Năm tiếp theo gắn liền với hội nghị Caudium, nổi tiếng đáng nhớ bởi vận rủi của người La Mã, khi ấy Titus Veturius Calvinus và Spurius Postumius làm chấp chính quan. Người Samnite có vị tướng chỉ huy năm đó là Caius Ponius, con trai của Herennius, sinh ra từ một người cha nổi tiếng bậc nhất về sự khôn ngoan, và bản thân ông cũng là một chiến binh kiêm tướng lĩnh lỗi lạc. Khi các sứ thần, những người được cử đến để trao trả chiến lợi phẩm, trở về mà không đạt được hòa bình, ông liền nói: "Để các người không nghĩ rằng sứ mệnh này chẳng mang lại kết quả gì, thì bất kỳ cơn thịnh nộ nào mà các vị thần trên trời đã châm ngòi chống lại chúng ta vì tội vi phạm hiệp ước, nay đều đã được chuộc lại bằng việc này. Ta hoàn toàn tin chắc rằng, bất kỳ vị thần nào có ý định buộc các người phải chịu cảnh ngộ phải hoàn trả những gì đã đòi hỏi theo hiệp ước, thì họ chắc chắn không hề hài lòng trước việc hành động đền tội vì phản quốc của chúng ta lại bị người La Mã khinh miệt một cách kiêu ngạo đến thế. Bởi vì còn điều gì có thể làm hơn thế nữa để xoa dịu các vị thần và làm dịu cơn giận của con người, ngoài những gì chúng ta đã làm? Những tài sản của kẻ thù, lấy được giữa chốn chiến địa vốn dĩ thuộc về chúng ta theo quyền chiến tranh, thì chúng ta đã trả lại; những kẻ chủ mưu gây chiến, vì không thể giao nộp chúng khi còn sống, chúng ta đã giao nộp khi đã chết; của cải của chúng mang đến Roma, để việc giữ lại chúng không để lại bất kỳ vết nhơ tội lỗi nào trong chúng ta. Hỡi người La Mã, ta còn nợ ngươi điều gì nữa? Nợ hiệp ước cái gì? Nợ các vị thần, những đấng bảo chứng cho hiệp ước, cái gì? Ta sẽ thỉnh cầu vị trọng tài nào để phán xét sự bất bình của các ngươi và hình phạt dành cho ta? Ta từ chối không một ai, dù là quốc gia hay cá nhân. Nhưng nếu luật pháp loài người không còn chừa lại cho kẻ yếu thế bất kỳ điều gì trước kẻ mạnh, ta sẽ kêu cầu các vị thần, những đấng báo thù cho sự ngạo mạn bất dung, và sẽ khẩn nài họ hướng cơn thịnh nộ của mình vào những kẻ mà dù có được trả lại tài sản của chính họ hay cả những đống của cải chất thêm của người khác cũng chẳng thể thỏa mãn, những kẻ mà sự tàn ác không tài nào được xoa dịu dẫu bằng cái chết của những kẻ có tội, bằng việc trao nộp thể xác không hồn của chúng, hay bằng của cải cùng đi kèm với sự trao nộp của chủ nhân; những kẻ không thể được xoa dịu bằng cách nào khác ngoài việc cho chúng uống máu chúng ta và xé nát nội tạng chúng ta. Hỡi người Samnite, chiến tranh là chính nghĩa đối với những ai bắt buộc phải chiến đấu, và vũ khí sẽ không vướng bợm tội ác đối với những ai chẳng còn lại hy vọng nào khác ngoài vũ khí. Vì thế, cũng như trong mọi việc làm của con người, điều tối quan trọng là người ta bắt tay vào việc gì với sự ưng thuận hay sự giận dữ của các vị thần, hãy tin chắc rằng những cuộc chiến trước đây các ngươi tiến hành chống lại các vị thần nhiều hơn là chống lại con người; còn trong cuộc chiến sắp tới đây, các ngươi sẽ hành động dưới sự dẫn dắt trực tiếp của chính các vị thần."

Sau khi thốt ra những lời tiên tri không mấy phấn chấn nhưng hoàn toàn đúng sự thật ấy, ông liền dẫn quân ra và dựng trại quanh vùng Caudium sao cho khuất tầm nhìn nhất có thể. Từ đó, ông phái mười binh sĩ cải trang thành những kẻ chăn cừu đến Calatia, nơi ông nghe tin các chấp chính quan La Mã đang đóng quân, và ra lệnh cho họ dắt một số gia súc đi chăn thả ở vài nơi khác nhau, cách không xa các đồn canh của người La Mã; đồng thời dặn rằng, khi chạm trán bất kỳ toán lợm hái lương thảo nào của đối phương, tất cả phải đồng thanh bịa ra câu chuyện rằng các đạo quân của người Samnite lúc bấy giờ đang có mặt ở Apulia, rằng họ đang vây hãm Luceria với toàn bộ lực lượng và suýt chút nữa đã hạ thành bằng một cuộc tấn công chớp nhoáng. Một lời đồn đại như vậy đã được tung ra một cách có chủ đích từ trước và đã đến tai người La Mã; nhưng những kẻ bị bắt này càng làm tăng thêm độ tin cậy của nó, nhất là khi tất cả đều đồng lòng đưa ra một thông tin giống nhau. Không còn nghi ngờ gì nữa, người La Mã sẽ kéo đến giải cứu cho thành Luceria, bởi họ là những đồng minh tốt và trung thành; và thêm một lý do nữa là để ngăn chặn toàn bộ vùng Apulia, vì lo sợ mối hiểm họa trước mắt, lại quay sang đầu hàng quân địch. Vấn đề duy nhất cần cân nhắc là họ sẽ đi bằng con đường nào. Có hai con đường dẫn đến Luceria: một con đường chạy dọc theo bờ biển thượng hải, rộng rãi và thoáng đãng; nhưng vốn an toàn hơn nên nó cũng dài hơn tương ứng; con đường thứ hai ngắn hơn, đi qua các hẻm núi Caudium. Bản chất của địa hình nơi này như sau: có hai thung lũng sâu, hẹp và rậm rạp cây cối, được nối liền với nhau bởi những dãy núi chạy dọc ở cả hai phía từ bên này sang bên kia; nằm ở giữa chúng là một vùng đồng bằng tương đối rộng lớn, được bao bọc ở trung tâm, dồi dào cỏ và nước, và con đường đi qua chính giữa nơi ấy. Nhưng trước khi bạn có thể đặt chân tới đó, khe núi đầu tiên phải được vượt qua, trong khi lối quay về duy nhất chính là con đường mà bạn đã dùng để bước vào; hoặc giả nếu quyết định tiến lên phía trước, bạn buộc phải đi qua thung lũng còn lại, nơi vốn dĩ còn hẹp và hiểm trở hơn nữa.

Vào khoảnh khắc người La Mã cho quân tiến xuống thung lũng này qua một trong những lối đi xuyên qua khe đá, khi họ tiến sâu hơn về phía khe núi bên kia, họ phát hiện lối đi đã bị chặn bởi những thân cây ngổn ngang và một gò đống những tảng đá khổng lồ chắn ngang đường. Khi mưu kế của kẻ thù lúc này đã phơi bày rõ ràng, thì cũng là lúc người ta nhìn thấy một nhúm quân ngự trên đỉnh đồi nhìn xuống thung lũng. Vội vã quay đầu lại, họ tiến hành lần theo con đường mà họ đã bước vào; để rồi nhận ra nơi ấy cũng bị bịt kín bởi một hàng rào tương tự cùng với những kẻ có vũ trang. Kế đó, không ai bảo ai, họ khựng lại; nỗi kinh hoàng chiếm lấy tâm trí họ, và một thứ tê dại kỳ lạ bao trùm lấy chân tay; họ cứ đứng im lìm và lặng câm như thế trong một khoảng thời gian dài, nhìn chằm chằm vào nhau, tựa hồ như mỗi người đều nghĩ rằng người kia có khả năng phán đoán và đưa ra lời khuyên giỏi hơn chính mình. Chẳng bao lâu sau, khi họ trông thấy những chiếc lều của chấp chính quan đang được dựng lên, và vài người đang chuẩn bị các dụng cụ để đắp công sự, dẫu họ thừa hiểu rằng nỗ lực dựng lên một tuyến phòng thủ trong hoàn cảnh tuyệt vọng lúc bấy giờ thật nực cười làm sao, và dường như mọi hy vọng đã hầu như vụt tắt, song để không chồng chất thêm lỗi lầm vào chuỗi tai ương, tất cả, dẫu chẳng ai bảo ai hay ra lệnh, đều bắt tay vào công việc một cách nghiêm túc, đắp một khu trại với chiến hào ngay sát nguồn nước, trong khi bản thân họ, ngoài việc bị kẻ thù lăng mạ nhục mạ bằng những lời chế giễu xấc láo, lại dường như đang u sầu thừa nhận sự vô ích rõ mồn một trong những giọt mồ hôi và công sức của chính mình. Các vị phó tướng và quan tribuno, dù chẳng được triệu tập để hội mưu (bởi chẳng còn chỗ cho việc mưu tính hay cứu vãn tình thế), vẫn tề tựu quanh vị chấp chính quan đang chìm đắm trong thất vọng; trong khi binh lính thì kéo đến nghẹt thở quanh tổng hành dinh, khóc lóc đòi hỏi các nhà lãnh đạo của họ thứ cứu viện mà ngay cả các vị thần bất tử cũng khó lòng ban nổi.

Đêm ập xuống khi họ đang chìm trong sự than khóc cho hoàn cảnh của mình nhiều hơn là bàn tính mưu lược, trong lúc mỗi người đưa ra những phương sách tùy theo tâm tính riêng; người thì gào lên: "Hãy vượt qua những hàng rào chắn đường ấy đi!"; kẻ khác lại hô: "Vượt qua những dốc đá! Xuyên qua rừng rậm! Đi bất cứ lối nào có thể mang theo vũ khí. Giá mà chúng ta được phép giáp lá cà với kẻ thù, kẻ mà chúng ta đã quen đánh bại suốt gần ba mươi năm nay. Mọi nơi sẽ đều bằng phẳng đối với một người La Mã chiến đấu chống lại tên người Samnite bội bạc." Một người khác lại cất lời: "Đi đâu, hay bằng con đường nào bây giờ? Chẳng lẽ chúng ta mong dời những ngọn núi khỏi nền móng của chúng hay sao? Khi những vách đá này đang treo lơ lửng trên đầu chúng ta, bằng con đường nào ngươi sẽ tiếp cận được kẻ thù? Dù có vũ khí hay tay không, dũng cảm hay hèn nhát, tất cả chúng ta đều đã bị vây bắt và đánh bại mà không có bất kỳ sự phân biệt nào. Kẻ thù thậm chí sẽ chẳng thèm chìa ra cho chúng ta một thứ vũ khí để có thể chết trong danh dự. Hắn sẽ kết thúc cuộc chiến này mà chẳng cần nhúc nhích khỏi chỗ ngồi." Trải qua suốt đêm dài trong những lời bàn tán như thế, chẳng màng đến ăn uống hay nghỉ ngơi, bản thân người Samnite dẫu đang ở trong hoàn cảnh vô cùng hoan hỉ cũng không tài nào ngay lập tức quyết định phải hành động ra sao; vì thế, tất cả đều đồng thuận rằng nên gửi thư xin ý kiến của Herennius Pontius, thân phụ của vị tướng quân. Lúc bấy giờ ông đã già yếu và đã rút lui khỏi mọi công việc binh đao lẫn chính trường; thế nhưng, dẫu sức lực thể xác có suy tàn, tâm trí ông vẫn giữ trọn sự minh mẫn. Khi nghe tin các đạo quân La Mã đã bị giam hãm tại các hẻm núi Caudium giữa hai thung lũng, được sứ giả của con trai thỉnh thị ý kiến, ông đưa ra lời khuyên rằng tất cả bọn họ nên được phóng thích ngay lập tức mà không bị tổn hại gì. Khi kế sách này bị bác bỏ và vị sứ giả ấy quay lại lần thứ hai, ông lại đề xuất rằng tất cả bọn họ, không sót một mống, đều phải bị xử tử. Khi những câu trả lời trái ngược nhau ấy, tựa như lời phán của một nhà tiên tri lập lờ, được đưa ra, dẫu người con trai nghĩ rằng năng lực tinh thần cũng như thể xác của cha mình đã bị tuổi tác làm cho hao mòn, nhưng cuối cùng anh vẫn bị thuyết phục bởi mong muốn chung của tất cả mọi người là triệu ông đến để tham vấn.

Sử sách kể lại rằng cụ già đã tuân lệnh mà không hề ngần ngại, được chở bằng một cỗ xe đến trại lính, nơi khi được triệu vời để đưa ra lời khuyên, ông đã lên tiếng với lập trường không mồng thay đổi các phán đoán trước đó; ông chỉ bổ sung thêm những lý do cho chúng mà thôi. Rằng "với kế hoạch đầu tiên, thứ mà ông đánh giá là hoàn hảo nhất, ông ngầm ý dùng một hành động nhân ái phi thường để thiết lập nền hòa bình và tình hữu nghị vĩnh cửu với một quốc gia hùng mạnh bậc nhất; còn với phương án kia, là để trì hoãn sự trở lại của chiến tranh cho đến nhiều thời đại sau, khoảng thời gian mà nhà nước La Mã, sau tổn thất mất đi hai đạo quân ấy, sẽ không tài nào dễ dàng phục hồi lại sức mạnh." Kế hoạch thứ ba thì không hề có. Khi người con trai cùng các thủ lĩnh khác tiếp tục gặng hỏi ông rằng "liệu có thể áp dụng một kế hoạch trung dung nào đó hay không; rằng cả hai bên đều được phóng thích vô sự, và đồng thời, theo luật chiến tranh, các điều kiện được áp đặt lên họ như những kẻ bại trận?" "Thật ra," ông đáp, "đó lại là một kế hoạch mang bản chất chẳng thể kết giao thêm bạn bè cũng chẳng thể loại bỏ kẻ thù. Các ngươi chỉ đang bảo tồn những kẻ mà chính sự đối xử nhục nhã sẽ khiến họ sục sôi căm hận. Người La Mã vốn là một giống dân không biết cúi đầu khuất phục trước thất bại; bất cứ điều gì mà hoàn cảnh hiện tại khắc hằn lên họ sẽ mưng mủ trong lồng ngực họ mãi mãi, và sẽ không cho phép họ được nghỉ ngơi cho đến khi họ trút được muôn vàn mối thù hận lên đầu các ngươi." Không một kế hoạch nào trong số đó được chuẩn thuận, và Herennius được đưa trở về nhà từ doanh trại.

Tại trại binh La Mã cũng vậy, khi mọi nỗ lực tuyệt vọng nhằm phá vỡ vòng vây đều trở thành công cốc và họ nay đã cạn kiệt mọi phương tiện sinh nhai, bị ép buộc bởi bước đường cùng, họ bèn cử các sứ giả đến trước tiên để xin hòa bình trên các điều kiện bình đẳng; nếu không đạt được điều đó, họ sẽ thách thức kẻ thù ra trận. Đáp lại điều này, Pontius tuyên bố rằng "chiến tranh đã chấm dứt; và vì ngay cả trong tình trạng bại trận và bị bắt làm tù binh hiện tại, họ vẫn không chịu thừa nhận hoàn cảnh của mình, ông sẽ bắt họ đi qua dưới ách tù binh mà không mang vũ khí, mỗi người chỉ độc một mảnh áo; còn các điều kiện hòa bình khác sẽ là những điều công bằng giữa kẻ chiến thắng và kẻ bại trận. Nếu quân đội của họ chịu rút lui và các thuộc địa được triệt thoái khỏi lãnh thổ của người Samnite; thì từ nay về sau, người La Mã và người Samnite, theo một hiệp ước bình đẳng, sẽ chung sống tuân theo luật pháp riêng của mỗi bên. Trên những điều kiện ấy, ông sẵn sàng đàm phán với các chấp chính quan; và nếu bất kỳ điều nào trong số này không được chấp thuận, ông cấm các sứ giả quay lại gặp ông thêm lần nữa." Khi kết quả của sứ mệnh này được công khai, một nỗi tiếc thương bao trùm đột ngột dâng lên cùng một sự u sầu bủa vây lấy họ, đến mức giả như được báo tin rằng tất cả sẽ phải chết ngay tại chỗ, họ cũng chẳng thể cảm thấy nỗi thống khổ nào sâu sắc hơn thế. Sau một khoảng thời gian dài chìm trong im lặng, khi các chấp chính quan không tài nào thốt nên lời, dù là để ủng hộ một hiệp ước quá đỗi nhục nhã hay để phản đối một hiệp ước mang tính bắt buộc đến cùng cực; cuối cùng, Lucius Lentulus, người đứng đầu các phó tướng cả về lòng dũng cảm lẫn những vinh quang công cộng mà ông đã đạt được, đã ngỏ lời với họ thế này: "Hỡi các chấp chính quan, ta từng nghe cha mình kể lại rằng ông là người duy nhất trên Điện Capitol không khuyên viện nguyên lão dùng vàng để chuộc lại đất nước từ tay người Gaul; và ông đã không hùa theo họ, bởi vì những kẻ thù ấy đã không bị bao quanh bởi hào lũy và chiến hào (vốn là những kẻ cực kỳ lười nhác trong việc xây dựng công sự), và bởi vì dẫu không tránh khỏi hiểm nguy lớn, họ vẫn có thể đánh một trận sống mái chứ không đến mức diệt vong hoàn toàn. Giờ đây, nếu như người ta có thể xông pha gươm giáo chống lại kẻ thù ngay từ trên Điện Capitol giống như cái cách những kẻ bị vây hãm thường đánh thốc ra ngoài nhắm vào lực lượng vây hãm, liệu chúng ta có thể giáp lá cà với quân thù, dù là trên thế trận cân bằng hay bất lợi đi chăng nữa, ta chắc chắn sẽ không hề thiếu đi khí phách hiên ngang của cha mình khi đưa ra lời khuyên. Quả thật, ta thừa nhận rằng cái chết để bảo vệ tổ quốc là vô cùng vinh quang; và ta sẵn sàng, hoặc là hiến dâng thân mình vì nhân dân và các đạo quân La Mã, hoặc là lao thẳng vào giữa lòng quân địch. Nhưng chính tại nơi chốn này, ta đang nhìn thấy tổ quốc của mình: chính tại nơi chốn này, là toàn bộ các đạo quân La Mã, và trừ phi những kẻ này lựa chọn lao vào cái chết để bảo vệ danh dự cá nhân của riêng họ, họ còn gì khác có thể được cứu rỗi bởi cái chết ấy? Những ngôi nhà trong thành phố, có kẻ sẽ nói thế, những bức tường thành, và đám đông cư dân đang sinh sống nơi đây, những kẻ làm nên sự nhộn nhịp của đô thị. Nhưng thực tế là, trong trường hợp đạo quân này bị tiêu diệt, tất cả những thứ đó sẽ bị phản bội chứ không hề được bảo vệ. Bởi vì ai sẽ che chở cho họ? Một đám đông không biết chiến đấu và tay không giáo mác chăng? Phải, y như cái cách họ bảo vệ thành phố trước các cuộc tấn công của người Gaul vậy. Hay họ sẽ gọi một đạo quân từ Veii đến cứu viện, dưới sự chỉ huy đầu tàu của Camillus? Ta xin nhắc lại rằng, chính tại nơi này đây, là toàn bộ hy vọng và sức mạnh của chúng ta; bảo vệ được chúng nghĩa là chúng ta bảo vệ được tổ quốc, còn đem nộp chúng cho cái chết tức là chúng ta rũ bỏ và phản bội tổ quốc. Nhưng đầu hàng thì thật đáng hổ thẹn và nhục nhã. Đúng vậy: nhưng tình cảm của chúng ta dành cho tổ quốc phải sâu nặng đến mức, nếu hoàn cảnh bắt buộc, chúng ta sẵn sàng cứu lấy nó bằng chính sự ô nhục của bản thân, dẫu có tự nguyện như khi chúng ta đón nhận cái chết. Do đó, hãy dũng cảm gánh chịu sự sỉ nhục lớn nhường nào đi nữa, và hãy cúi đầu khuất phục trước thứ định mệnh mà ngay cả các vị thần cũng chẳng thể thắng nổi. Hãy đi đi, hỡi các chấp chính quan, hãy dùng vũ khí để chuộc lại quốc gia, thứ mà tổ tiên các ngươi từng dùng vàng để chuộc lấy."

Các chấp chính quan đến gặp Pontius để tiến hành đàm phán, khi ông ta cất lời theo giọng điệu của kẻ chiến thắng về một bản hiệp ước, họ tuyên bố rằng điều đó không thể được ký kết nếu thiếu đi sắc lệnh của nhân dân, cũng như thiếu đi sự can thiệp của các quan tế lễ và các nghi thức thông thường khác. Do đó, nền hòa bình Caudium trên thực tế không hề được phê chuẩn bằng một hiệp ước chính thức như người ta vẫn lầm tưởng và thậm chí được khẳng định bởi Claudius, mà chỉ thông qua những đảm bảo bằng thỏa thuận miệng. Bởi vì trong trường hợp trước, nếu việc phê chuẩn được thực hiện bằng lời nguyền rủa rằng "bất kỳ quốc gia nào gây ra việc vi phạm các điều khoản nói trên, nguyện xin thần Jupiter trừng phạt quốc gia đó giống như cách con lợn bị đâm bởi các quan tế lễ", thì hà cớ gì lại cần đến các bên bảo lãnh hay con tin? Các chấp chính quan, các phó tướng, quan tài chính (quaestor), và các quan tribuno quân đội đã đứng ra làm người bảo lãnh; và tên tuổi của tất cả những ai đứng ra bảo lãnh đều còn lưu danh đến tận ngày nay; trong khi nếu vụ việc được định đoạt bằng một hiệp ước chính thức, sẽ chẳng có cái tên nào xuất hiện ngoại trừ hai vị quan tế lễ. Do sự trì hoãn tất yếu của hiệp ước, sáu trăm kỵ binh đã được đòi hỏi để làm con tin, những kẻ sẽ phải chịu chết nếu hiệp ước không được tuân thủ; thời hạn sau đó được ấn định để trao nộp con tin và giải giáp quân đội. Sự trở lại của các chấp chính quan làm bùng phát trở lại nỗi đau đớn chung trong doanh trại, đến mức binh lính suýt chút nữa đã dùng vũ lực đối đãi với họ, những kẻ mà theo họ "bởi sự liều lĩnh đã đẩy họ vào hoàn cảnh này, và bởi sự hèn nhát mà họ có nguy cơ phải rút đi trong nỗi nhục nhã lớn hơn lúc họ kéo tới. Họ đã chẳng hề dùng lấy một người dẫn đường hay hướng đạo sinh nào qua vùng đất ấy; mà bị ném đi một cách mù quáng, giống như lũ súc vật lọt vào bẫy hố." Họ đưa mắt nhìn nhau, đăm đăm ngắm nghía thứ vũ khí mà họ sắp sửa phải trao nộp, trong khi thân phận của họ sẽ phó mặc cho tâm trạng thất thường của kẻ thù; họ mường tượng ra cái ách nhục nhã của quân thù, những lời chế giễu của kẻ chiến thắng, ánh nhìn kiêu ngạo của chúng, và cuối cùng, trong tình cảnh tước giũa vũ khí ấy, là cuộc hành quân xuyên qua giữa lòng kẻ thù có vũ trang. Nói tóm lại, họ nhìn thấy với nỗi kinh hoàng cuộc hành trình khốn khổ của đạo đoàn nhục nhã ấy qua các thành phố của đồng minh; và sự trở về quê hương của họ, trở về với cha mẹ, nơi mà chính bản thân họ cùng tổ tiên từng biết bao lần trở về trong khải hoàn. Nhận thức được rằng "họ chỉ là những kẻ bị đánh bại mà không một trận chiến, không một mũi giáo phóng đi, không một vết thương; rằng họ đã không được phép tuốt gươm hay giao chiến với kẻ thù. Vũ khí đã được trao cho họ một cách vô ích, sức mạnh là vô ích, và lòng can đảm cũng trở thành vô ích." Trong lúc họ đang trút hết những nỗi niềm cay đắng ấy, giờ phút định mệnh của sự ô nhục đã điểm, biến mọi hoàn cảnh trở nên khủng khiếp hơn gấp bội trong thực tế so với những gì họ từng tưởng tượng trong tâm trí. Đầu tiên, họ bị ra lệnh bước ra ngoài chiến hào trong tình trạng tay không vũ khí và chỉ mặc một lớp áo độc nhất; tiếp đó, các con tin được trao nộp và đem đi giam giữ. Các quan lictor sau đó nhận lệnh rời khỏi các chấp chính quan, và y phục của những vị này bị lột sạch. Điều này khơi gợi một nỗi xót thương sâu sắc trong lồng ngực chính những kẻ binh lính chỉ ít phút trước còn trút những lời nguyền rủa lên đầu họ, từng đề xuất giao nộp họ ra để xé thây, đến mức mỗi người, quên đi hoàn cảnh của chính mình, đều quay mặt đi trước sự nhục nhã của một phẩm giá cao quý đến vậy, tựa như đang chứng kiến một cảnh tượng quá đỗi hãi hùng không dám nhìn.

Đầu tiên, các chấp chính quan, trong tình trạng gần như khỏa thân một nửa, bị lùa qua dưới ách; tiếp theo là từng sĩ quan tùy theo cấp bậc bị phơi bày trước sự sỉ nhục, và lần lượt tiếp nối là các đạo quân. Kẻ thù đứng ở hai bên trong tư thế sẵn sàng vũ khí, nguyền rủa và chế nhạo họ; gươm giáo chĩa thẳng vào hầu hết bọn họ, một số bị thương và vài người thậm chí bị giết chết khi ánh mắt của họ, trở nên quá đỗi phẫn nộ trước sự nhục nhã phải chịu đựng, làm phật lòng kẻ chiến thắng. Cứ thế, họ bị lùa qua dưới ách; và điều thậm chí còn không thể dung thứ hơn nữa là dưới ánh mắt săm soi của kẻ thù. Khi đã thoát khỏi hẻm núi, họ trông có vẻ như vừa được kéo lên từ cõi âm, và lần đầu tiên nhìn thấy ánh sáng mặt trời; thế nhưng, khi ngắm nhìn vẻ bề ngoài nhục nhã của toàn quân, ánh sáng ấy tự thân nó lại đau đớn đối với họ hơn bất kỳ cái chết nào; đến mức dẫu có thể đến Capua trước khi trời tối, nhưng vì hoài nghi lòng trung thành của đồng minh và bởi sự hổ thẹn bủa vây, thiếu thốn đủ điều, họ cứ thế buông xuôi thân mình ngã rạp xuống đất ở hai bên đường. Khi tin ấy truyền đến Capua, lòng trắc ẩn chính đáng dành cho các đồng minh đã chiến thắng được tính ngạo mạn vốn có của người Campania. Họ lập tức phái đến chỗ các chấp chính quan những biểu trưng quyền lực của chức vị, gồm gậy bó fasces và các quan lictor; cùng với binh khí, ngựa chiến, y phục, và lương thực dồi dào; và khi đoàn quân tiến đến gần Capua, toàn bộ viện nguyên lão lẫn nhân dân đã đổ xô ra đón gặp, thực hiện mọi nghĩa cử hiếu khách đúng mực, cả ở tư lẫn công. Thế nhưng sự nhã nhặn, ánh nhìn thân thiện và những lời chào hỏi của các đồng minh không những chẳng thể gợi ra một lời từ miệng họ, mà thậm chí còn chẳng thể thuyết phục họ ngẩng đầu lên hay nhìn thẳng vào mặt những người bạn đang an ủi mình, bởi nỗi hổ thẹn chồng chất nỗi đau đã hoàn toàn ép buộc họ phải tránh xa mọi cuộc trò chuyện và giao du với chính những người bạn ấy. Ngày hôm sau, khi một số nhà quý tộc trẻ được phái từ Capua đến để hộ tống họ trên đường biên giới Campania quay về, họ được triệu tập vào sảnh đường viện nguyên lão, và đáp lại những câu hỏi của các bậc trưởng thượng, họ nói rằng "đối với họ, đoàn quân dường như đang chìm đắm trong nỗi u sầu và chán nản cùng cực; toàn bộ khối người di chuyển trong sự im lặng, tựa hồ như những kẻ câm điếc; hào quang thuở trước của người La Mã đã bị quật ngã, và tinh thần của họ đã bị tước đoạt đi cùng với vũ khí. Không một ai đáp lại lời chào, cũng chẳng có lấy một câu trả lời cho những ai thăm hỏi; tựa như vì sợ hãi, họ không tài nào thốt lên nổi một lời; tựa như cổ của họ vẫn còn đang gánh chịu cái ách mà họ vừa bị lùa qua. Rằng người Samnite đã giành được một chiến thắng không chỉ vinh quang mà còn trường tồn; bởi vì họ đã khuất phục, không chỉ riêng Roma như người Gaul từng làm trước đây, mà là thứ vĩ đại hơn nhiều xét về mặt tinh thần chiến trận, chính là lòng dũng cảm của người La Mã." Khi những nhận định ấy được đưa ra, được lắng nghe chăm chú, và sự sụp đổ hầu như hoàn toàn của cái tên La Mã được than khóc trong hội đồng của những đồng minh trung thành ấy, Ofilius Calavius, con trai của Ovius, một nhân vật vô cùng nổi tiếng cả về gia thế lẫn hạnh kiểm, và thời điểm đó càng thêm phần đáng kính bởi tuổi tác, được cho là đã tuyên bố rằng ông ôm ấp một quan điểm hoàn toàn khác hẳn. "Sự im lặng ngoan cố này," ông nói, "ánh mắt cắm chặt xuống đất, đôi tai điếc đặc trước mọi lời an ủi, cùng với nỗi hổ thẹn khi phải đối mặt với ánh sáng, chính là những dấu hiệu của một tâm hồn đang kêu gọi từ tận cùng sâu thẳm những nỗ lực tột cùng của sự phẫn nộ. Hoặc là hắn ta không hiểu gì về tính cách của người La Mã, hoặc là sự im lặng đó chẳng mấy chốc sẽ làm bùng lên giữa lòng người Samnite những tiếng khóc than và rên rỉ thảm thiết; bởi vì ký ức về nền hòa bình Caudium sẽ còn mang lại nhiều nỗi buồn phiền cho người Samnite hơn là cho người La Mã. Mỗi bên sẽ giữ lấy tinh thần bẩm sinh của riêng mình, bất kể họ có chạm trán ở đâu đi chăng nữa, nhưng người Samnite sẽ không đời nào lúc nào cũng giữ được những hẻm núi Caudium."

Thảm họa của họ lúc này cũng đã lan truyền đến tai người La Mã. Ban đầu, họ nghe tin các đạo quân đã bị vây hãm; sau đó, tin tức về một nền hòa bình nhục nhã lại gây ra nỗi đau đớn lớn lao hơn cả những gì từng cảm thấy khi đối mặt với hiểm nguy. Theo lời đồn về việc họ bị vây bọc, công tác tuyển quân lập tức được khởi xướng; nhưng khi người ta hiểu ra rằng đạo quân đã đầu hàng theo một cách quá đỗi ô nhục như thế, các công tác chuẩn bị liền bị dẹp bỏ; và ngay lập tức, chẳng cần đến bất kỳ chỉ thị công khai nào, một sự tang tóc toàn dân diễn ra cùng với mọi biểu hiện đa dạng của nỗi buồn rầu. Các cửa hàng bị đóng cửa, và mọi hoạt động kinh doanh trong diễn đàn đình trệ một cách tự phát trước khi có lệnh công bố. Những dải áo laticlavus [1] và nhẫn vàng bị tháo bỏ; và công chúng chìm trong nỗi truân chuyên lớn hơn, nếu có thể, so với chính đạo quân ấy; họ không chỉ nổi giận với các chỉ huy, những kẻ mưu sĩ và những người bảo lãnh cho nền hòa bình, mà còn căm ghét ngay cả những binh lính vô tội, đồng thời khẳng định rằng những kẻ ấy không xứng đáng được bước chân vào thành phố hay những mái nhà của nó. Thế nhưng những cơn cuồng nộ ấy đã được dịu bớt bởi sự trở lại của các đạo quân, những kẻ đã khơi gợi lòng trắc ẩn ngay cả trong lòng những người đang phẫn nộ; bởi khi bước vào thành phố muộn màng trong màn đêm, không phải như những con người trở về quê hương với sự sống sót bất ngờ, mà mang y phục và ánh mắt của những kẻ tù binh, họ ẩn mình kỹ đến mức suốt ngày hôm sau và nhiều ngày tiếp theo, không một ai trong số họ chịu nổi việc xuất hiện trước mắt công chúng hay ở diễn đàn. Các chấp chính quan, giam mình trong tư thất, không giải quyết bất kỳ công việc công vụ nào ngoại trừ những việc bị ép buộc bởi một sắc lệnh của viện nguyên lão nhằm bổ nhiệm một quan độc tài (dictator) chủ trì các cuộc bầu cử. Họ đã đề cử Quintus Fabius Ambustus, và chọn Publius Aelius Paetus làm khanh tướng (master of the horse). Nhưng vì những vị này được bổ nhiệm không đúng thủ tục, Marcus Aemilius Papus trong vai trò quan độc tài và Lucius Valerius Flaccus trong vai trò khanh tướng đã được đưa lên thay thế họ. Thế nhưng những người này cũng không tiến hành bầu cử; và do nhân dân tỏ ra bất mãn với tất cả các quan chức của năm đó, một thời kỳ gian trống (interregnum) đã diễn ra. Các vị quan chấp chính trung gian (interrex) là Quintus Fabius Maximus và Marcus Valerius Corvus, những người đã bầu ra hai chấp chính quan là Quintus Publilius Philo và Lucius Papirius Cursor (được bầu lần thứ hai); một sự lựa chọn nhận được sự đồng thuận tuyệt đối, bởi vì vào thời điểm đó chẳng có vị tướng nào sở hữu danh tiếng lẫy lừng hơn.

Họ nhậm chức đúng vào ngày được bầu, vì các bậc trưởng thượng đã định đoạt như vậy. Khi các sắc lệnh thông thường của viện nguyên lão được thông qua, họ đưa vấn đề hòa bình Caudium ra bàn thảo; và Publilius, người đang nắm giữ gậy bó fasces, cất lời: "Spurius Postumius, hãy lên tiếng:" anh đứng dậy với đúng nét mặt từng dùng để bước qua dưới ách tù binh, và phát biểu như sau: "Hỡi các chấp chính quan, tôi thừa biết rằng mình được gọi tên đầu tiên với sự sỉ nhục rành rành chứ không phải vinh danh; và tôi được lệnh phải lên tiếng, không phải với tư cách một nguyên lão, mà như một kẻ phải chịu trách nhiệm cho cả một cuộc chiến thất bại lẫn một nền hòa bình nhục nhã. Mặc dù vậy, vì câu hỏi do các ngài đặt ra không liên quan đến tội lỗi hay hình phạt của chúng tôi; gạt sang một bên việc bào chữa, vốn chẳng mấy khó khăn trước những con người không hề xa lạ với những bất trắc hay sự ngặt nghèo của kiếp người, tôi sẽ xin vắn tắt trình bày quan điểm của mình về vấn đề đang được đặt ra; quan điểm ấy sẽ minh chứng xem liệu tôi có ý định dung túng cho bản thân hay cho các đạo quân của các ngài khi tôi đứng ra làm người bảo lãnh cho bản hiệp ước, dù nó có nhục nhã hay tất yếu đi chăng nữa: dẫu vậy, nhân dân La Mã không hề bị ràng buộc bởi hiệp ước ấy, chừng nào nó còn được ký kết mà không có sự cho phép của họ; cũng chẳng có tài sản nào bị tịch thu để nộp cho người Samnite ngoại trừ thân xác chúng tôi. Vậy thì hãy giao nộp chúng tôi cho họ thông qua các quan tế lễ, trong tình trạng không mảnh vải che thân và bị xiềng xích. Hãy giải thoát nhân dân khỏi nghĩa vụ tôn giáo, nếu chúng ta đã trói buộc họ vào một lời thề như thế; sao cho không có bất kỳ sự ràng buộc nào, dù là thần thánh hay con người, có thể ngăn cản các ngài tái phát động chiến tranh mà không vi phạm tôn giáo hay công lý. Tôi cũng cho rằng, các chấp chính quan trong lúc đó nên chiêu mộ, vũ trang và dẫn dắt một đạo quân xuất trận; nhưng họ không được bước vào lãnh thổ của kẻ thù cho đến khi mọi chi tiết liên quan đến việc giao nộp chúng tôi được thực hiện một cách chuẩn xác theo đúng thủ tục. Hỡi các vị thần bất tử! Tôi khẩn nại và lạy van các ngài rằng, dẫu không phải ý muốn của các ngài khi để cho Spurius Postumius và Titus Veturius, trong tư cách chấp chính quan, tiến hành chiến tranh thành công chống lại người Samnite, thì xin các ngài hãy xem như đã đủ khi thấy chúng tôi bị lùa qua dưới ách; thấy chúng tôi bị trói buộc dưới một hiệp ước nhục nhã; thấy chúng tôi bị giao nộp vào tay kẻ thù trong tình trạng không mảnh vải che thân và bị cùng cùm, tự gánh lên đầu toàn bộ sức nặng của cơn thịnh nộ từ phía kẻ thù. Và xin hãy ban ơn để các chấp chính quan cùng các đạo quân của Roma có thể tiến hành chiến tranh chống lại người Samnite với cùng thứ vận may như bất kỳ cuộc chiến nào từng được tiến hành trước khi chúng tôi nhậm chức chấp chính quan."

Ngay khi anh dứt lời, tâm trí mọi người đều chìm đắm trong sự thán phục lẫn xót xa, đến mức giờ đây họ khó lòng tin nổi anh chính là tên Spurius Postumius từng là kẻ chủ mưu của một nền hòa bình quá đỗi đáng hổ thẹn; họ lại tiếp tục tiếc nuối khi một con người như thế có nguy cơ phải gánh chịu trước kẻ thù một hình phạt thậm chí còn vượt xa những người khác, bởi sự phẫn nộ từ việc hủy bỏ hiệp ước. Khi tất cả các thành viên, hết lời ca ngợi anh, bày tỏ sự đồng tình với quan điểm của anh, một lời phản đối đã được ném ra trong chốc lát bởi Lucius Livius và Quintus Maelius, các quan tribuno bình dân, những người cho rằng "nhân dân không thể được giải thoát khỏi nghĩa vụ tôn giáo thông qua việc các chấp chính quan bị dâng nộp, trừ phi mọi thứ được hoàn trả cho người Samnite ở đúng trạng thái như khi chúng ở Caudium; bản thân họ cũng không đáng phải chịu bất kỳ hình phạt nào vì đã đứng ra làm người bảo lãnh cho nền hòa bình nhằm gìn giữ đạo quân của nhân dân La Mã; và cuối cùng, vì họ mang thân phận linh thiêng bất khả xâm phạm, họ không thể bị giao nộp cho kẻ thù hay bị đối xử bằng vũ lực."

Đáp lại điều này, Postumius tuyên bố: "Trong lúc này, hãy giao nộp chúng tôi như những kẻ phàm tục không thánh thiện, điều các ngài có thể làm mà không xúc phạm đến tôn giáo; còn những nhân vật linh thiêng bất khả xâm phạm ấy, các quan tribuno, các ngài sẽ giao nộp họ sau đó ngay khi họ mãn nhiệm kỳ. Nhưng nếu các ngài nghe lời tôi, họ sẽ phải là những kẻ đầu tiên bị đánh bằng roi da ngay tại đây, tại khu vực Comitium, để họ có thể trả món lãi này cho việc hình phạt của mình bị trì hoãn. Bởi vì, xét về việc họ phủ nhận rằng nhân dân được giải thoát khỏi nghĩa vụ tôn giáo thông qua việc chúng ta bị dâng nộp, thì có kẻ nào lại thiếu hiểu biết về luật lệ của các quan tế lễ đến mức không nhận ra rằng những kẻ đó cất lời theo cách ấy cốt để chính họ không phải bị giao nộp, chứ không phải vì sự thật thực sự là thế? Tuy nhiên, tôi không phủ nhận, hỡi các vị nguyên lão đáng kính, rằng những hiệp ước ký kết dựa trên sự bảo lãnh cũng linh thiêng chẳng khác nào các hiệp ước chính thức, dưới con mắt của tất cả những ai coi trọng lòng tin giữa người với người với sự tôn kính giống như dành cho các bổn phận đối với thần linh; nhưng tôi khẳng định rằng, nếu không có sắc lệnh của nhân dân, không có gì có thể được phê chuẩn để có thể trói buộc nhân dân. Cứ cho là, từ chính sự ngạo mạn đã ép buộc chúng ta ký kết bản hiệp ước đang bàn ở đây, người Samnite đã ép chúng ta lặp lại thể thức ngôn từ quen thuộc dành cho việc dâng nộp các thành phố đi, thì các quan tribuno các ngài có nói rằng nhân dân La Mã đã bị dâng nộp hay không? Rằng thành phố này, những đền đài này, những mảnh đất thánh thiêng này, những vùng đất và dòng nước này đã trở thành tài sản của người Samnite hay sao? Tôi không nói thêm về việc dâng nộp nữa, bởi vì việc chúng ta đứng ra bảo lãnh mới là điểm mấu chốt được nhấn mạnh. Giờ đây, giả sử chúng ta đã đứng ra bảo lãnh rằng nhân dân La Mã phải rời bỏ thành phố này; rằng họ phải phóng hỏa thiêu rụi nó; rằng họ sẽ không có quan chức, không có viện nguyên lão, không có luật pháp; rằng họ trong tương lai sẽ bị cai trị bởi các vị vua: các vị thần hãy ngăn điều đó lại, các ngài sẽ nói thế. Nhưng sự tột cùng của các điều khoản không làm giảm đi nghĩa vụ của một thỏa thuận. Nếu có bất kỳ điều gì mà nhân dân có thể bị trói buộc, họ sẽ bị trói buộc trong tất cả. Cũng chẳng có tầm quan trọng nào trong một hoàn cảnh khác, thứ có lẽ đang đè nặng lên tâm trí một số người: liệu một vị chấp chính quan, một quan độc tài, hay một quan pháp quan (praetor) đứng ra làm người bảo lãnh. Và thực tế điều này đã được chứng minh ngay bởi chính người Samnite, những kẻ vốn không thỏa mãn với sự bảo đảm từ các chấp chính quan, mà còn ép buộc các phó tướng, quan tài chính và quan tribuno quân đội phải cùng đứng tên với họ. Thế thì đừng có kẻ nào tra khảo tôi rằng tại sao tôi lại dấn thân vào một thỏa thuận như thế, khi mà quyền hạn ấy không hề được trao cho một chấp chính quan, và khi tôi không thể đảm bảo cho họ một nền hòa bình mà tôi không có quyền ra lệnh phê chuẩn; cũng chẳng thể đảm bảo thay cho các ngài, những người đã chẳng trao cho tôi chút quyền hạn nào. Hỡi các vị nguyên lão đáng kính, chẳng có sự kiện nào ở Caudium được định đoạt bởi sự khôn ngoan của con người. Các vị thần bất tử đã tước đoạt sự minh mẫn của cả các vị tướng của các ngài lẫn tướng của quân thù. Một mặt, chúng ta đã hành động thiếu sự cẩn trọng trong chiến tranh; mặt khác, họ đã vứt bỏ một chiến thắng mà vì sự ngu ngốc của chúng ta họ đã giành được, trong khi họ hầu như chẳng tin tưởng vào những địa thế nhờ đó họ đã chiến thắng, mà lại vội vã bằng mọi giá tước đoạt vũ khí khỏi tay những con người sinh ra để cầm vũ khí. Giờ giả sử lý trí của họ còn minh mẫn, liệu có khó khăn gì, trong khoảng thời gian họ dùng để sai sứ về quê nhà thỉnh ý các cụ già, trong việc cử sứ thần đến Roma và đàm phán một nền hòa bình cùng hiệp ước với viện nguyên lão và nhân dân? Đó chỉ là một chuyến đi mất ba ngày đối với những lữ khách đi nhanh. Trong lúc chờ đợi, mọi việc có thể đã được đình hoãn dưới một lệnh hưu chiến, nghĩa là cho đến khi các sứ thần của họ mang về từ Roma hoặc là chiến thắng chắc chắn hoặc là hòa bình. Đó mới thực sự là một hiệp ước dựa trên đức tin của những người bảo lãnh, bởi vì chúng ta đã đứng ra bảo lãnh theo lệnh của nhân dân. Nhưng, các ngài đã chẳng hề thông qua một sắc lệnh nào như thế, chúng ta cũng chẳng hề cam kết đức tin của mình; cũng chẳng có lẽ phải nào để sự việc có kết cục nào khác ngoài việc họ bị đánh lừa một cách vô ích bởi một giấc mộng, có thể nói như vậy, về một sự thịnh vượng lớn lao vượt quá tầm hiểu biết của tâm trí họ, và để chính vận may từng vây hãm đạo quân của chúng ta lại giải thoát cho nó; để một chiến thắng vô hiệu bị phá hỏng bởi một nền hòa bình còn vô hiệu hơn; và để một hiệp ước dựa trên đức tin của người bảo lãnh được đưa ra, thứ chẳng trói buộc bất kỳ ai ngoài chính người bảo lãnh ấy. Bởi vì các ngài, hỡi các vị nguyên lão đáng kính, đã đóng vai trò gì trong vụ việc này? Nhân dân đã đóng vai trò gì? Ai có thể quy trách nhiệm cho các ngài? Ai có thể nói rằng hắn đã bị các ngài lừa dối? Kẻ thù chăng? Một người dân chăng? Các ngài đâu có hứa hẹn bất cứ điều gì với kẻ thù. Các ngài đâu có ra lệnh cho bất kỳ công dân nào hứa hẹn thay cho mình. Do đó, các ngài hoàn toàn không liên quan gì đến chúng tôi, những kẻ mà các ngài không hề trao phó sứ mệnh; cũng chẳng liên quan gì đến người Samnite, với những kẻ các ngài chẳng hề tiến hành bất kỳ giao dịch nào. Chúng tôi mới là những người bảo lãnh trước người Samnite; là những con nợ, đủ giàu có với những gì thuộc về chính mình, với những gì chúng tôi có thể dâng hiến — chính là thân xác và tâm trí chúng tôi. Trên những thứ đó, hãy để họ trút nỗi tàn ác; chống lại những thứ đó, hãy để họ mài giũa sự phẫn nộ cùng gươm giáo của mình. Còn về phần các quan tribuno, hãy cân nhắc xem việc giao nộp họ có thể được thực hiện ngay lúc này hay phải trì hoãn sang một ngày khác. Trong lúc này, xin hãy để chúng tôi, Titus Veturius và những người liên quan khác, dâng hiến những thân xác vô giá trị này làm vật tế thần cho việc phá vỡ các cam kết của mình, và thông qua những nỗi thống khổ của chúng tôi, hãy giải thoát cho các đạo quân La Mã."

Cả những lập luận này lẫn, hơn thế nữa, chính tác giả của chúng, đã tác động mạnh mẽ đến các nguyên lão; và chúng cũng làm rung động tất cả mọi người, không loại trừ ngay cả các quan tribuno bình dân, những người tuyên bố rằng họ sẽ tuân theo sự chỉ đạo của viện nguyên lão. Họ lập tức từ chức ngay tại chỗ, và cùng với những người khác được giao nộp cho các quan tế lễ để được áp giải đến Caudium. Khi sắc lệnh này của viện nguyên lão được thông qua, có cảm giác như một thứ ánh sáng mới vừa rọi chiếu lên toàn tiểu quốc: cái tên Postumius được nhắc đến trên mọi cửa miệng; người ta ca tụng anh lên tận mây xanh và tuyên bố hành động của anh chẳng khác nào hành động tự hiến thân của vị chấp chính quan Publius Decius cùng những nghĩa cử lừng lẫy khác. "Nhờ vào mưu lược và nỗ lực của anh," họ nói, "đất nước đã ngẩng cao đầu đứng dậy từ một nền hòa bình nhục nhã. Giờ đây anh đã dâng hiến thân mình cho cơn thịnh nộ và những cực hình của kẻ thù, và đang chịu đựng đau khổ để chuộc tội thay cho nhân dân La Mã." Mọi người đều hướng tâm trí về phía vũ khí và chiến tranh, [và tiếng hét chung vang lên,] "Đến bao giờ chúng ta mới được phép giáp lá cà với người Samnite trong tay cầm vũ khí?" Trong lúc đất nước đang sục sôi sự phẫn nộ và căm hờn, các đợt tuyển quân được lấp đầy gần như hoàn toàn bởi các tình nguyện viên. Những đạo quân mới, được thành lập từ những binh lính cũ, nhanh chóng được hình thành, và một đạo quân tiến về Caudium. Các quan tế lễ đi ở phía trước, khi đến cổng thành, đã ra lệnh lột bỏ y phục của những người bảo lãnh cho nền hòa bình và trói quặt tay họ ra sau lưng. Khi tên lính hầu (apparitor), vì nể trọng phẩm giá của Postumius, đã trói ông một cách lỏng lẻo, ông liền lên tiếng: "Sao anh không thắt chặt sợi dây lại, để việc dâng nộp được tiến hành đúng thủ tục?" Sau đó, khi họ bước vào hội đồng của người Samnite và tiến đến bục phán quyết của Pontius, Aulus Cornelius Arvina, một quan tế lễ, đã dõng dạc tuyên bố những lời sau: "Vì những con người này, đang có mặt ở đây, không có lệnh từ nhân dân La Mã, những công dân Quirites, đã đứng ra bảo lãnh để một hiệp ước được thiết lập, và qua đó tự biến mình thành những kẻ có tội; nay, để nhân dân La Mã được giải thoát khỏi tội bất kính, tôi xin dâng nộp những con người này vào tay các ông." Ngay khi vị quan tế lễ vừa dứt lời, Postumius liền dùng đầu gối giáng một cú thật mạnh vào đùi ông hết sức bình sinh, rồi lớn tiếng tuyên bố rằng "giờ đây ông là một công dân của Samnium, còn người kia là một sứ giả La Mã; rằng vị quan tế lễ đã bị ông đối xử bạo lực trái với luật pháp các quốc gia; và do đó nhân dân của ông sẽ càng có thêm chính nghĩa ở phía bên kia khi tiến hành chiến tranh."

Pontius bấy giờ mới lên tiếng: "Ta sẽ không chấp nhận một sự dâng nộp như thế, và người Samnite cũng sẽ không coi nó là hợp lệ. Hỡi Spurius Postumius, nếu ngươi tin rằng có các vị thần, tại sao ngươi không hủy bỏ tất cả những gì đã được thực hiện, hoặc là thực hiện cho trọn vẹn thỏa thuận của mình? Quốc gia Samnite có quyền hoặc là nhận lại toàn bộ những kẻ mà họ từng có trong tay, hoặc là đổi lấy một nền hòa bình. Nhưng sao ta lại phải kêu gọi đến ngươi, kẻ với chút lòng tin ít ỏi còn có thể trưng ra, nay lại tự nguyện quay trở lại làm tù binh trong tay kẻ chiến thắng? Ta lên tiếng kêu gọi nhân dân La Mã. Nếu họ bất mãn với hiệp ước được ký kết tại các hẻm núi Caudium, hãy đưa các đạo quân trở lại thung lũng nơi họ từng bị vây hãm. Đừng để có bất kỳ sự lừa dối nào từ cả hai phía. Hãy coi mọi thứ đã diễn ra như chưa từng tồn tại. Hãy nhận lại đạo quân mà họ đã dâng nộp theo hiệp ước; hãy để họ quay trở về doanh trại của mình. Bất cứ thứ gì họ chiếm giữ vào ngày trước buổi đàm phán, hãy để họ sở hữu lại chúng. Khi đó chiến tranh và những quyết sách kiên định mới được thông qua. Khi đó hiệp ước và hòa bình mới bị bác bỏ. Hãy tiếp tục tiến hành chiến tranh trong chính những hoàn cảnh và tình thế mà chúng ta từng đứng trước khi hòa bình được nhắc đến. Đừng để nhân dân La Mã trách cứ hiệp ước của các chấp chính quan, cũng đừng để chúng ta trách cứ lòng tin của nhân dân La Mã. Chẳng lẽ các ngươi mãi mãi không bao giờ cạn kiệt những cái cớ để không giữ lấy những thỏa thuận được ký kết khi thua trận hay sao? Các ngươi từng dâng con tin cho Porsena: rồi các ngươi lén lút rút họ về. Các ngươi từng chuộc lại đất nước từ tay người Gaul bằng vàng: trong lúc họ đang nhận vàng thì bị đưa lên đoạn đầu gót. Các ngươi từng kết thúc hòa bình với chúng ta với điều kiện chúng ta trả lại các đạo quân bị bắt: nền hòa bình ấy giờ các ngươi lại hủy bỏ; nói tóm lại, các ngươi luôn ngụy trang cho hành vi gian lận của mình bằng một vẻ bề ngoài chính nghĩa nào đó. Phải chăng nhân dân La Mã bất mãn vì các đạo quân của họ được cứu rỗi bởi một nền hòa bình nhục nhã? Hãy để họ nhận lấy hòa bình của mình và trả lại những đạo quân bị bắt cho kẻ chiến thắng. Đó mới là hành động phù hợp với đức tin, với các hiệp ước và với luật lệ của các quan tế lễ. Nhưng việc các ngươi, nhờ vào hiệp ước, đạt được điều mình khao khát là sự an toàn của ngần ấy đồng bào, trong khi ta lại không đạt được thứ ta quy định khi thả các ngươi về là một nền hòa bình; thì đây có phải là thứ luật pháp mà ngươi, hỡi Aulus Cornelius, mà các ngươi, hỡi các quan tế lễ, đang áp đặt lên các quốc gia không? Còn về phần ta, ta không chấp nhận những con người mà các ngươi giả vờ dâng nộp, cũng chẳng coi họ là đã được dâng nộp; ta cũng không cản trở họ quay trở về quê hương, nơi vẫn đang bị ràng buộc dưới một hiệp ước thực sự, được ký kết chính thức mang theo cơn thịnh nộ của tất cả các vị thần, những đấng có uy quyền đã bị đánh lừa như thế. Hãy tiến hành chiến tranh đi, vì Spurius Postumius vừa mới dùng đầu gối đánh vào vị quan tế lễ trong tư cách một sứ giả. Các vị thần cứ việc tin rằng Postumius là công dân của Samnium chứ không phải của Roma; và rằng một sứ giả La Mã đã bị xâm hại bởi một kẻ người Samnite; và do đó một cuộc chiến tranh chính nghĩa đã được phát động chống lại chúng ta bởi các ngươi. Thật trớ trêu khi những con người lớn tuổi và mang phẩm giá chấp chính quan lại không cảm thấy xấu hổ khi phơi bày một trò hề nhạo báng tôn giáo như thế giữa ban ngày ban mặt! Và lại phải viện đến những mánh lóe nông cạn nhường ấy để bào chữa cho sự bội tín của mình, thứ thậm chí không xứng đáng với cả trẻ con! Hãy đi đi, hỡi lictor, hãy cởi xiềng xích cho những tên người La Mã đó. Đừng để bất kỳ kẻ nào cản trở chúng rời đi khi chúng thấy thích hợp." Cứ thế, họ đã bình an vô sự trở về doanh trại La Mã từ Caudium, dẫu sao thì họ cũng đã giữ trọn đức tin của chính mình, và có lẽ là cả đức tin của công chúng nữa.

Người Samnite nhận ra rằng thay vì một nền hòa bình làm thỏa mãn lòng kiêu hãnh của họ, chiến tranh đã bùng phát trở lại với sự căm thù tận xương tủy, họ không chỉ cảm thấy trong tâm trí điềm báo về mọi hậu quả theo sau, mà còn tận mắt chứng kiến chúng ngay trước mắt mình. Giờ đây, quá muộn màng và vô ích, họ cất tiếng ca ngợi những kế sách của cụ già Pontius, kẻ mà vì sự lúng túng giữa các phương án, họ đã đánh đổi sự sở hữu chiến thắng lấy một nền hòa bình bấp bênh; và khi đánh mất cơ hội làm ơn hoặc gây họa, giờ đây họ lại phải chiến đấu chống lại những con người mà lẽ ra họ có thể vĩnh viễn quét sạch khỏi con đường của mình với tư cách kẻ thù, hoặc vĩnh viễn trói buộc họ làm bạn bè. Và sự thay đổi đã diễn ra trong tâm trí con người kể từ sau nền hòa bình Caudium, thậm chí trước khi bất kỳ thử thách sức mạnh nào chỉ ra lợi thế thuộc về bên nào, lớn đến mức Postumius, thông qua việc tự nguyện dâng nộp chính mình, đã giành được tiếng tăm lớn hơn trong lòng người La Mã so với Pontius trong lòng người Samnite bằng một chiến thắng không đổ máu. Người La Mã coi việc họ tự do gây chiến là một chiến thắng chắc chắn; trong khi người Samnite lại cho rằng người La Mã đã chiến thắng ngay khoảnh khắc họ cầm lại vũ khí. Trong lúc đó, cư dân Satricum nổi dậy quy phục người Samnite, những kẻ đã tấn công thuộc địa Fregellae bằng một cuộc tập kích ban đêm bất ngờ, được tháp tùng, theo như được biết, bởi chính cư dân Satricum. Kể từ khoảnh khắc đó cho đến khi trời sáng, nỗi sợ hãi lẫn nhau đã giữ cho cả hai phía ở trạng thái yên bình; ánh bình minh chính là hiệu lệnh cho trận chiến, thứ mà cư dân Fregellae đã xoay sở duy trì trong một khoảng thời gian đáng kể mà không bị mất tấc đất nào; cả bởi vì họ chiến đấu vì tôn giáo và tự do của mình, và bởi đám đông không đủ sức mang vũ khí đã hỗ trợ họ từ những nóc nhà. Cuối cùng, một mưu kế đã mang lại lợi thế cho phe tấn công; bởi vì chúng thả lỏng cho tiếng hô của một người rao tin vang lên rằng "bất kỳ ai hạ vũ khí sẽ được ra đi trong an toàn." Điều này làm lơi đi sự quyết tâm trong chiến đấu của họ, và họ bắt đầu vứt bỏ vũ khí ở hầu khắp mọi nơi. Một bộ phận kiên quyết hơn, tuy nhiên, vẫn giữ lại vũ khí, đã xông ra bằng cánh cổng đối diện, và sự táo bạo đó đã mang lại cho họ sự an toàn lớn hơn so với nỗi sợ hãi từng khiến họ dễ dãi tin người ở những kẻ khác; bởi vì người Samnite, sau khi vây quanh nhóm sau bằng những đống lửa, đã thiêu sống tất cả bọn họ trong lúc họ đang cất lên những lời kêu cứu tuyệt vọng với đức tin của thần linh và loài người. Các chấp chính quan sau khi phân chia khu vực cai quản cho nhau, Papirius tiến về Apulia đến Luceria, nơi các kỵ binh La Mã bị dâng làm con tin tại Caudium đang bị giam giữ; Publilius ở lại Samnium để đối phó với các đạo quân Caudium. Hành động này làm rối trí người Samnite: họ không thể đưa ra quyết định an toàn là có nên tiến về Luceria hay không, kẻo bị kẻ thù đánh úp từ phía sau, hay ở lại nơi họ đang đứng, kẻo thành Luceria bị thất thủ trong lúc đó. Do đó, họ đi đến kết luận rằng khôn ngoan nhất là phó mặc cho sự định đoạt của vận may và chấp nhận kết quả của một trận chiến với Publilius; vì thế họ đã kéo lực lượng ra trận địa.

Khi Publilius chuẩn bị giao chiến, xét thấy việc ngỏ lời với binh lính trước là điều phải phép, ông bèn ra lệnh triệu tập một cuộc họp quân sĩ. Thế nhưng dẫu họ chạy ù về phía tổng hành dinh của vị tướng với sự hăng hái tột cùng, những tiếng la hét đòi chiến đấu lại vang lên quá lớn đến mức chẳng một lời khích lệ nào của vị tướng có thể lọt vào tai: sự chiêm nghiệm của mỗi người về nỗi nhục nhã vừa qua chính là lời khích lệ đanh thép nhất. Do đó, họ tiến thẳng vào trận chiến, hối thúc những người cầm cờ hãy mau chóng lên; để tránh việc có bất kỳ sự trì hoãn nào khi bắt đầu cuộc giao tranh lúc vung lao rồi mới rút gươm, họ vứt xừ những cây lao đi như thể đã có hiệu lệnh trước cho việc đó, và tuốt gươm lao vun vút với tốc độ tối đa vào kẻ thù. Chẳng có chút mưu lược nào của một vị tướng được thể hiện trong việc lập trận địa hay bố trí lực lượng dự bị; sự phẫn nộ của binh sĩ đã làm thay tất cả mọi thứ, với một mức độ cuồng nộ chẳng kém gì sự điên loạn. Do đó, kẻ thù không những bị đánh tan tác hoàn toàn, thậm chí còn chẳng dám cản trở cuộc đào tẩu của mình bằng cách rút lui về trại, mà thay vào đó, chúng tan rã và mạnh ai nấy chạy về hướng Apulia theo những tốp tản mát; dẫu vậy, sau đó khi tập hợp lực lượng lại thành một khối, chúng đã đến được Luceria. Cơn thịnh nộ tương tự từng đưa người La Mã xuyên thủng qua chiến tuyến của kẻ thù nay cũng thúc đẩy họ tiến thẳng vào doanh trại của chúng, nơi sự tàn sát diễn ra dữ dội hơn và nhiều máu đổ hơn thậm chí là trên chiến trường, trong khi phần lớn chiến lợi phẩm bị phá hủy trong cơn cuồng nộ. Đạo quân còn lại dưới quyền chấp chính quan Papirius bấy giờ đã đến Arpi, vùng ven biển, đi qua mà không gặp phải bất kỳ sự quấy rối nào trên khắp các vùng đất dọc đường; điều này là do sự đối xử tệ bạc mà những cư dân nơi đó từng nhận từ người Samnite và lòng căm thù của họ dành cho chúng, chứ không phải do bất kỳ ân huệ nào nhận được từ nhân dân La Mã. Bởi vì những kẻ người Samnite cư trú trên các vùng núi trong các ngôi làng biệt lập thường xuyên tàn phá vùng đất thấp và các khu vực ven biển; và vì là những kẻ miền núi mang bản tính dã man, chúng khinh miệt những người nông dân hiền hòa hơn và, đúng như quy luật thường thấy, mang đặc tính giống hệt vùng đất chúng sinh sống. Giờ đây, giả như vùng đất này có thiện cảm với người Samnite, thì hoặc là đạo quân La Mã đã bị ngăn chặn không thể tiến đến Arpi, hoặc là vì nó nằm giữa Roma và Arpi, nó đã có thể chặn đứng các đoàn xe vận chuyển lương thực và tiêu diệt hoàn toàn đối phương thông qua nạn thiếu thốn mọi nhu yếu phẩm hệ quả theo sau. Ngay cả khi ấy, khi họ từ đó tiến đến Luceria, cả phe vây hãm lẫn kẻ bị vây đều khốn khổ như nhau bởi nạn đói. Mọi loại nhu yếu phẩm đều được chuyển đến cho người La Mã từ Arpi; nhưng với tỷ lệ vô cùng khan hiếm đến mức các kỵ binh phải mang lúa mì từ đó về doanh trại trong những chiếc túi nhỏ để dành cho bộ binh, những người đang bận rộn với các đồn canh, phiên gác và công sự; và đôi khi chạm trán kẻ thù, họ buộc phải vứt cả lúa mì khỏi lưng ngựa để chiến đấu. Trước sự xuất hiện của vị chấp chính quan còn lại cùng đạo quân chiến thắng của ông, lương thực đã được đưa vào cho người Samnite, và quân tiếp viện cũng được chuyển đến cho chúng từ các vùng núi; thế nhưng sự xuất hiện của Publilius đã bóp nghẹt mọi nguồn cung của chúng; vì giao phó việc vây hãm cho người đồng nghiệp và giữ cho bản thân ở trạng thái rảnh rỗi, ông đã ném mọi khó khăn vào con đường vận chuyển lương thảo của kẻ thù. Do đó, vì có quá ít hy vọng cho những kẻ bị vây hãm, hay việc chúng có thể chịu đựng nạn đói thêm bao lâu nữa, người Samnite cắm trại tại Luceria buộc phải tập hợp lực lượng từ khắp nơi và bước vào một trận giao chiến với Papirius.

Vào thời điểm then chốt này, trong lúc cả hai bên đang chuẩn bị cho một trận đánh, các sứ thần từ Tarentum đã can thiệp, yêu cầu cả người Samnite lẫn người La Mã ngừng chiến tranh; kèm theo lời đe dọa rằng "nếu bất kỳ bên nào từ chối thỏa thuận ngưng chiến, họ sẽ hợp sức với bên còn lại để chống lại kẻ đó." Papirius, khi nghe rõ mục đích sứ mệnh của họ, ra vẻ như bị lung lay bởi lời nói của họ, đáp rằng ông sẽ tham vấn người đồng nghiệp; ông bấy giờ cho gọi người kia đến, dùng khoảng thời gian trung gian để thực hiện các công tác chuẩn bị cần thiết; và khi đã thảo luận xong với ông ấy về một vấn đề chẳng có gì phải nghi ngờ, ông liền phát lệnh chiến tranh. Trong lúc các chấp chính quan đang bận rộn tiến hành các nghi lễ tôn giáo và các công việc chuẩn bị thông thường khác cho một trận giao chiến, các sứ thần Tarentum liền chặn ngang đường họ, mong đợi một câu trả lời; hướng về họ, Papirius tuyên bố: "Hỡi những người Tarentum, vị tư tế báo cáo rằng các điềm múa quẻ đều thuận lợi, và các vật tế của chúng ta đã đi kèm với những điềm báo xuất sắc: dưới sự dẫn dắt của các vị thần, chúng ta đang tiến hành hành động, như các vị thấy đấy." Ông sau đó ra lệnh cho các lá cờ di chuyển và dẫn quân xuất trận; qua đó khiển trách sự ngạo mạn quá mức của quốc gia ấy, kẻ vào thời điểm mà thông qua sự bất hòa và bạo loạn nội bộ vốn không đủ sức quản lý các công việc nội bộ của chính mình, lại cả gan ấn định ranh giới hòa bình và chiến tranh cho những kẻ khác. Về phía bên kia, người Samnite, những kẻ đã bỏ bê mọi công tác chuẩn bị chiến đấu, hoặc vì thực sự khao khát hòa bình hay dường như đó là lợi ích của họ khi vờ như thế nhằm tranh thủ thiện cảm của người Tarentum, khi bất ngờ nhìn thấy người La Mã xếp trận sẵn sàng chiến đấu, liền gào lên rằng "họ sẽ tiếp tục tuân theo chỉ đạo của người Tarentum, và sẽ không tiến quân cũng như không mang vũ khí ra ngoài chiến hào. Rằng nếu bị lừa dối, họ thà chịu đựng bất kỳ hậu quả nào mà vận may mang lại còn hơn là tỏ ra khinh miệt người Tarentum, những người cố vấn hòa bình." Các chấp chính quan tuyên bố rằng "họ đón lấy điềm lành đó, và cầu nguyện cho kẻ thù tiếp tục giữ vững quyết định không thèm bảo vệ ngay cả chiến hào của chính chúng." Sau đó, chia lực lượng cho nhau, họ tiến về phía các công sự; và thực hiện một cuộc tấn công từ mọi phía cùng một lúc, trong khi một số kẻ lấp đầy các chiến hào, những kẻ khác xé toạc chiến hào và hất nhào nó xuống hào. Tất cả đều được kích thích, không chỉ bởi lòng dũng cảm bẩm sinh mà còn bởi sự phẫn nộ từ sau nỗi nhục nhã đã âm ỉ trong lồng ngực họ bấy lâu nay. Họ mở đường tiến vào doanh trại; nơi mà mọi người đều nhắc đi nhắc lại rằng đây không phải là Caudium, không phải các hẻm núi, không phải những thung lũng hiểm trở nơi sự xảo quyệt kiêu ngạo từng chiến thắng sai lầm; mà là lòng dũng cảm của người La Mã, thứ không chiến hào hay hào lũy nào có thể ngăn cản;—họ tàn sát không phân biệt những kẻ chống trả lẫn kẻ bỏ trốn, kẻ có vũ trang lẫn kẻ tay không, tự do lẫn nô lệ, già lẫn trẻ, con người lẫn súc vật. Sẽ chẳng có nổi một sinh linh nào trốn thoát, giả như các chấp chính quan không phát lệnh rút lui; và bằng mệnh lệnh cùng sự đe dọa, ép buộc những người lính đang khát máu phải rời khỏi doanh trại. Trong khi họ vô cùng tức giận vì bị gián đoạn trong việc thỏa mãn sự trả thù, một bài phát biểu ngay lập tức được gửi đến họ, đảm bảo với binh lính rằng "các chấp chính quan không hề và sẽ không thua kém bất kỳ binh lính nào trong lòng căm thù đối với kẻ thù; ngược lại, hễ họ dẫn đầu trong trận chiến, họ cũng sẽ làm điều tương tự trong việc thực hiện sự trả thù không giới hạn, giả như sự cân nhắc về sáu trăm kỵ binh đang bị giam giữ làm con tin ở Luceria không kìm hãm ý định của họ; kẻo sự tuyệt vọng hoàn toàn về lệnh ân xá có thể thúc đẩy kẻ thù một cách mù quáng trả thù lên những con người ấy, háo hức tiêu diệt họ trước khi chính chúng vong mạng." Binh lính vô cùng ca ngợi cách xử lý này, vui mừng vì sự phẫn nộ của họ đã được kìm hãm, và thừa nhận rằng mọi thứ thà nên chịu đựng còn hơn để sự an toàn của ngần ấy thiếu niên La Mã thuộc hàng ưu tú nhất rơi vào hiểm nguy.

Cuộc họp sau đó được giải tán, một cuộc họp mặt được tổ chức nhằm bàn bạc xem họ nên tiếp tục thúc đẩy cuộc vây hãm Luceria với toàn bộ lực lượng, hay nên dùng một vị tướng cùng đạo quân của ông ta để thử thách người Apulia, một quốc gia láng giềng vẫn còn đang ở trạng thái hoài nghi. Chấp chính quan Publilius lên đường thực hiện một chuyến vòng quanh Apulia và trong chiến dịch duy nhất đó đã hoặc là khuất phục bằng vũ lực, hoặc là tiếp nhận vào liên minh theo các điều kiện, một số lượng đáng kể các quốc gia. Papirius tương tự, người ở lại tiếp tục công cuộc vây hãm Luceria, chẳng mấy chốc đã tìm thấy kết quả phù hợp với hy vọng của mình: bởi vì tất cả các con đường dùng để vận chuyển lương thực từ Samnium đều bị phong tỏa, cư dân Samnite đang đóng đồn trú ở đó đã bị đẩy xuống mức độ khốn cùng bởi nạn đói đến nỗi họ phải cử sứ thần đến gặp chấp chính quan La Mã, đề nghị ông bãi bỏ cuộc vây hãm đổi lấy việc trao trả các kỵ binh từng là nguyên nhân gây ra chiến tranh, người mà Papirius đã trả lời thế này rằng "lẽ ra họ nên tham vấn Pontius, con trai của Herennius, người theo lời khuyên của ông ta từng đưa người La Mã đi qua dưới ách, xem ông ta nghĩ kẻ bại trận phải chịu đựng sự đối xử gì. Nhưng vì thay vì tự đưa ra các điều kiện công bằng, họ lại chọn để cho kẻ thù áp đặt chúng lên mình, ông yêu cầu họ mang mệnh lệnh trở lại cho đạo quân ở Luceria rằng họ phải để lại bên trong các bức tường vũ khí, hành lý, súc vật thồ và tất cả những kẻ không thích hợp cho chiến tranh. Những binh lính còn lại ông sẽ gửi đi dưới ách với độc một mảnh áo, trả đũa lại sự nhục nhã từng giáng xuống trước đó chứ không áp đặt một sự nhục nhã mới." Các điều kiện không bị bác bỏ. Bảy ngàn binh lính được lùa qua dưới ách, và một chiến lợi phẩm khổng lồ bị tịch thu tại Luceria, toàn bộ cờ hiệu và vũ khí từng mất ở Caudium đều được thu hồi; và điều vượt xa tất cả niềm vui của họ, chính là sự thu hồi các kỵ binh mà người Samnite từng gửi đến Luceria để giam giữ làm vật bảo chứng cho nền hòa bình. Hầu như chưa bao giờ người La Mã giành được một chiến thắng nào nổi bật hơn bởi sự đảo ngược tình thế đột ngột trong trạng thái đất nước của họ; nhất là nếu sự thật đúng như những gì tôi tìm thấy trong một số biên niên sử rằng Pontius, con trai của Herennius, vị tướng người Samnite, đã bị lùa qua dưới ách cùng với những kẻ khác nhằm chuộc lại sự nhục nhã của các chấp chính quan. Thật ra tôi thấy kỳ lạ hơn khi có bất kỳ sự hoài nghi nào tồn tại về việc liệu có phải Lucius Cornelius, trong tư cách quan độc tài, với Lucius Papirius Cursor làm khanh tướng, là người đã thực hiện những chiến công này tại Caudium và sau đó tại Luceria, với tư cách là kẻ báo thù duy nhất cho sự nhục nhã của người La Mã, tận hưởng một buổi lễ khải hoàn xứng đáng nhất, có lẽ chỉ sau Furius Camillus, từng đạt được; hay liệu vinh dự đó thuộc về các chấp chính quan, và đặc biệt là Papirius. Sự bất định này lại tiếp nối bởi một sự bất định khác, liệu trong cuộc bầu cử tiếp theo, Papirius Cursor có được chọn làm chấp chính quan lần thứ ba, cùng với Quintus Aulus Ceretanus lần thứ hai, được bầu lại như sự báo đáp cho những chiến dịch của ông tại Luceria; hay đó là Lucius Papirius Mugillanus, tên họ bị nhầm lẫn.

Kể từ lúc này trở đi, các ghi chép đều rõ ràng rằng các cuộc chiến tranh khác đều được đưa đến hồi kết bởi các chấp chính quan. Aulius với một trận chiến thành công đã hoàn toàn chinh phục người Forentans. Thành phố nơi đạo quân của họ rút lui sau thất bại đã đầu hàng theo các điều kiện, sau khi các con tin được yêu cầu. Với thành công tương tự, vị chấp chính quan còn lại tiến hành các chiến dịch của mình chống lại cư dân Satricum; những kẻ dẫu là công dân La Mã, nhưng sau thảm họa ở Caudium, đã nổi dậy theo người Samnite và tiếp nhận một đội đồn trú vào thành phố của họ. Cư dân Satricum tuy nhiên, khi đạo quân La Mã tiến đến gần tường thành của họ, đã cử các đại biểu đến để cầu xin hòa bình với những lời khẩn nài nhún nhường; người được chấp chính quan đáp lại một cách cay nghiệt rằng "họ không được phép quay lại gặp ông nữa, trừ phi họ hoặc tiêu diệt, hoặc giao nộp đội đồn trú của người Samnite": qua các điều kiện đó, nỗi kinh hoàng giáng xuống các thành viên thuộc địa lớn hơn nhiều so với đe dọa từ vũ khí. Các đại biểu, do đó, nhiều lần hỏi chấp chính quan rằng ông nghĩ họ, những kẻ vốn yếu đuối và ít ỏi, làm sao có thể dám dùng vũ lực chống lại một đội đồn trú hùng mạnh và được trang bị vũ khí tận răng như thế: ông bảo họ hãy "tìm kiếm lời khuyên từ những kẻ theo lời khuyên của chúng mà họ đã tiếp nhận đội đồn trú đó vào thành phố." Họ sau đó rời đi, và quay trở lại với đồng bào của mình, sau khi đạt được sự cho phép từ chấp chính quan với nhiều khó khăn để tham vấn viện nguyên lão của họ về vấn đề đó và mang câu trả lời trở lại cho ông. Hai phe phái chia rẽ viện nguyên lão; một bên là những kẻ mà thủ lĩnh là tác giả của cuộc phản loạn chống lại nhân dân La Mã, bên còn lại gồm các công dân vẫn giữ vững lòng trung thành; cả hai tuy nhiên đều thể hiện mong muốn thiết tha rằng mọi phương tiện nên được sử dụng nhằm đạt được sự thỏa hiệp với chấp chính quan để khôi phục hòa bình. Vì đội đồn trú của người Samnite, vốn không có sự chuẩn bị nào để cầm cự cuộc vây hãm, dự định sẽ rút lui vào đêm hôm sau khỏi thị trấn, một phe nghĩ rằng việc tiết lộ cho chấp chính quan biết vào giờ nào, qua cổng nào, và bằng con đường nào kẻ thù của ông sẽ hành quân ra là quá đủ. Phe kia, những kẻ phản đối cuộc nổi dậy theo người Samnite, thậm chí đã mở một trong các cổng thành cho chấp chính quan vào ban đêm, bí mật tiếp nhận kẻ thù có vũ trang vào thị trấn. Do sự phản bội kép này, đội đồn trú của người Samnite đã bị tập * * * [lược bỏ thông tin bản quyền Gutenberg] * * *