kế tiếp, dẫu lực lượng canh gác doanh trại cùng phần lớn binh sĩ còn lại đã vượt sông Trebia trên những chiếc bè, quân Carthage hoặc không hề nhận ra điều đó do tiếng mưa quất rát mặt, hoặc vì quá kiệt sức không thể nhúc nhích nổi giữa mệt mỏi và thương tích nên đã vờ như không hay biết; và trong lúc người Carthage giữ yên lặng, đạo quân đã được dẫn đi một cách thầm lặng bởi chấp chính quan Scipio đến Placentia, rồi từ đó vượt sông Po đến Cremona, kẻo một khu định cư sẽ bị đè nặng quá mức bởi doanh trại mùa đông của hai đạo quân.

Nỗi kinh hoàng từ thảm họa này lan truyền đến Rome lớn đến mức họ tin rằng kẻ thù sắp tiến đến thành phố với những lá cờ thù hận, và rằng họ chẳng còn lấy một tia hy vọng hay sự cứu trợ nào để có thể đẩy lùi kẻ thù khỏi các cổng thành và bức tường. Một vị chấp chính quan đã bại trận tại Ticinus, vị kia bị triệu hồi từ Sicily, và giờ đây cả hai vị chấp chính quan cùng hai đạo quân chấp chính của họ đều đã bị khuất phục – còn những vị tư lệnh nào, những quân đoàn nào khác có thể được phái đi kêu gọi đây?

Chấp chính quan Sempronius đã quay trở về với họ trong lúc họ đang hoảng sợ như thế, sau khi vượt qua trong hiểm nguy lớn qua đội ngũ kỵ binh của kẻ thù tản mác khắp nơi tìm kiếm chiến lợi phẩm, bằng lòng dũng cảm nhiều hơn là bất kỳ kế hoạch hay hy vọng trốn chạy nào, hoặc kháng cự nếu không thể trốn thoát. Sau khi tổ chức buổi họp bầu chọn các chấp chính quan – thứ duy nhất đang đặc biệt thiếu thốn vào lúc này – ông quay trở lại doanh trại mùa đông.

Cneius Servilius và Caius Flaminius được bầu làm chấp chính quan. Thế nhưng ngay cả doanh trại mùa đông của người La Mã cũng không được yên bình khi kỵ binh Numidia hoành hành khắp chốn, và ở những nơi địa hình không thích hợp cho chúng thì có quân Celtiberia và Lusitania. Do đó, mọi nguồn tiếp tế từ mọi ngóc ngách đều bị cắt đứt, ngoại trừ những thứ được chuyên chở bởi các con tàu dọc theo sông Po.

Có một kho dự trữ gần Placentia, vừa được củng cố bằng sự chăm chút lớn lao vừa được bảo vệ bởi một lực lượng đồn trú kiên cố. Với hy vọng chiếm lấy cứ điểm này, sau khi khởi hành cùng kỵ binh và kỵ binh nhẹ, Hannibal tấn công nó vào ban đêm – vì đặt hy vọng chính cho việc thực hiện doanh nghiệp của mình vào việc giữ kín nó – đã không thoát khỏi sự chú ý của lực lượng canh gác.

Một tiếng hò hét lập tức được cất lên, vang xa đến tận Placentia. Do đó, vị chấp chính quan đã kịp đuổi kịp cùng kỵ binh vào lúc rạng đông sau khi ra lệnh cho các quân đoàn theo sau bằng đội hình vuông kín kẽ. Trong lúc đó, một cuộc đụng độ kỵ binh bùng nổ, khi kẻ thù hoảng sợ vì Hannibal phải rút lui trong thương tích khỏi trận chiến, pháo đài đã được phòng thủ một cách tuyệt vời.

Sau sự việc này, sau vài ngày nghỉ ngơi và trước khi vết thương kịp lành lặn hẳn, ông khởi hành đi vây hãm Victumviae. Khoảng không gian này từng được củng cố bởi người La Mã trong cuộc chiến với người Gaul; về sau sự pha trộn cư dân từ các bang lân cận xung quanh đã biến nơi đây trở nên đông đúc; và vào lúc này, nỗi kinh hoàng do sự tàn phá của kẻ thù gây ra đã xô đẩy đám đông từ vùng nông thôn tụ tập lại đây.

Một đám đông mang tính chất ấy, bị kích động bởi tin tức về sự phòng thủ anh dũng tại pháo đài gần Placentia, đã vội vã vác vũ khí đi ra nghênh chiến Hannibal. Họ chạm trán trên đường đi giống như những đạo quân hành tiến hơn là dàn trận địa chiến đấu; và vì một bên là đám đông hỗn loạn còn bên kia là một vị tổng tư lệnh tự tin vào binh sĩ của mình và binh sĩ tự tin vào tổng tư lệnh, có tới ba mươi lăm ngàn người đã bị đánh tan bởi một lực lượng rất nhỏ.

Vào ngày hôm sau, sau khi đầu hàng, họ tiếp nhận một lực lượng đồn trú bên trong tường thành; và khi được ra lệnh giao nộp vũ khí, ngay khi họ vừa tuân theo mệnh lệnh, một tín hiệu bất ngờ được phát ra cho phe chiến thắng cướp bóc thành phố hệt như nó vừa bị hạ gác bằng vũ lực. Chẳng có một sự phẫn nộ nào – vốn trong những trường hợp như thế thường xuất hiện đáng kể với các sử gia – lại không được thực hiện; một mẫu mực về mọi thứ thói hư tật xấu, sự dã man và sự ngạo mạn vô nhân đạo đã được trưng bày đối với những con người khốn khổ ấy. Đó là những chiến dịch của Hannibal trong mùa đông.

Chẳng bao lâu sau, trong lúc cái lạnh vẫn tiếp tục không thể chịu đựng nổi, sự nghỉ ngơi được trao cho binh sĩ; và sau khi khởi hành từ doanh trại mùa đông vào những dấu hiệu đầu tiên mập mờ của mùa xuân, ông dẫn họ tiến vào Etruria, mang ý định lôi kéo vùng đất đó về phe mình hệt như người Gaul và Liguria bằng vũ lực hoặc quà cáp.

Trong lúc ông đang vượt qua dãy Apennines, một cơn bão dữ dội đã tấn công ông, gần như vượt qua cả những nỗi kinh hoàng của dãy Alps. Khi mưa và gió quất thẳng vào mặt họ, ban đầu họ dừng chân bởi hoặc vũ khí phải bị vứt bỏ, hoặc cố gắng tiến bước chống lại cơn bão họ bị cuộn tròn bởi trận cuồng phong rồi quật ngã xuống đất; về sau, khi nó chặn đứng hơi thở của họ, không cho phép họ hít thở, họ ngồi xuống trong chốc lát với phần lưng quay về phía hướng gió.

Khi ấy quả thực bầu trời vang dội những tiếng sấm sét đinh tai nhức óc và chớp giật lóe lên giữa những tiếng nổ đáng sợ; tất cả, mất đi thị giác lẫn thính giác, đứng chết trân trong nỗi sợ hãi.

Cuối cùng, khi cơn mưa đã trút cạn và sức mạnh của cơn gió vì thế càng gia tăng hơn nữa, họ thấy cần thiết phải dựng doanh trại ngay tại chính nơi bị cơn bão bắt kịp ấy. Thế nhưng đó lại là khởi đầu cho những nhọc nhằn hệt như từ đầu; bởi họ chẳng thể giăng ra hay cố định bất kỳ chiếc lều nào, cũng chẳng có chiếc lều nào lỡ được dựng lên mà đứng vững nổi khi gió xé toạc và quét sạch mọi thứ.

Và chẳng bao lâu sau, khi dòng nước được nâng cao lên bởi gió bị đóng băng trên những đỉnh núi lạnh giá, nó trút xuống một dòng thác mưa đá tuyết tơi tả đến mức binh sĩ vứt bỏ mọi thứ để ngã rạp xuống mặt đất, bị vùi lấp nhiều hơn là được che chở bởi những tấm bạt của mình; và một cường độ lạnh giá tột độ tiếp nối theo sau, đến mức khi ai đó muốn chồm dậy và nhấc mình khỏi đống hỗn độn thảm hại gồm người và súc vật mang vác ấy, họ mất một khoảng thời gian dài bất lực, bởi gân cốt bị tê cóng khiến các khớp xương của họ vô cùng khó khăn để cử động.

Về sau, khi liên tục di chuyển thân mình qua lại, họ thành công trong việc khôi phục khả năng chuyển động, lấy lại tinh thần, và khi lửa bắt đầu được nhóm lên ở một vài nơi, mỗi con người bất lực đều cầu cứu sự trợ giúp của những kẻ khác. Họ bị kìm kẹp hệt như bị bao vây suốt hai ngày tại nơi đó. Rất nhiều người, súc vật mang vác, và cả bảy con voi trong số những con còn sót lại từ trận chiến tại Trebia đã thiệt mạng.

Sau khi hạ sơn khỏi dãy Apennines, ông dời doanh trại quay trở lại hướng Placentia, tiến được chừng mười dặm thì dừng chân lập trạm. Vào ngày hôm sau, ông dẫn mười hai nghìn bộ binh và năm ngàn kỵ binh ra đối đầu với kẻ thù. Chấp chính quan Sempronius (vì ông vừa từ Rome quay về) không hề từ chối giao chiến; và trong ngày hôm đó, ba dặm là khoảng cách ngăn cách giữa hai doanh trại.

Ngày hôm sau, họ chiến đấu với lòng dũng cảm kinh ngạc và vận may biến hóa khôn lường. Ở đợt xung phong đầu tiên, sức mạnh người La Mã vượt trội đến mức họ không chỉ chiến thắng kẻ thù trong trận chiến chính quy mà còn truy đuổi những kẻ bị đánh bật lùi về tận doanh trại, rồi chẳng bao lâu sau cũng tấn công nó.

Hannibal, sau khi bố trí vài người bảo vệ lũy thành và các cổng, đồng thời dung túng phần còn lại bước vào đội hình kín kẽ ở giữa doanh trại, ra lệnh cho họ quan sát thật kỹ lưỡng tín hiệu xuất kích. Lúc bấy giờ đã khoảng giờ thứ chín trong ngày khi người La Mã – sau khi làm binh sĩ kiệt sức trong vô vọng và chẳng còn hy vọng chiếm lấy doanh trại – phát ra hiệu lệnh rút lui.

Khi Hannibal nghe thấy điều đó, nhận thấy cuộc tấn công đã chùng xuống và họ đang rút lui khỏi doanh trại, lập tức phái kỵ binh ở cánh phải và cánh trái hướng về phía kẻ thù, còn bản thân ở chính giữa cùng lực lượng chủ lực bộ binh lao vút ra khỏi doanh trại.

Hiếm khi có một cuộc đụng độ nào hung hãn hơn thế, và ít có trận chiến nào nổi bật hơn vì tổn thất ở cả hai bên nếu ban ngày cho phép nó kéo dài thêm chút nữa. Đêm khép lại trận chiến ngay giữa lúc nó đang cuồng nộ nhất từ tinh thần kiên quyết của các chiến binh. Do đó, cuộc xung đột ác liệt hơn cả con số thương vong; và vì là một trận chiến bất phân thắng bại, họ chia tay với tổn thất ngang ngửa nhau.

Không quá sáu trăm bộ binh và một nửa con số ấy kỵ binh ngã xuống ở cả hai bên. Thế nhưng tổn thất của người La Mã nặng nề hơn tỷ lệ con số ngã xuống, bởi có vài người thuộc cấp bậc kỵ binh, năm đại đội trưởng và ba quan chức cấp cao của đồng minh đã thiệt mạng.

Sau trận chiến này, Hannibal rút về lãnh thổ người Liguria, còn Sempronius hướng về Luca. Hai quan lý tài chính (quaestors) người La Mã là Caius Fulvius và Lucius Lucretius, bị chặn bắt một cách mưu phản cùng hai đại đội trưởng và năm thành viên thuộc cấp bậc kỵ binh (hầu hết là con cái của các nguyên lão), đã bị giao nộp cho Hannibal khi ông bước chân vào lãnh thổ người Liguria, nhằm giúp ông cảm thấy chắc chắn hơn rằng nền hòa bình và liên minh với họ là điều ràng buộc vững chắc.

Trong lúc những sự việc này đang diễn ra ở Ý, Cneius Cornelius Scipio được phái sang Tây Ban Nha với hạm đội và đạo quân, khi khởi hành từ cửa sông Rhone và giương buồng lướt qua các ngọn núi Pyrenees, đã neo đậu hạm đội tại Emporiae. Sau khi cho bộ binh lên bờ tại đó, bắt đầu từ xứ Lacetani, ông đưa toàn bộ dải bờ biển đến tận sông Iberus quy phục quyền thống trị của người La Mã, một phần qua việc gia hạn các liên minh cũ, phần khác thiết lập các liên minh mới.

Danh tiếng về lòng nhân từ thu được từ những hành động này không chỉ tác động lên các bang ven biển mà nay còn ảnh hưởng đến cả những bộ tộc hoang dã hơn tại các vùng nội địa và miền núi; không chỉ hòa bình được thiết lập với họ mà cả liên minh vũ trang cũng hình thành, và vài đại đội bổ trợ xuất sắc đã được trưng binh từ số lượng của họ.

Vùng đất ở phía bên này sông Iberus là tỉnh lỵ của Hanno – kẻ được Hannibal để lại bảo vệ khu vực đó. Do đó, ông ta phán đoán rằng mình cần phải đứng lên chống lại trước khi mọi thứ bị tước đoạt khỏi tay mình, nên sau khi dựng trại trong tầm mắt kẻ thù đã dẫn lực lượng ra trận địa; và người La Mã cũng không cho rằng cuộc giao chiến nên bị trì hoãn, bởi ông biết mình phải chiến đấu với cả Hanno lẫn Hasdrubal, và muốn đối đầu với từng người một hơn là cả hai cùng lúc.

Cuộc đụng độ hóa ra không mấy khó khăn; sáu ngàn quân địch bị tiêu diệt và hai ngàn bị bắt làm sống, cùng với lực lượng canh gác doanh trại – bởi cả doanh trại lẫn vị tướng cùng vài sĩ quan chỉ huy đều bị bắt sống; và Scissis – một thị trấn gần doanh trại – cũng bị hạ gác bằng vũ lực. Thế nhưng chiến lợi phẩm của thị trấn này bao gồm những thứ giá trị nhỏ nhoi, chẳng hạn như vật dụng gia đình được dùng bởi những kẻ man rợ và nô lệ giá trị thấp.

Doanh trại đã làm giàu cho binh sĩ; hầu như toàn bộ của cải giá trị không chỉ của đạo quân bị khuất phục mà của cả lực lượng đang phục vụ cùng Hannibal ở Ý đều được bỏ lại ở phía bên này dãy Pyrenees, để hành lý không trở thành gánh nặng cồng kềnh cho những kẻ chuyên chở chúng.

Trước khi bất kỳ tin tức xác thực nào về thảm họa này cập bến, Hasdrubal – sau khi vượt sông Iberus với tám ngàn bộ binh và một ngàn kỵ binh mang ý định đối đầu với người La Mã ngay từ bước tiếp cận đầu tiên – sau khi hay tin về sự sụp đổ trong các vấn đề của họ tại Scissis, đã bẻ hướng tuyến đường của mình về phía biển.

Không xa Tarraco, sau khi phái kỵ binh đi khắp các hướng, ông dồn các binh sĩ thuộc hạm đội và thủy thủ đoàn – trong lúc đang tản mác lang thang khắp các đồng bằng (bởi thói thường sự thành công luôn sinh ra sự cẩu thả) – chạy thối lui về các con tàu của họ với tổn thất thương vong lớn và sự tan tác tồi tệ hơn; thế nhưng không dám ở lại khu vực đó quá lâu vì sợ bị Scipio bất ngờ úp sọt, ông rút về phía bên kia sông Iberus.

Và Scipio, sau khi nhanh chóng đưa đạo quân của mình lên theo tin tức về kẻ thù mới, sau khi trừng phạt vài vị thuyền trưởng và để lại một lực lượng đồn trú vừa phải tại Tarraco, đã quay trở lại Emporiae cùng hạm đội. Ông vừa rời đi chưa bao lâu thì Hasdrubal kéo đến; và sau khi xúi giục nổi loạn bang Ilergetes – vốn từng dâng con tin cho Scipio – ông tàn phá đất đai của những đồng minh trung thành với người La Mã bằng chính thanh niên của tộc người đó.

Scipio vì thế bị đánh thức khỏi doanh trại mùa đông, Hasdrubal một lần nữa lại rút lui khỏi toàn bộ vùng đất ở phía bên này sông Iberus. Scipio, khi xâm lược bang Ilergetes bằng một đạo quân thù hận bị bỏ rơi bởi kẻ chủ mưu nổi loạn, dồn tất cả bọn họ vào Athanagia – thủ phủ của tộc người đó – và vây hãm thành phố. Trong vòng vài ngày, sau khi áp đặt việc giao nộp nhiều con tin hơn trước và phạt tiền bang Ilergetes một khoản tiền, ông thu nhận họ quay trở lại dưới quyền uy và sự thống trị của mình.

Ông sau đó tiến đánh người Ausetani gần sông Iberus – những kẻ cũng là đồng minh của người Carthage; và sau khi vây hãm thành phố của họ, ông tiêu diệt bằng một ổ phục kích lực lượng Lacetani trong lúc họ đang mang quân cứu viện bằng đêm cho các láng giềng, tấn công họ ở khoảng cách nhỏ cách thành phố trong lúc họ dự định tiến vào đó.

Có tới mười hai ngàn người bị tiêu diệt; phần còn lại – hầu như toàn bộ không mang vũ khí – trốn thoát về nhà bằng cách phân tán khắp vùng đất theo mọi hướng. Cũng chẳng có thứ gì ngoài mùa đông – vốn bất lợi cho những kẻ vây hãm – có thể bảo vệ được những kẻ đang cố thủ.

Cuộc phong tỏa kéo dài ba mươi ngày, trong suốt thời gian đó tuyết rơi hầu như chưa bao giờ thấp hơn bốn bộ; và nó đã phủ kín đến mức độ các mái che và chòi vây hãm của người La Mã, đến nỗi chỉ riêng nó đã đóng vai trò như một lớp bảo vệ khi lửa thường xuyên bị ném vào chúng bởi kẻ thù.

Cuối cùng, khi Amusitus – thủ lĩnh của họ – đã trốn chạy sang chỗ Hasdrubal, họ đầu hàng với điều kiện phải nộp hai mươi talent bạc. Sau đó họ quay trở lại doanh trại mùa đông tại Tarraco.

Tại Rome trong suốt mùa đông này, nhiều điềm gở hoặc xuất hiện quanh thành phố, hoặc – như thường xảy ra khi tâm trí con người một khi đã ngả sang sự mê tín – nhiều điềm gở được loan truyền và dễ dàng tin sái cổ; trong số đó người ta kháo nhau rằng một đứa trẻ sơ sinh dòng dõi quyền quý mới sáu tháng tuổi đã cất tiếng gọi "Io triumphe" tại khu chợ thảo mộc; rằng tại khu chợ gia súc, một con bò đã tự leo lên tầng ba rồi từ đó, bị hoảng sợ bởi tiếng ồn của cư dân, đã tự lao mình xuống;

rằng diện mạo của những con tàu xuất hiện sáng rực trên bầu trời, và ngôi đền Hy Vọng tại khu chợ thảo mộc đã bị sét đánh trúng; rằng ngọn giáo tại Lanuvium đã tự rung chuyển; rằng một con quạ đã bay xuống ngôi đền của nữ thần Juno và đậu ngay trên chiếc đi văng; rằng tại lãnh thổ Amiternum, những hình dáng giống như con người mặc y phục trắng đã được nhìn thấy ở vài nơi từ xa nhưng không đến gần bất kỳ ai;

rằng tại Picenum trời mưa ra đá; rằng tại Caere các tấm thẻ dùng để bói toán bị thu nhỏ kích thước; và rằng tại xứ Gaul, một con sói đã giật tung thanh kiếm khỏi vỏ của một người lính đang canh gác rồi mang đi mất. Do những điềm gở khác, các thầy tư tế mười người (decemvirs) được ra lệnh tham khảo các sách thánh; nhưng do việc trời mưa đá ở Picenum, lễ hội chín ngày được tuyên bố, và hầu như toàn bộ nhà nước bận rộn giải hạn những điềm gở còn lại từng đợt một.

Trước hết thành phố được làm sạch, và những con vật tế thần loại lớn được dâng hiến cho những vị thần theo chỉ định; một món quà gồm vàng nặng bốn mươi pa-ao được mang đến ngôi đền của nữ thần Juno tại Lanuvium; và các bậc phụ nữ dâng hiến một bức tượng đồng cho nữ thần Juno trên đồi Aventine; một nghi lễ lectisternium được ra lệnh tại Caere – nơi các tấm thẻ bói toán bị thu nhỏ; một nghi lễ cầu nguyện nữ thần Vận Mệnh tại Algidum; tại Rome cũng ra lệnh tổ chức lectisternium cho thần Tuổi Trẻ, và lễ cầu nguyện tại đền thờ Hercules trước tiên bởi những cá nhân được chỉ định và sau đó bởi toàn bộ nhân dân tại mọi ngôi đền; năm con vật tế thần loại lớn được dâng hiến cho thần Genius; và Caius Atilius Serranus – vị pháp quan – được ra lệnh thực hiện những lời thề nhất định nếu nước cộng hòa vẫn duy trì ở trạng thái hiện tại trong vòng mười năm.

Những sự việc này, sau khi được giải hạn và thề nguyện theo các sách Sibylline như thế, đã làm dịu đi đáng kể tâm trí công chúng khỏi những nỗi sợ hãi mang tính mê tín.

Flaminius – một trong những chấp chính quan đắc cử, người đã trúng thăm nhận được lực lượng quân đoàn đang trú đông tại Placentia – gửi sắc lệnh và thư cho chấp chính quan yêu cầu lực lượng đó phải sẵn sàng trong doanh trại tại Ariminum vào ngày rằm tháng Ba.

Ông có chủ ý bước vào nhiệm kỳ chấp chính quan ngay tại tỉnh lỵ của mình, nhớ lại những cuộc tranh cãi cũ của ông với các nguyên lão – những cuộc tranh cãi mà ông từng tiến hành với họ khi còn là tribune của nhân dân và về sau là chấp chính quan, đầu tiên về cuộc bầu cử chức vụ của ông vốn bị hủy bỏ, rồi sau đó là về lễ khải hoàn.

Ông cũng là kẻ đáng ghét đối với các nguyên lão vì một bộ luật mới mà Quintus Claudius – tribune của nhân dân – từng thông qua chống lại viện nguyên lão (với sự hỗ trợ duy nhất từ Caius Flaminius trong nhóm đó), rằng không một nguyên lão nào, hoặc kẻ nào từng là cha của nguyên lão, được sở hữu một con tàu phù hợp cho dịch vụ hàng hải chứa hơn ba trăm amphorae. Kích thước này được coi là đủ để chuyên chở nông sản từ đất đai của họ; mọi hoạt động thương mại đều tỏ ra không xứng tầm với một nguyên lão.

Cuộc tranh cãi này, được duy trì với sự chống đối nồng nhiệt nhất, đã mang lại sự căm thù từ giới quý tộc dành cho Flaminius – người ủng hộ bộ luật; thế nhưng bù lại ông nhận được sự sủng ái của nhân dân và về sau là nhiệm kỳ chấp chính quan thứ hai.

Vì những lý do này, nghĩ rằng họ sẽ giam chân ông tại thành phố thông qua việc làm sai lệch các điềm gở, thông qua sự trì hoãn của lễ hội Latinh và những trở ngại khác mà một chấp chính quan có thể vướng phải, ông đã ngụy tạo một chuyến đi, và trong lúc vẫn mang tư cách tư nhân, đã lén lút khởi hành đến tỉnh lỵ của mình.

Hành động này, khi được công khai, đã khơi mào cơn giận dữ mới mẻ và bổ sung thêm trong lòng các nguyên lão – những kẻ vốn đã cáu giận ông từ trước. Họ nói rằng: "Caius Flaminius không chỉ gây chiến với viện nguyên lão mà giờ đây còn với cả các vị thần bất tử; rằng từng được bầu làm chấp chính quan trước đây mà không có các điềm gở phù hợp, ông đã bất tuân cả thần linh lẫn con người khi triệu hồi ông ngay từ chính chiến địa; và giờ đây, do ý thức về việc những điềm gở đó đã bị làm ô uế, ông đã né tránh điện Capitol cùng nghi lễ dâng lời thề thông thường, để vào ngày nhậm chức không phải tiếp cận ngôi đền của thần Jupiter – vị thần vĩ đại và tốt đẹp nhất – để không phải nhìn và tham khảo ý kiến viện nguyên lão, bản thân ông bị nó căm thù hệt như ông căm thù duy nhất mình nó;

để ông không phải tuyên bố lễ hội Latinh, hay thực hiện trên núi Alban những nghi lễ thông thường dâng lên thần Jupiter Latiaris; để ông không phải – dưới sự định hướng của các điềm gở – bước lên điện Capitol đọc lời thề, rồi từ đó, được tháp tùng bởi các lictor, tiến về tỉnh lỵ trong bộ trang phục của một vị tổng tư lệnh; mà thay vào đó ông lại chuồn đi hệt như một tên lính tập sự vô danh, không phù hiệu, không lictor, trong sự lén lút thầm lặng hệt như thể ông đang rời bỏ đất nước để đi lưu đày; như thể quả thực ông sẽ bước vào nhiệm kỳ của mình với phẩm giá của một chấp chính quan tại Ariminum tốt hơn ở Rome, và mặc chiếc áo choàng nhậm chức trong một quán trọ công cộng tốt hơn trước các vị thần gia đình của chính mình."

Viện nguyên lão đồng thuận quyết định rằng ông buộc phải được triệu hồi và mang trở lại, đồng thời bị ép buộc phải tự mình thực hiện mọi nghĩa vụ đối với thần linh lẫn con người trước khi đến với quân đội và tỉnh lỵ.

Quintus Terentius và Marcus Antistius sau khi khởi hành trong sứ mệnh này (vì đã có sắc lệnh cử sứ thần đi) đã chẳng thể thuyết phục nổi ông dù chỉ một chút so với bức thư từng được gửi bởi viện nguyên lão trong nhiệm kỳ chấp chính quan trước đó của ông.

Vài ngày sau, ông chính thức nhậm chức; và trong lúc đang dâng tế một con bê, sau khi bị đánh đứt xích, con bê vùng vẫy thoát khỏi tay những kẻ phục vụ, văng máu tung tóe lên một vài người đứng xem xung quanh.

Sự hoảng loạn và hỗn loạn bùng nổ, càng lúc càng tồi tệ hơn ở khoảng cách xa trong số những kẻ không rõ nguyên nhân của sự hoảng sợ ấy. Tình tiết này được xem bởi hầu hết mọi người như một điềm gở đầy kinh hoàng.

Sau đó, sau khi tiếp nhận hai quân đoàn từ Sempronius – chấp chính quan của năm trước – và hai quân đoàn từ Caius Atilius – vị pháp quan – đạo quân bắt đầu được dẫn vào Etruria xuyên qua các ngõ ngách của dãy Apennines.