Hannibal trải qua mùa hè mà những sự kiện này diễn ra ở châu Phi và Ý, tại vùng Tarento, với hy vọng thành phố của người Tarento sẽ bị phản bội giao cho ông. Trong khi đó, một số thị trấn nhỏ thuộc về họ và người Sallento đã nổi dậy quy thuận ông. Cùng lúc đó, trong số mười hai bang của người Bruttium – những kẻ vào năm trước đã sang phía người Carthage – người Consentia và người Thurii đã quay về dưới sự bảo hộ của nhân dân La Mã. Và nhiều bang nữa cũng sẽ làm như vậy, nếu Titus Pomponius Veientanus, tổng đốc của các đồng minh, sau khi có được vẻ ngoài của một vị tướng thực thụ nhờ một vài cuộc viễn chinh cướp bóc thành công ở vùng Bruttium, không tập hợp một4đám đông ô hợp và giao chiến với Hanno. Trong trận chiến đó, một số lượng lớn nam giới, dẫu vậy toàn là phường bần cùng vô lại gồm nô lệ và nông phu, đã bị tàn sát hoặc bắt sống. Phần tổn thất nhỏ nhất là việc chính viên tổng đốc bị bắt làm tù binh; bởi vì ông ta không chỉ có tội trong trường hợp này vì đã liều lĩnh giao chiến với kẻ địch, mà trước đó, trên cương vị là nhà thầu thuế, bằng mọi hành vi bất chính đủ loại, ông ta đã tỏ ra bất tín và gây tổn hại cho nhà nước cũng như các công ty. Trong số người Lucania, vị chấp chính quan Sempronius đã giao chiến một vài trận nhỏ, nhưng không có trận nào đáng ghi chép, ông cũng chiếm được một vài thị trấn không đáng kể.

Cùng với sự kéo dài của chiến tranh, khi tâm tư cũng như hoàn cảnh của con người dao động theo chiều hướng thịnh vượng hay bất trúc của các sự kiện, người dân bị cuốn vào một niềm đam mê cuồng nhiệt đối với các nghi lễ mê tín, mà phần lớn trong số đó được du nhập từ nước ngoài, đến mức dường như hoặc dân chúng hoặc các vị thần đã trải qua một sự biến đổi độtكột. Và giờ đây, các nghi thức của người La Mã đang dần mai một, không chỉ ở chốn riêng tư và trong các gia đình, mà cả nơi công cộng; ngoài diễn đàn và điện Capitol, đâu đâu cũng thấy từng đám đông phụ nữ đang hành lễ tế thần và dâng lời cầu nguyện theo những cách thức xa lạ đối với xứ sở ấy. Một tầng lớp thầy cúng và thuật sĩ hạ lưu đã làm nô dịch tâm trí con người, và số lượng của bọn họ càng gia tăng bởi những người dân quê – những kẻ bị túng quẫn và kinh hoàng dồn đuổi vào thành phố từ những cánh đồng bị bỏ hoang trong một cuộc chiến kéo dài và chịu nhiều thiệt hại do các cuộc đột kích của kẻ địch – cùng với việc trục lợi từ sự dốt nát của người khác mà chúng tiến hành như một nghề buôn bán được dung túng và quen thuộc. Ban đầu, những người chính trực bày tỏ sự phẫn nộ thầm kín trước những hành vi này, nhưng sau đó sự việc đã được đưa lên trước các bồi thẩm đoàn và trở thành một vấn đề khiếu nại công khai. Các quan thị sát và quan tam độc vụ được bổ nhiệm để trừng trị tội phạm đã bị thượng viện khiển trách nghiêm khắc vì đã không ngăn chặn những sự bất thường này; nhưng khi họ định trục xuất đám đông những kẻ hành nghề đó khỏi diễn đàn và đập phá các vật dụng chuẩn bị cho nghi lễ thần thánh của chúng, họ suýt chút nữa đã gặp nguy hiểm đến thân thể. Khi đã rõ ràng rằng hiểm họa quá lớn không thể bị chặn đứng bởi các quan chức cấp thấp, thượng viện bèn ủy nhiệm Marcus Atilius, quan pháp quan thành tụy, giải thoát người dân khỏi những mê tín dị đoan này. Ông triệu tập một hội nghị, trong đó đọc sắc lệnh của thượng viện và thông báo rằng tất cả những ai sở hữu sách bói toán, kinh cầu nguyện, hoặc bất kỳ hệ thống cúng tế bằng văn bản nào, đều phải nộp tất cả những cuốn sách và văn bản nói trên cho ông trước ngày Lịch của tháng Tư; và không ai được phép cúng tế tại bất kỳ nơi công cộng hoặc chốn linh thiêng nào theo các nghi lễ mới mẻ hoặc ngoại lai.

Một số vị tư tế công cộng cũng qua đời trong năm này: Lucius Cornelius Lentulus, đại tư tế; Caius Papirius Maso, con trai của Caius, một tư tế; Publius Furius Philo, một tiên tri; và Caius Papirius Maso, con trai của Lucius, một thành viên hội đồng mười người giám sát các nghi lễ thần thánh. Thay cho Lentulus, Marcus Cornelius Cethegus; thay cho Papirius, Cnaeius Servilius Caepio được phong làm tư tế. Lucius Quinctius Flaminius được phong làm tiên tri, và Lucius Cornelius Lentulus làm thành viên hội đồng mười người giám sát các nghi lễ thần thánh. Thời điểm bầu cử các chấp chính quan nay đã cận kề; nhưng vì người ta cho rằng không thích hợp để triệu hồi các chấp chính quan rời khỏi cuộc chiến mà họ đang dốc toàn lực tham gia, chấp chính quan Tiberius Sempronius đã chỉ định Caius Claudius Centho làm nhà độc tài để tổ chức bầu cử. Ông bổ nhiệm Quintus Fulvius Flaccus làm thủ lĩnh kỵ binh của mình. Vào ngày đầu tiên có thể tổ chức bầu cử, nhà độc tài đã bổ nhiệm làm chấp chính quan Quintus Fulvius Flaccus, thủ lĩnh kỵ binh của ông, và Appius Claudius Pulcher, người từng giữ chức tổng đốc Sicilia. Các quan pháp quan được bầu chọn là Cneius Fulvius Flaccus, Caius Claudius Nero, Marcus Junius Silanus, Publius Cornelius Sulla. Cuộc bầu cử hoàn tất, nhà độc tài từ nhiệm chức vụ của mình. Năm nay, Publius Cornelius Scipio, người sau này có biệt hiệu Africanus, giữ chức quan thị sát curule cùng với Marcus Cornelius Cethegus; và khi các quan hộ dân phản đối tham vọng giành chức quan thị sát của ông, với lý do rằng không nên đếm xỉa gì đến ông vì ông chưa đạt độ tuổi hợp pháp để ra tranh cử, ông đã tuyên bố: "Nếu toàn thể công dân mong muốn bổ nhiệm tôi làm quan thị sát, tôi đã đủ tuổi rồi." Ngay lập tức, người dân chạy về các bộ tộc tương ứng của mình để bỏ phiếu, với tâm trạng hướng về ông nồng nhiệt đến mức các quan hộ dân đột ngột từ bỏ ý định cản trở. Những khoản tiền ban phát của các quan thị sát như sau: các đại hội thể thao La Mã được tổ chức vô cùng xa hoa nếu xét theo tình trạng tài nguyên hiện tại; chúng được lặp lại trong một ngày, và một gallon dầu được phát cho mỗi con phố. Lucius Villius Tapulus và Marcus Fundanius Fundulus, các quan thị sát bình dân, đã buộc tội một số phụ nữ quý tộc về hành vi sai trái trước nhân dân, và họ đã kết án một số người trong số đó rồi đày đi lưu ải. Các đại hội thể thao bình dân được lặp lại trong hai ngày, và một bữa tiệc vinh danh thần Jupiter đã được tổ chức nhân dịp các đại hội thể thao này.

Quintus Fulvius Flaccus, lần thứ ba, và Appius Claudius nhậm chức chấp chính quan. Các quan pháp quan tiến hành bốc thăm khu vực cai quản của mình. Publius Cornelius Sulla nhận cả quyền tài phán trong thành lẫn ngoại hạt, vốn trước đây được phân cho hai người; Cneius Fulvius Flaccus nhận Apulia; Caius Claudius Nero nhận Suessula; và Marcus Junius Silanus nhận Tuscany. Việc chỉ huy cuộc chiến chống lại Hannibal được giao cho các chấp chính quan, mỗi người cầm đầu hai quân đoàn: một người tiếp quản lực lượng của Quintus Fabius, chấp chính quan năm trước, người kia tiếp quản lực lượng của Fulvius Centumalus. Trong số các quan pháp quan, Fulvius Flaccus sẽ nắm giữ các quân đoàn đang ở Luceria dưới quyền quan pháp quan Aemilius; Nero Claudius nắm giữ các quân đoàn ở Picenum dưới quyền Caius Terentius; mỗi người tự tuyển mộ tân binh để bổ sung quân số cho lực lượng của mình. Các quân đoàn thành phố của năm trước được giao cho Marcus Junius để chống lại người Tuscan. Tiberius Sempronius Gracchus và Publius Sempronius Tuditanus tiếp tục nắm quyền chỉ huy tại các vùng Lucania và Gaul với các đội quân họ đang có trong tay, cũng như Publius Lentulus tiếp tục cai quản phần Sicilia vốn là tỉnh thành La Mã cổ đại. Marcus Marcellus nắm giữ Syracuse và vùng đất từng là vương quốc của Hiero. Titus Otacilius tiếp tục nắm quyền chỉ huy hạm đội; Marcus Valerius chỉ huy ở Hy Lạp; Quintus Mucius Scaevola chỉ huy ở Sardinia. Hai anh em nhà Cornelius là Publius và Cneius tiếp tục nắm quyền chỉ huy ở Tây Ban Nha. Ngoài các đội quân hiện có, hai quân đoàn phục vụ cho thành phố đã được các chấp chính quan tuyển mộ, và tổng số hai mươi ba quân đoàn đã được thiết lập trong năm nay. Việc tuyển quân của các chấp chính quan gặp trở ngại bởi hành vi của Marcus Posthumius Pyrgensis, suýt dẫn đến một vụ náo loạn nghiêm trọng. Posthumius là một nhà thầu thuế, kẻ nổi danh về sự gian trá và tham tàn trong suốt nhiều năm, không có đối thủ nào sánh bằng ngoại trừ Titus Pomponius Veientanus – người đã bị quân Carthage dưới sự chỉ huy của Hanno bắt làm tù binh vào năm trước khi đang vô tư tàn phá các điền trang ở Lucania. Do nhà nước đã tự gánh chịu mọi rủi ro về tổn thất do bão tố gây ra đối với hàng hóa chuyên chở đến các quân đoàn, hai kẻ này không chỉ ngụy tạo các báo cáo giả mạo về những vụ đắm tàu, mà ngay cả những vụ thực sự xảy ra cũng do chính sự gian trá của chúng gây ra chứ không phải do tai nạn. Mưu đồ của chúng là chất một ít hàng hóa ít giá trị vào những con tàu cũ kỹ, rách nát rồi đánh đắm chúng ở vùng biển sâu, vớt các thủy thủ lên những chiếc thuyền đã chuẩn bị sẵn cho mục đích đó, sau đó khai khống giá trị lô hàng cao gấp nhiều lần thực tế. Hành vi gian lận này đã từng bị phanh phui trước Marcus Atilius, quan pháp quan của năm trước, và ông đã thông báo điều đó cho thượng viện; tuy nhiên, không có sắc lệnh nào được thông qua để khiển trách, bởi các bậc trưởng lão không muốn gây bất mãn cho tầng lớp thầu thuế trong hoàn cảnh tình hình đang như thế này. Người dân là những kẻ báo thù nghiêm khắc hơn đối với hành vi gian lận ấy; và cuối cùng, hai quan hộ dân là Spurius và Lucius Carvilius, bị thôi thúc phải hành động thiết thực khi thấy hành vi này gây phẫn nộ khắp nơi và đã trở thành một tai tiếng lớn, bèn đề xuất mức phạt hai trăm nghìn đồng as đối với Marcus Posthumius. Khi đến ngày tranh luận về vấn đề này, người dân tụ tập đông đến mức khoảng sân điện Capitol suýt không còn chỗ chứa; và sau khi vụ việc được đưa ra xét xử, tia hy vọng duy nhất cứu vãn tình thế xuất hiện là Caius Servilius Casca, một quan hộ dân, đồng thời là họ hàng và người thân của Posthumius, sẽ phủ quyết trước khi các bộ tộc được gọi lên bỏ phiếu. Sau khi các nhân chứng được triệu ra, các quan hộ dân yêu cầu người dân giải tán, và chiếc bình bốc thăm được mang ra để các bộ tộc rút thăm xem ai sẽ bỏ phiếu trước. Trong khi đó, các nhà thầu thuế giục Casca hãy đình chỉ thủ tục cho ngày hôm đó. Tuy nhiên, người dân lớn tiếng phản đối; và Casca lúc bấy giờ đang ngồi trên phần nhô cao nhất của diễn đàn, tâm trí bị nỗi sợ hãi và sự hổ thẹn giằng xé. Thấy rằng không thể trông cậy vào sự bảo vệ của hắn, các nhà thầu thuế hợp thành một khối nêm, lao vào khoảng trống do việc giải tán đám đông tạo ra nhằm gây rối loạn, vừa lớn tiếng tranh cãi với người dân vừa chống lại các quan hộ dân. Sự việc lúc bấy giờ suýt dẫn đến bạo lực, thì Fulvius Flaccus, vị chấp chính quan, lên tiếng quở trách các quan hộ dân rằng: "Các anh không thấy rằng mình đã bị hạ thấp xuống hàng dân thường, và một cuộc nổi loạn sẽ nổ ra, trừ phi các anh mau chóng giải tán đại hội bình dân sao."

Sau khi đại hội bình dân được giải tán, thượng viện liền họp mặt để các chấp chính quan đưa ra bàn thảo về sự gián đoạn diễn ra tại đại hội bình dân do bạo lực và sự táo tợn của các nhà thầu thuế. Họ phát biểu rằng: "Marcus Furius Camillus, kẻ mà việc bị trục xuất đã kéo theo sự sụp đổ của thành phố, từng chịu để cho những người đồng hương đang phẫn nộ của mình kết án ông. Trước ông ta, các nhà lập pháp mười người – theo luật lệ của họ mà người dân vẫn đang tuân thủ cho đến tận ngày nay – và sau đó là nhiều nhân vật hàng đầu trong nhà nước, đều từng phục tùng những phán quyết mà nhân dân giáng xuống đầu họ. Thế nhưng Posthumius Pyrgensis lại tước đoạt quyền bầu cử của nhân dân La Mã, giải tán đại hội bình dân, phớt lờ uy quyền của các quan hộ dân, lập trận địa đối đầu với nhân dân La Mã, và chiếm lấy một vị trí hiểm yếu nhằm cắt đứt đường liên lạc giữa các quan hộ dân với quần chúng, ngăn cản các bộ tộc được triệu tập để bỏ phiếu. Điều duy nhất ngăn chặn nhân dân khỏi cảnh đổ máu và bạo lực chính là sự kiềm chế của các quan chức khi họ tạm thời nhân nhượng trước sự cuồng nộ và táo tợn của một nhúm cá nhân, đành chấp nhận để bản thân và nhân dân La Mã bị khuất phục; đồng thời để không tạo cơ hội cho những kẻ đang tìm cớ gây bạo lực khi giải tán, theo đúng ý nguyện của chính bị cáo, cái đại hội mà hắn sắp sửa dùng vũ lực để phá ngang." Những ý kiến đại loại như thế đã được tất cả những nhân vật đáng kính nhất cất lên với sự phẫn nộ tương xứng với tính chất tồi tệ của hành vi đã khơi mào cho chúng; và ngay sau khi thượng viện thông qua sắc lệnh tuyên bố hành vi bạo lực vừa rồi là tổn hại đến nhà nước và là một tiền lệ mang khuynh hướng tai hại, anh em nhà Carvilius – các quan hộ dân – liền từ bỏ vụ kiện đòi tiền phạt, ấn định một ngày để đưa Posthumius ra xét xử tội chết, đồng thời ra lệnh rằng nếu hắn không nộp tiền bảo lãnh, hắn sẽ bị thị vệ bắt giữ và tống giam. Posthumius chịu nộp tiền bảo lãnh nhưng lại trốn tránh không đến hầu tòa. Các quan hộ dân bấy giờ bèn đề xuất trước đại hội bình dân, và đại hội đã ra nghị quyết rằng nếu Marcus Posthumius không trình diện trước ngày Lịch của tháng Năm, và nếu vào ngày đó, khi được gọi tên mà hắn không đáp lời đồng thời không đưa ra được lý do chính đáng cho sự vắng mặt của mình, hắn sẽ bị phán quyết là kẻ lưu vong, tài sản của hắn sẽ bị sung công, và bản thân hắn bị cấm túc khỏi nguồn nước và lửa. Tiếp đó, họ tiến hành truy tố tội chết và đòi tiền bảo lãnh đối với từng cá nhân từng là kẻ chủ mưu trong vụ bạo loạn và náo loạn ấy. Ban đầu, họ tống vào ngục những kẻ không chịu nộp tiền bảo lãnh, và sau đó tống giam cả những kẻ có khả năng nộp; khiến phần lớn bọn họ phải đành chọn con đường lưu vong để tránh né hiểm họa mà tiến trình pháp lý này chĩa vào họ.

Sự gian trá của các nhà thầu thuế và hành vi táo tợn sau đó của chúng nhằm che đậy hậu quả đã khép lại theo cách như vậy. Một đại hội sau đó được tổ chức nhằm bầu ra một đại tư tế. Vị đại tư tế mới, Marcus Cornelius Cethegus, đứng ra chủ trì. Cuộc bầu cử diễn ra trong sự tranh chấp vô cùng quyết liệt giữa ba ứng cử viên: Quintus Fulvius Flaccus – vị chấp chính quan từng hai lần giữ chức chấp chính quan và từng làm quan kiểm soát; Titus Manlius Torquatus – người cũng từng nổi danh qua hai nhiệm kỳ chấp chính quan và chức quan kiểm soát; và Publius Licinius Crassus – người chuẩn bị ra tranh cử chức quan thị sát curule. Trong cuộc đua này, ứng cử viên cuối cùng, dẫu vẫn còn trẻ tuổi, đã đánh bại những đối thủ khác vốn lớn tuổi hơn mình và từng đảm nhiệm các chức vụ cao quý. Trước ông, đã một trăm hai mươi năm nay không có một ai, ngoại trừ Publius Cornelius Calussa, được bầu làm đại tư tế khi chưa từng ngồi trên chiếc ghế curule. Mặc dù các chấp chính quan gặp vô vàn khó khăn trong việc hoàn tất đợt tuyển quân – bởi vì hậu quả của sự khan hiếm thanh niên khiến việc huy động đủ người cho cả hai mục tiêu: vừa lập các quân đoàn thành phố mới vừa bổ sung cho các quân đoàn cũ không phải là điều dễ dàng – thượng viện vẫn cấm họ từ bỏ nỗ lực và ra lệnh thành lập hai ủy ban tam độc vụ: một ủy ban hoạt động bên trong, ủy ban kia bên ngoài bán kính năm mươi dặm tính từ thành phố, nhằm xác định tối đa số lượng nam giới tự do có mặt tại các ngôi làng, thị trấn chợ và các thôn xóm, rồi tiến hành trưng binh bất kỳ ai mà họ cho là đủ khỏe mạnh để mang giáp, dẫu những người này chưa đến tuổi tòng quân. Thượng viện cũng cho phép các quan hộ dân, nếu thấy thích hợp, có thể đề xuất trước nhân dân rằng những ai chưa đủ mười bảy tuổi nhưng đã tuyên thệ tòng quân sẽ được phép tính thời gian phục vụ của mình giống như thể họ đã nhập ngũ ở tuổi mười bảy hoặc lớn hơn thế. Hai ủy ban tam độc vụ được lập nên theo sắc lệnh này của thượng viện đã tiến hành tuyển mộ những nam giới tự do trên khắp các vùng quê. Cùng lúc đó, một bức thư từ Marcellus ở Sicilia, đề cập đến thỉnh nguyện của những binh sĩ từng phục vụ dưới quyền Publius Lentulus, đã được đọc trước thượng viện. Những binh sĩ này là tàn quân sống sót từ thảm họa Cannae, từng bị điều đi lánh mặt đến Sicilia như đã đề cập trước đó, dựa trên sự ngầm hiểu rằng họ sẽ không được đưa trở về quê hương trước khi cuộc chiến với người Carthage kết thúc.

Được sự cho phép của Lentulus, nhóm binh sĩ này đã cử những kỵ binh và bách phu trưởng ưu tú nhất cùng một tuyển đội bộ binh làm sứ giả đến đại bản đai mùa đông của Marcellus. Sau khi được phép lên tiếng, một người trong số họ đã thưa với ông rằng: "Hỡi Marcus Marcellus, chúng tôi đáng lẽ đã có thể yết kiến ngài khi ngài còn làm chấp chính quan ở Ý, ngay từ khoảnh khắc sắc lệnh đó của thượng viện được ban hành đối với chúng tôi – một sắc lệnh dẫu không bất công nhưng quả thực rất khắc nghiệt – nếu chúng tôi không nuôi hy vọng rằng, khi bị đày đến một tỉnh đang trong cảnh rối ren vì cái chết của các vị vua để tiến hành một cuộc chiến cam go chống lại người Sicilia và người Carthage cùng một lúc, chúng tôi sẽ lấy máu và những vết thương của mình để chuộc lỗi với đất nước, hệt như cách mà trong ký ức của cha ông chúng ta, những kẻ từng bị Pyrrhus bắt làm tù binh ở Heraclea đã lấy công trạng chiến đấu chống lại chính Pyrrhus đó để chuộc lại lỗi lầm. Thế nhưng, vì lỗi lầm nào của chúng tôi, hỡi các bậc trưởng lão, mà các ngài khi đó, hoặc ngay lúc này đây, lại nuôi lòng oán giận đối với chúng tôi? Bởi vì khi nhìn ngài, hỡi Marcus Marcellus, tôi có cảm giác như đang đứng trước cả các vị chấp chính quan lẫn toàn thể hội đồng thượng viện; và giả sử ngài là chấp chính quan của chúng tôi tại Cannae, thì số phận của nhà nước cũng như của chính chúng tôi hẳn đã sang một trang tốt đẹp hơn rồi. Xin ngài cho phép tôi, tôi khẩn khoản nài xin, trước khi cất lời phàn nàn về hoàn cảnh khốn cùng của mình, được minh oan cho chúng tôi khỏi tội danh mà chúng tôi đang phải gánh chịu. Nếu thảm họa tại Cannae xảy ra không phải do sự nổi giận của các vị thần, cũng chẳng phải do số mệnh – thứ quy luật chi phối bất biến đường đi của sự việc trần gian – mà là do sai lầm, thì đó là sai lầm của ai? Của binh lính hay của các vị tướng chỉ huy? Về phần mình, với tư cách là một người lính, tôi sẽ không bao giờ thốt ra nửa lời chê trách vị tổng chỉ huy của mình, đặc biệt khi tôi biết rằng ông ấy từng nhận được lời tri ân từ thượng viện vì đã không tuyệt vọng trước vận mệnh quốc gia, và ông ấy vẫn tiếp tục được tín nhiệm trao quyền chỉ huy trong mọi năm kể từ sau cuộc trốn chạy khỏi Cannae. Chúng tôi nghe nói rằng những kẻ khác cũng từng sống sót qua thảm họa đó, những kẻ từng là quan vũ tribune, nay vẫn đang vận động và nắm giữ các chức vụ cao quý, đồng thời nắm quyền chỉ huy các tỉnh. Vậy mà các ngài, hỡi các bậc trưởng lão, lại rộng lượng tha thứ cho chính mình cùng con cháu các ngài, trong khi lại áp dụng sự nghiêm khắc đối với những kẻ hèn mọn như chúng tôi? Chẳng có gì là nhục nhã khi một vị chấp chính quan cùng các nhân vật chóp bu khác của nhà nước chọn cách tháo chạy khi không còn tia hy vọng nào khác sót lại; vậy mà các ngài lại đưa binh lính ra trận như những kẻ buộc phải chết tại đó sao? Tại sông Allia, gần như toàn bộ quân đội đã tháo chạy; tại khe núi Caudine, binh lính nộp cả vũ khí cho kẻ địch mà chẳng thèm tus chút kháng cự nào; chưa kể đến những thất bại nhục nhã khác của các đạo quân chúng ta. Thế nhưng, chẳng hề có một vết nhơ ô nhục nào bị truy tìm để giáng lên đầu những đội quân đó; trái lại, thành phố Rome đã được thu hồi chính nhờ những kẻ từng bỏ chạy đến Veii từ sông Allia; và các quân đoàn từng thua trận ở khe núi Caudine – những kẻ trở về Rome không vũ khí – sau khi được phái trở lại chiến trường Samnium với vũ khí trên tay, đã bắt chính kẻ thù từng hả hê trước nỗi nhục nhã của họ phải cúi đầu chui qua ách nhục nhã. Thế nhưng, liệu có kẻ nào dám cược lên đầu đội quân từng chiến đấu tại Cannae tội danh hèn nhát hay tháo chạy hay không – nơi hơn năm mươi nghìn nam giới đã ngã xuống; nơi vị chấp chính quan tháo chạy chỉ với bảy mươi kỵ binh; nơi không một ai sống sót, ngoại trừ họa chăng là những kẻ bị kẻ thù bỏ lại vì đã mỏi nhừ tay chân do chém giết? Khi đề nghị chuộc lại các tù binh bị bác bỏ, chúng tôi lại trở thành đối tượng của những lời ca ngợi chung, bởi vì chúng tôi đã giữ gìn bản thân để phục vụ đất nước; bởi vì chúng tôi đã quay về với vị chấp chính quan ở Venusia và bày tỏ diện mạo của một quân đoàn chính quy. Giờ đây, chúng ta lại lâm vào cảnh ngộ tồi tệ hơn cả những kẻ từng bị bắt làm tù binh vào thời của cha ông chúng ta; bởi vì họ chỉ bị tước đoạt vũ khí, thay đổi tính chất phục vụ và địa điểm dựng lều trong doanh trại, thế nhưng tất cả những điều đó đều đã được khôi phục cho họ chỉ bằng một chiến công phục vụ đất nước và một trận chiến thắng lợi. Không một ai trong số họ bị đày ải; không một ai bị tước đoạt hy vọng hoàn thành thời hạn phục vụ của mình; tóm lại, họ được phân công một kẻ thù mà khi chiến đấu cùng hắn, họ có thể chấm dứt ngay lập tức cuộc đời hoặc nỗi nhục nhã của mình. Còn chúng ta – những kẻ chẳng có gì để trách cứ ngoại trừ việc nhờ có chúng tôi mà vẫn còn binh sĩ La Mã sống sót sau trận Cannae – lại bị đày ải đi thật xa, không chỉ cách xa tổ quốc và xứ Ý, mà thậm chí cách xa cả kẻ địch; nơi chúng ta phải già đi trong cảnh lưu vong, nơi chúng ta chẳng có nổi một tia hy vọng hay cơ hội nào để xóa nhòa vết nhơ, để làm dịu đi nỗi phẫn nộ của đồng bào, hay tóm lại, để có được một cái chết vinh quang. Chúng tôi không mong chấm dứt sự ô nhục, cũng chẳng đòi hỏi phần thưởng cho lòng dũng cảm; chúng tôi chỉ xin được phép thử thách gan dạ và thực hành phẩm hạnh của mình. Chúng tôi khao khát nhọc nhằn và hiểm nguy để có thể hoàn thành bổn phận của những trang nam nhi và binh sĩ. Một cuộc chiến đang diễn ra ở Sicilia, nay đã là năm thứ hai, với sự quyết liệt tột độ từ cả hai phía. Người Carthage đang vây hãm các thành phố này, người La Mã vây hãm các thành phố khác; các đạo binh bộ binh và kỵ binh đang giáp lá cà giao chiến; tại Syracuse, chiến tranh đang được tiến hành cả trên biển lẫn trên cạn. Chúng tôi nghe rất rõ tiếng hô hoán của những kẻ chiến đấu và âm thanh va chạm của vũ khí, trong khi bản thân lại nằm dài bất động và rảnh rỗi, hệt như thể chúng tôi chẳng có nổi đôi tay hay cánh tay nào vậy. Vị chấp chính quan Sempronius nay đã chiến đấu trong nhiều trận giáp chiến quyết định với quân địch bằng các quân đoàn nô lệ. Họ nhận được phần thưởng cho sự nỗ lực của mình là tự do và các quyền lợi của công dân. Xin hãy để chúng tôi ít nhất cũng được các ngài sử dụng như những nô lệ được mua về phục vụ cho cuộc chiến này, hãy cho phép chúng tôi được chiến đấu với kẻ thù và giành lấy sự tự do bằng máu trận mạc. Các ngài muốn thử thách lòng dũng cảm của chúng tôi trên biển, trên cạn, trong một trận giáp chiến quyết định, hay trong các cuộc tấn công thành phố ư? Chúng tôi xin nhận phần khó khăn và hiểm nguy lớn nhất cho tất cả các sứ mệnh ấy, để những gì đáng lẽ phải được thực hiện tại Cannae có thể được hoàn thành càng sớm càng tốt, bởi toàn bộ quãng đời còn lại của chúng tôi đã bị kết án sống trong ô nhục rồi."

Ngay sau khi dứt lời, họ sụp lạy dưới chân Marcellus. Marcellus đáp rằng vấn đề đó vượt quá cả thẩm quyền lẫn quyền hạn của ông, tuy nhiên ông sẽ viết thư cho thượng viện và tuân thủ mọi phán quyết của các bậc trưởng lão trong mọi việc ông làm. Bức thư này đã được chuyển đến các vị chấp chính quan mới và được họ đọc trước thượng viện; và khi đưa vấn đề trong thư ra biểu quyết, thượng viện đã ban hành nghị quyết rằng: "Thượng viện không thấy có lý do gì để giao phó lợi ích của nước cộng hòa vào tay những binh sĩ từng đào ngũ khỏi các đồng đội của họ trong trận chiến tại Cannae. Nếu vị chấp chính quan proconsul Marcus Marcellus có suy nghĩ khác, ông ấy cứ hành động sao cho phù hợp với lợi ích của nền cộng hòa và danh dự của chính mình, với điều kiện tiên quyết là không ai trong số những kẻ này được miễn trừ nghĩa vụ quân sự, không được trao bất kỳ phần thưởng quân sự nào để ghi nhận lòng dũng cảm, và cũng không được đưa trở lại Ý chừng nào kẻ thù vẫn còn đang hiện diện tại xứ sở đó." Sau đó, theo đúng sắc lệnh của thượng viện và mệnh lệnh của nhân dân, một cuộc bầu cử đã được tổ chức bởi quan pháp quan thành tụy, trong đó năm ủy viên được bầu chọn với nhiệm vụ tu sửa các bức tường và tháp canh, cùng hai nhóm quan tam độc vụ: một nhóm có nhiệm vụ tìm kiếm tài sản thuộc về các đền miếu và ghi chép các vật phẩm dâng cúng, nhóm kia có nhiệm vụ trùng tu các đền thờ Nữ thần Vận Mệnh và Nữ thần Mẹ Matuta nằm bên trong cổng Carmental, cũng như đền thờ Nữ thần Hy Vọng nằm bên ngoài cổng – những nơi đã bị thiêu rụi vào năm trước. Những trận bão khủng khiếp đã xảy ra vào thời điểm này. Trời đổ mưa đá ròng rã suốt hai ngày trên núi Alban. Nhiều nơi bị sét đánh trúng; hai tòa nhà trên điện Capitol, chiến lũy trong doanh trại phía trên Suessula ở nhiều nơi, và hai lính canh đã tử nạn. Một bức tường cùng một số tháp canh tại Cannae không chỉ bị sét đánh mà còn bị phá hủy hoàn toàn. Tại Reate, một khối đá khổng lồ được nhìn thấy bay lượn trên không; mặt trời xuất hiện với sắc đỏ bất thường hệt như máu. Nhân những điềm gở này, một buổi lễ cầu đảo kéo dài một ngày đã được cử hành, và các chấp chính quan đã dành nhiều ngày để thực hiện các nghi lễ thần thánh; đồng thời, một nghi lễ linh thiêng cũng được cử hành xuyên suốt chín ngày liền.

Một tình cờ ngẫu nhiên xảy ra từ xa đã thúc đẩy sự nổi dậy của Tarento – nơi từ lâu vốn là đối tượng nuôi dưỡng hy vọng của Hannibal và sự hoài nghi của người La Mã. Phileas, một người gốc Tarento từng sống dài ngày tại Rome dưới vỏ bọc một sứ thần, vốn là kẻ có tâm trí bất an và khó lòng chịu đựng nổi trạng thái nhàn rỗi mà hắn cho rằng đã khiến năng lực của mình chìm dần trong sự suy nhược suốt một thời gian dài, đã tự mình tìm ra con đường tiếp cận các con tin người Tarento. Họ bị giam giữ trong khuôn viên đền thờ Tự Do và được canh gác lỏng lẻo hơn, bởi vì việc trốn chạy khỏi người La Mã không mang lại lợi ích gì cho chính họ lẫn bang hội của họ. Bằng cách mua chuộc hai kẻ gác đền, hắn có thể thường xuyên hội diện với họ và lôi kéo họ tham gia vào kế hoạch này; và sau khi đưa họ ra khỏi nơi giam giữ ngay khi màn đêm buông xuống, hắn trở thành kẻ đồng hành trong cuộc trốn chạy bí mật của họ và tẩu thoát trót lọt. Ngay khi trời rạng sáng, tin tức về cuộc trốn chạy của họ lan truyền khắp thành phố, và một toán quân được phái đi truy đuổi đã bắt gọn tất cả tại Tarracina rồi giải họ trở lại. Họ bị áp giải vào điện Comitium, và sau khi bị roi vọt tra tấn dưới sự đồng thuận của nhân dân, họ bị ném từ trên đỉnh vách đá xuống dưới.

Sự trừng phạt khắc nghiệt này đã làm dấy lên lòng căm phẫn ở cư dân thuộc hai trong số những bang Hy Lạp nổi bật nhất ở Ý, không chỉ công khai với tư cách là các cộng đồng mà còn kín đáo với tư cách cá nhân, tùy thuộc vào mối liên hệ họ hàng hay tình bạn của từng người với những kẻ đã bị tước đoạt mạng sống một cách nhục nhã như vậy. Trong số đó, khoảng mười ba thanh niên quý tộc người Tarento đã cấu kết thành một âm mưu, với các nhân vật cốt cán là Nico và Philemenus. Nhận định rằng việc yết kiến Hannibal trước khi thực hiện bất kỳ bước đi nào là điều đúng đắn, họ tìm đến gặp ông sau khi đã xin được phép ra khỏi thành ban đêm dưới cái cớ đi săn. Khi họ đã đến gần doanh trại, tất cả những kẻ còn lại ẩn nấp trong một khu rừng ven đường; riêng Nico và Philemenus tiến đến chốt gác tiền tiêu, bị bắt giữ và theo yêu cầu của chính họ, được dẫn diện trước mặt Hannibal. Sau khi trình bày cho ông nghe động cơ của kế hoạch cùng mục tiêu họ đang hướng tới, họ nhận được những lời ca ngợi cao nhất và được chất đầy những lời hứa hẹn; và để đồng bào của họ tin rằng họ đã ra khỏi thành để kiếm chiến lợi phẩm, họ được yêu cầu lùa về thành một số gia súc của quân Carthage vốn được thả ra ngoài đồng cỏ. Họ được hứa hẹn rằng có thể làm việc này mà không gặp bất kỳ nguy hiểm hay sự gián đoạn nào. Chiến lợi phẩm của nhóm thanh niên này thu hút sự chú ý, và nhờ đó sự kinh ngạc đối với việc họ thường xuyên lặp lại hành động này đã vơi bớt. Trong cuộc gặp gỡ lần thứ hai với Hannibal, họ đã đi đến một cam kết trang trọng rằng người Tarento sẽ được tự do, tận hưởng luật pháp của riêng mình và mọi quyền lợi không bị can thiệp; rằng họ sẽ không phải nộp bất kỳ khoản cống nạp nào cho người Carthage, cũng như không phải tiếp nhận một lực lượng đồn trú trái ý muốn; và rằng lực lượng đồn trú hiện tại của họ sẽ bị giao nộp cho người Carthage. Sau khi các điểm này đã được thỏa thuận, Philemenus bắt đầu lặp lại thường xuyên hơn thói quen quen thuộc của mình là ra vào thành phố với bầy chó đi kèm cùng những vật dụng cần thiết khác dành cho việc đi săn; bởi vì hắn nổi tiếng là kẻ có niềm đam mê sâu sắc với việc săn bắn, và hầu như lần nào cũng mang về nhà thứ gì đó bắt được hoặc chớp lấy từ quân địch – những kẻ đã cố tình đặt sẵn chúng trên đường đi của hắn – để dâng lên cho vị chỉ huy hoặc lính gác các cổng thành. Bọn họ cho rằng hắn thích ra vào thành về đêm vì sợ hãi quân địch. Sau khi thói quen này đã trở nên quen thuộc đến mức bất cứ lúc nào trong đêm hắn phát ra tín hiệu bằng cách huýt sáo, cổng thành cũng được mở, Hannibal cho rằng đây là lúc thích hợp để thực hiện kế hoạch. Ông đang ở cách đó ba ngày đường, và để làm giảm bớt sự kinh ngạc vốn sẽ dấy lên nếu ông cứ giữ nguyên doanh trại tại một chỗ quá lâu, ông giả vờ lâm bệnh. Ngay cả đối với những binh sĩ La Mã tạo thành lực lượng đồn trú của Tarento, sự nhàn rỗi kéo dài của ông cũng không còn là đối tượng gây nghi ngờ nữa.

Nhưng sau khi quyết định tiến về Tarento, chọn ra từ lực lượng bộ binh và kỵ binh mười nghìn người mà ông đánh giá là thích hợp nhất cho cuộc viễn chinh nhờ sự nhanh nhẹn của cơ thể và vũ khí nhẹ nhàng, ông bắt đầu cuộc hành quân vào canh thứ tư trong đêm; đồng thời phái đi trước khoảng tám mươi kỵ binh Numidia, ra lệnh cho họ sục sạo vùng đất ở hai bên đường và quan sát thật kỹ từng ngóc ngách, kẻo bất kỳ người dân quê nào nhìn thấy quân đội của ông từ xa có thể trốn thoát; bắt giữ những kẻ chạy trước và tiêu diệt những ai họ gặp, để tạo ấn tượng với cư dân láng giềng rằng đây là một toán cướp bóc chứ không phải một đạo quân chính quy. Bản thân Hannibal, với bước hành quân tốc độ, dựng doanh trại cách Tarento khoảng mười lăm dặm; và thậm chí ở đó, ông vẫn không hé lộ cho binh sĩ biết đích đến của họ là gì, mà chỉ triệu tập họ lại, nhắc nhở mọi người phải hành quân đúng đường, không được phép để bất kỳ ai rẽ ngang hoặc đi chệch khỏi đội hình; và trên hết, phải luôn cảnh giác để bắt cho kịp khẩu lệnh, không được làm bất cứ điều gì khi chưa có lệnh của các chỉ huy; rằng đúng thời điểm, ông sẽ ban hành các mệnh lệnh về những việc cần làm. Cùng khoảng thời gian đó, một tin đồn bay đến Tarento rằng một vài kỵ binh Numidia đang tàn phá các điền trang và gieo rắc kinh hoàng cho dân quê trên một vùng rộng lớn; trước thông tin này, viên quan pháp quan người La Mã không có hành động nào khác ngoài việc ra lệnh cho một phân đội kỵ binh xuất phát vào lúc mặt trời mọc ngày hôm sau để ngăn chặn các vụ cướp bóc của kẻ địch; và ông ta xa rời việc tập trung chú ý vào bất cứ điều gì khác vì chuyện này đến mức ngược lại, cuộc đột kích của nhóm người Numidia này lại trở thành bằng chứng vững chắc đối với ông rằng Hannibal và đại quân của ông ta vẫn chưa nhúc nhích khỏi doanh trại. Khi màn đêm còn sớm, Hannibal cho quân đội di chuyển, và Philemenus với gánh nặng quen thuộc là chiến lợi phẩm săn bắn tiếp tục làm người dẫn đường cho ông. Những kẻ đồng mưu còn lại chờ đợi thời khắc hoàn thành những gì đã được thỏa thuận; và thỏa thuận là Philemenus, trong lúc mang chiến lợi phẩm vào qua chiếc cổng nhỏ mà hắn vẫn thường lui tới, sẽ dẫn theo một số kẻ mang vũ khí, trong khi Hannibal ở một góc độ khác sẽ tiến đến cổng mang tên Temenis – chiếc cổng hướng về phía đông, nằm ở khu vực hướng về phía lục địa, gần các ngôi mộ nằm bên trong tường thành. Khi tiến sát đến cổng, Hannibal cho đốt lửa theo đúng thỏa thuận để tạo ra một ngọn lửa bùng cháy; tín hiệu tương tự được Nico đáp lại, và ngọn lửa ở cả hai phía đều được dập tắt. Hannibal dẫn quân lặng lẽ tiến đến cổng. Nico bất ngờ lao vào lũ lính gác đang chìm trong giấc ngủ, tus mạng sống của chúng ngay trên giường rồi mở toang cổng thành. Hannibal sau đó dẫn bộ binh tiến vào, ra lệnh cho kỵ binh ở lại phía sau để họ có thể ứng cứu bất cứ nơi nào cần thiết mà không gặp trở ngại. Philemenus ở một góc độ khác cũng tiến đến chiếc cổng nhỏ nơi hắn vẫn thường ra vào. Giọng nói quen thuộc của hắn – khi hắn kêu lên rằng mình suýt không chịu nổi sức nặng của con dã thú khổng lồ mà hắn săn được – cùng tín hiệu nay đã trở nên quen thuộc đã đánh thức lính gác, và chiếc cổng nhỏ được mở ra. Hai thanh niên khiêng vào một con heo rừng, bản thân Philemenus bước theo cùng một thợ săn tay không; và trong lúc sự chú ý của lính gác đang bị thu hút một cách bất cẩn vào những kẻ khiêng con heo rừng do kích thước kinh ngạc của nó, hắn đã đâm xuyên qua người tên lính gác bằng một ngọn giáo săn. Khoảng ba mươi kẻ mang vũ khí sau đó tiến vào, tiêu diệt số lính gác còn lại và phá toang cánh cổng liền kề, lập tức một lực lượng quân đội trong đội hình chỉnh tề ùa vào. Được dẫn đường từ đó trong sự tĩnh lặng thẳng tiến đến diễn đàn, họ hội quân với Hannibal. Vị tướng người Carthage sau đó phái người Tarento cùng hai nghìn quân Gaul chia làm ba ngả tiến về các hướng khác nhau trong thành phố, với lệnh chiếm giữ những con phố nhộn nhịp nhất. Sự hỗn loạn bùng nổ, người La Mã bị tus kiếm ở mọi ngả đường. Dân cư trong thành được tha mạng; nhưng để đảm bảo điều này, ông đã dặn dò đám thanh niên Tarento rằng khi nhìn thấy bất kỳ người quen nào từ xa, hãy bảo họ giữ bình tĩnh, im lặng và thật vững lòng.

Sự hỗn loạn và tiếng gào thét lúc bấy giờ y như cảnh tượng thường diễn ra trong một thành phố bị thất thủ, nhưng không ai biết chắc chắn nguyên nhân do đâu. Người Tarento thì đinh ninh rằng người La Mã đã bất ngờ nổi dậy để cướp phá thành phố. Về phần người La Mã, họ cho rằng một cuộc bạo động nào đó đã được dân thành phố gây ra với mưu đồ phản trắc. Viên quan pháp quan bừng tỉnh giấc từ hồi chuông báo động đầu tiên đã trốn chạy ra cảng, từ đó leo lên thuyền để được chở vòng đến thành trì. Tiếng kèn lệnh cất lên từ nhà hát cũng làm dấy lên sự hoảng loạn; bởi đó là tiếng kèn của người La Mã, được các đồng mưu chuẩn bị sẵn cho chính mục đích này; và vì nó được thổi một cách vụng về bởi một người Hy Lạp, nên không thể xác định nổi kẻ nào đã phát ra tín hiệu hay tín hiệu đó dành cho ai. Khi trời rạng sáng, người La Mã nhận ra những thứ vũ khí của người Carthage và người Gaul, điều đó xóa sạch mọi hoài nghi; và người Hy Lạp, khi nhìn thấy xác của những binh sĩ La Mã bị sát hại nằm rải rác khắp mọi hướng, liền nhận ra thành phố đã rơi vào tay Hannibal. Khi ánh sáng đủ mạnh để họ có thể phân biệt mọi thứ rõ ràng hơn, và những binh sĩ La Mã sống sót sau cuộc tàn sát đã tìm được chốn ẩn náu trong thành trì, cơn náo loạn bắt đầu lắng xuống đôi chút, Hannibal ra lệnh tập hợp người Tarento lại mà không mang theo vũ khí. Tất cả họ đều có mặt tại buổi tập hợp, ngoại trừ những kẻ đã đi theo người La Mã trong cuộc rút lui về thành trì để cùng chia sẻ mọi vận mệnh với họ. Tại đây, sau khi cất lời xưng tụng người Tarento bằng những lời lẽ ân cần, nhắc lại những ơn huệ mà ông từng dành cho những người đồng hương của họ từng bị ông bắt giữ ở Trasimenus và Cannae, đồng thời lên án sự thống trị kiêu ngạo của người La Mã, Hannibal yêu cầu mỗi người trong số họ hãy trở về ngôi nhà tương ứng của mình và khắc tên lên cửa; đồng thời tuyên bố rằng ông sẽ ra lệnh cướp phá những ngôi nhà nào không khắc tên trên đó. Rằng nếu bất kỳ ai khắc tên mình lên ngôi nhà của một người La Mã (và người La Mã chiếm giữ những ngôi nhà riêng biệt), ông sẽ đối xử với kẻ đó như kẻ thù. Sau khi giải tán buổi tập hợp, và nhờ những cái tên được khắc trên cửa giúp việc phân biệt nhà của kẻ thù với nhà của bạn bè trở nên dễ dàng, theo một tín hiệu được phát ra, quân đội lập tức tỏa đi mọi ngả để cướp bóc các dinh thự của người La Mã, và một lượng chiến lợi phẩm đáng kể đã được tìm thấy.

Ngày hôm sau, ông dẫn quân đi tấn công thành trì; nhưng thấy rằng nơi này được bảo vệ bởi những vách đá rất cao ở phía hướng ra biển – vùng biển vây quanh phần lớn khu vực này và biến nó thành một dạng bán đảo – còn về phía thành phố lại được che chở bởi một bức tường và hào nước, do đó không thể chiếm được bằng một cuộc tấn công trực diện hay bằng các công trình vây hãm; và để tránh việc mục tiêu bảo vệ người Tarento giữ chân ông khỏi việc theo đuổi những đại sự quan trọng hơn, cũng như ngăn không cho người La Mã có cơ hội xuất kích từ thành trì bất cứ khi nào họ muốn nhắm vào người Tarento nếu lực lượng bảo vệ không đủ mạnh, ông quyết định cắt đứt đường liên lạc giữa thành trì và thành phố bằng một chiến lũy; không loại bỏ hy vọng rằng ông có thể có cơ hội giao chiến với người La Mã khi họ tìm cách cản trở công trình xây dựng; và nếu họ xuất kích quá nồng nhiệt, việc tiêu diệt nhiều kẻ trong số họ sẽ làm suy giảm sức mạnh của lực lượng đồn trú đến mức chỉ riêng người Tarento cũng có thể dễ dàng tự vệ trước họ. Sau khi công việc bắt đầu, người La Mã bất ngờ mở toang cổng thành, lao vào tấn công những người thợ. Đội lính gác được bố trí trước công trình chấp nhận bị đẩy lùi, nhằm mục đích khơi dậy sự bạo dạn của đối phương và khiến họ rượt đuổi sâu hơn, với số lượng đông hơn khi bị đẩy lui. Lúc đó, theo tín hiệu được phát ra, quân Carthage – những kẻ được Hannibal bố trí sẵn cho mục đích này – đồng loạt chồm dậy từ mọi phía; người La Mã không thể chống cุng nổi cuộc tấn công, lại bị cản trở khỏi việc tháo chạy vội vã bởi địa thế chật hẹp, bởi những vật cản do các công trình đang thi công tạo ra ở nơi này, và bởi những vật dụng chuẩn bị cho công trình ở nơi khác. Phần lớn trong số họ bị đẩy nhào xuống hào, và số lượng thiệt mạng trong lúc tháo chạy còn nhiều hơn trong trận chiến. Sau đó, công trình tiếp tục được thi công mà không gặp bất kỳ sự cản trở nào. Một con hào lớn được đào, bên trong là một chiến lũy được đắp lên. Ông cũng chuẩn bị dựng thêm một bức tường ở khoảng cách gần và cùng một bên, để họ có thể tự vệ trước người La Mã ngay cả khi không có lực lượng đồn trú. Tuy nhiên, ông vẫn để lại cho họ một lực lượng nhỏ, vừa để bảo vệ vừa hỗ trợ xây tường. Bản thân vị tổng chỉ huy cùng phần lực lượng còn lại lên đường dựng trại bên bờ sông Galaesus, cách thành phố năm dặm. Trở về từ vị trí này để thanh tra công trình – vốn đang tiến triển nhanh hơn một chút so với dự kiến của ông – ông nảy sinh hy vọng rằng thành trì thậm chí có thể bị chiếm bằng một cuộc tấn công chớp nhoáng; bởi vì nơi này không được bảo vệ bởi một địa thế cao ráo như các phần khác, mà tọa lạc trên một vùng đất bằng phẳng, chỉ bị ngăn cách với thành phố bằng một bức tường và con hào. Trong lúc đang phải hứng chịu các đợt tấn công từ mọi loại máy móc và công trình quân sự, một lực lượng viện binh phái đến từ Metapontum đã thối thúc người La Mã dũng cảm tấn công các công trình của kẻ địch bằng một cuộc tập kích bất ngờ dưới vỏ bọc ban đêm. Họ đập phá một số cái, thiêu rụi số khác, và nhờ đó mọi mưu toan của Hannibal nhằm vào thành trì theo hướng đó đều chấm dứt. Niềm hy vọng duy nhất còn lại của ông đặt vào một cuộc vây hãm; thế nhưng điều đó cũng chẳng mang lại viễn cảnh thành công khả quan nào, bởi vì khi chiếm giữ một thành trì tọa lạc trên một bán đảo và khống chế lối vào cảng, họ nắm quyền tự do thông ra biển, trong khi thành phố ngược lại bị tước đoạt mọi nguồn tiếp tế từ đường biển; và do đó, những kẻ vây hãm lại lâm vào nguy cơ thiếu thốn lương thực nhiều hơn cả những kẻ bị vây. Hannibal tập hợp những nhân vật chóp bu của người Tarento và bày tỏ trước họ toàn bộ những khó khăn hiện tại. Ông phát hiện ra rằng: "Ta không thể tìm ra bất kỳ phương pháp nào để có thể chiếm được một thành trì được gia cố kiên cố đến vậy, cũng không thể hy vọng vào bất kỳ kết quả thuận lợi nào từ một cuộc vây hãm chừng nào kẻ địch vẫn làm chủ mặt biển; nhưng nếu có thể huy động được tàu thuyền để ngăn chặn việc đưa các nguồn tiếp tế vào, kẻ địch hoặc sẽ lập tức tháo chạy khỏi nơi đó, hoặc sẽ tự nguyện đầu hàng." Người Tarento đồng tình với ông; nhưng cho rằng: "Kẻ đưa ra lời khuyên cũng phải hỗ trợ thực hiện nó; nếu những chiến thuyền của người Carthage được đưa đến đây từ Sicilia, họ sẽ có thể làm được điều đó; nhưng bằng cách nào những con tàu của chính họ – đang bị giam hãm trong một vũng cảng chật hẹp mà cửa khẩu nằm dưới quyền kiểm soát của kẻ địch – lại có thể được đưa ra vùng biển rộng lớn." Hannibal đáp: "Chúng sẽ được đưa ra. Nhiều điều vốn dĩ khó khăn tự bản thân chúng lại được thực hiện dễ dàng nhờ mưu trí. Các ngươi sở hữu một thành phố tọa lạc trên vùng đất bằng phẳng; các ngươi có những con đường bằng phẳng và đủ rộng kéo dài về mọi hướng. Trên con đường chạy xuyên qua trung tâm thành phố từ vũng cảng ra đến biển, ta sẽ vận chuyển những chiến thuyền của các ngươi trên các cỗ xe lớn mà không gặp khó khăn gì lớn, và mặt biển hiện đang bị kẻ địch kiểm soát sẽ thuộc về chúng ta. Chúng ta sẽ vây hãm thành trì từ một phía bằng đường biển, phía kia bằng đường cạn; không, chính xác hơn là chẳng mấy chốc nữa, chúng ta sẽ chiếm được nó hoặc khi kẻ địch đã tháo chạy, hoặc khi họ còn đang ở bên trong." Phát biểu này không chỉ thắp lên hy vọng hoàn thành mục tiêu mà còn khơi gợi sự khâm phục tột độ dành cho vị tổng chỉ huy. Các cỗ xe lớn lập tức được thu gom từ mọi nơi và kết nối lại với nhau; máy móc được sử dụng để kéo tàu lên cạn, và con đường được chuẩn bị để các cỗ xe có thể di chuyển dễ dàng hơn, nhờ đó sự khó khăn khi vượt qua được giảm bớt. Súc vật thợ và nhân lực tiếp tục được tập hợp, và công việc được triển khai sôi nổi. Sau vài ngày, hạm đội được trang bị sẵn sàng chiến đấu đã chèo vòng qua thành trì và thả neo ngay trước cửa khẩu vũng cảng. Tình hình ở Tarento diễn ra như vậy khi Hannibal rời khỏi đó để trở về đại bản doanh mùa đông của mình. Tuy nhiên, các sử gia vẫn chia rẽ ý kiến về việc liệu cuộc đảo chính của người Tarento diễn ra vào năm nay hay năm trước. Phần lớn các sử gia – và là những người nhờ tuổi tác mà có khả năng hồi tưởng các sự kiện này rõ ràng hơn – thuật lại rằng nó xảy ra vào năm nay.

Các kỳ nghỉ lễ Latinh đã giữ chân các chấp chính quan và quan pháp quan tại Rome cho đến ngày mùng năm trước ngày Lịch của tháng Năm; vào ngày đó, sau khi hoàn thành các nghi lễ trên núi, họ lên đường đến các vùng đất cai quản tương ứng của mình. Sau đó, một rắc rối mới liên quan đến các vấn đề tôn giáo nảy sinh từ những câu thơ sấm truyền của Marcius – một nhà tiên tri lỗi lạc; và trong cuộc tìm kiếm được tiến hành vào năm trước nhằm thu hồi những loại sách này theo sắc lệnh của thượng viện, những câu thơ ấy đã lọt vào tay Marcus Atilius, quan pháp quan thành tụy – người quản lý công việc đó, và ông ta đã lập tức chuyển giao chúng cho vị quan pháp quan mới là Sulla. Tầm quan trọng được gán cho một trong hai lời tiên tri của Marcius – được hé lộ sau khi sự kiện mà nó đề cập đã xảy ra, và tính chân thực của nó được xác nhận bởi chính sự kiện đó – đã tạo thêm niềm tin cho lời tiên tri còn lại mà thời điểm ứng nghiệm vẫn chưa đến. Trong lời tiên tri trước, thảm họa tại Cannae đã được dự báo bằng gần như những câu chữ sau: "Hỡi người La Mã dòng dõi Troia, hãy tránh xa con sông Cannae, kẻo người ngoại tộc ép ngươi phải chiến đấu trên vùng đồng bằng Diomedes. Nhưng ngươi sẽ không tin ta cho đến khi ngươi nhuộm đẫm vùng đồng bằng ấy trong biển máu, và dòng sông cuốn trôi ra biển lớn từ mảnh đất màu mỡ hàng ngàn người đồng hương đã tử trận của ngươi, và xác thịt ngươi trở thành mồi ngon cho cá, chim muôn và dã thú sống trên mặt đất. Bởi vì Jupiter đã phán truyền với ta như vậy." Những ai từng chiến đấu tại vùng đất đó đều nhận ra sự tương ứng đối với các vùng đồng bằng của Argive Diomedes và con sông Cannae, cũng như chính thất bại đó. Lời tiên tri còn lại lúc đó mới được đọc lên, vốn tối nghĩa hơn, không chỉ vì những sự kiện tương lai bất định hơn quá khứ, mà còn do phong cách biên soạn rối rắm hơn. "Hỡi người La Mã, nếu các ngươi muốn trục xuất kẻ địch và khối u nhọt đã từ phương xa tới, ta khuyên rằng hãy thề nguyện cử hành các đại hội thể thao, được tổ chức một cách vui tươi hằng năm dâng lên Apollo; khi nhân dân đã đóng góp một phần tiền từ ngân khố công cộng, các cá nhân hãy đóng góp thêm, mỗi người tùy theo khả năng của mình. Quan pháp quan sẽ chủ trì việc tổ chức các đại hội thể thao này – người đang nắm giữ quyền hành pháp tối cao đối với nhân dân và bình dân. Hãy để hội đồng mười người thực hiện nghi lễ cúng tế các nạn nhân theo phong cách Hy Lạp. Nếu các ngươi làm những điều này một cách suôn sẻ, các ngươi sẽ luôn hoan hỉ, và sự việc của các ngươi sẽ càng thịnh vượng hơn, bởi vị thần đó sẽ tiêu diệt những kẻ thù hiện đang thảnh thơi gặm cỏ trên các đồng bằng của các ngươi." Họ mất một ngày để giải mã lời tiên tri này. Ngày hôm sau, một sắc lệnh của thượng viện được thông qua, yêu cầu hội đồng mười người xem xét các cuốn sách liên quan đến việc tổ chức các đại hội thể thao và nghi lễ thánh thần vinh danh Apollo. Sau khi được tham vấn và báo cáo lên thượng viện, các bậc trưởng lão đã bỏ phiếu quyết định rằng: "Các đại hội thể thao dâng cúng Apollo phải được thề nguyện và cử hành; và khi các đại hội thể thao kết thúc, mười hai nghìn đồng as sẽ được trao cho quan pháp quan để chi trả cho các nghi thức thần thánh, cùng với hai con vật tế loại lớn." Một sắc lệnh thứ hai được thông qua rằng: "Hội đồng mười người phải tiến hành cúng tế theo phong cách Hy Lạp và với các vật tế sau: dâng Apollo một con bò đực được dát vàng và hai con dê trắng dát vàng; dâng Latona một con bò cái mạ vàng." Khi quan pháp quan chuẩn bị tổ chức các đại hội thể thao tại trường đua Circus Maximus, ông ban hành lệnh rằng trong suốt thời gian diễn ra các đại hội thể thao, người dân hãy đóng góp một khoản tiền tùy ý để phụng sự Apollo. Đây chính là nguồn gốc của các đại hội thể thao Apollinarian, vốn được thề nguyện và cử hành nhằm cầu mong chiến thắng chứ không phải để hồi phục sức khỏe như người ta thường lầm tưởng. Người dân xem các màn biểu diễn với vòng hoa đội đầu; các phu nhân dâng lời cầu đảo; toàn thể nhân dân ăn tiệc trong các khoảng sân của nhà mình với cửa mở toang; và ngày hôm đó được tô điểm bởi mọi mô thức nghi lễ đủ loại.

Trong lúc Hannibal đang ở vùng lân cận Tarento và cả hai chấp chính quan đều ở Samnium – dẫu họ có vẻ như sắp sửa vây hãm Capua – cư dân Campania đang phải trải qua nạn đói, thảm họa vốn là bạn đồng hành quen thuộc của một cuộc vây hãm kéo dài. Nguyên nhân là do các đạo quân La Mã đã ngăn chặn việc gieo trồng trên các đồng ruộng. Do đó, họ phái sứ thần đến gặp Hannibal, khẩn nài ông ra lệnh vận chuyển lúa mì từ các vùng lân cận về Capua trước khi cả hai chấp chính quan dẫn quân đoàn tiến vào đồng ruộng của họ và mọi con đường bị các lực lượng của kẻ địch phong tỏa hoàn toàn. Hannibal ra lệnh cho Hanno vượt sông từ Bruttium sang Campania, và đảm bảo cung cấp đầy đủ lúa mì cho người Campania. Xuất phát từ Bruttium cùng quân đội và cẩn thận tránh né doanh trại của kẻ địch cũng như các chấp chính quan đang ở Samnium, Hanno khi đến gần Beneventum đã dựng doanh trại trên một vùng đất cao cách thành phố ba dặm. Tiếp theo, ông ra lệnh chuyển số lúa mì được thu gom trong mùa hè từ các dân tộc láng giềng đồng minh với ông vào doanh trại, đồng thời cắt cử một lực lượng hộ vệ để bảo vệ các nguồn tiếp tế đó. Sau đó, ông cử người mang tin đến cho người Capua, ấn định một ngày họ phải có mặt tại doanh trại của ông để nhận lúa mì, mang theo xe cộ và súc vật đủ loại được thu gom từ mọi ngóc ngách trên lãnh thổ của họ. Người Campania thực hiện công việc này với sự uể oải và cẩu thả quen thuộc của họ. Hơn bốn trăm chiếc xe cộ một chút, kèm theo một vài con súc vật thợ, đã được phái đến. Sau khi nhận được lời quở trách từ Hanno vì hành vi này – khi ông nói với họ rằng ngay cả cơn đói, thứ vốn kích thích các loài vật câm lặng phải hành động, cũng chẳng thể thúc đẩy họ làm việc cho siêng năng – một ngày khác được ấn định để họ đến lấy lúa mì sau khi đã chuẩn bị chu đáo hơn. Mọi diễn biến này được báo cáo lại cho người Beneventum ngay khi chúng vừa xảy ra, họ không chần chừ mà lập tức phái mười sứ thần đến gặp các chấp chính quan La Mã đang đóng quân ở vùng lân cận Bovianum. Nghe được những gì đang diễn ra tại Capua, các chấp chính quan bèn sắp xếp để một người trong số họ dẫn quân vào Campania; và Fulvius – người trúng thăm quản lý tỉnh đó – lên đường vào ban đêm, tiến vào bên trong tường thành Beneventum. Đã đến gần quân địch, ông nắm được thông tin rằng Hanno đã đi kiếm thức ăn gia súc với một phần lực lượng của mình; rằng người Campania được cấp lúa mì thông qua một quan quản lý tài chính; rằng hai nghìn xe vận tải đã đến cùng một đám đông ô hợp vô kỷ luật và không vũ khí; rằng mọi việc đều được tiến hành trong cảnh hỗn loạn và vội vã; và rằng hình thái doanh trại cùng mọi kỷ luật quân sự đã bị phá vỡ hoàn toàn do sự hòa lẫn của đám nông dân từ các vùng lân cận. Nhận được thông tin vô cùng xác thực này, vị chấp chính quan ra lệnh cho binh sĩ của mình chỉ chuẩn bị quân kỳ và vũ khí cho đêm hôm sau, vì ông phải tấn công doanh trại của người Carthage. Họ xuất phát vào canh thứ tư trong đêm, để lại toàn bộ hành lý và tư trang đủ loại tại Beneventum; và đến nơi cách doanh trại một khoảng ngắn trước rạng sáng, họ gây ra một cơn hoảng loạn lớn đến mức nếu doanh trại được đặt trên một địa hình bằng phẳng, nó chắc chắn đã bị chiếm ngay trong cuộc tấn công đầu tiên. Độ cao của địa thế và hệ thống công trình đã bảo vệ nơi này; bởi vì người ta không thể tiếp cận nó từ bất kỳ hướng nào ngoại trừ một con dốc vừa đứng vừa khó nhằn. Khi rạng đông ló dạng, một trận chiến khốc liệt bùng nổ, khi quân Carthage không chỉ bảo vệ chiến lũy của mình mà còn nắm giữ địa thế bằng phẳng hơn, đánh bật những kẻ địch đang tìm cách leo lên dốc đá.

Tuy nhiên, lòng dũng cảm kiên định cuối cùng đã chiến thắng mọi trở ngại, và họ tiến lên được đến hào và chiến lũy ở nhiều nơi cùng một lúc, dẫu phải hứng chịu nhiều vết thương và tổn thất không nhỏ về sinh mạng binh sĩ. Do đó, vị chấp chính quan triệu tập các quan vũ tribune lại, tuyên bố rằng họ phải từ bỏ cuộc hành quân liều lĩnh này; và theo ông, lựa chọn an toàn hơn là dẫn quân trở lại Beneventum trong ngày hôm đó, rồi sang ngày hôm sau sẽ dựng doanh trại sát cạnh doanh trại của kẻ địch, sao cho người Campania không thể rời đi và Hanno không thể quay về; và để đạt được mục tiêu đó một cách dễ dàng hơn, ông sẽ triệu hồi đồng nghiệp của mình cùng đại quân của ông ta, để họ dồn toàn lực vào mục tiêu ấy. Kế hoạch của vị tổng chỉ huy này đã bị đảo lộn ngay sau khi tiếng còi rút lui vang lên, bởi tiếng gào thét của các binh sĩ – những kẻ khinh miệt một mệnh lệnh hèn nhát đến thế. Nằm gần cổng doanh trại địch nhất là một đội hình Pelignian, có chỉ huy là Vibius Accuaeus; ông này tóm lấy quân kỳ và ném nó qua bên kia chiến lũy. Sau đó, thốt lên lời nguyền rủa nhắm vào bản thân và đội hình của mình nếu kẻ thù cướp được quân kỳ đó, ông lao vọt lên trước những người khác, vượt qua con hào và chiến lũy để xông thẳng vào doanh trại địch. Người Pelignian lúc bấy giờ đang chiến đấu bên trong chiến lũy, thì ở một góc độ khác, Valerius Flaccus – một quan vũ tribune thuộc quân đoàn thứ ba – khiêu khích người La Mã bằng cách chê bai sự hèn nhát của họ vì đã nhường vinh dự chiếm doanh trại cho đồng minh. Titus Pedanius – bách phu trưởng trưởng của đại đội một – giật lấy quân kỳ từ tay người cầm cờ và hét lên: "Chẳng mấy chốc nữa, lá cờ này và vị bách phu trưởng này sẽ có mặt bên trong chiến lũy của kẻ thù; hãy đi theo nếu các ngươi không muốn để lá cờ bị kẻ thù cướp mất." Vượt qua con hào, ông lần lượt được đi theo bởi các binh sĩ trong đại đội của chính mình và sau đó là toàn bộ quân đoàn. Đến lúc này, vị chấp chính quan – thay đổi quyết định khi nhìn thấy họ đang vượt qua chiến lũy – bắt đầu kích động và khích lệ binh sĩ thay vì ra lệnh gọi họ rút lui; ông chỉ cho họ thấy tình thế ngặt nghèo và nguy hiểm biết bao của đội hình dũng cảm nhất bên phía đồng minh cùng một quân đoàn đồng hương. Do đó, tất cả mọi người đều dốc toàn lực chiến đấu, bất chấp địa hình bằng phẳng hay gồ ghề, dẫu những trận mưa tên giáo trút xuống họ từ mọi hướng và kẻ địch dùng cả vũ khí lẫn thân xác để cản đường, họ vẫn phá vỡ vòng vây và lao vào trong. Nhiều kẻ dẫu bị thương, thậm chí cả những người đã cạn kiệt máu lực, vẫn cố rướn người tiến lên để được ngã xuống bên trong chiến lũy của kẻ thù. Doan trại do đó bị chiếm trong chớp mắt, hệt như thể nó tọa lạc trên một vùng đất bằng phẳng chứ không hề được gia cố kiên cố chút nào. Những gì diễn ra sau đó mang tính chất một cuộc tàn sát nhiều hơn là một trận chiến. Bị nêm chặt vào nhau bên trong chiến lũy, hơn sáu nghìn quân địch đã ngã xuống; hơn bảy nghìn kẻ, cùng với đám người Campania đi lấy lúa mì và toàn bộ xe cộ, súc vật thợ, đã bị bắt sống. Nơi đây cũng thu được một chiến lợi phẩm khổng lồ mà Hanno trong các cuộc viễn chinh cướp bóc – được ông thực hiện tỉ mỉ ở mọi ngả – đã vơ vét về từ các vùng đất của đồng minh La Mã. Sau khi san bằng doanh trại của kẻ địch, họ quay trở về Beneventum; và tại đó, cả hai vị chấp chính quan (vì Appius Claudius đã đến đó vài ngày sau) đã bán số chiến lợi phẩm và phân phát chúng, trao những phần quà xứng đáng cho những ai có công lao trong việc chiếm lấy doanh trại địch; trên hết là dành cho Accuaeus người Pelignian và Titus Pedanius, bách phu trưởng trưởng của quân đoàn thứ ba. Hanno, xuất phát từ Cominium thuộc vùng đất Cere – nơi tin tức về thất bại mất doanh trại truyền đến tai ông – cùng một nhúm binh sĩ kiếm thức ăn gia súc mang theo bên mình, lũ lượt kéo về Bruttium mang dáng vẻ của một cuộc tháo chạy hơn là một cuộc hành quân.

Người Campania khi hay tin về thảm họa giáng xuống đầu họ và đồng minh liền phái sứ thần đến gặp Hannibal để thông báo rằng: "Hai vị chấp chính quan đang có mặt tại Beneventum, cách Capua đúng một ngày đường; chiến tranh đã sát tận cửa ngõ và tường thành của họ; và nếu ông không mau chóng đến cứu viện, Capua sẽ rơi vào tay kẻ địch còn nhanh hơn cả Arpi trước kia; ngay cả bản thân Tarento, chứ đừng nói đến thành trì của nó, cũng không đáng để ông đánh đổi bằng việc dâng nộp cho nhân dân La Mã một Capua bơ vơ và không được bảo vệ – nơi mà ông từng đặt lên bàn cân ngang hàng với Carthage." Hannibal hứa hẹn rằng ông sẽ không lơ là lợi ích của người Campania, trước mắt liền phái hai nghìn kỵ binh đi cùng các sứ thần để họ có thể dựa vào đó bảo vệ các điền trang khỏi bị tàn phá. Trong khi đó, người La Mã, giữa muôn vàn bận rộn khác, vẫn không quên để mắt đến thành trì Tarento và lực lượng đồn trú đang bị vây hãm bên trong. Caius Servilius, viên trung tướng, được phái đi theo lời khuyên của các bậc trưởng lão bởi Publius Cornelius – quan pháp quan – nhằm thu mua lúa mì ở Etruria, đã lách qua các chiến hạm canh gác của kẻ địch để tiến vào vũng cảng Tarento cùng một số tàu chở hàng. Ngay khi ông đến nơi, những kẻ trước đó từng có rất ít hy vọng cầm cự và thường xuyên bị kẻ địch dụ dỗ trong các cuộc thương lượng để chạy sang phía họ, nay ngược lại trở thành những kẻ mời gọi và nài nỉ kẻ địch quay sang quy thuận mình; và giờ đây, khi các binh sĩ từng ở Metapontum đã được điều đến để hỗ trợ canh gác thành trì Tarento, lực lượng đồn trú đã trở nên đủ mạnh. Hậu quả của biện pháp này là cư dân Metapontum, được giải thoát khỏi những nỗi sợ hãi từng chi phối họ, lập tức nổi dậy quy thuận Hannibal. Cư dân thành Thurii nằm trên cùng dải bờ biển cũng hành động tương tự. Họ bị lung lay không kém phần bởi cuộc đảo chính của cư dân Metapontum và Tarento – những kẻ có cùng cội nguồn Achaia với họ – so với sự bất bình đối với người La Mã sau vụ xử tử các con tin gần đây. Bạn bè và người thân của những con tin này gửi thư và thông điệp đến Hanno và Mago – những kẻ đang đóng quân không xa ở vùng Bruttium – với nội dung rằng nếu họ đưa quân tiến sát tường thành, họ sẽ giao nộp thành phố vào tay họ. Marcus Atinius đang nắm quyền chỉ huy tại Thurii với một lực lượng đồn trú nhỏ; họ cho rằng ông ta có thể dễ dàng bị dụ dỗ để liều lĩnh dấn thân vào một trận chiến, không phải vì ông ta đặt niềm tin vào đội hình binh sĩ vốn rất ít ỏi của mình, mà là vào đám thanh niên Thurii – những người đã được ông ta cố tình biên chế thành các bách đội để ứng phó với những tình huống khẩn cấp kiểu này. Sau khi chia đôi lực lượng, hai vị tướng tiến vào lãnh thổ Thurii; và Hanno cùng một đội bộ binh tiến về thành phố với tư thế thù địch. Hanno nấp lại phía sau cùng lực lượng kỵ binh dưới vỏ bọc của một số ngọn đồi được bố trí thuận lợi để che giấu một cuộc phục kích. Atinius, thông qua các trinh sát chỉ phát hiện ra đội bộ binh, bèn dẫn quân ra chiến trường mà hoàn toàn mù tịt về cả sự phản trắc nội bộ lẫn mưu kế của kẻ địch. Trận giao chiến với bộ binh diễn ra khá tẻ nhạt, khi một vài lính La Mã ở hàng đầu giao chiến trong lúc người Thurii đứng chờ nhiều hơn là hỗ trợ cho kết quả trận đấu. Chiến tuyến của quân Carthage chủ động lùi bước để dụ khus đám kẻ địch bất cẩn ra phía sau ngọn đồi – nơi lực lượng kỵ binh của họ đang mai phục; và khi chúng đã đến đó, kỵ binh bất ngờ chồm dậy hô vang khẩu lệnh, lập tức đánh cho đám đông người Thurii gần như vô kỷ luật – những kẻ không thực sự gắn bó với phe mình chiến đấu – phải tháo chạy. Người La Mã, dẫu bị vây hãm và dồn ép dữ dội ở một bên bởi bộ binh, bên kia bởi kỵ binh, vẫn kéo dài trận chiến trong một thời gian đáng kể; nhưng cuối cùng, ngay cả họ cũng buộc phải quay lưng tháo chạy về hướng thành phố. Tại đó, những kẻ phản loạn tập hợp thành một khối đông đúc để mở cổng đón nhận dòng người đồng hương; nhưng khi nhận ra những tên lính La Mã bại trận đang ùn ùn chạy về thành phố, chúng la hét lên rằng quân Carthage đã sát nút và kẻ địch sẽ lọt vào thành hòa lẫn với họ nếu không mau chóng đóng cổng lại. Cứ thế, chúng nhốt người La Mã bên ngoài và phó mặc họ cho kẻ địch tàn sát. Tuy nhiên, Atinius và một vài người khác vẫn lọt được vào trong. Sau đó, trong một thời gian ngắn, nội bộ họ xảy ra sự chia rẽ: một số cho rằng họ phải bảo vệ thành phố, số khác lại cho rằng sau tất cả những chuyện đã xảy ra, họ nên khuất phục trước vận mệnh và giao nộp thành phố cho kẻ chiến thắng; nhưng, như thường lệ, vận mệnh và những mưu kế tồi tệ đã chiến thắng. Sau khi đưa Atinius cùng nhóm của ông ra vùng biển và các con tàu – phần lớn vì họ muốn đảm bảo an toàn cho ông nhờ tính cách ôn hòa và công minh của vị chỉ huy này, chứ không phải vì lòng thương xót dành cho người La Mã – họ mở cửa đón quân Carthage vào thành. Các chấp chính quan dẫn các quân đoàn rời Beneventum tiến vào lãnh thổ Campania, với ý định không chỉ hủy diệt lúa mì đang trổ bông mà còn vây hãm Capua; họ suy tính rằng mình sẽ làm rạng danh nhiệm kỳ chấp chính quan bằng việc tiêu hủy một thành phố sung túc đến vậy, đồng thời gột rửa vết nhơ ô nhục của đế chế khi hành vi phản trắc của một thành phố nằm gần kề như thế lại nhởn nhơ không bị trừng phạt suốt ba năm trời. Tuy nhiên, để Beneventum không rơi vào cảnh không có ai bảo vệ, và phòng hờ bất kỳ tình huống khẩn cấp bất ngờ nào nếu Hannibal kéo đến Capua nhằm cứu viện cho các đồng minh của mình – điều mà họ không mảy may nghi ngờ – kỵ binh được lệnh điều Tiberius Gracchus từ Lucania đến Beneventum cùng lực lượng kỵ binh và bộ binh nhẹ, đồng thời chỉ định một người thay thế nắm quyền chỉ huy các quân đoàn và doanh trại cố định nhằm bảo vệ Lucania.

Một điềm gở xui xẻo xuất hiện trước mắt Gracchus trong lúc ông đang làm lễ tế thần trước khi rời khỏi Lucania. Hai con rắn trườn từ một góc khuất đến chỗ nội tạng vừa khi lễ cúng hoàn tất, ăn sạch phần gan; và sau khi bị phát hiện, chúng bất ngờ biến mất khỏi tầm mắt. Sau khi nghi lễ được cử hành lại theo lời dặn của các thầy bói, và chiếc bình đựng nội tạng được giám sát với sự cẩn trọng cao độ, người ta thuật lại rằng hai con rắn xuất hiện lần thứ hai, rồi lần thứ ba, nếm phần gan xong xuôi lại bỏ đi không hề bị quấy rầy. Mặc dù các thầy bói cảnh báo trước rằng điềm gở này nhắm vào vị tổng chỉ huy và ông phải cảnh giác trước những kẻ thù ngầm cũng như các mưu mô hiểm độc, thế nhưng không sự phòng bị nào có thể ngăn chặn được định mệnh đang chờ đợi ông. Có một người Lucania tên là Flavius, thủ lĩnh của phe phái từng trung thành với người La Mã khi những kẻ khác chạy sang theo Hannibal; năm nay hắn đang giữ chức quan pháp quan được bầu bởi chính phe phái đó. Bất ngờ thay đổi ý lòng và tìm cách lấy lòng quân Carthage, hắn cho rằng việc bản thân quy thuận chúng hoặc xúi giục người Lucania nổi dậy theo mình vẫn chưa đủ, nếu hắn không đóng ấn liên minh với kẻ thù bằng cái đầu và giọt máu của vị tổng chỉ huy – kẻ bị chính hắn phản bội dẫu mang ơn khách chủ. Hắn tiến hành một cuộc gặp kín với Mago – kẻ nắm quyền chỉ huy ở Bruttium – và nhận được cam kết chắc chắn từ hắn rằng người Carthage sẽ thu nhận người Lucania vào tình bạn mà không xâm phạm luật pháp của họ, nếu hắn phản bội giao nộp vị tổng chỉ huy người La Mã cho quân Carthage. Hắn dẫn Mago đến một địa điểm mà hắn dự định sẽ dụ Gracchus đến cùng một vài tùy tùng. Hắn sau đó chỉ đạo Mago trang bị vũ khí cho bộ binh và kỵ binh, chiếm giữ những góc khuất ở đó để có thể ẩn nấp một lực lượng cực kỳ đông đảo. Sau khi khảo sát và thám thính kỹ càng mọi ngóc ngách của địa điểm ấy, một ngày cụ thể được thỏa thuận để thực hiện vụ việc. Flavius đến gặp vị tổng chỉ huy La Mã, thưa rằng: "Hắn ta đã khởi xướng một công việc vô cùng quan trọng, và để hoàn tất nó, sự hiện diện và trợ giúp của chính Gracchus là điều bắt buộc. Hắn đã thuyết phục các quan pháp quan của tất cả các bang từng nổi dậy theo người Carthage trong cuộc phản loạn chung ở Ý quay trở lại tình hữu nghị với người La Mã, bởi vì giờ đây uy quyền của người La Mã – vốn suýt sụp đổ bởi thảm họa Cannae – đang ngày một cải thiện và gia tăng, trong khi sức mạnh của Hannibal đang lụi tàn và suýt bị thu gọn về con số không. Hắn đã nói với họ rằng người La Mã sẽ sẵn lòng chấp nhận một sự chuộc lỗi cho lỗi lầm trong quá khứ; rằng chưa từng có một nhà nước nào dễ bề nài nỉ hay sẵn sàng ban ơn tha thứ đến thế; hắn đã chỉ ra rằng họ đã bao nhiêu lần tha thứ cho tội phản loạn ngay cả trong dòng dõi tổ tiên của chính mình! Những cân nhắc này," hắn nói, "bản thân hắn đã hết lời thúc giục, nhưng họ vẫn muốn nghe trực tiếp những lời đó từ chính miệng Gracchus và nắm lấy bàn tay phải của ông, mang theo lời cam kết đức tin ấy. Hắn đã thỏa thuận về một địa điểm với những kẻ nằm trong vòng bí mật, nằm khuất tầm mắt và cách không xa doanh trại La Mã; tại đó, mọi việc có thể được định đoạt chỉ trong vài lời ngắn ngủi, để rồi toàn bộ các bang Lucania sẽ chính thức nằm trong liên minh và tình hữu nghị với người La Mã." Gracchus không mảy may nghi ngờ bất kỳ sự phản trắc nào từ lời lẽ lẫn bản chất của đề nghị đó, và bị sập bẫy bởi tính khả thi của tình huống, đã rời khỏi doanh trại cùng các thị vệ và một đội kỵ binh, bước đi dưới sự dẫn đường của người chủ nhà – kẻ thù ghé – để rồi lao đầu vào chiếc bẫy tử thần. Kẻ địch bất ngờ chồm dậy từ chỗ ẩn nấp, và Flavius nhập bọn với chúng; khiến sự phản trắc lộ rõ mồn một. Một cơn mưa vũ khí trút xuống Gracchus và đội kỵ binh của ông từ mọi phía. Ông lập tức nhảy xuống ngựa, ra lệnh cho những người khác làm theo, đồng thời khích lệ họ rằng: "Vì vận mệnh chỉ để lại cho các anh duy nhất một con đường, hãy làm cho nó trở nên rực rỡ bằng lòng dũng cảm của mình. Và chẳng còn lại gì," ông nói, "cho một nhúm người bị vây hãm bởi biển người, trong một thung lũng bị kẹp giữa rừng cây và núi non, ngoài cái chết cả sao? Vấn đề duy nhất là liệu chúng ta có chịu buông xuôi để bị tàn sát như gia súc, chết đi mà không một tiếng oán hờn; hay gạt bỏ ý nghĩ chịu đựng và dự cảm về sự kiện, buông thả cho sự cuồng nộ cùng lòng căm phẫn, để rồi ngã xuống trong lúc tung hoành hành động, mình đẫm máu quân thù giữa những thây ma và đống xác thê lương của bọn chúng." Ông yêu cầu rằng: "Tất cả hãy nhắm vào tên phản tui và kẻ đào ngũ người Lucania;" đồng thời bổ sung rằng: "Kẻ nào tiễn được nạn nhân đó xuống âm phủ trước mình sẽ giành được vinh quang cao quý nhất và an ủi lớn lao nhất cho cái chết của chính bản thân." Vừa nói, ông vừa quấn tấm áo choàng quanh tay trái – bởi họ thậm chí chẳng mang theo nổi những chiếc khiên khi xuất phát – rồi lao thẳng vào kẻ địch. Sự kháng cự trong trận chiến diễn ra ác liệt hơn nhiều so với những gì người ta có thể trông đợi từ một con số ít ỏi như vậy. Thân thể người La Mã là tấm bia đỡ đạn cho những ngọn lao liên tục được ném xuống từ địa thế cao hơn vào lòng thung lũng sâu thẳm, khiến họ bị đâm thủng chi chít. Quân Carthage nhìn thấy Gracchus giờ đây đã trơ trọi không còn ai hỗ trợ, liền tìm cách bắt sống ông; nhưng ông, khi phát hiện ra tên chủ nhà người Lucania giữa đám đông kẻ địch, đã lao đầu với sự cuồng nộ dữ dội đến mức chúng không cách nào bảo toàn mạng sống cho ông mà không phải gánh chịu tổn thất khổng lồ. Mago lập tức phái thi thể ông cho Hannibal, ra lệnh đặt nó cùng những chiếc gậy quyền uy vừa thu giữ bên trước tòa án của vị tổng chỉ huy. Đây mới chính là câu chuyện xác thực; Gracchus đã ngã xuống ở Lucania, gần địa điểm có tên là Những Đồng Bằng Cũ.

Có một vài sử gia đưa ra lời kể khác, khẳng định rằng khi đang ở vùng đất Beneventum, gần con sông Calor, lúc vừa rời khỏi doanh trại cùng các thị vệ và ba người hầu để tắm rửa, ông đã bị sát hại khi đang ở trần truồng, không vũ khí, và phải dùng những hòn đá do dòng sông cuốn theo để tự vệ trước một toán quân địch tình cờ ẩn nấp giữa những rặng liễu mọc ven bờ. Những người khác lại thuật rằng sau khi bước đi năm trăm bước chân khỏi doanh trại theo lời khuyên của các thầy bói nhằm giải tỏa những điềm gở kể trên trên một mảnh đất không bị uế tạp, ông đã bị chặn đánh bởi hai đội kỵ binh Numidia tình cờ mai phục ở đó. Thật vô vàn những lời kể khác nhau về địa điểm và cách thức cái chết của một nhân vật lỗi lạc và xuất chúng đến thế. Khác biệt không kém là những lời thuật lại về đám tang của Gracchus. Về phần một số người, họ nói rằng ông được an táng bởi chính những người bạn của mình trong doanh trại La Mã; những người khác lại thuật lại – và đây là câu chuyện được thừa nhận rộng rãi hơn – rằng một giàn hỏa táng đã được dựng lên bởi Hannibal ngay tại lối vào của doanh trại Carthage; nơi các binh sĩ mang vũ khí tiến hành các màn duyệt binh kèm theo điệu nhảy của người Tây Ban Nha cùng những cử động tay chân vốn là phong tục của từng dân tộc; trong khi bản thân Hannibal cử hành tang lễ cho ông với mọi dấu hiệu kính trọng, cả trong lời nói lẫn việc làm. Đó là lời kể của những ai khẳng định sự việc diễn ra ở Lucania. Nếu bạn nghiêng về việc tin tưởng lời thuật của những người cho rằng ông bị sát hại bên bờ sông Calor, kẻ địch chỉ chiếm được cái đầu của Gracchus; và khi nó được mang đến cho Hannibal, ông lập tức phái Carthalo chuyển nó về doanh trại La Mã trao cho Cneius Cornelius – quan quản lý tài chính – người đã an táng vị tổng chỉ huy trong doanh trại dưới sự tham gia của cư dân Beneventum cùng đại quân.

Các chấp chính quan sau khi tiến vào lãnh thổ Campania, trong lúc tàn phá vùng quê tứ phía, đã hoảng sợ và bối rối trước một cuộc xuất kích của dân thành cùng Mago và lực lượng kỵ binh của hắn. Họ gọi các binh sĩ tản mát về lại quân kỳ từ khắp các ngả, nhưng vì bị đánh tan tác ngay khi chiến tuyến chưa kịp hình thành, họ đã thiệt hại hơn một nghìn năm trăm người. Sự tự tin của người Campania – vốn dĩ mang bản chất tự phụ – đã trở nên thái quá sau sự kiện này, và trong nhiều trận chiến, họ thách thức người La Mã; thế nhưng trận chiến duy nhất mà họ bị lôi kéo vào một cách bất cẩn và liều lĩnh ấy lại làm gia tăng sự cảnh giác của các chấp chính quan. Tinh thần của họ được khôi phục, trong khi sự kiêu ngạo của phe kia vơi bớt nhờ một sự việc nhỏ nhặt; nhưng trong chiến tranh, chẳng có gì là quá tầm thường đến mức không thể đôi khi tạo ra những hậu quả quan trọng. Titus Quinctius Crispinus là bạn thân của Badius – một người Campania gắn kết với ông qua mối thâm giao sâu sắc nhất. Mối quan hệ quen biết của họ nảy nở từ hoàn cảnh Badius từng nhận được sự chăm sóc hết lòng và tử tế tại nhà của Crispinus trong một trận lâm trọng bệnh ở Rome, trước thời điểm cuộc nổi dậy của người Campania. Nhân dịp này, Badius tiến lên phía trước các chốt gác được bố trí trước cổng thành, đòi gọi Crispinus ra gặp; và Crispinus, khi được thông báo về điều này, nghĩ rằng đó là một lời thỉnh cầu một cuộc gặp gỡ thân thiện và quen thuộc, đồng thời ký ức về mối liên hệ riêng tư vẫn còn đọng lại ngay cả giữa thời điểm các mối dây liên kết công cộng đứt gãy, đã bước ra một chút so với những người khác. Khi họ đã tiến vào tầm nhìn của nhau, Badius lớn tiếng: "Ta thách đấu ngươi, hỡi Crispinus; hãy cưỡi ngựa lên, bảo những kẻ còn lại lùi ra và chúng ta hãy cùng thử xem ai là chiến binh cừ khôi hơn." Đáp lời, Crispinus nói rằng: "Cả hai chúng ta đều không thiếu kẻ thù để thể hiện lòng dũng cảm; về phần bản thân, ngay cả khi chạm trán hắn trên chiến trường, ta cũng sẽ né tránh, kẻo làm vấy bẩn bàn tay phải của mình bằng máu của một người bạn;" rồi quay người định bước đi. Nhưng vị tướng người Campania, với sự kiêu ngạo tăng tiến, bắt đầu gán cho ông tội danh hèn nhát, yếm thế, đồng thời thốt ra những lời quở trách mà chính hắn mới là kẻ xứng đáng phải chịu, gọi ông là "một kẻ thù nấp sau danh nghĩa bạn bè và một kẻ giả vờ tha thứ cho người mà hắn thừa biết mình không đủ sức đối đầu." Nếu ông cho rằng khi các hiệp ước công cộng bị xé rách, mối dây liên kết riêng tư vẫn không bị cắt đứt theo, thì Badius người Campania xin tuyên bố công khai trước sự chứng kiến của cả hai đạo quân rằng ông ta từ bỏ mối quan hệ hiếu khách với Titus Quinctius Crispinus người La Mã. Hắn nói rằng không thể tồn tại bất kỳ tình bằng hữu hay liên minh nào giữa hắn với một kẻ thù mà cả tổ quốc lẫn các vị thần hộ mệnh của hắn – cả công cộng lẫn riêng tư – đang bị kẻ đó đem quân đánh phá. Nếu ông là một trang nam nhi, hãy ra mặt đối đầu với hắn. Crispinus do dự hồi lâu; nhưng các binh sĩ trong đội kỵ binh của ông cuối cùng đã thuyết phục ông không được phép để cho kẻ người Campania lăng mạ mình mà vẫn nhởn nhơ vô sự. Do đó, chỉ chờ để hỏi ý kiến các vị tổng chỉ huy xem họ có cho phép ông chiến đấu bất chấp quy tắc với một kẻ thù đã thách đấu mình hay không, sau khi nhận được sự cho phép, ông nhảy lên yên ngựa, gọi thẳng tên Badius và bước vào cuộc quyết chiến. Kẻ người Campania không chút chần chừ. Họ lao vào nhau trên những con ngựa đang hừng hực tính hiếu chiến. Crispinus đâm thủng vai trái của Badius bằng ngọn giáo xuyên qua chiếc khiên của hắn. Badius ngã ngựa vì vết thương đó; và Crispinus nhảy xuống để tus mạng hắn khi hắn đang nằm dưới đất. Thế nhưng Badius, trước khi kẻ thù kịp lao tới, đã tháo chạy thục mạng về phía bạn bè, bỏ lại cả con ngựa lẫn chiếc mộc. Crispinus, được trang hoàng bằng chiến lợi phẩm, hiên ngang giương cao con ngựa và số vũ khí thu được cùng ngọn giáo đẫm máu, bước đi giữa những tràng pháo tay vang dội và những lời chúc mừng của binh sĩ tiến vào yết kiến các chấp chính quan, nơi ông được ngợi khen hết lời và trao tặng nhiều phần quà giá trị.

Hannibal, sau khi dời doanh trại từ vùng đất Beneventum về Capua, đã cho bày trận địa vào ngày thứ ba sau khi đến nơi; không mảy may nghi ngờ gì rằng, vì người Campania từng chiến đấu thành công vài ngày trước khi ông vắng mặt, người La Mã chắc chắn sẽ càng kém phần chống cự trước ông và đạo quân từng chiến thắng bao trận của ông hơn nữa. Ngay khi trận chiến bắt đầu, chiến tuyến của người La Mã lao đao chủ yếu do các đợt tấn công của kỵ binh, bị vùi dập dưới làn mưa lao của chúng, cho đến khi mệnh lệnh được phát ra yêu cầu kỵ binh La Mã phi ngựa trực diện vào kẻ địch; và thế là một trận chiến kỵ binh bùng nổ. Thế nhưng vào thời điểm này, đạo quân Sempronian do quan quản lý tài chính Cneius Cornelius chỉ huy bỗng xuất hiện từ xa, gieo rắc sự hoảng loạn cho cả hai phía hệt như thể lực lượng đang tiến đến là những kẻ thù tươi mới. Do đó, như thể có sự thỏa thuận ngầm, cả hai bên cùng thổi còi rút lui; và quân đội được rút khỏi chiến trường về lại doanh trại trong tình trạng bất phân thắng bại; tuy nhiên, số lượng thương vong bên phía người La Mã trong đợt xung phong kỵ binh đầu tiên có phần lớn hơn. Các chấp chính quan, nhằm phân tán sự chú ý của Hannibal khỏi Capua, đã rời khỏi đó vào đêm hôm sau theo các hướng khác nhau: Fulvius hướng về lãnh thổ Cuma, Claudius hướng về Lucania. Ngày hôm sau, Hannibal nhận được tin tức rằng doanh trại La Mã đã bỏ hoang và họ đã chia làm hai ngả rút đi, ban đầu còn ngần ngừ không biết nên bám theo ai, cuối cùng ông bắt đầu truy đuổi Appius; người này sau khi dẫn hắn vòng vèo đủ mọi ngả theo ý muốn đã quay trở lại Capua bằng một con đường khác. Hannibal trong lúc ở khu vực này lại có thêm cơ hội giành lấy lợi thế. Marcus Centenius, mang biệt hiệu Penula, nổi bật giữa các bách đội trưởng hàng đầu nhờ vóc dáng to lớn và lòng dũng cảm. Sau khi hoàn thành thời hạn phục vụ, ông được Publius Cornelius Sulla dẫn diện trước thượng viện, tại đó ông ta khẩn nài các bậc trưởng lão giao phó năm nghìn quân cho mình định đoạt. Ông ta phát biểu rằng: "Vì am hiểu tính cách của kẻ địch cũng như đặc điểm địa hình, ông ta sẽ nhanh chóng lập nên công trạng; và ông ta sẽ sử dụng chính những cỗ chiến thuật từng khiến các vị tướng và đạo quân của chúng ta sập bẫy để quật ngã kẻ đã phát minh ra chúng." Lời hứa hẹn này chẳng khôn ngoan gì hơn sự nhẹ dạ tin theo nó; cứ như thể phẩm chất của một người lính và một vị tướng là giống nhau vậy. Thay vì năm nghìn, tám nghìn quân đã được giao cho ông ta – một nửa là người La Mã, một nửa là đồng minh. Bản thân ông ta cũng tự thu gom thêm một số lượng lớn các tình nguyện viên ở các vùng quê trên đường hành quân; và sau khi gần như nhân đôi lực lượng của mình, ông tiến đến Lucania – nơi Hannibal đã dừng chân sau cuộc truy đuổi vô ích nhắm vào Claudius. Không ai có thể hoài nghi về kết cục của một cuộc đụng độ diễn ra giữa một bên là Hannibal trên cương vị tổng chỉ huy, và một bên là một cách bách phu trưởng; giữa một bên là đội quân đã già dặn qua những chiến thắng, và một bên hoàn toàn thiếu kinh nghiệm, phần lớn thậm chí chỉ là ô hợp và trang bị nửa vời. Ngay khi hai bên tiến vào tầm nhìn của nhau và không ai chịu thoái lui chiến đấu, chiến tuyến được hình thành. Trận chiến, bất chấp sự chênh lệch một trời một vực giữa các bên tham chiến, kéo dài hơn hai giờ đồng hồ, khi các binh sĩ La Mã chiến đấu với tinh thần mãnh liệt nhất chừng nào vị tổng chỉ huy của họ còn sống. Thế nhưng sau khi ông ta đã ngã xuống – bởi vì ông ta liên tục phơi mình trước vũ khí của kẻ địch, không chỉ vì danh dự quá khứ mà còn vì nỗi sợ hãi trước vết nhơ sẽ giáng xuống đầu nếu sống sót sau một thảm họa do chính sự liều lĩnh của mình gây ra – chiến tuyến La Mã lập tức tan rã. Thế nhưng, họ hoàn toàn bị chặn đứng đường tháo chạy khi mọi ngả đường đều bị kỵ binh vây chặt, khiến chưa đầy một nghìn người thoát được khỏi một đại quân quy mô đến vậy; phần lớn số còn lại bị tiêu diệt hoàn toàn dưới mọi hình thức.

Cuộc vây hãm Capua lúc này được các chấp chính quan tái khởi động với năng lượng tột độ. Mọi thứ cần thiết cho chiến dịch được vận chuyển đến đó và chuẩn bị sẵn sàng. Một kho lúa mì được tập hợp tại Casilinum; tại cửa sông Vulturnus, nơi hiện nay tọa lạc một thị trấn, một cứ điểm kiên cố được dựng lên; và một lực lượng đồn trú được bố trí tại Puteoli – nơi Fabius từng gia cố trước kia nhằm khống chế vùng biển lân cận và con sông. Vào hai pháo đài ven biển này, lúa mì vừa được phái đến từ Sicilia, cùng với số lúa mì mà quan pháp quan Marcus Junius đã thu mua ở Etruria, được chuyển tới từ Ostia để cung cấp cho quân đội suốt mùa đông. Thế nhưng, bên cạnh thảm họa gánh chịu ở Lucania, đạo quân gồm các nô lệ tình nguyện – những người từng phục vụ suốt thời gian Gracchus còn sống với sự trung thành tuyệt đối – như thể được giải ngũ bởi cái chết của vị tổng chỉ huy, đã tự ý bỏ quân kỳ. Hannibal không muốn Capua bị lơ là hay các đồng minh bị bỏ mặc trong một thời điểm ngặt nghèo như vậy; thế nhưng, sau khi gặt hái thành công vang dội từ sự liều lĩnh của một vị tướng La Mã, sự chú ý của ông lại dồn vào cơ hội hiện ra trước mắt nhằm đè bẹp vị tướng còn lại và đạo quân của ông ta. Các sứ thần từ Apulia báo cáo rằng quan pháp quan Cneius Fulvius ban đầu xử lý mọi việc rất thận trọng khi vây hãm một số thị trấn ở Apulia đã quy thuận Hannibal; nhưng sau đó, do những thành công phi thường, cả bản thân ông ta lẫn các binh sĩ đều ngập chìm trong chiến lợi phẩm và đâm ra buông tuồng, lười nhác đến mức mọi kỷ luật quân sự bị phớt lờ hoàn toàn. Sau nhiều lần trong quá khứ cũng như chỉ vài ngày trước đó từng trải nghiệm một đội quân có giá trị đến mức nào khi được chỉ huy bởi một viên tướng tồi tệ, ông bèn chuyển doanh trại sang Apulia.

Các quân đoàn La Mã và quan pháp quan Fulvius đang có mặt ở vùng lân cận Herdonia, nơi khi nhận được tin tức về sự tiến đến của kẻ địch, họ suýt chút nữa đã nhổ quân kỳ và lao ra chiến trường mà chẳng màng đến lệnh của quan pháp quan; và chẳng có gì ngăn cản điều đó hiệu quả hơn niềm hy vọng vững chắc rằng họ có thể làm bất cứ điều gì tùy thích chỉ bằng cách tuân theo ý muốn của chính mình. Đêm hôm sau, Hannibal hay tin doanh trại đang trong trạng thái náo loạn và phần lớn binh sĩ đang ồn ào hối thúc vị tổng chỉ huy phát lệnh giao chiến cũng như cất tiếng hô vang đòi vũ khí, qua đó đinh ninh rằng cơ hội cho một trận chiến thắng lợi đã đến, liền phân tán ba nghìn quân nhẹ vào các ngôi nhà vùng lân cận cùng các bụi gai và khu rừng. Những kẻ này, khi có tín hiệu phát ra, sẽ đồng loạt chồm dậy từ nơi ẩn nấp; đồng thời Mago cùng khoảng hai nghìn kỵ binh được lệnh chiếm giữ toàn bộ các ngả đường hướng về phía mà họ đoán quân La Mã sẽ tháo chạy. Sau khi hoàn tất những công tác chuẩn bị này trong đêm, ông dẫn quân ra chiến trường vào lúc rạng đông. Về phần mình, Fulvius không từ chối lời thách đấu; không hẳn vì hy vọng thành công từ bản thân, mà bị kéo đi bởi sự bồng bột mù quáng của các binh sĩ. Do đó, chiến tuyến được hình thành với sự thiếu cẩn trọng y hệt lúc họ bước chân ra chiến trường, tùy theo ý thích của binh sĩ – những kẻ kéo đến theo ngẫu hứng và tự ý chiếm lấy vị trí theo ý muốn; để rồi sau đó lại bỏ mặc vị trí ấy tùy theo nỗi sợ hãi hay sự thất thường chi phối. Quân đoàn thứ nhất và cánh trái của lực lượng đồng minh được xếp ở tuyến đầu. Chiến tuyến kéo dài tít tắp, bất chấp lời can gián của các quan vũ tribune rằng chẳng có chút sức mạnh nào ở đó, và bất cứ nơi nào kẻ địch xung phong, chúng sẽ chọc thủng được chỗ ấy; thế nhưng chẳng có lời khuyên khôn ngoan nào lọt nổi vào tâm trí, thậm chí chẳng lọt nổi vào tai họ. Hannibal lúc bấy giờ đã tiến đến, một vị tổng chỉ huy mang phong thái hoàn toàn khác biệt, với một đạo quân chẳng hề tương đồng về bản chất cũng như cách bố trận. Hệ quả là người La Mã thậm chí không tài nào chống cự nổi tiếng thét và đợt tấn công đầu tiên của họ. Vị tổng chỉ huy của họ – kẻ ngu ngốc và liều lĩnh chẳng kém gì Centenius, nhưng hoàn toàn không thể sánh bằng về lòng dũng cảm – khi thấy tình hình xoay chiều bất lợi và quân lính hoảng loạn, vội vã leo lên yên ngựa tháo chạy khỏi chiến trường cùng khoảng hai trăm kỵ binh. Phần còn lại của lực lượng, bị đánh bại ở chính diện đồng thời bị bao vây ở sườn lẫn hậu quân, đã bị tàn sát đến mức trong tổng số mười tám nghìn người, chưa đầy hai nghìn kẻ trốn thoát. Kẻ địch chiếm được doanh trại.

Khi những thất bại thảm khốc này nối tiếp nhau dồn dập truyền về Rome, nỗi đau buồn và sự hoang mang tột độ bao trùm toàn thành phố. Dẫu vậy, vì các chấp chính quan từ trước đến nay vẫn giành chiến thắng khi thời điểm mang tính sống còn nhất, họ phần nào vơi bớt nỗi bàng hoàng trước những tai họa này. Caius Laetorius và Marcus Metilius được phái đến gặp các chấp chính quan với chỉ thị cẩn trọng thu nhặt tàn quân của hai đạo quân và dùng mọi nỗ lực ngăn cản họ đầu hàng kẻ địch vì sợ hãi hay tuyệt vọng (điều từng xảy ra sau trận Cannae), đồng thời truy lùng những kẻ đào ngũ từ đạo quân nô lệ tình nguyện. Publius Cornelius được giao trọng trách tương tự; việc tuyển quân cũng được ủy thác cho ông ta. Ông ban hành lệnh lùng sược khắp các khu chợ và thị trấn nhỏ để tìm kiếm các nô lệ tình nguyện và áp giải họ về lại quân kỳ. Tất cả những việc này đều được thực hiện với sự cẩn trọng cao độ. Vị chấp chính quan Appius Claudius sau khi bố trí Decius Junius chỉ huy tại cửa sông Vulturnus và Marcus Aurelius Cotta tại Puteoli với chỉ thị lập tức chuyển lúa mì về doanh trại ngay khi các con tàu từ Etruria và Sardinia cập bến, đã tự mình quay trở lại Capua và tìm thấy đồng nghiệp Quintus Fulvius tại Casilinum đang vận chuyển mọi thứ cần thiết từ đó và tiến hành mọi công tác chuẩn bị cho cuộc vây hãm Capua. Cả hai sau đó hợp lực vây hãm thành phố, triệu hồi quan pháp quan Claudius Nero từ doanh trại Claudian ở Suessula; người này để lại một lực lượng đồn trú nhỏ ở đó rồi hành quân xuôi về Capua cùng toàn bộ lực lượng còn lại. Cứ thế, ba lều chỉ huy được dựng lên quanh Capua; và ba đạo quân cùng dồn sức vào công việc ở các khu vực khác nhau, tiến hành bao vây thành phố bằng một con hào và chiến lũy, đồng thời dựng các pháo đài ở những khoảng cách vừa phải. Người Campania tìm cách cản trở công trình, một trận chiến bùng nổ ở nhiều nơi cùng một lúc; hệ quả là cuối cùng người Campania đành tự giam mình bên trong các cổng thành và tường thành. Tuy nhiên, trước khi các công trình này được khép kín hoàn toàn, các sứ thần được phái đến gặp Hannibal để phàn nàn rằng Capua đã bị bỏ rơi và gần như dâng nộp cho người La Mã, đồng thời khẩn nài ông ít nhất lúc này hãy đến cứu viện khi họ không chỉ bị vây hãm mà còn bị bao vây bởi một chiến lũy. Một bức thư được gửi đến các chấp chính quan từ quan pháp quan Publius Cornelius, chỉ thị rằng trước khi hoàn toàn khép kín Capua bằng các công trình của họ, hãy cấp phép cho những cư dân Capua nào muốn rời đi được mang theo tài sản của mình. Rằng những ai rời đi trước ngày ides tháng Ba sẽ được giữ lại tự do và mọi sở hữu, nhưng những ai rời đi sau ngày đó cũng như những kẻ tiếp tục bám trụ lại sẽ bị coi là kẻ thù. Tuyên cáo này được hô vang trước người Campania, nhưng nó vấp phải sự khinh miệt đến mức họ chủ động dùng những lời lẽ lăng mạ và đe dọa. Hannibal đã dẫn các quân đoàn của mình từ Herdonia đến Tarento với hy vọng chiếm đoạt thành trì của nơi đó bằng vũ lực hoặc mưu kế. Thế nhưng không thành công ở đó, ông chuyển hướng về Brundusium với suy nghĩ thị trấn ấy sẽ bị phản bội giao cho mình, và trong lúc hoài phí thời gian vô ích ở đó, các sứ thần Campania đã tìm đến ông với những lời phàn nàn và van xin. Hannibal đáp lại họ bằng thái độ kiêu ngạo rằng ông từng giải tỏa vòng vây Capua trước kia, và giờ đây các chấp chính quan sẽ không tài nào chịu nổi cú xông tới của ông. Các sứ thần ra về với những niềm hy vọng ấy, chật vật tìm đường quay trở lại Capua – nơi lúc bấy giờ đã bị vây hãm bởi một hệ thống hào và chiến lũy kép.

Vào thời điểm công cuộc vây hãm Capua đang được tiến hành với cường độ cao nhất, cuộc vây hãm Syracuse – được thúc đẩy bởi sự phản trắc nội bộ bên cạnh những nỗ lực và lòng dũng cảm của vị tổng chỉ huy cùng đạo quân của ông – đã đi đến hồi kết. Bởi vì vào đầu mùa xuân, Marcellus đang phân vân không biết nên điều phối chiến dịch chiến tranh chống lại Himilco và Hippocrates tại Agrigentum hay dốc sức vây hãm Syracuse – dẫu ông thừa hiểu rằng việc chiếm thành phố bằng vũ lực là bất khả thi vì vị thế địa lý cả trên biển lẫn trên cạn của nó đều bất khả xâm phạm, và bằng nạn đói cũng không xong do nó nhận được nguồn tiếp tế lương thực liên tục từ Carthage – thế nhưng để không bỏ sót bất kỳ con đường nào, ông chỉ đạo những kẻ đào ngũ người Syracuse (trong doanh trại La Mã lúc bấy giờ có một số nhân vật hàng đầu rơi vào hoàn cảnh này, từng bị trục xuất khỏi thành phố trong đợt phản loạn chống lại người La Mã vì họ chống lại sự thay đổi sách lược) dò la tâm tư của những kẻ cùng phe qua các cuộc thương lượng và hứa hẹn với họ rằng nếu Syracuse được giao nộp, họ sẽ giành lại tự do và được cai quản bởi luật pháp của chính mình. Tuy nhiên, chẳng có cơ hội nào để tổ chức một cuộc thương lượng; bởi vì khi có quá nhiều kẻ bị nghi ngờ bất trung, sự chú ý và quan sát của tất cả đều được đẩy lên cao độ nhằm ngăn chặn bất kỳ sự việc kiểu đó xảy ra mà lọt khỏi tầm mắt họ. Một trong số những kẻ lưu vong, vốn là một tên gia nhân, được phép bước vào thành phố dưới vỏ bọc một kẻ đào ngũ, đã tập hợp một vài người và khơi mào một cuộc trò chuyện về chủ đề này. Sau đó, một số cá nhân ngụy trang dưới những tấm lưới trên một chiếc thuyền đánh cá đã được chở vòng đến doanh trại La Mã theo cách này để hội đàm với những kẻ trốn chạy. Hành động tương tự được lặp lại nhiều lần bởi các nhóm khác nhau, người này nối tiếp người kia; và cuối cùng số lượng của họ lên tới tám mươi người. Thế nhưng sau khi mọi thứ đã được bàn định xong xuôi để phản bội thành phố, âm mưu lại bị phanh phui trước Epicydes bởi một kẻ tên là Attalus – kẻ cảm thấy tổn thương vì không được trao phó bí mật; và tất cả bọn họ đều bị tra tấn đến chết. Mưu đồ này thất bại, một hy vọng khác lập tức được thắp lên. Một nhân vật tên là Damippus, người Lacedaemonian từng được phái từ Syracuse đến yết kiến vua Philip, đã bị hạm đội La Mã bắt làm tù binh. Epicydes vô cùng sốt sắng muốn chuộc người này hơn bất kỳ ai khác; và Marcellus cũng không từ chối việc đó, bởi ngay vào thời điểm này, người La Mã đang rất mong mỏi giành lấy tình hữu nghị của người Aetolia – những kẻ liên minh với người Lacedaemonian. Sau khi một số người được phái đi để đàm phán về khoản tiền chuộc, địa điểm trung tâm và thuận tiện nhất cho cả hai bên được chọn là tại cảng Trogilus, gần ngọn tháp mang tên Galeagra. Trong những lần họ đến đó qua lại nhiều lần, một người lính La Mã có dịp quan sát kỹ bức tường thành, tự mình phỏng đoán chiều cao của nó bằng cách ước lượng số lượng các hòn đá cũng như tự nhẩm tính độ cao của từng viên đá cấu thành bề mặt công trình; và sau khi đi đến kết luận rằng nó thấp hơn đáng kể so với những gì bản thân ông ta cùng tất cả những người khác từng lầm tưởng, đồng thời có thể leo lên bằng những chiếc thang cỡ vừa, ông đã trình bày sự việc lên Marcellus. Đây được xem là một việc không thể phớt lờ; nhưng vì địa điểm này không thể tiếp cận do chính vì lý do đó mà nó được canh gác với sự cẩn trọng phi thường, một cơ hội thuận lợi để hành động đã được truy tìm. Một kẻ đào ngũ đã hiến kế này, mang theo tin tức rằng người Syracuse đang tổ chức lễ hội tế thần Diana; lễ hội kéo dài ba ngày, và do sự thiếu thốn các nhu yếu phẩm khác trong thời gian vây hãm, những bữa tiệc sẽ được tổ chức hoành tráng hơn với rất nhiều rượu vang do Epicydes cấp cho toàn dân và phân phát qua các bộ tộc thông qua các nhân vật có thế lực. Khi Marcellus nhận được thông tin này, ông truyền đạt nó cho một vài quan vũ tribune; sau đó thông qua họ, tuyển chọn những bách đội trưởng và binh sĩ có đủ lòng dũng cảm cùng sự năng nổ cho một sứ mệnh trọng đại như vậy, đồng thời âm thầm gom góp một số lượng thang leo tường, ông ra lệnh phát tín hiệu cho phần lớn quân đội nghỉ ngơi và đi ngủ sớm, vì họ sẽ phải xuất phát cho một cuộc viễn chinh vào đêm đó. Đến thời điểm được cho là thích hợp – khi sau những buổi chè chén từ giữa ngày, đám đông đã ngấm đủ hơi men và chìm vào giấc ngủ – ông ra lệnh cho binh sĩ thuộc một đại đội mang theo thang, trong khi khoảng một nghìn quân có vũ khí lặng lẽ hành quân đến mục tiêu theo một hàng dọc thanh mảnh. Những kẻ đi đầu đã leo lên tường thành mà không gây ra tiếng động hay sự hỗn loạn nào, tiếp theo sau là những người khác theo đúng thứ tự; sự bạo dạn của nhóm đi đầu đã truyền thêm can đảm cho cả những kẻ còn ngập ngừng.

Đông đảo một nghìn lính mang vũ khí giờ đây đã chiếm được một phần thành phố, trong khi số còn lại dựng thêm nhiều chiếc thang khác, leo lên tường thành theo tín hiệu phát ra từ khu vực Hexapylos. Nhóm đi đầu đã tiến đến địa điểm này hoàn toàn trong cảnh trống vắng; bởi phần lớn quân địch, sau khi chè chén trong các tháp canh, hoặc đang say ngủ vì hơi men, hoặc nửa tỉnh nửa mê vẫn đang tiếp tục uống rượu. Tuy nhiên, một vài tên trong số chúng đã bị tus gọn trên giường và tàn sát. Họ bắt đầu đập phá một cánh cổng nhỏ gần Hexapylos đòi hỏi dùng sức mạnh lớn; và một tín hiệu được phát ra từ tường thành bằng cách thổi kèn theo đúng thỏa thuận. Sau đó, cuộc tấn công được triển khai trên mọi mặt trận, không còn lén lút mà bằng vũ lực công khai; bởi họ lúc này đã tiến đến Epipolae – một khu vực được bảo vệ bởi các chốt gác dày đặc, nơi mục tiêu là gieo rắc kinh hoàng cho kẻ địch thay vì che giấu sự hiện diện. Quả nhiên chúng đã hoảng loạn; bởi ngay khi âm thanh tiếng kèn vang lên cùng tiếng hô hoán của những kẻ đã chiếm được tường thành và một phần thành phố, lính gác đinh ninh rằng mọi ngóc ngách đã thất thủ, và một số tháo chạy dọc theo tường thành, số khác nhảy xuống hoặc bị đám đông dân thành hoảng loạn xô đẩy ngã nhào xuống vực sâu. Phần lớn cư dân trong thành, tuy nhiên, vẫn hoàn toàn mù tịt về thảm họa này, bởi tất cả đều bị chìm đắm trong hơi men và giấc ngủ; và vì trong một thành phố rộng lớn như vậy, những gì diễn ra ở khu vực này không dễ gì lan truyền nhanh chóng đến toàn bộ thành phố. Không lâu trước rạng sáng, Marcellus dẫn toàn bộ lực lượng tràn qua cổng Hexapylos vừa bị phá tung để đánh thức tất cả cư dân thành phố; họ ào ra cầm vũ khí nhằm tìm cách cứu vãn thành phố vốn đã gần như thất thủ bằng những nỗ lực cuối cùng của mình. Epicydes tiến lên với một lực lượng quân sự với tốc độ khẩn trương từ khu vực Insula – nơi người Syracuse gọi là Nasos – đinh ninh rằng ông ta có thể đánh bật cái gọi là một nhóm nhỏ đã vượt tường thành lợi dụng sự sơ hở của lính gác. Ông tha thiết trấn an những cư dân hoảng loạn chạy ngang qua mình rằng họ đang thổi phồng sự hỗn loạn và phóng đại sự việc nghiêm trọng hơn nhiều so với thực tế. Thế nhưng khi nhận ra mọi ngóc ngách quanh Epipolae đều chật ních quân lính vũ trang, sau khi quần thảo kẻ địch bằng một vài đợt ném phi tiêu lấy lệ, ông rút lui về Achradina, không hẳn vì sợ số lượng và sức mạnh của kẻ địch, mà phần lớn vì e ngại một cuộc phản trắc nội bộ nào đó có thể chớp lấy thời cơ này để trồi lên, khiến ông bị khóa chặt ngoài các cánh cổng của Achradina và hòn đảo trong cơn hỗn loạn. Khi Marcellus bước qua tường thành và chiêm ngưỡng toàn cảnh thành phố đang trải dài dưới tầm nhìn của mình từ vị trí cao ráo ông đang đứng – một thành phố có lẽ đẹp đẽ nhất vào thời đại đó – sử gia ghi lại rằng ông đã rơi nước mắt; một phần vì sự thỏa mãn nội tâm khi hoàn thành một sứ mệnh trọng đại, phần khác vì hoài niệm về quá khứ lừng lẫy của nó. Hạm đội của người Athens từng chìm tại đó, hai đại quân khổng lồ bị tiêu diệt cùng hai vị tướng lừng danh nhất, bên cạnh vô số cuộc chiến tranh tiến hành chống lại người Carthage với biết bao hiểm nguy bất chợt hiện về trong tâm trí ông; những vị bạo chúa và quốc vương hùng mạnh; nhưng trên hết là Hiero – một vị vua không chỉ hiện hữu sống động trong ký ức ông mà còn nổi bật bởi những chiến công hiển hách ông từng cống hiến cho nhân dân La Mã, và hơn hết thảy là bởi những phẩm chất mà đức hạnh cùng vận mệnh tốt đẹp của chính ông mang lại. Tất cả những cân nhắc ấy đồng loạt ùa về trong tâm tưởng, phản chiếu thực tế rằng trong chớp mắt, mọi thứ trước mắt ông sẽ chìm trong biển lửa và hóa thành tro bụi; trước khi dẫn quân tiến về Achradina, ông phái đi trước một số người Syracuse – những người như đã nói trước đó nằm trong thành phần quân đội La Mã – để thuyết phục kẻ địch đầu hàng bằng những lời lẽ đầy sức lay động.

Các cánh cổng và tường thành của Achradina bị chiếm giữ chủ yếu bởi những kẻ đào ngũ, những kẻ chẳng nuôi hy vọng được ân sủng trong trường hợp đầu hàng. Bọn chúng tuyệt nhiên không cho phép những sứ thần được phái đến tiếp cận tường thành, cũng chẳng thèm cất lời đối thoại với họ. Do đó, khi nỗ lực này bất thành, Marcellus ra lệnh rút về Euryalus – một vùng đất cao nằm ở điểm cực cùng của thành phố, ở điểm xa nhất cách biển, khống chế con đường dẫn vào các điền trang và nội địa hòn đảo, đồng thời tọa lạc ở vị trí vô cùng thuận lợi cho việc vận chuyển các nguồn tiếp tế. Pháo đài này được chỉ huy bởi Philodemus – một người gốc Argos được Epicydes đặt vào vị trí đó. Marcellus phái Sosis, một trong những kẻ từng sát hại bạo vương, đến gặp ông ta. Sau một hồi trò chuyện dài dòng nhằm mục đích kéo dài thời gian để đánh lạc hướng, hắn quay về báo lại với Marcellus rằng Philodemus đã xin thêm thời gian để suy nghĩ. Tên này kéo dài câu trả lời từ ngày này qua ngày khác cho đến khi Hippocrates và Himilco kịp rời khỏi vị trí hiện tại và kéo đến cùng các quân đoàn của họ; đinh ninh rằng nếu hắn tiếp nhận họ vào pháo đài, đạo quân La Mã – lúc này đang bị giam hãm bên trong tường thành – có thể bị tiêu diệt hoàn toàn. Marcellus, nhận ra Euryalus sẽ không chịu giao nộp cũng không thể chiếm bằng vũ lực, bèn dựng doanh trại giữa Neapolis và Tycha – vốn là tên các khu vực của thành phố, bản thân chúng cũng rộng lớn hệt như những thành phố riêng biệt – vì sợ rằng nếu tiến vào những khu vực đông đúc của thành phố, ông sẽ không tài nào kiềm chế nổi các binh sĩ ham hố chiến lợi phẩm khỏi việc tung tăng khắp nơi cướp bóc. Khi ba sứ thần từ Tycha và Neapolis đến gặp ông mang theo vòng hoa cùng các biểu tượng của kẻ cầu xin, khẩn nài ông buông tha cho lửa và chém giết, Marcellus triệu tập một hội đồng bàn bạc về những lời thỉnh cầu này – bởi chúng đúng là những lời thỉnh cầu hơn là yêu cầu – rồi ra lệnh cho binh sĩ theo sự đồng thuận tuyệt đối của hội đồng không được dùng vũ lực đối với bất kỳ người tự do nào, nhưng tuyên bố mọi thứ khác đều có thể thuộc về chiến lợi phẩm của họ. Dùng những bức tường nhà làm vật che chắn cho doanh trại, ông bố trí các trạm gác và các phân đội lính tại các cánh cổng – vốn lộ thiên vì hướng ra các con phố – phòng hờ bất kỳ cuộc tấn công nào nhúng vào doanh trại trong lúc các binh sĩ đang tản mát đi săn lùng chiến lợi phẩm. Sau các sự sắp xếp này, theo tín hiệu được phát ra, binh sĩ tản đi tứ tán để thực hiện mục đích đó; và dẫu họ phá tung cửa ra vào cùng âm thanh hỗn loạn vang dội khắp các ngóc ngách từ nỗi hoảng sợ, họ vẫn tuân thủ việc không đổ máu. Họ không dừng việc cướp bóc cho đến khi đã vét sạch những ngôi nhà của mọi tài sản tích lũy được qua một thời kỳ thịnh vượng lâu dài. Trong khi đó, Philodemus – kẻ mất hết hy vọng nhận được viện binh – sau khi nhận được lời hứa an toàn cho phép quay trở lại với Epicydes, đã rút lực lượng đồn trú và giao nộp pháo đài cho người La Mã. Trong lúc sự chú ý của tất cả đang bị cuốn hút bởi cơn náo loạn diễn ra tại khu vực thành phố vừa bị chiếm giữ, Bomilcar chớp lấy màn đêm khi thời tiết khắc nghiệt khiến hạm đội La Mã không thể thả neo ở vùng biển sâu, đã nhổ neo rời khỏi vịnh Syracuse cùng ba mươi lăm chiến thuyền, thản phong lướt ra khơi xa mà không gặp bất kỳ sự cản trở nào; để lại năm mươi lăm tàu cho Epicydes và người Syracuse; đồng thời thông báo cho người Carthage biết tình trạng ngặt nghèo của Syracuse, ông ta quay trở lại sau vài ngày cùng một trăm chiến thuyền; theo lời đồn, ông ta nhận được rất nhiều quà tặng từ Epicydes trích từ kho tàng của Hiero.

Marcellus, nhờ chiếm được Euryalus và bố trí lực lượng đồn trú tại đó, đã trút bỏ được một nỗi lo lắng; đó là mối e ngại bất kỳ lực lượng thù địch nào tiếp nhận vào pháo đài phía sau lưng ông có thể tấn công lực lượng của ông khi họ đang bị giam hãm trong tường thành. Tiếp theo, ông vây hãm Achradina, dựng ba doanh trại ở các vị trí thuận lợi với hy vọng dồn những kẻ bị kẹt bên trong vào cảnh thiếu thốn mọi nhu yếu phẩm. Các chốt gác của cả hai bên đã duy trì sự bất động trong vài ngày, thì sự xuất hiện của Hippocrates và Himilco bất ngờ khiến người La Mã bị tấn công dồn dập từ mọi phía; bởi vì Hippocrates, sau khi dựng doanh trại tại vũng cảng lớn và phát tín hiệu cho những kẻ đang chiếm giữ Achradina, đã tấn công doanh trại cũ của người La Mã nơi Crispinus làm chỉ huy, đồng thời Epicydes xuất kích đánh vào các chốt gác của Marcellus, hạm đội Carthage tiến đến đoạn bờ biển nằm giữa thành phố và doanh trại La Mã khiến Marcellus không thể điều viện binh đến cứu Crispinus. Tuy nhiên, kẻ địch tạo ra sự hỗn loạn nhiều hơn là xung đột; bởi vì Crispinus không những đánh lui Hippocrates khỏi công trình của ông ta mà còn rượt đuổi y khi y tháo chạy trong hoảng loạn, trong lúc Marcellus đẩy lùi Epicydes về lại thành phố; và người ta cho rằng chừng đó là quá đủ để ngăn ngừa bất kỳ nguy hiểm nào phát sinh trong tương lai từ các đợt xuất kích bất ngờ của chúng. Họ cũng bị thăm hỏi bởi dịch bệnh; một thảm họa lan rộng tới cả hai phía, và là thứ có thể đánh lạc hướng sự chú ý của họ khỏi các mưu đồ chiến tranh. Bởi vì thời điểm trong năm lúc bấy giờ là mùa thu, và địa hình vốn dĩ không lành mạnh – dẫu điều này tồi tệ hơn nhiều ở bên ngoài so với bên trong thành phố – sức nóng ngột ngạt tột độ đã tác động đến thể trạng của hầu như mọi người trong cả hai doanh trại. Ban đầu họ ngã bệnh và tử vong do sự không lành mạnh của mùa và khí hậu; nhưng sau đó căn bệnh lây lan đơn giản chỉ bằng cách chăm sóc và tiếp xúc gần gũi với những người bệnh; khiến những ai bị nhiễm bệnh hoặc bỏ mặc chết cô độc, hoặc kéo theo những kẻ ngồi cạnh chăm sóc họ cùng gục ngã vì lây nhiễm loại virus dữ dội tương tự. Tang lễ và cái chết diễn ra hằng ngày trước mắt; và những tiếng than khóc vang lên từ mọi phía suốt ngày đêm. Cuối cùng, cảm xúc của họ đã trở nên tê dại đến mức do quen thuộc với những đau khổ này, họ không chỉ không tiễn đưa người chết bằng những giọt nước mắt và tang lễ tử tế, mà thậm chí chẳng thèm khiêng họ đi chôn cất; khiến những thi thể chết nằm ngổn ngang, phơi bày trước mắt những kẻ đang chờ đợi một số phận tương tự; và cứ thế, người chết trở thành tác nhân tiêu diệt người bệnh, người bệnh tiêu diệt người khỏe mạnh, cả vì nỗi sợ lẫn do tình trạng dơ bẩn và mùi hôi thối nồng nặc từ thân xác họ. Thậm chí một số người thà chọn cái chết dưới lưỡi kiếm còn hơn, đã đơn độc lao vào các chốt gác của kẻ địch. Mức độ hoành hành của bệnh dịch, tuy nhiên, tồi tệ hơn nhiều trong quân đội Carthage so với người La Mã; bởi vì lực lượng sau, nhờ đóng quân lâu ngày trước Syracuse, đã quen thuộc hơn với khí hậu và nguồn nước. Trong khi quân đội địch gồm người Sicilia, ngay khi nhận ra dịch bệnh lan rộng do vị trí không lành mạnh, đã tản mát về các thành phố láng giềng của họ, thì quân đội Carthage – không có nơi nào để rút lui – đã thiệt mạng sạch sẽ đến người cuối cùng cùng các vị tướng Hippocrates và Himilco của họ. Marcellus, khi chứng kiến mức độ tàn khốc của căn bệnh, đã rút quân vào trong thành phố, nơi những thân thể kiệt quệ của họ được phục hồi trong các ngôi nhà và bóng râm. Dẫu vậy, rất nhiều binh sĩ La Mã vẫn thiệt mạng bởi cơn dịch tịch này.

Lực lượng mặt đất của người Carthage bị tiêu diệt theo cách như vậy, người Sicilia từng phục vụ dưới quyền Hippocrates rút về hai thị trấn không quá lớn nhưng được bảo vệ chắc chắn bởi địa thế tự nhiên và hệ thống công trình: một thị trấn cách Syracuse ba dặm, thị trấn kia mười lăm dặm. Tại đây, họ tích trữ nguồn lương thực từ các bang của mình và gọi viện binh. Trong khi đó, Bomilcar – kẻ từng đến Carthage lần thứ hai – bằng cách trình bày tình trạng của đồng minh nhằm nấp đầy hy vọng rằng họ không chỉ có thể mang lại viện binh hiệu quả mà còn khiến người La Mã rơi vào cảnh kẹt cứng như những tù nhân ngay trong thành phố họ vừa chiếm được, đã thuyết phục người Carthage cử đi cùng ông ta càng nhiều tàu chở hàng càng tốt được chất đầy mọi loại lương thực, đồng thời gia tăng số lượng chiến thuyền của ông ta. Do đó, nhổ neo từ Carthage cùng một trăm ba mươi chiến hạm và bảy nghìn tàu vận tải, ông ta gặp gió khá thuận lợi để vượt qua Sicilia, nhưng lại bị cản trở bởi chính cơn gió đó khi định vòng qua mũi Pachynum. Tin tức về sự tiến đến của Bomilcar và sau đó là sự trì hoãn bất ngờ của ông ta đã gieo rắc sự sợ hãi lẫn niềm vui xen kẽ cho người La Mã và người Syracuse. Epicydes, e ngại rằng nếu hướng gió hiện tại tiếp tục thổi từ hướng đông trong vài ngày, hạm đội Carthage sẽ quay trở lại châu Phi, bèn trao Achradina cho các tướng lĩnh lính đánh thuê rồi lên thuyền tìm Bomilcar; cuối cùng ông ta cũng thuyết phục được Bomilcar thử vận may trong một trận chiến hải quân, dẫu ông ta thấy hạm đội của mình đang đậu quay mặt về hướng châu Phi và e dè việc chiến đấu, không phải vì thua kém về sức mạnh hay số lượng tàu thuyền – bởi ông ta có nhiều tàu hơn cả người La Mã – mà vì hướng gió ủng hộ hạm đội La Mã nhiều hơn hạm đội của chính ông ta. Marcellus cũng nhận thấy một đạo quân người Sicilia đang tập hợp từ khắp nơi trên hòn đảo, và hạm đội Carthage đang tiến đến cùng sự thiếu thốn trầm trọng các nguồn tiếp tế, dẫu thua kém về số lượng tàu thuyền, vẫn quyết định ngăn chặn Bomilcar tiến vào Syracuse, kẻo nếu bị kẹt cứng trong thành phố của kẻ địch, ông sẽ phải đối mặt với nguy cơ từ cả hai mặt trận đất liền lẫn biển cả. Hai hạm đội thù địch đóng quân gần mũi đất Pachynum, sẵn sàng giao chiến ngay khi biển lặng đủ để họ có thể giương buồm ra khơi xa. Theo đó, cơn gió đông dữ dội suốt mấy ngày nay bỗng dịu xuống, Bomilcar nhổ neo xuất phát trước, đội hình tiên phong của ông có vẻ tiến thẳng ra khơi xa nhằm vòng qua mũi đất dễ dàng hơn; nhưng khi nhìn thấy các chiến hạm La Mã đang lao về phía mình, hoảng sợ trước một sự cố bất ngờ nào đó không rõ nguyên nhân, ông tháo chạy thẳng ra khơi xa; và phái sứ thần đến Heraclea ra lệnh cho các tàu vận tải quay về châu Phi, rồi lướt dọc theo bờ biển Sicilia hướng thẳng về Tarento. Epicydes, bất ngờ vỡ mộng trước những kỳ vọng quá lớn lao như vậy, để tránh việc quay về tìm cách giải vây cho một thành phố mà phần lớn đã lọt vào tay kẻ địch, bèn giương buồm đến Agrigentum, dự định chờ đợi kết quả cuộc chiến hơn là thực hiện bất kỳ bước đi mới nào tại đó.

Tin tức về những sự kiện này truyền đến doanh trại của người Sicilia rằng Epicydes đã rời khỏi Syracuse, hòn đảo đã bị quân Carthage bỏ rơi và suýt được trao trả lại cho người La Mã; sau khi thăm dò ý nguyện của những kẻ đang bị vây hãm qua các cuộc thương lượng, họ phái sứ thần đến gặp Marcellus để đàm phán các điều khoản đầu hàng. Họ không gặp quá nhiều khó khăn để đi đến thỏa thuận rằng mọi phần của hòn đảo từng đặt dưới sự cai trị của các vị vua sẽ được nhường lại cho người La Mã; phần còn lại cùng quyền tự do và luật pháp riêng sẽ được bảo toàn cho người Sicilia. Họ sau đó mời đến dự buổi hội đàm những nhân vật từng được giao phó trọng trách quản lý công việc bởi Epicydes; nói với họ rằng họ được phái đến từ đạo quân của người Sicilia, đến gặp cả Marcellus lẫn họ, để cả những kẻ đang bị vây hãm lẫn những kẻ không bị vây hãm đều cùng chung một vận mệnh; và không ai trong số họ được tự ý đưa ra bất kỳ thỏa thuận riêng biệt nào cho bản thân. Họ sau đó được phép bước vào để trò chuyện với họ hàng và bạn bè của mình; khi trình bày trước họ các điều khoản đã thỏa thuận với Marcellus cùng niềm hy vọng về sự an toàn, họ lôi kéo được nhóm này cùng tham gia lật đổ các tổng đốc của Epicydes là Polyclitus, Philistion, và Epicydes mang biệt hiệu Sindon. Sau khi tus mạng họ, họ triệu tập đại hội quần chúng; và sau khi phàn nàn về nạn đói – thứ mà họ từng quen bày tỏ sự bất mãn với nhau trong bóng tối – họ tuyên bố rằng: "Dẫu đang phải oằn mình dưới ngần ấy thảm họa, họ chẳng có lý do gì để oán trách Vận Mệnh, bởi việc họ tiếp tục chịu đựng chúng trong bao lâu hoàn toàn nằm trong quyền lựa chọn của chính họ. Động cơ khiến người La Mã vây hãm Syracuse là tình cảm dành cho người Syracuse chứ không phải sự căm hận; bởi vì khi nghe tin chính quyền bị cướp đoạt bởi Hippocrates và Epicydes – những tay sai trước là của Hannibal, sau là của Hieronymus – họ đã cầm vũ khí và bắt đầu vây hãm thành phố, nhằm mục tiêu khuất phục không phải bản thân thành phố mà là những kẻ bạo vương tàn độc của nó. Thế nhưng giờ đây, khi Hippocrates đã bỏ mạng, Epicydes bị đuổi khỏi Syracuse, các tổng đốc của hắn bị tus mạng và quân Carthage bị trục xuất khỏi toàn bộ quyền kiểm soát Sicilia cả trên biển lẫn trên cạn, người La Mã còn lại lý do gì để không mong muốn sự bảo tồn Syracuse y hệt như thể Hiero vẫn còn đang sống – người từng vun đắp tình hữu nghị với Rome bằng lòng trung thành vô song? Do đó, không có thành phố hay cư dân nào gặp phải bất kỳ hiểm nguy nào, ngoại trừ hiểm nguy từ chính họ nếu họ bỏ lỡ cơ hội khôi phục lại lòng tin yêu của người La Mã; và chẳng bao giờ có một cơ hội nào thuận lợi hơn thế có thể xuất hiện như cơ hội đang phơi bày ngay trước mắt ngay khi họ vừa thoát khỏi những kẻ bạo vương kiêu ngạo."

Bài phát biểu này nhận được sự tán thành tuyệt đối của tất cả mọi người có mặt. Tuy nhiên, người ta quyết định rằng các quan pháp quan cần phải được bầu chọn trước khi cử đại biểu; sau khi việc đó hoàn thành, một số quan pháp quan tự mình được phái làm đại biểu đến gặp Marcellus, với người đứng đầu cất lời phát biểu rằng: "Ngay từ đầu, chúng tôi – những người Syracuse – chưa từng nổi dậy chống lại các ngài, mà là Hieronymus – kẻ có lòng bất kính với các ngài hoàn toàn không lớn bằng với chúng tôi; và sau đó cũng chẳng có bất kỳ người Syracuse nào phá vỡ nền hòa bình được thiết lập bằng cái chết của bạo vương, mà chính là Hippocrates và Epicydes – những tay sai của bạo vương; trong khi chúng tôi bị bóp nghẹt bởi sự sợ hãi ở một bên và sự phản trắc ở bên kia. Chẳng ai có thể khẳng định rằng từng có thời điểm nào chúng tôi nắm quyền tự do trong tay mà lại không chung sống hòa bình với các ngài. Trong hoàn cảnh hiện tại, rõ ràng là ngay từ khoảnh khắc chúng tôi tự làm chủ lấy vận mệnh của mình nhờ cái chết của những kẻ nắm quyền kiểm soát Syracuse, chúng tôi đã không chần chừ tiến đến giao nộp vũ khí, đầu hàng chính bản thân, thành phố lẫn tường thành, và không từ chối bất kỳ điều kiện nào các ngài áp đặt lên chúng tôi. Hỡi Marcellus, các vị thần đã ban cho ngài vinh quang chiếm được thành phố nổi tiếng và đẹp đẽ nhất của người Hy Lạp. Mọi chiến công đáng nhớ mà chúng ta từng đạt được trên cạn hay ngoài biển đều góp phần tô điểm cho sự lừng lẫy trong khúc khải hoàn của nggr. Ngài muốn người ta biết đến qua những lời đồn thổi về việc một thành phố vĩ đại cỡ nào đã bị ngài chinh phục, hay muốn nó đứng vững như một tượng đài cho cả hậu thế; để bất kỳ ai đến viếng thăm nó bằng đường biển hay đường cạn đều có thể chỉ ra ở thời điểm này những chiến lợi phẩm của chúng ta thu được từ người Athens và người Carthage, ở thời điểm khác là những chiến lợi phẩm nggr thu được từ chúng tôi; và để nggr truyền lại Syracuse nguyên vẹn cho gia tộc mình, được giữ gìn dưới sự bảo hộ và che chở của dòng dõi nhà Marcelli? Xin đừng để ký ức về Hieronymus có trọng lượng lớn hơn Hiero. Người sau là bạn của nggr trong một khoảng thời gian dài hơn nhiều so với kẻ trước là kẻ thù của nggr. Từ người sau, nggr đã gặt hái được những ơn huệ, trong khi sự điên cuồng của Hieronymus chỉ mang lại sự hủy diệt cho chính hắn." Mọi thứ đều có thể đạt được và vô cùng an toàn dưới bàn tay người La Mã. Trái lại, bầu không khí chiến tranh và hiểm nguy trực chờ lại bùng nổ ngay trong nội bộ họ; bởi vì những kẻ đào ngũ, đinh ninh rằng mình sẽ bị giao nộp cho người La Mã, đã xúi giục lực lượng lính đánh thuê phụ họa cùng nỗi sợ hãi đó; và vội vã vơ lấy vũ khí, chúng trước tiên tus mạng các quan pháp quan rồi chạy điên cuồng khắp thành phố để tàn sát người Syracuse. Trong cơn cuồng nộ, chúng tus mạng tất cả những ai cản đường và cướp bóc mọi thứ bày ra trước mắt; rồi để không lâm vào cảnh rắn mất đầu, chúng bầu ra sáu quan pháp quan, sao cho ba người nắm quyền chỉ huy ở Achradina và ba người trên hòn đảo. Cuối cùng, cơn náo loạn dịu xuống, và lực lượng lính đánh thuê qua tìm hiểu đã tường tận những gì được đàm phán với người La Mã, sự thật bắt đầu hé lộ rằng số phận của họ và của đám đào ngũ là hoàn toàn khác nhau.

Các sứ thần quay trở về từ chỗ Marcellus một cách vô cùng đúng lúc. Họ thông báo rằng họ đã bị lung lay bởi những sự hoài nghi vô căn cứ, và người La Mã chẳng có lý do gì để trút giận giáng hình phạt lên đầu họ. Trong số ba vị tổng đốc của Achradina, có một người Tây Ban Nha tên là Mericus. Một lính đánh thuê người Tây Ban Nha được cố ý phái đến gặp hắn ta nằm trong số những người tháp tùng các sứ thần. Sau khi có được một buổi hội diện với Mericus vắng bóng nhân chứng, hắn trước tiên giải thích cho Mericus hiểu về tình cảnh mà hắn vừa để lại ở Tây Ban Nha – nơi hắn mới từ đó trở về: "Rằng ở đó mọi thứ đều nằm dưới ách thống trị của vũ khí La Mã; rằng việc lập công với người La Mã để trở thành nhân vật số một trong số các đồng bào của mình nằm hoàn toàn trong tầm tay hắn, dù hắn có khuynh hướng phục vụ người La Mã hay quay trở về quê hương đi nữa. Ngược lại, nếu hắn ngoan cố tiếp tục bám trụ chống lại cuộc vây hãm, hắn có thể nuôi hy vọng gì khi bị kẹt cứng cả trên cạn lẫn dưới biển?" Mericus bị lung lay bởi những gợi ý này, và khi có quyết định phái sứ thần đến gặp Marcellus, hắn cử chính người anh em của mình đi cùng họ; người này khi được dẫn diện trước Marcellus, tách biệt khỏi những người khác nhờ sự trợ giúp của chính người Tây Ban Nha nọ, đã nhận được lời cam kết bảo vệ, dàn xếp phương thức thực hiện mục tiêu rồi quay trở lại Achradina. Mericus sau đó – nhằm ngăn chặn bất kỳ ai nuôi dưỡng sự nghi ngờ về lòng phản trắc – tuyên bố rằng hắn không thích việc các đại biểu cứ qua lại liên tục; hắn cho rằng họ không nên tiếp nhận cũng như phái đi bất kỳ ai; và để các chốt gác được duy trì nghiêm ngặt hơn, những khu vực phơi bày hiểm nguy nhất nên được phân chia cho các tổng đốc, mỗi người tự chịu trách nhiệm về sự an toàn của khu vực mình. Tất cả đều tán thành việc phân chia các chốt gác. Khu vực rơi vào tay Mericus kéo dài từ đài phun nước Arethusa đến cửa vũng cảng lớn, điều này được hắn thông báo cho người La Mã biết. Theo đó, Marcellus ra lệnh cho một chiếc tàu vận tải chở lính vũ trang được kéo đi bởi một chiến thuyền bốn tầng chèo tiến về Achradina trong đêm, và các binh sĩ được đổ bộ vào vùng lân cận cánh cổng gần đài phun nước Arethusa. Mệnh lệnh này được thực hiện vào canh thứ tư, và Mericus tiếp nhận các binh sĩ cập bến tại cổng theo đúng thỏa thuận, Marcellus ngay lập tức tấn công tường thành Achradina bằng toàn bộ lực lượng vào lúc rạng đông, khiến ông không chỉ thu hút sự chú ý của những kẻ đang chiếm giữ Achradina mà còn khiến các đám đông lính vũ trang bỏ mặc vị trí của mình từ hòn đảo chạy xộc tới nhằm đẩy lùi cuộc tấn công mãnh liệt của người La Mã. Trong sự hỗn loạn này, một số tàu nhẹ được chuẩn bị sẵn từ trước và đã đi vòng qua, đã đổ bộ một lực lượng lính vũ trang lên hòn đảo; những kẻ này bất ngờ tấn công các chốt gác thưa thớt người cùng cánh cổng đang mở mà quân lính vừa chạy thốc ra lúc nãy, qua đó chiếm lấy hòn đảo mà không gặp phải sự kháng cự đáng kể nào, khi nơi này đã bị bỏ hoang do sự tháo chạy và hoảng loạn của lính gác. Cả đám đào ngũ cũng chẳng đóng góp được mấy công trạng hay thể hiện sự kiên định nào trong việc giữ vững vị trí của mình; bởi vì chúng chẳng mấy tin tưởng ngay cả những kẻ cùng phe với mình, nên đã tháo chạy giữa trận chiến. Khi Marcellus hay tin hòn đảo đã thất thủ, một góc Achradina nằm gọn trong tay quân lính của ông, và Mericus cùng lực lượng dưới quyền đã hội quân với họ, ông bèn ra lệnh thổi còi rút lui, kẻo kho báu hoàng gia – với tiếng tăm phóng đại hơn thực tế – bị cướp phá.

Sự bồng bột của binh sĩ đã được kìm chế, thời gian và cơ hội tháo chạy được ban phát cho những kẻ đào ngũ ở Achradina; và người Syracuse, cuối cùng thoát khỏi nỗi sợ hãi, mở toang các cổng Achradina và phái đại biểu đến gặp Marcellus, chỉ khẩn nài sự an toàn cho bản thân và con cái họ. Triệu tập một hội đồng, với sự tham gia của những người Syracuse từng nằm trong lực lượng La Mã do bị trục xuất khỏi quê nhà trong các cuộc bạo loạn, Marcellus đáp rằng: "Những cống hiến của Hiero trong suốt năm mươi năm không hề vượt quá số lượng những tội ác phạm phải chống lại nhân dân La Mã trong mấy năm ngắn ngủi này bởi những kẻ từng nắm quyền kiểm soát Syracuse; thế nhưng phần lớn những tội ác đó đã giáng đòn trừng phạt ngược lại chính tác giả của chúng, và họ tự giáng xuống đầu mình những hình phạt khắc nghiệt hơn nhiều vì tội vi phạm hiệp ước so với những gì nhân dân La Mã mong muốn. Rằng bản thân ông quả thực đang vây hãm Syracuse sang năm thứ ba, không phải để người La Mã duy trì trạng thái nô dịch đối với bang đó, mà để những kẻ chóp bu của đám đào ngũ không thể tiếp tục giữ nó trong cảnh lầm than và áp bức. Những gì người Syracuse có thể làm đã được minh chứng rõ ràng, hoặc qua hành vi của những người Syracuse nằm trong lực lượng La Mã, hoặc qua hành động của vị tướng người Tây Ban Nha Mericus – kẻ đã giao nộp chốt gác được phân công, hay cuối cùng, qua hành động muộn màng nhưng dũng cảm được chính người Syracuse thực hiện. Phần thưởng lớn nhất có thể có cho mọi ác mộng và hiểm nguy mà ông đã gánh chịu suốt thời gian dài cả trên cạn lẫn ngoài khơi quanh tường thành Syracuse chính là suy ngẫm rằng ông đã đủ sức chinh phục thành phố đó." Quan quản lý tài chính sau đó được phái đi cùng đội hộ vệ ra đảo nhằm tiếp nhận và bảo vệ kho báu hoàng gia. Thành phố được giao phó cho binh sĩ cướp bóc sau khi các chốt gác đã được bố trí tại từng ngôi nhà của những kẻ từng đi theo lực lượng La Mã. Trong lúc vô số hành vi mang màu sắc ví dụ khủng khiếp về sự cuồng nộ và thèm khát chiến lợi phẩm diễn ra, sử gia ghi lại rằng Archimedes – trong lúc đang chìm đắm vào các hình vẽ ông phác họa trên mặt cát, mặc cho sự hỗn loạn bùng nổ khốc liệt nhất có thể xảy ra trong một thành phố thất thủ nơi các binh sĩ đang chạy ngược chạy xuôi tìm kiếm chiến lợi phẩm – đã bị tus mạng bởi một người lính không hề biết ông là ai; rằng Marcellus cảm thấy đau buồn trước sự kiện này và quan tâm chu đáo đến tang lễ của ông, trong khi họ hàng của ông – được lùng sược cẩn thận – đã nhận được sự tôn vinh và bảo hộ từ danh tính cùng ký ức về ông. Hầu như Syracuse đã bị chinh phục theo cách như vậy. Khối lượng chiến lợi phẩm lớn đến mức nếu bản thân Carthage – kẻ đang tham gia một cuộc chiến tương đương – bị thất thủ, nó cũng khó lòng sánh bằng. Vài ngày trước khi Syracuse thất thủ, Titus Otacilius vượt từ Lilybaeum sang Utica cùng tám mươi chiến hạm quinquireme, tiến vào vũng cảng trước khi trời sáng và thu giữ một số tàu chở hàng chứa đầy lúa mì; sau đó đổ bộ, ông tàn phá phần lớn vùng quê quanh Utica và mang về tàu chiến đủ loại chiến lợi phẩm. Ông quay trở về Lilybaeum vào ngày thứ ba kể từ khi xuất phát, cùng một trăm ba mươi tàu vận tải chất đầy lúa mì và chiến lợi phẩm. Số lúa mì ấy được ông lập tức chuyển đến Syracuse; và nếu không nhờ sự xuất hiện đúng lúc vô cùng của nguồn tiếp tế này, một nạn đói tàn khốc đã đe dọa cả kẻ chiến thắng lẫn kẻ chiến bại.

Không có sự kiện nào quá đáng nhớ diễn ra ở Tây Ban Nha trong khoảng hai năm trời, các chiến dịch chiến tranh mang tính chất lập mưu nhiều hơn giao chiến; nhưng trong cùng mùa hè khi các sự kiện kể trên diễn ra, các vị tướng La Mã rời bỏ doanh trại mùa đông để hợp nhất lực lượng; sau đó một hội đồng được triệu tập; và ý kiến của tất cả đều đồng thuận rằng vì mục tiêu duy nhất của họ từ trước đến nay là ngăn chặn Hasdrubal tiếp tục cuộc hành quân sang Ý, giờ là lúc nỗ lực mang lại hồi kết cho cuộc chiến ở Tây Ban Nha; và họ cho rằng hai mươi nghìn quân Celtiberia – những kẻ bị lôi kéo cầm vũ khí vào mùa đông đó – tạo thành một sự gia tăng lực lượng đủ mạnh. Có ba đạo quân địch. Hasdrubal con trai của Gisgo và Mago, sau khi hợp nhất lực lượng, cách người La Mã khoảng năm ngày đường. Hasdrubal con trai của Hamilcar – vị tướng kỳ cựu ở Tây Ban Nha – đóng quân gần họ hơn: ông ta cùng quân đội của mình có mặt gần thị trấn Anitorgis. Các vị tướng La Mã mong muốn đánh bại ông ta trước tiên; và họ nuôi hy vọng rằng mình có đủ, thậm chí thừa thãi sức mạnh cho mục tiêu đó. Nỗi lo lắng duy nhất của họ là việc Hasdrubal còn lại và Mago, khiếp sợ trước thảm họa của ông ta, sẽ kéo dài chiến tranh bằng cách rút sâu vào những khu rừng rậm và núi non hiểm trở. Do đó, cho rằng phương án khôn ngoan nhất là chia tách lực lượng và ôm trọn toàn bộ chiến trường Tây Ban Nha, họ sắp xếp để Publius Cornelius dẫn dắt hai phần ba lực lượng La Mã và đồng minh chống lại Mago cùng Hasdrubal, trong khi Cneius Cornelius với một phần ba lực lượng ban đầu cộng thêm quân Celtiberia được bổ sung sẽ tiếp tục chiến dịch chống lại Hasdrubal người Barcine. Hai vị tướng cùng quân đội của họ xuất phát cùng nhau, đi trước là quân Celtiberia, dựng doanh trại gần thị trấn Anitorgis trong tầm mắt kẻ địch, chỉ bị ngăn cách bởi một con sông. Tại đây, Cneius Scipio cùng lực lượng kể trên dừng lại, nhưng Publius Scipio tiếp tục tiến về phần chiến sự được phân công cho mình.

Hasdrubal nhận ra số lượng quân La Mã trong doanh trại quá ít ỏi, và mọi sự phụ thuộc của họ đều đặt vào lực lượng đồng minh Celtiberia; đồng thời từng trải nghiệm sự bất tín của các bộ tộc man tộc nói chung, đặc biệt là tất cả những bộ tộc mà ông từng phục vụ suốt nhiều năm qua; qua các cuộc hội đàm bí mật với các thủ lĩnh Celtiberia nhờ điều kiện giao lưu vô cùng thuận lợi khi cả hai doanh trại đều chật ních người Tây Ban Nha, ông đã thỏa thuận với họ một khoản tiền thù lao kếch xù để đổi lấy việc rút quân của họ. Bản thân họ cũng không cho rằng đó là một tội ác tày trời; bởi mục tiêu không phải là quay mũi giáo chống lại người La Mã, trong khi phần thưởng họ nhận được để từ chối tham chiến lại đủ lớn để bù đắp cho công sức phục vụ trong quân ngũ. Đồng thời, việc nghỉ ngơi khỏi lao nhọc, quay trở lại quê nhà cùng niềm vui hội ngộ gia đình và tài sản là điều hấp dẫn đối với đại đa số. Do đó, đông đảo quần chúng bị thuyết phục dễ dàng hệt như các thủ lĩnh của họ. Hơn nữa, họ chẳng có gì phải sợ hãi người La Mã do quy mô quá nhỏ bé của lực lượng này, nếu họ cố tình dùng vũ lực giữ chân họ lại. Quả thực, đó sẽ là bổn phận của tất cả các vị tướng La Mã cần ghi nhớ, và những ví dụ được ghi lại ở đây nên được coi là bài học đanh thép, tuyệt đối không bao giờ đặt quá nhiều niềm tin vào các đồng minh ngoại tộc đến mức không duy trì trong doanh trại một thế áp đảo bằng sức mạnh của chính mình và lực lượng thực sự thuộc về mình. Quân Celtiberia bất ngờ nhổ quân kỳ kéo đi, chỉ đáp lại những người La Mã thắc mắc về nguyên nhân rời đi và khẩn nài họ ở lại rằng họ đang bị triệu hồi bởi một cuộc chiến ngay tại quê nhà. Scipio nhận thấy các đồng minh của mình không thể bị níu giữ bởi cả lời cầu xin lẫn vũ lực, và ông không đủ sức đối đầu kẻ địch nếu thiếu họ, cũng chẳng thể hội quân trở lại với người anh em của mình, không còn phương án nào khác mang lại sự an toàn, bấy giờ đành quyết định rút lui xa nhất có thể, đồng thời cẩn trọng sử dụng mọi biện pháp đề phòng để không chạm trán kẻ địch trên bất kỳ địa hình bằng phẳng nào. Khi ông rút lui, kẻ địch vượt sông, rượt đuổi sát gót từng bước chân ông.

Cùng khoảng thời gian đó, một sự hoảng loạn tương đương và hiểm nguy lớn hơn đè nặng lên Publius Scipio. Masinissa là một thanh niên vào thời điểm đó làm đồng minh của người Carthage – kẻ mà sau này tình hữu nghị với người La Mã đã làm cho trở nên lừng lẫy và hùng mạnh. Y không chỉ chống lại Scipio bằng lực lượng kỵ binh Numidia khi ông tiếp cận, mà sau đó còn liên tục quấy rối ông ngày đêm, qua việc tus gọn những kẻ tản mát đi xa doanh trại kiếm củi và thức ăn gia súc, phi ngựa đến sát các cửa cổng doanh trại, lao thẳng vào giữa các chốt gác tiền tiêu để gieo rắc sự hỗn loạn ở mọi ngóc ngách. Về ban đêm, sự hoảng loạn cũng thường xuyên bị gây ra tại các cổng và chiến lũy bởi những đợt tấn công bất ngờ của y. Chẳng có thời gian hay địa điểm nào người La Mã được thoát khỏi nỗi sợ hãi và lo âu; bị dồn nén bên trong chiến lũy và tus sạch mọi nhu yếu phẩm, họ gánh chịu một cuộc vây hãm theo đúng nghĩa đen; và có vẻ như nó sẽ còn ngặt nghèo hơn nữa nếu Indibilis – theo tin báo là đang tiến đến cùng bảy nghìn năm trăm quân Suessetani – kịp hợp nhất lực lượng với người Carthage. Scipio, dẫu là một vị tướng cẩn trọng và có tầm nhìn xa, bị dồn ép bởi muôn vàn khó khăn, đã đưa ra quyết định liều lĩnh là tiến ra nghênh đón Indibilis vào ban đêm với ý định chiến đấu với y bất cứ nơi nào họ chạm trán. Do đó, để lại một lực lượng nhỏ trong doanh trại dưới quyền chỉ huy của trung tướng Titus Fonteius, ông xuất phát vào lúc nửa đêm, đụng độ kẻ địch và giao chiến với họ. Quân đội chiến đấu theo đội hình hành quân nhiều hơn là đội hình chiến trận. Tuy nhiên, người La Mã vẫn chiếm ưu thế trong một cuộc đụng độ hỗn loạn; nhưng kỵ binh Numidia – kẻ mà vị tổng chỉ huy đinh ninh rằng mình đã lẩn tránh được – bất ngờ tỏa ra bao vây hai sườn ông, gieo rắc nỗi hoảng sợ tột độ. Sau khi một trận chiến mới nổ ra chống lại người Numidia, một kẻ thù thứ ba xuất hiện bên cạnh hai bên kia, khi các vị tướng Carthage kịp kéo đến bồi bổ cho hậu quân của họ trong lúc họ đang bận giao chiến. Cứ thế, người La Mã bị bao vây tứ bề bởi kẻ thù; họ không thể quyết định nên tấn công ai trước hay ở phần chiến tuyến nào để tập trung khối lượng đột phá vòng vây. Vị tổng chỉ huy, trong lúc chiến đấu và khích lệ binh sĩ, phơi mình ở bất cứ nơi nào trận chiến ác liệt nhất, đã bị một ngọn giáo đâm thủng sườn phải; và khi toán quân địch – được xếp thành hình chiếc nêm lao vào tấn công cụm quân tụ tập quanh vị tổng chỉ huy – nhìn thấy Scipio ngã xuống bất động từ lưng ngựa, chúng hân hoan tột độ, vừa hò hét vừa chạy dọc suốt chiến tuyến loan tin vị tướng La Mã đã tử trận. Tin tức này lan truyền đi mọi ngả, khiến kẻ địch được xem là bên chiến thắng trong khi người La Mã hóa thành kẻ bại trận. Khi vị tổng chỉ huy ngã xuống, binh sĩ lập tức tháo chạy khỏi chiến trường; dẫu việc chọc thủng vòng vây của người Numidia và đám đồng minh vũ khí nhẹ không quá khó khăn, thế nhưng việc thoát khỏi một lực lượng kỵ binh quy mô lớn và bộ binh có tốc độ nhanh ngang ngựa là điều gần như bất khả thi. Số lượng thiệt mạng trong lúc tháo chạy thậm chí còn nhiều hơn trong trận chiến; và chẳng một ai có thể sống sót nếu màn đêm không buông xuống chặn đứng cuộc tàn sát, khi ngày lúc bấy giờ đang trôi nhanh về hồi kết.

Sau đó, các vị tướng Carthage – những kẻ không hề chậm chạp trong việc tận dụng chiến thắng của mình – ngay sau trận chiến, hầu như không cho binh sĩ chút thời gian nghỉ ngơi cần thiết, đã vội vã thúc quân đến chỗ Hasdrubal con trai của Hamilcar; đầy tự tin hy vọng rằng sau khi hợp nhất lực lượng với ông ta, cuộc chiến có thể được đưa đến hồi kết. Khi họ đến nơi, những lời chúc mừng nồng nhiệt nhất đã được trao đổi giữa các binh sĩ và các vị tướng – những kẻ đang ngập tràn sung sướng vì chiến thắng vừa qua; bởi họ không chỉ tiêu diệt được một vị tướng lỗi lạc cùng toàn bộ đạo quân của ông, mà còn hướng về một chiến thắng vĩ đại tương tự khác như một điều chắc chắn hiển nhiên. Tin tức về thảm họa lớn lao này vẫn chưa truyền đến tai người La Mã; nhưng một sự tĩnh lặng đượm buồn cùng nỗi linh cảm câm lặng bao trùm, hệt như những gì thường hiện hữu trong tâm trí những ai dự cảm được tai họa sắp sửa ập đến. Bản thân vị tổng chỉ huy, bên cạnh cảm giác bị đồng minh bỏ rơi và lực lượng địch gia tăng quá mức, lại nghiêng về phỏng đoán và suy luận nhiều hơn để nghi ngờ rằng một thất bại nào đó đã xảy ra, thay vì ôm ấp những hy vọng tốt đẹp. "Bởi vì làm sao Hasdrubal và Mago có thể điều quân đến mà không gặp phải bất kỳ sự cản trở nào, trừ phi họ đã kết thúc phần chiến sự của mình? Tại sao người anh em của ông lại không cản trở bước tiến của họ hay bám sát hậu quân? Để giả sử không thể ngăn chặn quân đội và tướng lĩnh kẻ địch hợp nhất, ông ít nhất cũng có thể tự mình hợp lực với người anh em." Bị dằn vặt bởi những âu lo đó, ông tin rằng chiến lược an toàn duy nhất lúc bấy giờ là rút lui xa nhất có thể, và theo đó, ông đã hành quân một quãng đường dài trong suốt một đêm mà kẻ địch không hề hay biết và do đó tiếp tục án binh bất động. Khi rạng đông ló dạng, nhận ra kẻ địch đã nhổ trại tháo chạy, chúng phái kỵ binh Numidia đi trước và bắt đầu truy đuổi ráo riết nhất có thể. Người Numidia bắt kịp họ trước khi màn đêm buông xuống và tiến hành tấn công; lúc thì nhắm vào hậu quân, lúc thì đánh vào hai sườn. Họ bấy giờ bắt đầu khựng lại và tự vệ tốt nhất có thể, nhưng Scipio khích lệ họ vừa chiến đấu sao cho không phơi mình quá mức vừa tiếp tục hành quân, kẻo bộ binh địch đuổi kịp.

Thế nhưng sau khi nhích đi được một quãng đường rất ngắn trong suốt thời gian dài do phải liên tục cho quân lúc tiến lúc dừng, và màn đêm nay đã buông xuống, Scipio triệu hồi binh sĩ rời khỏi trận chiến, tập hợp họ lại rồi rút lui về một ngọn đồi nào đó – thực ra không quá an toàn, đặc biệt đối với những đội quân đang mất tinh thần, nhưng cao hơn bất kỳ vị trí nào xung quanh. Tại đây, ban đầu bộ binh của ông, được xếp vòng quanh hành lý và kỵ binh đặt ở trung tâm, không gặp khó khăn gì trong việc đẩy lùi các đợt xung phong của đám kỵ binh Numidia; nhưng về sau, khi ba vị tướng dẫn theo ba đạo quân chính quy tiến đến hợp thành một khối duy nhất, và hiển nhiên là quân lính của ông sẽ không thể làm được gì nhiều bằng vũ khí để bảo vệ vị trí mà không có hệ thống công trình kiên cố, vị tổng chỉ huy bắt đầu rảo mắt quan sát xung quanh, cân nhắc xem liệu mình có thể bằng cách nào đó đắp nổi một chiến lũy xung quanh hay không; thế nhưng ngọn đồi quá trọc lọi và đất đai quá gồ ghề, đến mức chẳng tài nào tìm nổi một nhánh cây để cắt làm cọc rào, cũng chẳng có nổi đất để đắp gò, hay các vật liệu làm hào bẫy hoặc bất kỳ công trình nào khác; địa thế cũng chẳng hề dốc đứng hay hiểm trở tự nhiên đủ để khiến việc tiếp cận và leo lên trở nên khó khăn đối với kẻ địch, bởi nó nhô lên ở mọi phía với độ dốc thoai thoải. Dẫu vậy, để có thể dựng lên trước mặt chúng một vóc dáng chiến lũy nào đó, họ xếp những chiếc giỏ mây buộc vào đồ đạc chất đống xung quanh mình, xây dựng chúng cao lên đúng tầm vóc thông thường, và khi thiếu giỏ mây để nâng cao chiến lũy, họ dựng lên trước kẻ địch một đống hành lý đủ mọi thể loại. Các đạo quân Carthage tiến đến, rất dễ dàng leo lên ngọn đồi, nhưng lại bị khựng lại trước hình thái công trình mới mẻ hệt như một phép màu, khi các chỉ huy của chúng lớn tiếng hét lên từ mọi phía, hỏi rằng "tại sao chúng lại khựng lại? và tại sao không xé toạc, đập nát cái trò hề vốn chẳng đủ sức cản bước tiến của phụ nữ và trẻ em; rằng những tên địch đang trốn tránh sau đống hành lý thực chất đã bị bắt sống và nằm gọn trong tay chúng." Đó là những lời quở trách đầy khinh miệt của các chỉ huy chúng. Thế nhưng việc nhảy qua hay dọn sạch những đống hành lý được dựng lên ấy, hay cắt đứt những chiếc giỏ mây được nêm chặt và phủ kín hoàn toàn bằng đồ đạc, hoàn toàn không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Khi việc dọn dẹp các đống đồ đạc mở ra một lối đi cho đám lính – vốn bị kìm chân bởi chúng trong một thời gian dài – và điều tương tự được thực hiện ở nhiều nơi, doanh trại lúc bấy giờ đã bị chiếm trọn tứ bề; người La Mã bị tàn sát không thương tiếc ở mọi ngả, kẻ ít ỏi dưới tay đám đông, kẻ nhụt chí dưới tay phe chiến thắng. Một số lượng lớn binh sĩ, tuy nhiên, đã trốn chạy tìm chỗ ẩn náu vào những khu rừng lân cận, tẩu thoát thành công về doanh trại của Publius Scipio do Titus Fonteius chỉ huy. Một số sử gia thuật lại rằng Cneius Scipio đã ngã mạng trên ngọn đồi ngay trong đợt tấn công đầu tiên của kẻ địch; những người khác lại nói rằng ông trốn thoát cùng một vài tùy tùng đến một pháo đài gần doanh trại; nơi này, theo họ, đã bị vây hãm bằng lửa, qua đó thiêu rụi những cánh cổng mà chúng không thể phá vỡ; và cứ thế nơi này thất thủ, toàn bộ những kẻ bên trong cùng vị tổng chỉ huy đều bỏ mạng. Cneius Scipio ngã xuống vào năm thứ tám kể từ khi đặt chân đến Tây Ban Nha, và đúng vào ngày thứ hai mươi chín sau cái chết của người anh em. Nỗi đau buồn do cái chết của họ tại Rome không hề mãnh liệt hơn so với những gì trải dài khắp Tây Ban Nha. Nỗi buồn của người dân, dẫu vậy, phần nào bị phân tán bởi tổn thất của các đạo quân, sự phản bội của tỉnh lỵ và tai họa quốc gia, trong khi tại Tây Ban Nha, họ thương tiếc và hoài niệm chính các vị tổng chỉ huy, đặc biệt là Cneius, bởi ông đã nắm quyền chỉ huy họ lâu hơn, giành được tình cảm của họ trước tiên, và là người đầu tiên thể hiện tấm gương về sự công minh và khoan dung của người La Mã.

Khi các đạo quân La Mã tưởng chừng đã bị tiêu diệt và Tây Ban Nha thất thủ, một con người duy nhất đã vực dậy tình trạng tuyệt vọng này. Có mặt trong quân đội lúc bấy giờ là Lucius Marcius, con trai của Septimus – một hiệp sĩ La Mã, một thanh niên đầy quả cảm, sở hữu trí tuệ và thiên bẩm vượt xa hoàn cảnh xuất thân bần hàn của mình. Bổ sung vào tài năng kiệt xuất của ông chính là kỷ luật của Cneius Scipio, dưới sự dìu dắt của ông, Marcius đã được tôi luyện thấu đáo qua bao năm tháng trong mọi phẩm chất của một người lính. Con người này, sau khi tập hợp những binh sĩ tản mát trong cuộc tháo chạy và trưng dụng thêm một số từ các lực lượng đồn trú, đã gầy dựng nên một đạo quân không thể xem thường rồi hợp nhất nó với Titus Fonteius – trung tướng của Publius Scipio. Thế nhưng vị hiệp sĩ La Mã lại đạt đến thứ uy quyền và tôn kính vượt bậc trong lòng binh sĩ đến mức khi, sau khi dựng một chiến lũy phía bên này sông Iberus, người ta quyết định rằng một vị tổng chỉ huy của cả hai đạo quân cần được bầu chọn trong một cuộc họp hội đồng binh sĩ, thay phiên nhau canh gác chiến lũy và trạm tiền tiêu cho đến khi mọi người đều hoàn thành việc bỏ phiếu, họ đã đồng lòng nhất trí trao trọn quyền chỉ huy tối cao cho Lucius Marcius. Toàn bộ khoảng thời gian ngắn ngủi xen giữa đều được dồn vào việc gia cố doanh trại và thu gom lương thực, binh sĩ thực hiện mọi mệnh lệnh không chỉ với sự sung sức mà còn với tâm trạng hoàn toàn không hề bị bóp nghẹt bởi sự chán nản. Thế nhưng khi tin tức truyền đến tai họ rằng Hasdrubal con trai của Gisgo – kẻ đang tiến đến nhằm giáng đòn quyết định kết liễu chiến tranh – đã vượt sông Iberus và đang tiến sát gần, đồng thời khi họ nhìn thấy tín hiệu giao chiến được phất lên bởi một vị chỉ huy mới, lúc bấy giờ nhớ lại những ai từng là lãnh tụ của họ cách đây không lâu, dựa vào những vị lãnh tụ nào và những lực lượng nào họ từng ra trận, tất cả bỗng đồng loạt bật khóc nức nở và đấm ngực mình, người thì giơ tay hướng thiên oán trách các vị thần, kẻ thì sụp lạy xuống đất gọi tên từng vị cựu tổng chỉ huy của mình. Tiếng khóc than của họ chẳng tài nào kìm chế nổi, dẫu các bách đội trưởng cố gắng khích lệ các đại đội và bản thân Marcius xoa dịu cũng như quở trách họ, hỏi rằng: "Tại sao các anh lại phó mặc bản thân cho những giọt nước mắt mang tính đàn bà và vô ích thay vì dốc toàn lực dũng cảm bảo vệ chính mình cùng toàn thể khối thịnh vượng chung, chứ không để cho các vị tổng chỉ huy của mình phải nằm xuống mà không được báo thù?" Thế nhưng bất chợt, một tiếng hô hoán và âm thanh kèn lệnh vang lên; bởi vì đến lúc đó kẻ địch đã đến sát chiến lũy. Trước tình hình này, nỗi buồn của họ đột ngột chuyển hóa thành cơn cuồng nộ, họ vội vã vồ lấy vũ khí và, như thể đang rực cháy trong cơn thịnh nộ, lao thẳng đến các cổng thành để tấn công kẻ địch đang tiến đến trong tư thế bất cẩn và hỗn loạn. Sự cố bất ngờ này lập tức giáng nỗi hoảng sợ xuống tâm trí quân Carthage – những kẻ tự hỏi không hiểu từ đâu mà quá nhiều quân thù có thể chường mặt ra bất thình lình đến thế, khi đạo quân trước đó suýt bị tiêu diệt hoàn toàn; cái gì đã truyền ngọn lửa bạo dạn và niềm tự tin to lớn đến thế cho những kẻ từng bại trận và tháo chạy; vị tướng nào đã xuất hiện khi hai anh em nhà Scipio đã tử trận; ai là kẻ có thể chỉ huy doanh trại và ai đã phất cờ chiến hiệu; đối mặt với chừng ấy thứ tình huống bất ngờ và ngồn ngộn, ban đầu trong sự hoang mang và mơ hồ hoàn toàn, chúng lùi bước; thế nhưng sau đó, bị choáng ngợp bởi sức nặng của đợt xung phong, chúng quay lưng tháo chạy; và cuộc tàn sát đẫm máu nhắm vào kẻ địch đang tháo chạy hoặc một nỗ lực liều lĩnh nguy hiểm từ phía kẻ truy đuổi suýt chút nữa đã diễn ra, nếu Marcius không nhanh chóng phất cờ lệnh rút lui, đồng thời lao thân chặn ngang hàng quân tiên phong, thậm chí dùng đôi tay mình kéo giật một số người lại để kìm hãm đám binh sĩ đang hừng hực khát máu. Ông sau đó dẫn họ trở lại doanh trại trong sự tiếc nuối vì chưa được thỏa sức chém giết. Khi quân Carthage – những kẻ ban đầu buộc phải tháo chạy bán sống bán chết khỏi chiến lũy của kẻ địch – nhận ra không một ai rượt đuổi mình, đinh ninh rằng họ dừng lại vì sợ hãi, ngược lại liền thong thả rút về doanh trại của họ với sự khinh miệt đối với kẻ thù. Sự lơ đễnh tương ứng cũng xuất hiện trong công tác canh gác doanh trại của chúng; bởi dẫu kẻ địch ở sát bên, có vẻ như họ chỉ là tàn quân của hai đạo quân từng bị tàn sát cách đó vài ngày. Vì mọi thứ trong doanh trại địch đều bị phớt lờ do thái độ đó, Marcius nắm bắt tình hình, hướng tâm trí vào một biện pháp thoạt nhìn có vẻ liều lĩnh hơn là táo bạo: đó là chủ động tấn công doanh trại của kẻ địch, đinh ninh rằng doanh trại của một mình Hasdrubal sẽ dễ dàng bị chiếm hơn là bảo vệ doanh trại của chính mình, nếu ba đạo quân cùng ba vị tướng tái hợp; đồng thời cân nhắc rằng nếu thành công, ông sẽ vực dậy vận mệnh đang bẹp dí của họ, hoặc nếu bị đẩy lùi, chỉ bằng hành động tự mình tấn công, ông cũng đã tự cứu mình khỏi sự khinh miệt.

Tuy nhiên, để sự bất ngờ của sự việc và nỗi sợ về ban đêm không phá hỏng một kế hoạch vốn dĩ không thật sự tương thích với hoàn cảnh của ông, ông cho rằng việc khích lệ và động viên binh sĩ là điều đúng đắn; và sau khi triệu tập một hội đồng, ông phát biểu như sau: "Hỡi các binh sĩ, lòng tôn kính của tôi đối với các vị chỉ huy quá cố – cả người đã khuất lẫn người còn sống – hoặc tình cảnh hiện tại của chúng ta, có thể khắc sâu vào tâm trí mỗi người niềm tin rằng chức vụ chỉ huy này, dẫu vô cùng vinh quang đối với tôi khi được trao phó bởi lá phiếu của các anh, đồng thời mang bản chất là một gánh nặng và trách nhiệm đầy âu lo. Bởi vì vào thời điểm lẽ ra tôi chỉ nên vừa đủ làm chủ bản thân để tìm kiếm sự an ủi cho tâm trí đang đau khổ, nếu nỗi sợ hãi không làm tê liệt cảm giác đau thương, thì tôi lại bị buộc phải gánh vác một mình nhiệm vụ mưu tính lợi ích cho tất cả các anh; một nhiệm vụ vô cùng khó khăn khi phải chịu đựng ảnh hưởng của nỗi buồn. Ngay cả vào thời khắc ngặt nghèo đó, lẽ ra tôi phải cân nhắc phương thức duy trì cho đất nước những tàn quân của hai đạo quân này, tôi lại chẳng thể hướng tâm trí rời khỏi nỗi đau đớn đang gặm nhấm không nguôi. Bởi vì ký ức cay đắng luôn hiện hữu, và nhà Scipio luôn quấy rầy tôi bằng những nỗi âu lo trĩu nặng ban ngày lẫn những giấc mơ ban đêm, thường xuyên đánh thức tôi dậy và khẩn nài tôi không được phép để cho bản thân họ lẫn binh sĩ của họ – những đồng đội chiến đấu của các anh từng chiến thắng trên vùng đất này suốt tám năm trời – hay khối thịnh vượng chung phải ngã xuống mà không được báo thù; đồng thời buộc tôi phải tuân thủ kỷ luật và kế hoạch của họ; mong muốn rằng hễ khi nào không có ai tuân thủ mệnh lệnh của họ hơn tôi khi họ còn sống, thì sau khi họ qua đời, tôi cũng phải coi hành động đó là tối ưu nhất mà tôi có lý do vững chắc để tin rằng họ sẽ thực hiện trong từng trường hợp cụ thể. Tôi cũng mong các anh, hỡi các binh sĩ, đừng bày tỏ lòng kính trọng đối với họ bằng những giọt nước mắt và tiếng than khóc hệt như họ đã chết; (họ vẫn đang sống và rực rỡ trong danh tiếng của những chiến công;) mà hãy nhớ rằng bất cứ khi nào ký ức về những con người đó hiện về, các anh hãy xông trận như thể đang nhìn thấy họ khích lệ và phất cờ hiệu cho mình. Chắc chắn chẳng có thứ gì khác ngoài hình ảnh của họ hiện lên trước mắt và tâm trí các anh ngày hôm qua mới có thể giúp các anh chiến đấu trong trận chiến đáng nhớ đó, nơi các anh chứng minh cho kẻ địch thấy rằng cái tên La Mã không hề tuyệt diệt cùng nhà Scipio; và năng lượng cùng lòng dũng cảm của dân tộc ấy – vốn không bị vùi dập bởi thảm họa Cannae – chắc chắn sẽ vươn lên từ những cơn bão dữ dội nhất của số phận. Giờ đây, khi các anh đã dám hành động táo bạo đến thế theo ý nguyện của mình, tôi muốn thử xem các anh sẽ dám làm đến mức nào khi được cho phép bởi vị tổng chỉ huy: bởi vì ngày hôm qua, khi tôi phất cờ rút lui lúc các anh đang rượt đuổi kẻ địch tháo chạy trong sự vội vã, tôi không hề muốn bóp nghẹt tinh thần các anh, mà muốn bảo lưu nó cho vinh quang lớn lao hơn và những cơ hội thuận lợi hơn; để các anh sau đó, khi đã được chuẩn bị và trang bị chu đáo, có thể chớp lấy cơ hội tấn công kẻ địch lúc chúng đang lơ đễnh, không vũ khí, thậm chí chìm đắm trong giấc ngủ. Tôi không hề nuôi hy vọng chớp lấy cơ hội này một cách liều lĩnh, mà dựa trên chính tình trạng thực tế. Chắc chắn nếu bất kỳ ai tự hỏi bản thân rằng bằng cách nào, dẫu số lượng ít ỏi và nản lòng vì thất bại, các anh vẫn bảo vệ được doanh trại của mình trước một lực lượng vượt trội về quân số và đã chiến thắng, các anh sẽ chẳng đưa ra câu trả lời nào khác ngoài việc vì đó là điều các anh sợ hãi nhất, nên các anh đã giữ gìn mọi vị trí được gia cố kiên cố và bản thân luôn trong tư thế sẵn sàng trang bị. Và điều đó thường xảy ra: con người ít đề phòng nhất trước những thứ mà số phận khiến họ không sợ hãi; bởi vì các anh bỏ quên không canh gác và phơi bày những gì mình nghĩ không cần phải bận tâm. Chẳng có bất kỳ thứ gì trên đời này bị kẻ địch xem nhẹ vào thời điểm hiện tại hơn là việc chúng ta – những kẻ cách đây không lâu còn bị vây hãm và tấn công – lại chủ động tấn công doanh trại của chúng. Hãy dám làm điều mà việc chúng ta đủ dũng cảm thử nghiệm nó là điều không thể tin được; nó sẽ là việc dễ dàng nhất chính nhờ vẻ ngoài trông có vẻ khó khăn nhất. Vào canh thứ ba trong đêm, tôi sẽ dẫn các anh tiến đến đó trong sự tĩnh lặng. Tôi đã thám thính qua các trinh sát và biết rằng chúng chẳng có lịch trình canh gác luân phiên nào, chẳng có chốt gác tử tế nào. Tiếng hô vang của chúng ta tại các cổng khi được phát ra, cùng đợt tấn công đầu tiên, sẽ thổi bay doanh trại của chúng. Khi đó, hãy tiến hành cuộc tàn sát nhôm nhoẹt nhắm vào những kẻ đang đờ đẫn vì giấc ngủ, hoảng sợ trước sự hỗn loạn bất ngờ, và bị tus mạng trong lúc nằm không vũ khí trên giường – những kẻ mà các anh từng rất tiếc nuối khi bị gọi rút lui ngày hôm qua. Tôi biết kế hoạch này đối với các anh có vẻ vô cùng liều lĩnh; nhưng trong hoàn cảnh khó khăn và gần như tuyệt vọng, những mưu kế táo bạo nhất luôn là những kế hoạch an toàn nhất. Bởi vì nếu khi thời khắc ngặt nghèo đến tay, cơ hội chớp lấy mang bản chất phù du mà các anh trì hoãn dù chỉ một chút, các anh sẽ vô vọng tìm kiếm nó sau này khi nó đã bị bỏ lỡ. Một đạo quân đang ở gần chúng ta; hai đạo quân khác cũng chẳng ở đâu xa. Chúng ta có đôi chút hy vọng nếu tiến hành một cuộc tấn công ngay bây giờ; và các anh đã thử nghiệm sức mạnh của chính mình lẫn của chúng. Nếu chúng ta trì hoãn thời gian và ngừng bị xem nhẹ nhờ danh tiếng từ cuộc đột kích ngày hôm qua, hiểm nguy sẽ rình rập nếu toàn bộ các vị tướng và toàn bộ lực lượng hợp nhất. Liệu chúng ta lúc đó có tài năng chống chọi nổi ba vị tướng và ba đạo quân – những kẻ mà Cneius Scipio với đạo quân nguyên vẹn còn chẳng chống nổi? Hệt như các vị tướng của chúng ta đã ngã xuống do chia tách lực lượng, kẻ địch cũng có thể bị quật ngã khi chúng bị phân rẽ và chia cắt. Chẳng còn phương thức nào khác để duy trì chiến tranh; do đó, chúng ta chẳng chờ đợi điều gì ngoài cơ hội của đêm sắp tới. Giờ hãy lui về, với sự phò trợ của các vị thần, và tự làm mới bản thân, để rồi không mệt mỏi và sung sức, các anh có thể tràn vào doanh trại kẻ địch với tinh thần y hệt lúc các anh bảo vệ doanh trại của chính mình." Dự án mới mẻ này, được đề xuất bởi vị tổng chỉ huy mới, được đón nhận trong niềm vui hân hoan; và nó càng táo bạo bao nhiêu, họ càng tỏ ra thích thú bấy nhiêu. Quãng thời gian còn lại của ngày được dành cho việc chuẩn bị vũ khí và bồi bổ sức khỏe, phần lớn màn đêm được dành cho giấc ngủ, và đến canh thứ ba họ đã lên đường di chuyển.

Cách doanh trại gần nhất của chúng một khoảng sáu dặm là các lực lượng khác của quân Carthage. Một thung lũng sâu, mọc đầy cây cối rậm rạp, nằm chắn giữa. Gần khoảng giữa khu rừng này, một đại đội La Mã và một số kỵ binh được bố trí ẩn nấp theo mưu kế Punic. Đường liên lạc giữa hai doanh trại bị cắt đứt như vậy, số lực lượng còn lại được hành quân trong thung lặng tiến thẳng đến thân thể kẻ địch gần nhất; và vì không có chốt gác nào trước các cổng thành, không có lính canh nào trên chiến lũy, họ tiến thẳng vào sâu trong doanh trại hệt như đó là doanh trại của chính mình mà chẳng vấp phải sự kháng cự nào ở bất cứ đâu. Các tín hiệu sau đó được thổi lên và tiếng hô vang được cất lên. Kẻ thì tus mạng quân địch lúc chúng đang ngái ngủ; người thì ném lửa vào các túp lều được lợp bằng rơm khô; kẻ khác chặn đứng các cổng thành để bịt đường tháo chạy. Kẻ địch, bị tấn công cùng lúc bởi lửa, tiếng hô và lưỡi kiếm, ngơ ngác mất hết cả ý thức, chẳng thể nghe thấy nhau hay đưa ra bất kỳ biện pháp nào để bảo vệ bản thân. Không vũ khí, chúng ngã nhào vào giữa các cụm quân lính trang bị giáp trụ: kẻ hộc tốc chạy ra cổng; người, do các lối đi bị tắc nghẽn, nhảy qua chiến lũy, và khi mỗi kẻ thoát thân đều chạy thẳng về phía doanh trại bên kia, chúng bị chặn đứng bởi đại đội và kỵ binh lao ra từ chỗ ẩn nấp, rồi bị tus sạch không sót một mạng. Và thậm chí giả sử có bất kỳ ai trốn thoát khỏi cuộc tàn sát đó, người La Mã sau khi chiếm được doanh trại gần hơn đã chạy xộc sang doanh trại bên kia với tốc độ nhanh đến mức chẳng ai có thể đến trước họ để mang theo tin tức về thảm họa. Tại doanh trại này, vì chúng ở xa kẻ địch và một số đã rời đi ngay trước rạng sáng để kiếm củi, thức ăn gia súc cùng chiến lợi phẩm, họ tìm thấy mọi thứ ở một trạng thái còn lơ đễnh và bất cẩn hơn thế nữa. Vũ khí của chúng chỉ được đặt tại các chốt gác, binh sĩ không mang vũ khí, hoặc đang ngồi và ngả lưng trên mặt đất, hoặc thăng trầm đi lại trước chiến lũy và các cổng thành. Nhận thấy những kẻ đang thơi thảnh và thiếu cảnh giác như vậy, người La Mã – vẫn đang hừng hực hơi men từ trận chiến gần đây và tràn ngập niềm vui chiến thắng – lập tức tiến hành một cuộc tấn công; do đó không thể có sự kháng cự hiệu quả nào được dựng lên chống lại họ ở các cổng thành. Bên trong các cổng, binh sĩ tụ tập lại từ mọi ngóc ngách của doanh trại ngay tại tiếng hô và tiếng báo động đầu tiên, một cuộc đụng độ khốc liệt bùng nổ; cuộc đụng độ này đáng lẽ đã kéo dài một thời gian dài, nếu diện mạo đẫm máu của những chiếc khiên La Mã không phơi bày cho quân Carthage thấy thất bại của lực lượng bên kia, qua đó giáng cho chúng nỗi kinh hoàng. Sự hoảng loạn này tạo ra một cuộc tháo chạy chung; và tất cả trừ những kẻ bị tus mạng dưới lưỡi kiếm, ùa ra thối lui vội vã bất cứ nơi nào tìm thấy lối đi, bỏ hoang doanh trại của mình. Cứ thế, chỉ trong một đêm và một ngày, hai doanh trại của kẻ địch đã bị thất thủ dưới sự chỉ huy của Lucius Marcius. Claudius – người dịch các biên niên sử của Acilius từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Latinh – thuật lại rằng có tới ba mươi bảy nghìn người bị sát hại, một nghìn tám trăm ba mươi người bị bắt sống, và một lượng chiến lợi phẩm khổng lồ thu được; trong đó có một chiếc khiên bạc nặng một trăm ba mươi tám pound, mang hình ảnh của Hasdrubal người Barcine trên đó. Valerius Antias thuật lại rằng chỉ có doanh trại của Mago bị chiếm, và bảy nghìn quân địch bị sát hại; và trong trận chiến còn lại khi người La Mã xuất kích chiến đấu với Hasdrubal, mười nghìn người bị sát hại và bốn nghìn ba trăm bị bắt sống. Piso viết rằng năm nghìn người bị sát hại trong một cuộc phục kích khi Mago bất cẩn truy đuổi lực lượng rút lui của chúng ta. Với tất cả mọi sử gia, cái tên của vị tổng chỉ huy Marcius đều được nhắc đến với sự tôn vinh cao độ và cộng thêm cả những phép lạ vào vinh quang thực tế của ông. Họ nói rằng trong lúc ông đang diễn văn trước binh sĩ, một luồng lửa tỏa ra từ đầu ông mà chính ông không hề hay biết, gây ra nỗi kinh hoàng lớn cho các binh sĩ xung quanh; và một chiếc khiên mang tên Marcian, có hình ảnh của Hasdrubal trên đó, vẫn được lưu giữ trong ngôi đền cho đến tận thời điểm điện Capitol bị thiêu rụi, làm tượng đài ghi dấu chiến thắng của ông trước người Carthage. Sau sự kiện này, tình hình tiếp tục duy trì trạng thái bình yên trong một thời gian dài ở Tây Ban Nha, khi cả hai phía – sau khi ban phát và gánh chịu những thất bại quan trọng như thế – đều ngần ngại không dám đánh đổi rủi ro trong một trận chiến tổng lực.

Trong các diễn biến tại Tây Ban Nha, Marcellus – sau khi chiếm được Syracuse và dàn xếp các vấn đề còn lại ở Sicilia với sự vinh quang và liêm khiết đến mức không chỉ gia tăng danh tiếng cho bản thân mà còn nâng tầm uy nghi của nhân dân La Mã – đã chuyển về Rome các đồ vật trang trí của thành phố, cùng các bức tượng và tranh vẽ mà Syracuse tràn ngập. Đây rõ ràng là những chiến lợi phẩm tước đoạt từ kẻ địch và thu được theo luật chiến tranh; thế nhưng đó lại là nguồn gốc khởi phát cho sự ngưỡng mộ đối với các sản phẩm nghệ thuật Hy Lạp, và dẫn đến sự tự do mà hiện nay mọi nơi, cả chốn linh thiêng lẫn phàm tục, đều bị tus cướp sạch; điều cuối cùng đã giáng đòn phản trắc lên chính các vị thần La Mã, và trước tiên là chính ngôi ngôi đền được trang hoàng tinh tế bởi Marcellus. Bởi vì người ngoại quốc có thói quen viếng thăm các ngôi đền do Marcellus củng cố gần cổng Capua, vì những món đồ trang trí lộng lẫy kiểu này của chúng, dù rằng chỉ còn một phần rất nhỏ có thể tìm thấy được. Các sứ thần từ hầu như mọi bang của Sicilia đều đến yết kiến ông. Tùy thuộc vào hoàn cảnh khác nhau của họ, các điều khoản được ban cho cũng khác nhau. Những ai từng hoặc không nổi dậy hoặc đã quay trở lại liên minh trước khi Syracuse thất thủ đều được tiếp đón và tôn vinh như những đồng minh trung thành. Những ai bị khuất phục nhờ sợ hãi sau khi Syracuse thất thủ, với tư thế của kẻ bại trận, nhận lấy luật lệ từ kẻ chiến thắng. Mặc dù vậy, người La Mã vẫn còn phải đối mặt với một cuộc chiến không hề nhỏ tại Agrigentum, cầm đầu bởi Epicydes và Hanno – các vị tướng trong cuộc chiến gần đây – cùng một vị tướng thứ ba mới toanh được Hannibal phái đến thay thế Hippocrates, là người gốc Libyphoenician từ Hippo, được đồng bào gọi là Mutines; một con người đầy năng nổ và được thấu triệt mọi ngón nghề chiến tranh dưới sự huấn luyện của Hannibal. Lực lượng kỵ binh Numidia được giao phó cho con người này bởi Epicydes và Hanno. Với lực lượng này, ông ta càn quét tơi bời các điền trang của kẻ địch và viếng thăm các đồng minh với sự năng nổ tuyệt đỉnh nhằm giữ chân họ quy thuận, cũng như mang lại cứu viện kịp thời khi mỗi người cần đến, đến mức chỉ trong một thời gian ngắn ông ta làm ngập tràn Sicilia bằng danh tiếng của mình, chẳng có ai khác được đặt trọn niềm tin lớn hơn bởi những kẻ ủng hộ lợi ích Carthage. Do đó, các vị tướng Carthage và Syracuse – những kẻ từ trước đến nay bị buộc phải cố thủ bên trong tường thành Agrigentum, không hẳn theo lời khuyên của Mutines mà xuất phát từ sự tự tin họ đặt vào ông ta – đã có đủ can đảm để bước ra khỏi tường thành và dựng doanh trại gần sông Himera. Khi tin này được loan báo đến Marcellus, ông lập tức tiến đến và án ngữ ở khoảng cách cách kẻ địch chừng bốn dặm, với ý định chờ xem chúng thực hiện bước đi gì và mưu tính ra sao. Thế nhưng Mutines không chừa lại chút không gian hay thời gian nào cho sự chậm trễ hoặc cân nhắc, vượt sông và tấn công các chốt gác của kẻ địch, gieo rắc sự hoảng loạn và hỗn loạn tột độ. Ngày hôm sau, trong một cuộc đụng độ suýt có thể gọi là trận chiến chính quy, ông ép kẻ địch phải rút lui vào bên trong công trình của họ. Bị gọi đi bởi một cuộc bùng nổ binh biến trong hàng ngũ người Numidia nổ ra trong doanh trại – nơi khoảng ba nghìn người trong số họ đã rút về Heraclea Minoa – ông lên đường để dẹp yên và kéo họ về; và sử gia ghi lại rằng ông đã nghiêm khắc cảnh báo các vị tướng không được giao chiến với kẻ địch trong thời gian ông vắng mặt. Cả hai vị tướng đều cảm thấy phẫn nộ trước hành vi này, đặc biệt là Hanno – kẻ vốn bị xáo trộn bởi danh tiếng của Mutines trước đó. "Có dung tha được không," hắn nói, "khi một tên gốc Phi lai căng lại áp đặt sự kìm kẹp lên ta, một vị tướng Carthage được ủy nhiệm bởi thượng viện và nhân dân?" Epicydes – kẻ muốn chờ đợi – bị hắn thuyết phục đồng ý cho việc vượt sông và nghênh chiến; bởi vì, hắn nói, nếu họ chờ đợi Mutines và trận chiến kết thúc thắng lợi, Mutines chắc chắn sẽ vớ lấy hết vinh quang.

Thế nhưng Marcellus, vô cùng phẫn nộ trước việc một kẻ từng đánh đuổi Hannibal khỏi Nola – lúc được củng cố niềm tin bởi chiến thắng tại Cannae – nay lại chịu khuất phục trước những kẻ thù mà ông từng đánh bại cả trên cạn lẫn ngoài khơi, ra lệnh cho binh sĩ lập tức cầm vũ khí và phất quân kỳ. Trong lúc đang dàn trận, mười kỵ binh Numidia phi ngựa ào đến từ chiến tuyến địch mang theo thông tin rằng đồng hương của họ, trước hết bị xúi giục bởi những nguyên nhân tương tự từng châm ngòi cho cuộc binh biến khiến ba nghìn người trong số họ rút về Heraclea, và thứ hai vì họ chứng kiến vị chỉ huy của mình, ngay trước thềm trận chiến, bị điều đi lánh mặt bởi những vị tướng muốn cướp đoạt vinh quang của ông, sẽ không tham gia vào bất kỳ phần nào của trận chiến. Dân tộc bội bạc này đã giữ đúng lời hứa trong trường hợp này. Theo đó, tinh thần của người La Mã được dâng cao nhờ thông tin đó – được loan truyền nhanh chóng dọc các chiến tuyến – rằng kẻ địch đã bị bỏ rơi bởi lực lượng kỵ binh mà người La Mã sợ hãi nhất; trong khi phe địch lại nhụt chí, không chỉ vì thiếu vắng phần lực lượng chủ chốt mà còn vì lo sợ chính lực lượng kỵ binh của họ sẽ quay mũi giáo tấn công mình. Do đó, chẳng có sự kháng cự lớn nào được dựng lên: tiếng hô và đợt xung phong đầu tiên đã định đoạt kết cục sự việc. Lực lượng Numidia đứng im lặng ở hai bên sườn trong suốt cuộc giao chiến, khi chứng kiến phe mình quay lưng tháo chạy, chỉ đồng hành trong cuộc tháo chạy đó một thời gian ngắn; nhưng khi nhận thấy tất cả đang hướng về Agrigentum với tốc độ vô cùng cuồng nộ, họ rẽ hướng sang các thị trấn láng giềng xung quanh vì sợ hãi một cuộc vây hãm. Hàng ngàn nam giới bị sát hại và bắt sống, cùng với tám con voi chiến. Đây là trận chiến cuối cùng mà Marcellus tham gia tại Sicilia, sau đó ông quay trở về Syracuse trong vinh quang chiến thắng. Năm tháng lúc bấy giờ đã sắp kết thúc; do đó thượng viện ra sắc lệnh rằng quan pháp quan Publius Cornelius nên phái một bức thư đến Capua gửi các chấp chính quan, với chỉ thị rằng trong lúc Hannibal ở khoảng cách xa và không có việc gì quá quan trọng diễn ra tại Capua, một trong hai người, nếu thấy phù hợp, nên về Rome để bầu chọn các quan chức mới. Nhận được bức thư, các chấp chính quan tự thỏa thuận với nhau rằng Claudius sẽ tổ chức bầu cử và Fulvius ở lại Capua. Các chấp chính quan được bầu bởi Claudius là Cneius Fulvius Centumalus và Publius Sulpicius Galba, con trai của Servius – người chưa từng đảm nhiệm bất kỳ chức vụ curule nào. Tiếp đó, Lucius Cornelius Lentulus, Marcus Cornelius Cethegus, Caius Sulpicius, và Caius Calpurnius Piso được bầu làm quan pháp quan. Piso nắm giữ thẩm quyền thành phố; Sulpicius nắm giữ Sicilia; Cethegus nắm giữ Apulia; Lentulus nắm giữ Sardinia. Các chấp chính quan được tiếp tục nắm quyền chỉ huy thêm một năm nữa.