Mùa xuân lúc bấy giờ đã đến, khi Hannibal rời bỏ đại bản doanh mùa đông. Trước đó, do cái giá lạnh không tài nào chịu nổi, ông đã thử vượt qua dãy Apennines nhưng bất thành, lại còn phải trải qua những phen vô cùng nguy hiểm và hoảng hốt. Người Gaul – những kẻ từng bị lôi kéo bởi hy vọng cướp bóc và vơ vét của cải – nay chẳng những không được tự tay cướp phá đất đai của người khác, mà ngược lại, còn thấy chính quê hương mình trở thành bãi chiến trường và bị đè nặng bởi gánh nặng đóng quân mùa đông của cả hai lực lượng. Do đó, lòng căm thù của họ đối với người La Mã nay lại quay ngược lại hướng về Hannibal. Mặc dù các tù trưởng của họ thường xuyên mưu sát ông, nhưng ông vẫn được cứu sống chính nhờ sự phản trắc mà họ đối xử với nhau, khi họ đem âm mưu của mình ra tố giác với sự lật lọng y như lúc họ cùng nhau mưu phản. Bằng cách lúc thì đổi trang phục, lúc thì thay đổi kiểu tóc, ông đã dùng sự ngụy trang để bảo vệ bản thân khỏi những nhát dao phản bội. Dầu vậy, nỗi sợ hãi này cũng chính là nguyên nhân khiến ông quyết định rời khỏi khu trú đông sớm hơn.

Trong khi đó tại Roma, chấp chính quan Cneius Servilius nhậm chức vào ngày tháng ba. Tại đây, sau khi tham khảo ý kiến của viện nguyên lão về tình hình chung của nước cộng hòa, ngọn lửa phẫn nộ chống lại Flaminius lại bùng lên. Người ta bàn tán rằng: "Quả thật họ đã bầu ra hai chấp chính quan, nhưng rốt cuộc chỉ có một người nắm quyền; bởi vì vị kia nào có chút uy quyền chính thống hay điềm chiêm tinh nào? Các vị quan magistrates của họ vốn mang những điều ấy rời khỏi nhà, từ các vị thần hộ mệnh của bản thân và của đất nước, sau khi đã cử hành xong lễ hội Latin; khi lễ tế trên núi đã hoàn tất và những lời thề nguyện đã được thành kính dâng lên trên điện Capitol: thì một cá nhân bình thường không thể nào lấy điềm chiêm tinh được, mà ngay cả kẻ đã rời khỏi nhà mà không có chúng, cũng chẳng thể thực hiện việc lấy điềm chiêm tinh ấy lần đầu tiên trên một mảnh đất xa lạ."

Những điềm gở được loan truyền từ nhiều nơi cùng một lúc càng làm gia tăng thêm sự kinh hoàng: tại Sicily, nhiều ngọn lao của binh lính tự nhiên bốc cháy; còn ở Sardinia, cây gậy của một kỵ binh đang đi tuần trên tường thành bỗng bốc cháy ngay trong tay ông ta; những bờ biển liên tục bốc cháy rực lửa; hai chiếc khiên rỉ ra những giọt máu ở Praeneste; những hòn đá đỏ rực từ trên trời rơi xuống đất tại Arpi; người ta nhìn thấy những chiếc khiên trên bầu trời và mặt trời giao chiến với mặt trăng tại Capena; hai vầng trăng cùng mọc giữa ban ngày; dòng nước ở Caere chảy hòa lẫn với máu; và ngay cả suối nước của Hercules cũng tuôn trào những giọt máu lấm tấm. Trên lãnh thổ Antium, những bông lúa đẫm máu rơi lả tả vào giỏ khi người ta đang gặt hái. Tại Falerii, vòm trời xuất hiện một vết nứt như thể bị xé toạc bởi một khe hở lớn, và từ nơi chốn mở ra ấy, một thứ ánh sáng chói lọi bừng chiếu; những tấm thẻ tiên tri tự nhiên nhỏ lại; và có một tấm rơi ra với hàng chữ khắc trên đó rằng: "Mars vung ngọn giáo." Cũng trong khoảng thời gian ấy, bức tượng thần Mars trên đường Appian ở Roma đã toát mồ hôi khi chứng kiến hình bóng của những con sói. Tại Capua, người ta thấy bầu trời như chìm trong biển lửa, và mặt trăng như đang rơi xuống giữa làn mưa.

Sau những sự kiện ấy, người ta lại tin vào cả những điềm gở có quy mô nhỏ hơn: rằng dê của một số người đã sinh ra lông cừu; rằng một con gà mái đã biến thành gà trống, và một con gà trống biến thành gà mái. Sau khi những điều này được trình bày trước viện nguyên lão theo các báo cáo, và những người chứng kiến được dẫn vào nghị viện, chấp chính quan bèn thỉnh ý các bô lão về những vấn đề tôn giáo. Người ta sắc phong rằng những điềm gở ấy phải được chuộc lại, một phần bằng những con vật tế đã trưởng thành, một phần bằng những con vật còn bú mẹ; rằng một nghi lễ cầu khẩn phải được cử hành ở mọi ngôi đền trong khoảng thời gian ba ngày; và rằng những việc khác sẽ được tiến hành theo như các vị thần sẽ phán truyền qua các sấm ngôn cho vừa lòng họ sau khi các viện sĩ decemviri đã tra cứu các sách thánh thư. Theo lời khuyên của các decemviri, trước hết người ta sắc phong phải đúc một tia chớp bằng vàng nặng năm mươi cân làm vật dâng cúng lên thần Jupiter; phải dâng những lễ vật bằng bạc lên thần Juno và Minerva; phải dâng hiến những con vật tế trưởng thành cho thần Juno Regina trên đồi Aventine và thần Juno Sospita tại Lanuvium; rằng các mệnh phụ phu nhân, tùy theo khả năng đóng góp của mỗi người, hãy mang tiền đến đồi Aventine làm lễ vật dâng lên thần Juno Regina; và một nghi lễ dâng yến tiệc các thần lectisternium phải được cử hành. Hơn nữa, ngay cả những nữ tỳ được chuộc thân cũng phải tùy theo sức mình mà đóng góp tiền bạc để làm lễ vật dâng lên thần Feronia. Khi những việc này đã hoàn tất, các decemviri bèn dùng những con vật tế lớn để dâng tế tại quảng trường ở Ardea. Cuối cùng, khi đã bước sang tháng mười hai, một lễ tế được cử hành tại đền thờ thần Saturn ở Roma, và một nghi lễ lectisternium được ban hành, trong đó các nguyên lão chuẩn bị giường nằm thần thánh và một bữa tiệc công cộng. Lệnh truyền được loan báo khắp thành phố rằng lễ hội Saturnalia phải được tuân giữ trong suốt một ngày một đêm; và toàn dân được lệnh phải xem ngày hôm đó là một ngày lễ và tuân giữ mãi mãi về sau.

Trong lúc vị chấp chính quan bận rộn ở Roma với việc xoa dịu các vị thần và tiến hành việc tuyển quân, thì Hannibal khởi hành từ đại bản doanh mùa đông của mình. Do có tin báo rằng chấp chính quan Flaminius nay đã đến Arretium, mặc dù người ta chỉ cho ông một con đường dài hơn nhưng thuận lợi hơn, ông vẫn chọn con đường ngắn hơn đi qua một vùng đầm lầy nơi sông Arno đã tràn bờ vượt mức bình thường. Ông lệnh cho người Tây Ban Nha và châu Phi (những người tạo nên sức mạnh cho đội quân kỳ cựu của ông) đi đầu, mang theo cả hành lý của chính họ lẫn lộn bên mình, kẻo nếu buộc phải dừng lại bất cứ đâu, họ sẽ thiếu thốn những vật dụng cần thiết cho sinh hoạt; người Gaul ông lệnh đi tiếp theo để họ tạo thành phần giữa của đoàn quân hành hành; kỵ binh đi ở đoạn hậu; tiếp theo là Mago cùng đội quân nhẹ Numidia đi kèm để giữ cho toàn quân gắn kết, đặc biệt là kìm kẹp người Gaul nếu họ mệt mỏi vì gắng sức và đoạn đường dài — vốn là đặc tính kém dẻo dai trước những thử thách như vậy của dân tộc ấy — mà bỏ ngũ hoặc dừng lại. Đội tiên phong vẫn cứ bám theo các lá cờ bất cứ nơi nào dẫn đường đưa lối, lội qua những dòng xoáy sâu thăm thẳm và gần như vô đáy của con sông, ngập chìm trong bùn lầy và tự lao mình xuống đó. Người Gaul ngã xuống thì không tự đứng lên nổi, cũng chẳng thể tự nhấc mình dậy khỏi những dòng xoáy. Thân xác họ chẳng còn chút dũng khí, tâm hồn chẳng còn chút hy vọng; kẻ thì lê lết những chi mỏi mệt, người thì ngã gục và chết ngay tại nơi họ vừa ngã xuống, tinh thần suy sụp vì mệt mỏi giữa bầy thú vật cũng đang nằm la liệt ở khắp mọi nơi. Nhưng điều vắt kiệt sức họ nhất chính là sự mất ngủ, kéo dài ròng rã suốt bốn ngày ba đêm. Khi nước ngập khắp mọi nơi, chẳng tìm đâu ra một chỗ khô ráo để duỗi cái thân xác rã rời, họ đành ngả lưng lên những đống hành lý chất đống giữa dòng nước. Những xác thú vật chất đống khắp dọc theo lộ trình đã trở thành chiếc giường bất đắc dĩ cho những ai đang tìm kiếm một nơi không chìm dưới nước để nghỉ ngơi chốc lát. Bản thân Hannibal, vì phải cưỡi trên con voi duy nhất còn sót lại để tránh cao hơn mặt nước, đã nhiễm bệnh ở mắt, khởi phát từ bầu không khí mùa xuân độc hại với những biến đổi thất thường từ nóng sang lạnh; và cuối cùng, do thiếu ngủ, độ ẩm ban đêm, cùng bầu không khí đầm lầy làm tổn hại đến đại não, và vì ông chẳng có lấy một chút thời gian hay cơ hội để chữa trị, ông đã vĩnh viễn mất đi một bên mắt.

Sau khi nhiều người và gia súc phải bỏ mạng một cách thê thảm như vậy, cuối cùng ông cũng thoát khỏi vùng đầm lầy và dựng trại trên đất khô ráo ngay khi có thể. Tại đây, qua những trinh sát viên được cử đi trước, ông nhận được tin quân đội La Mã đang án ngữ quanh tường thành Arretium. Tiếp đó, qua quá trình thăm dò hết sức cẩn trọng, ông nắm rõ mọi thứ: từ kế hoạch và tính khí của vị chấp chính quan, địa hình xứ sở, các con đường, các nguồn cung cấp lương thực, cho đến bất cứ thứ gì hữu ích cần phải biết. Vùng đất này vốn là một trong những nơi màu mỡ nhất ở Ý, đó là vùng đồng bằng Etruria nằm giữa Faesulae và Arretium, vô cùng trù phú về lúa mì, gia súc và mọi nhu yếu phẩm khác. Vị chấp chính quan kiêu ngạo vì chức vụ chấp chính quan trước đó của mình, chẳng mảy may kính trọng đúng mức không chỉ các luật lệ và uy nghi của các nguyên lão, mà thậm chí cả các vị thần. Sự liều lĩnh vốn có trong bản chất ấy lại càng được thúc đẩy thêm bởi chuỗi thành công và may mắn trong cả sự nghiệp dân sự lẫn quân sự. Do đó, người ta thấy rõ ràng rằng, bất chấp thần linh hay con người, ông ta sẽ hành động một cách kiêu ngạo và hấp tấp trong mọi trường hợp; và để đẩy ông ta sa chân vào những lầm lỗi vốn có của bản tính ấy càng nhanh càng tốt, vị tướng người Carthage bắt đầu khơi gợi sự bực dọc và chọc giận ông ta. Bỏ lại quân địch ở bên trái, ông ta tiến về hướng Faesulae, hành quân băng qua trung tâm Etruria với ý định cướp bóc, và bày ra trước mắt vị chấp chính quan từ đằng xa một khung cảnh tàn phá khốc liệt nhất có thể bằng lửa và những cuộc tàn sát.

Flaminius vốn là kẻ chẳng chịu ngồi yên ngay cả khi quân địch án ngữ bất động; huống chi lúc này, khi nhìn thấy tài sản của đồng minh bị cướp đoạt và mang đi ngay trước mắt, ông ta cho rằng thật là một nỗi nhục nhã khi một kẻ người Carthage lại có thể nhởn nhơ hoành hành khắp trung tâm Ý, tiến quân không vấp phải sự kháng cự nào để đánh chiếm tận tường thành Roma. Trong khi mọi người khác trong hội đồng đều khuyên nên chọn những phương án an toàn thay vì phô trương, giục ông ta chờ đợi người đồng nghiệp để khi hai đạo quân hợp lại, họ có thể tiến hành chiến tranh với lòng dũng cảm và mưu lược chung, và trong lúc ấy, có thể dùng kỵ binh và các lực lượng phụ trợ nhẹ để ngăn chặn quân địch tự do cướp phá — thì Flaminius lại nổi giận đùng đùng, lao ra khỏi hội đồng và ngay lập tức phát lệnh hành quân lẫn giao chiến.

"Thôi đi," ông ta nói, "hãy để hắn đến trước tường thành Arretium, bởi vì đây là quê hương chúng ta, đây là các vị thần gia tộc của chúng ta. Cứ để Hannibal lọt qua kẽ tay chúng ta, tàn phá Ý từ đầu chí cuối; và khi cướp bóc, đốt phá mọi thứ, hãy để hắn tiến đến chân tường thành Roma; chúng ta sẽ chẳng thèm di chuyển cho đến khi các nguyên lão triệu hồi Flaminius khỏi Arretium, giống như họ từng gọi Camillus ngày xưa từ Veii vậy."

Trong lúc vừa lăng mạ họ như thế vừa ra lệnh mau chóng nhổ cờ khởi hành, vừa lúc ông trèo lên ngựa thì con vật bỗng khựng ngã quỵ, hất văng vị chấp chính quan không còn ngồi vững qua đầu nó. Mọi người đứng xung quanh đều vô cùng hoảng hốt, coi đó là một điềm gở ngay lúc khởi đầu sự việc; thế rồi, bồi thêm vào đó, người ta lại mang tin đến rằng lá cờ chuẩn không sao nhổ lên nổi mặc cho người giữ cờ đã dốc hết sức lực. Quay lại nhìn người đưa tin, Flaminius cất lời: "Ngươi có mang theo cả thư từ của viện nguyên lão cấm ta hành động nữa không đấy? Đi đi, bảo bọn họ tự ra mà đào lá cờ lên, nếu vì sợ hãi mà tay chân họ tê dại chẳng thể nhổ nổi nó."

Thế là quân đội bắt đầu củng hàng hành quân; các sĩ quan chỉ huy cao cấp, ngoài việc bất đồng với kế hoạch này, còn đang vô cùng khiếp sợ trước điềm gở kép vừa rồi; trong khi đại đa số binh lính lại tỏ ra phấn khích bởi sự tự tin của người lãnh đạo, vì họ chỉ nhìn vào niềm hy vọng mà ông ta ôm ấp chứ chẳng mảy may suy xét những lý do đằng sau niềm hy vọng ấy.

Hannibal tàn phá vùng đất nằm giữa thành phố Cortona và hồ Trasimenus với tất cả sự hủy diệt của chiến tranh, nhằm kích động kẻ thù trả thù cho những tổn thất của đồng minh thêm nữa. Họ nay đã tiến đến một địa thế do thiên nhiên tạo ra như để dành riêng cho những cuộc Phục kích, nơi hồ Trasimenus đến gần các ngọn núi ở Cortona nhất. Chỉ có một lối đi cực kỳ hẹp xen vào giữa, tựa hồ như khoảng trống vừa đủ cho mục đích ấy đã được cố tình chừa lại; sau đó, một vùng đồng bằng rộng hơn đôi chút mở ra, rồi tiếp đến là những ngọn đồi nhô lên. Trên những ngọn đồi ấy, ông dựng trại ngay trước tầm mắt, nơi chỉ có bản thân ông cùng quân Tây Ban Nha và châu Phi đồn trú. Quân Baliares và các binh đoàn nhẹ khác được ông dẫn đi vòng qua các dãy núi; kỵ binh thì được bố trí ngay tại lối vào của hẻm núi, được che khuất tiện lợi bởi những gò đất cao, nhằm mục đích khi người La Mã vừa tiến vào, kỵ binh sẽ lao ra khép chặt mọi ngả đường bằng hồ nước và những dãy núi.

Flaminius vượt qua các hẻm núi khi trời chưa hẳn đã sáng rõ, chẳng hề thám thính địa hình dù ông đã đến bên hồ từ lúc hoàng hôn ngày hôm trước. Khi đoàn quân bắt đầu tỏa ra vùng đồng bằng rộng hơn, ông chỉ nhìn thấy phần quân địch ở ngay trước mặt mình; còn cuộc phục kích ở phía sau lưng và trên đầu thì hoàn toàn lọt khỏi tầm mắt. Và khi vị tướng người Carthage đã kìm kẹp quân địch giữa hồ nước và núi non, đồng thời vây kín họ bằng các lực lượng của mình, ông liền phát hiệu ứng chiến đồng loạt cho tất cả; mỗi cánh quân lao xuống theo lối ngắn nhất. Sự đột ngột và bất ngờ của sự việc lại càng được đẩy lên cao đối với người La Mã bởi một làn sương mù bốc lên từ mặt hồ, đọng lại dày đặc ở vùng đồng bằng hơn là trên núi; nhờ đó, các đội quân của địch từ các đỉnh cao lao xuống mà vẫn nhận diện rõ ràng lẫn nhau, và do đó càng giữ được sự trật tự nhịp nhàng hơn. Một tiếng hò reo vang lên từ mọi phía, người La Mã bỗng nhận ra mình đã bị bao vây khi còn chưa kịp nhìn rõ mặt quân thù; và cuộc tấn công từ chính diện lẫn bên sườn đã bắt đầu trước khi đội hình của họ kịp chỉnh tề, vũ khí kịp sẵn sàng chiến đấu hay gươm giáo kịp tuốt khỏi vỏ.

Giữa lúc mọi người đều chết trân trong hoảng loạn, bản thân vị chấp chính quan vẫn giữ được sự điềm tĩnh cần thiết dẫu lâm vào cảnh hiểm nghèo. Ông cố gắng sắp xếp lại các hàng ngũ đang nháo nhác vì ai nấy đều quay đầu về hướng những tiếng hô hét tứ bề; và bất cứ nơi nào có thể tiếp cận hay cất tiếng cho quân sĩ nghe thấy, ông đều kêu gọi, khích lệ họ đứng vững và chiến đấu: rằng họ chẳng thể thoát thân khỏi nơi đây bằng những lời cầu nguyện hay khấn vái các vị thần, mà chỉ bằng sức lực và dũng khí; rằng một con đường đôi khi được mở ra bằng gươm giáo giữa lòng những đạo quân dàn trận, và nhìn chung, nỗi sợ càng ít thì hiểm nguy càng vơi. Tuy nhiên, giữa tiếng ồn ào và hỗn loạn ấy, chẳng lời khuyên hay mệnh lệnh nào của ông lọt nổi vào tai ai; và đám lính nháo nhác đến mức chẳng nhận ra nổi cờ hiệu, hàng ngũ hay vị trí của chính mình. Họ hầu như không đủ can đảm để cầm lấy vũ khí và sẵn sàng chiến đấu; thậm chí nhiều người còn bị tấn công bất ngờ trước khi kịp chuẩn bị, để rồi bị vũ khí cản trở nhiều hơn là che chở; và trong bóng tối mịt mờ ấy, người ta phải dùng đôi tai nhiều hơn là đôi mắt.

Họ quay mặt và hướng ánh nhìn tứ phía về phía những tiếng rên rỉ của người bị thương, âm thanh gươm giáo giáng xuống thân thể hay giáp trụ, và những tiếng la hét hỗn độn của kẻ đe dọa lẫn người hoảng sợ. Kẻ đang tìm đường tẩu thoát bỗng bị chặn lại khi đụng phải một tốp người đang giao chiến; rồi những tốp quân bại trận tháo chạy quay đầu lại chiến trường lại cuốn theo những người khác. Khi mọi nỗ lực đột phá theo mọi hướng đều thất bại — bên sườn là núi non và hồ nước, trước mặt và sau lưng là các hàng ngũ quân thù bao vây — và khi rõ ràng chẳng còn chút hy vọng sống sót nào ngoài đôi bàn tay và thanh gươm, thì bấy giờ, mỗi người tự biến mình thành thủ lĩnh và là kẻ khích lệ chính mình hành động. Một cuộc chiến hoàn toàn mới bùng lên: không còn là đội hình chỉnh tề với các tuyến principes, hastati và triarii; không còn theo kiểu tiền quân chiến đấu trước chiến kỳ còn các lực lượng khác yểm trợ phía sau; cũng chẳng còn chuyện mỗi người lính đứng trong quân đoàn, đại đội hay trung đội của riêng mình. Sự ngẫu nhiên gom họ thành từng nhóm, và chính ý chí của mỗi người tự phân định vị trí cho họ, dù là chiến đấu ở tuyến đầu hay đoạn hậu. Cuộc giao tranh ác liệt đến độ tâm trí họ dồn nén hoàn toàn vào trận chiến, khiến chẳng một chiến binh nào cảm nhận được một trận động đất đã làm sụp đổ những phần lớn của nhiều thành phố ở Ý, làm đổi dòng chảy xiết của các con sông, cuốn biển tràn vào các dòng nước, và san bằng cả những ngọn núi với một tiếng gầm vang trời.

Trận chiến kéo dài ngót nghét ba giờ đồng hồ và diễn ra vô cùng dữ dội ở mọi hướng; tuy nhiên, quanh vị chấp chính quan, khung cảnh còn ác liệt và quyết liệt hơn gấp bội. Cả những binh sĩ mạnh mẽ nhất lẫn chính bản thân ông đều nhanh chóng lao đến ứng cứu bất cứ nơi nào ông nhận thấy quân mình đang bị ép góc và lâm nguy. Nhưng vì nổi bật hẳn lên nhờ bộ giáp trụ, ông đã bị quân địch tập trung tấn công với sức mạnh dữ dội nhất, trong khi các đồng hương của ông thì liều chết bảo vệ vị chủ tướng; cho đến khi một kỵ binh người Insubre tên là Ducarius — kẻ cũng nhận diện ra ông qua gương mặt — cất tiếng hô lớn với đồng đội: "Kìa, đây chính là vị chấp chính quan từng tàn sát các quân đoàn của chúng ta, tàn phá đồng ruộng và thành phố của chúng ta! Giờ đây, ta sẽ dâng hiến sinh mạng kẻ này làm vật tế cho linh hồn những đồng bào xấu số của ta vừa bị sát hại." Nói rồi, hắn thúc mạnh gót giày vào hông ngựa, lao phăng phăng qua một khối quân địch cực kỳ đông đúc; trước tiên hắn hạ gục người cầm giáp cho vị chấp chính quan — kẻ vừa lao ra cản đường khi hắn tiếp cận — rồi phóng ngọn lao đâm xuyên qua người vị chấp chính quan. Các binh sĩ hàng triarii vội vã giơ khiên che chắn, ngăn không cho tên kỵ binh lột giáp xác ông.

Đó là lúc làn sóng tháo chạy của một số lượng lớn binh lính bắt đầu bùng lên. Giờ đây, chẳng còn hồ nước hay núi non nào cản trở nổi bước chân rút chạy hoảng loạn của họ; họ cứ thế cắm cổ bươn chải qua mọi địa hình chật hẹp và hiểm trở như những kẻ mù lòa, người và vũ khí đè chồng lên nhau ngã nhào. Rất nhiều kẻ khi chẳng còn khoảng trống để chạy nữa bèn lao thẳng xuống những vùng nước nông ven hồ, chìm ngập sâu đến tận cổ và đầu. Có những kẻ vì nỗi sợ hãi bất cẩn xui khiến đã liều mình tìm cách bơi qua đoạn nước sâu; nhưng vì hành động ấy quá bộc phát và vô vọng, họ hoặc bị dòng nước sâu nhấn chìm khi sức lực cạn kiệt, hoặc đành lê cái thân xác rã rời quay trở lại vùng nước nông trong vô vọng, để rồi bị đội kỵ binh địch lội xuống nước chém chết không thương tiếc.

Gần sáu nghìn người thuộc cánh quân tiên phong, nhờ dũng cảm phá thủng được vòng vây của quân thù ở phía trước và hoàn toàn mù tịt về những gì đang xảy ra sau lưng, đã trốn thoát khỏi hẻm núi. Họ dừng chân trên một gò đất cao nào đó, và vì màn sương mù che khuất nên chỉ nghe thấy tiếng hò reo cùng tiếng khí giới va chạm chứ chẳng thể nhận ra hay phán đoán được tình thế thắng bại của trận chiến ra sao. Cuối cùng, khi trận chiến đã ngã ngũ và màn sương bị sức nóng ngày càng tăng của mặt trời xua tan, bầu trời trở nên quang đãng; dưới ánh sáng rõ mồn một ấy, những ngọn núi và thung lũng hiện ra với sự tàn hoang cùng một quân đoàn La Mã bị hủy diệt thảm hại. Do đó, sợ rằng từ đằng xa người ta sẽ phát hiện ra và phái kỵ binh đuổi theo, họ vội vã vơ lấy các lá cờ chiến và hối hả tháo chạy với tốc độ nhanh nhất có thể.

Sang ngày hôm sau, khi ngoài những cực hình tột cùng về mọi mặt, bóng ma nạn đói cũng đã kề cận, Maharbal — kẻ đã bám đuổi họ suốt đêm cùng toàn bộ lực lượng kỵ binh — hứa danh dự rằng sẽ để họ được ra đi với một bộ y phục độc nhất nếu họ chịu nộp vũ khí, thế là họ đầu lời. Lời hứa ấy được Hannibal giữ đúng theo kiểu "lòng dạ người Punic", và ông tống tất cả bọn họ vào xà lim xiềng xích.

Đây chính là trận chiến lừng danh tại Trasimenus, được ghi chép lại như một trong số ít những thảm họa lớn của người La Mã. Mười lăm nghìn người La Mã đã bỏ mạng trong trận chiến này. Mười nghìn kẻ tản mát trong cuộc tháo chạy khắp xứ Etruria đã tìm được đường quay về thủ đô theo những ngả đường khác nhau. Một nghìn năm trăm quân địch đã chết trong trận chiến; và nhiều người ở cả hai phía sau đó cũng tử thương vì những vết thương quá nặng. Một số tác giả thuật lại rằng số lượng thương vong ở cả hai bên thực ra còn lớn hơn gấp nhiều lần.

Về phần tôi, ngoài việc không muốn thuật lại bất cứ điều gì rút từ những nguồn tin vô giá trị — điều mà tâm lý các sử gia thường hay mắc phải — nguồn tài liệu chính của tôi là Fabius, một nhân chứng sống cùng thời với các sự kiện của cuộc chiến này. Những tù nhân thuộc liên minh Latin được thả về mà không phải tống tiền chuộc, còn những người La Mã thì bị giam cầm trong xiềng xích. Hannibal ra lệnh tìm kiếm thi thể của người của mình từ những đống xác chết hỗn độn của quân thù để đem đi chôn cất; riêng thi thể của Flaminius, dù đã được tab cứu và tìm kiếm hết sức kỹ lưỡng, người ta vẫn không thể nào tìm thấy.

Khi tin tức đầu tiên về thất bại này dội về Roma, đông đảo người dân vô cùng bàng hoàng và khiếp sợ đã tụ tập kín đặc tại quảng trường forum. Các mệnh phụ phu nhân lang thang khắp các con phố, chặn hỏi bất cứ ai họ gặp trên đường rằng thảm họa bất ngờ nào vừa được loan báo, và số phận của quân đội ra sao. Và khi đám đông dân chúng, tựa như một buổi họp hội đồng đông nghịt, kéo hướng về khu vực comitium và tòa nhà viện nguyên lão để lớn tiếng giục giã các quan chức, thì cuối cùng, vào lúc chập tối, viên pháp quan Marcus Pomponius mới tuyên bố: "Chúng ta đã thất bại trong một trận chiến lớn." Và mặc dù chẳng có thêm chi tiết nào cụ thể hơn lọt ra từ miệng ông ta, nhưng những người dân, vốn ngập tràn trong những lời đồn đại chắp vá từ người này sang người khác, vẫn mang theo tin tức trở về nhà rằng vị chấp chính quan cùng phần lớn quân đội đã bỏ mạng; rằng chỉ còn một nhúm người sống sót, và số này hoặc tản mác trốn chạy khắp Etruria, hoặc đã bị quân địch bắt làm tù binh.

Tương ứng với vô số tai họa của đội quân bại trận là ngần ấy mối lo âu đang xé nát tâm can những ai có người thân tòng quân dưới quyền Flaminius mà chẳng hay biết số phận bạn bè mình ra sao; chẳng một ai dám chắc bản thân nên hy vọng hay hoảng sợ điều gì. Suốt ngày hôm đó và nhiều ngày liên tiếp sau đó, số lượng phụ nữ đứng túc trực tại các cổng thành gần như đông hơn cả đàn ông, ngóng chờ một người thân hay dăm ba tin tức; họ vây kín và gặng hỏi những người vừa qua đường với vẻ mặt khẩn khoản tột cùng, nhất quyết không chịu rời xa những người quen biết cho đến khi đã tra hỏi tường tận mọi điều. Rồi khi đám đông tản dần khỏi những người cung cấp tin, người ta có thể nhận ra nét mặt buồn vui lẫn lộn của từng người tùy theo tin tức tốt hay xấu vừa được thông báo, và cả những tiếng chúc mừng hay phân ưu khi họ trở về mái nhà xưa. Niềm vui và nỗi đau khổ của những người phụ nữ thể hiện một cách vô cùng rõ rệt.

Người ta kể rằng có một người mẹ, khi bất chợt chạm mặt cậu con trai trở về bình an, đã lịm chết ngay tại ngưỡng cửa trước mặt con; còn một người phụ nữ khác, khi đang ngồi sầu muộn trong nhà vì nghe tin giả về cái chết của con trai, bỗng đổ gục xuống trút hơi thở cuối cùng vì quá đỗi vui mừng ngay thoáng trông thấy cậu trở về. Các pháp quan đã giam giữ các nguyên lão trong tòa nhà suốt mấy ngày liền từ lúc mặt trời mọc cho đến khi lặn để bàn thảo xem nên giao phó cho ai lãnh đạo và với lực lượng nào để đối phó lại với thế lực chiến thắng người Carthage.

Trước khi các kế hoạch của họ kịp được định hình đầy đủ, một thảm họa bất ngờ nữa lại được loan báo: bốn nghìn kỵ binh do viên phó tướng C. Centenius chỉ huy — được Servilius phái đến để hội quân cùng đồng nghiệp — đã bị Hannibal tiêu diệt gọn ghẽ tại Umbria, nơi họ vừa đổi hướng chuyển dời sau khi nghe tin về trận chiến ở Trasimenus.

Tin tức về sự kiện này tác động đến lòng dân theo nhiều chiều hướng khác nhau. Một số người, với tâm trí đã bị gặm nhấm bởi những nỗi đau đớn nặng nề hơn trước, coi tổn thất kỵ binh vừa rồi chỉ là chuyện nhỏ nhặt so với những mất mát trước đó; số khác lại không đánh giá sự việc một cách đơn lẻ, mà cho rằng cũng giống như một cơ thể đang lâm trọng bệnh, một chấn động nhỏ cũng sẽ khiến người ta cảm thấy đau đớn dữ dội hơn nhiều so với khi thể trạng đang cường tráng; vì thế, bất kỳ biến cố bất lợi nào giáng xuống đất nước trong tình trạng ốm yếu và suy kiệt lúc bấy giờ đều không nên đo lường bằng mức độ lớn nhỏ của bản thân sự việc, mà phải đặt trong mối tương quan với sức lực đã cạn kiệt, vốn chẳng thể chịu đựng thêm bất cứ đòn giáng nào nữa.

Do đó, nhà nước đành phải tìm đến một phương thuốc đã lâu không được nhắc đến hay áp dụng: đó là việc bổ nhiệm một nhà độc tài dictator. Và bởi vì vị chấp chính quan đang vắng mặt — người duy nhất theo luật có thể tiến hành việc phong chuẩn ấy —, lại thêm việc chẳng dễ gì gửi thông điệp hay thư từ qua một vùng đất đang bị quân Punic chiếm đóng, và nhân dân thì không thể tự mình bầu ra một dictator (chuyện chưa từng xảy ra cho đến ngày hôm đó), nên dân chúng đã tôn vinh Quintus Fabius Maximus làm phó độc tài pro-dictator, và Marcus Minucius Rufus làm tổng tư lệnh kỵ binh master of the horse. Viện nguyên lão giao phó cho họ nhiệm vụ củng cố tường thành và các tháp canh của thủ đô, bố trí lính canh ở những khu vực thấy là cần thiết, và phá hủy các nhịp cầu bắc qua sông, bởi họ cho rằng giờ đây họ buộc phải chiến đấu ngay trên sân nhà để bảo vệ thành phố của mình, khi mà nước Ý đã vượt quá tầm tay bảo vệ.

Hannibal hành quân thẳng qua Umbria, tiến đến Spoletum; tại đây, sau khi tàn phá hoàn toàn vùng đất xung quanh và mở cuộc tấn công vào thành phố nhưng bị đánh bật trở lại với tổn thất nặng nề — và qua sức mạnh của chính một thuộc địa đơn lẻ này (vốn bị tấn công không mấy thành công) mà phỏng đoán quy mô của thủ đô Roma — ông bèn chuyển hướng sang lãnh thổ Picenum. Vùng này không chỉ dồi dào mọi loại ngũ cốc mà còn tích trữ đầy những chiến lợi phẩm khiến đội quân tham lam và thiếu thốn của ông thèm thuồng lao vào cướp phá.

Ông tiếp tục dựng trại ở đó suốt mấy ngày liền, để đám binh lính vốn đã suy kiệt vì những cuộc hành quân mùa đông, những vùng đầm lầy và một trận chiến thành công nhưng chẳng hề dễ dàng hay nhẹ nhàng được nghỉ ngơi hồi sức. Khi đã cho quân dạo chơi thỏa thích — những kẻ vốn khoái cướp bóc tàn phá hơn là nghỉ ngơi tĩnh dưỡng — ông lại lên đường tàn phá các lãnh thổ Pretutia và Hadria, rồi đến vùng đất của người Marsi, Marrucini, Peligni, và vùng phụ cận Apulia xung quanh Arpi cùng Luceria.

Chấp chính quan Cneius Servilius, sau khi giao chiến vài trận nhỏ với người Gaul và chiếm được một thị trấn không đáng kể, khi nghe tin về thất bại của đồng nghiệp cùng quân đội, nay đinh ninh lo sợ cho những bức tường thành của thủ đô, bèn vội vã hành quân về hướng Roma để không phải vắng mặt vào thời khắc cực kỳ nguy cấp ấy.

Quintus Fabius Maximus — nhậm chức dictator lần thứ hai — liền triệu tập viện nguyên lão ngay trong ngày đầu tiên nhậm chức. Mở đầu bằng những vấn đề liên quan đến thánh thần, sau khi chứng minh rõ ràng trước các bô lão rằng Caius Flaminius đã lầm đường lạc lối do lơ là các nghi lễ và điềm chiêm tinh nhiều hơn là do tính liều lĩnh hay kém phán đoán, đồng thời khẳng định chính các vị thần phải được thỉnh ý xem đâu là cách chuộc lại cơn thịnh nộ của họ, ông đã thuyết phục được hội nghị thông qua nghị quyết: yêu cầu các decemviri tra cứu các sách sấm Sibylline — việc vốn hiếm khi được ban hành trừ khi có những điềm gở hãi hùng xuất hiện. Sau khi tra cứu các sách tiên tri, họ báo cáo rằng lời thề nguyện dâng lên thần Mars vì cuộc chiến này đã không được thực hiện đúng quy thức và do đó phải được tiến hành lại một cách đầy đủ hơn; rằng các đại hội thể thao lớn phải được thề nguyện dâng lên thần Jupiter, các đền thờ dâng lên thần Venus Erycina và Mens; một nghi lễ cầu khẩn cùng lễ lectisternium phải được cử hành, và một lời thề xuân thiêng liêng sacred spring phải được tuyên bố nếu cuộc chiến diễn tiến thuận lợi và đất nước duy trì được tình trạng như trước khi chiến tranh nổ ra. Vì việc điều hành chiến sự sẽ chiếm hết thời gian của Fabius, viện nguyên lão bèn ra lệnh cho pháp quan Marcus Aemilius lo liệu sao cho mọi việc được tiến hành đúng thời hạn dưới sự chỉ đạo của hội đồng giáo sĩ pontiffs.

Sau khi các nghị quyết của viện nguyên lão được thông qua, Lucius Cornelius Lentulus — vị giáo sĩ tối cao pontifex maximus — cùng hội đồng các pháp quan tham vấn ý kiến, đã đưa ra quan điểm rằng trước tiên hết, nhân dân phải được thỉnh ý về vấn đề lời thề xuân sacred spring; bởi việc này không thể tiến hành nếu thiếu lệnh của nhân dân.

Người dân được hỏi theo công thức sau: "Các ngươi có muốn và ra lệnh rằng điều này sẽ được cử hành theo cách thức này hay không? Nếu nước cộng hòa của nhân dân La Mã — tức các Quirites — được an toàn và gìn giữ bình an (điều ta cầu mong là thế) khỏi những cuộc chiến tranh này trong năm năm tới (cuộc chiến đang diễn ra giữa nhân dân La Mã và người Carthage, và các cuộc chiến tranh với người Gaul xứ Cisalpine), thì nhân dân La Mã, các Quirites, sẽ dâng hiến bất cứ thứ gì mà mùa xuân năm ấy sinh ra từ đàn gia súc gồm heo, cừu, dê, bò mà chưa từng được cung hiến, để làm vật tế dâng lên thần Jupiter, tính từ ngày mà viện nguyên lão và nhân dân sẽ ấn định. Kẻ nào dâng lễ vật hãy làm điều đó vào lúc nào hắn muốn và theo cách thức nào hắn muốn; bất cứ cách nào hắn làm, hãy coi đó là đã được làm đúng đắn. Nếu con vật đáng lẽ phải đem tế bỗng chết đi, hãy coi nó là chưa được cung hiến và chẳng có tội lỗi gì vướng mắc; nếu ai đó vô tình làm bị thương hoặc giết chết nó, hãy coi như không có tổn hại gì; nếu ai đó đánh cắp nó, chẳng có tội lỗi nào quy cho nhân dân hay kẻ đã bị đánh cắp; nếu ai đó vô tình dâng tế nó vào một ngày bị cấm, hãy xem như nó được dâng đúng lễ; và dù là ngày hay đêm, dù là nô b래 hay người tự do thực hiện việc đó đều được. Nếu viện nguyên lão và nhân dân ra lệnh dâng tế nó sớm hơn thời điểm bất kỳ ai tự nguyện dâng, hãy xem nhân dân được miễn trừ và hoàn toàn tự do."

Cũng vì lý do tương tự, các đại hội thể thao lớn đã được thề nguyện với kinh phí là ba trăm ba mươi ba nghìn ba trăm ba mươi ba đồng as và một phần ba; hơn nữa, người ta cũng sắc phong phải tế thần Jupiter ba trăm con bò đực, và nhiều vị thần khác bằng những con bò trắng cùng các vật tế khác. Khi các lời thề nguyện đã được thực hiện đầy đủ, một nghi lễ cầu khẩn được loan báo; không chỉ dân cư trong thành phố dắt díu vợ con tham gia, mà cả những người nông dân sở hữu chút điền sản cũng quan tâm đến phúc lợi của đất nước mà góp mặt.

Kế đến, một nghi lễ lectisternium được cử hành trong ba ngày dưới sự giám sát của các decemviri chuyên trách việc thánh thần. Sáu chiếc giường nằm thần thánh hiện ra: một chiếc dành cho thần Jupiter và Juno, chiếc thứ hai cho Neptune và Minerva, chiếc thứ ba cho Mars và Venus, chiếc thứ tư cho Apollo và Diana, chiếc thứ sáu cho Vulcan và Vesta, và chiếc thứ sáu cho Mercury và Ceres.

Sau đó, các ngôi đền được thề nguyện xây dựng. Quintus Fabius Maximus thề nguyện xây một ngôi đền dâng thần Venus Erycina, bởi theo các sách tiên tri truyền lại rằng ai nắm giữ quyền lực tối cao trong nhà nước thì người đó phải thực hiện lời thề nguyện ấy. Vị pháp quan Titus Otacilius thì thề nguyện xây một ngôi đền dâng thần Mens.

Sau khi các nghi thức thần thánh đã được hoàn tất, vị dictator bèn đưa ra bàn thảo vấn đề chiến tranh và tình hình đất nước: rằng viện nguyên lão nghĩ nên dùng những lực lượng nào và bao nhiêu quân đoàn để đối phó với kẻ thù đang đắc thắng. Người ta sắc phong rằng ông sẽ tiếp quản quân đội từ tay chấp chính quan Cneius Servilius; rằng ông có quyền tuyển mộ thêm từ công dân và đồng minh bất kỳ số lượng kỵ binh và bộ binh nào thấy là hợp lý; và rằng ông được toàn quyền giải quyết và thực hiện mọi việc khác theo như ông xét thấy có lợi cho đất nước.

Fabius tuyên bố ông sẽ bổ sung thêm hai quân đoàn vào đạo quân của Servilius. Số quân này được tổng tư lệnh kỵ binh tuyển mộ và được Fabius hẹn gặp tại Tibur vào một ngày nhất định. Sau đó, ông ban hành chiếu lệnh yêu cầu những ai có thành trì hoặc thị trấn chưa được kiên cố hãy rời bỏ chúng và tập trung về những nơi an toàn; rằng tất cả cư dân sinh sống dọc theo tuyến đường mà Hannibal sắp sửa tiến quân phải rời khỏi nhà cửa, đồng thời thiêu rụi các công trình nhà cửa và phá hủy hoa màu của họ để quân địch không thể kiếm được bất kỳ nguồn cung cấp nào; còn bản thân ông thì lên đường theo con đường Flaminian để nghênh đón vị chấp chính quan và đạo quân của ông ta.

Khi nhìn thấy từ đằng xa đoàn quân đang hành hành dọc theo sông Tiber gần Ocriculum và vị chấp chính quan đang dẫn kỵ binh tiến về phía mình, Fabius liền phái một thị vệ đến thông báo cho chấp chính quan rằng ông ta phải đến yết kiến dictator mà không được mang theo các lictor tòng phục. Khi chấp chính quan đã tuân lệnh và cuộc gặp gỡ giữa họ bày ra một màn trình diễn ấn tượng về uy nghi của chức vị dictator trước mặt công dân và đồng minh — những kẻ vì thời gian dài cách trở nay đã gần như quên mất quyền lực ấy —, một bức thư từ thủ đô hỏa tốc gửi đến cho hay các con thuyền chở lương thực từ cả đi từ cảng Ostia sang Tây Ban Nha cho quân đội đã bị hạm đội Carthage bắt sống ngoài khơi cảng Cossa.

Do đó, vị chấp chính quan lập tức được lệnh lên đường tới Ostia, đồng thời huy động các tàu thuyền tại Roma hoặc Ostia chất đầy binh lính và thủy thủ để truy đuổi kẻ thù, bảo vệ các bờ biển của nước Ý. Rất nhiều binh lính được tuyển mộ tại Roma, thậm chí cả con cháu của những người được giải phóng nô lệ có con cái và nằm trong độ tuổi quân dịch cũng đã tuyên bố nhậm chức tòng quân. Trong số lực lượng được tuyển mộ ngay tại thủ đô này, những ai dưới ba mươi lăm tuổi đều được đưa lên chiến thuyền, số còn lại ở lại để bảo vệ thành phố.

Vị dictator, sau khi tiếp quản lực lượng của chấp chính quan từ tay viên phó tướng Fulvius Flaccus, bèn hành quân qua xứ Sabine và đến Tibur đúng vào ngày ông đã hẹn cho lực lượng mới tuyển tập hợp. Từ đó, ông tiến đến Praeneste, cắt ngang vùng nông thôn và trồi lên con đường Latin, từ đây dẫn quân tiến về hướng kẻ thù, dò la đường sá hết sức cẩn trọng và không có ý định dấn thân vào bất kỳ hiểm nguy nào trừ khi bắt buộc phải làm thế.

Vào ngày đầu tiên ông dựng trại trong tầm mắt của quân địch không xa Arpi, vị tướng người Carthage chẳng chần chừ gì mà lập tức dẫn quân ra, dàn trận và bày tỏ cơ hội giao chiến. Nhưng khi thấy quân địch án binh bất động, trại giam lặng ngắt không một tiếng động hay hỗn loạn nào, ông đành quay về trại, vừa mỉa mai thốt lên rằng: "Ngay cả dũng khí của người La Mã thừa hưởng từ thần Mars cuối cùng cũng đã bị khuất phục; họ đã bị chiến tranh đánh gục và rõ ràng từ bỏ mọi quyền đòi hỏi sự dũng mãnh và tiếng tăm," nhưng bên trong lại đang bốc hỏa vì sự bực tức bị kìm nén khi ông sẽ phải chạm trán một vị tướng hoàn toàn chẳng giống chút nào với Flaminius hay Sempronius; và vì người La Mã, sau khi được những tai họa dạy cho bài học nhớ đời, nay đã tìm kiếm được một vị tướng xứng tầm để đối trọng với Hannibal; và giờ đây, ông không còn phải sợ hãi sự cuồng nộ bộc phát nữa, mà là sự thận trọng có tính toán của nhà độc tài.

Vì chưa từng nếm trải qua sự kiên định của Fabius, ông bắt đầu khiêu khích và thử thách tâm lý đối phương bằng cách liên tục dời trại và tàn phá lãnh thổ của đồng minh ngay trước mắt ông ta; có lúc thì rút lui khuất tầm mắt với tốc độ hành quân nhanh chóng, có khi lại dừng chân đột ngột, ẩn mình trong những khúc cua của con đường nhằm mục đích bẫy ông ta nếu chẳng may kéo quân xuống vùng đồng bằng.

Về phần Fabius, ông luôn giữ cho quân đội di chuyển dọc theo các vùng đất cao ở một khoảng cách vừa phải so với quân địch — vừa không để hắn sổng mất, lại vừa không lao vào giáp lá cà. Quân sĩ được giữ chặt trong trại, trừ khi những nhu cầu bức thiết bắt buộc họ phải bước ra; việc lấy củi và lương thực cũng không được thực hiện bởi các nhóm nhỏ lẻ hay lang thang. Một toán tiền tiêu gồm kỵ binh và quân nhẹ được chuẩn bị sẵn sàng cho những tình huống báo động bất ngờ, luôn bảo đảm mọi thứ an toàn cho quân mình và mang lại hiểm nguy cho những kẻ chuyên đi cướp bóc tản mát của địch. Ông cũng không bao giờ đem toàn bộ cục diện đặt vào một canh bạc giao chiến tổng lực; trong khi đó, những cuộc chạm trán nhỏ nhặt vốn chẳng có tầm vóc lớn lao tự thân, diễn ra trên nền tảng an toàn với đường rút lui sẵn có, đã dần tập luyện cho đám binh lính — vốn đang khiếp sợ vì những thảm họa trước đó — nay cuối cùng cũng biết nghĩ ít tiêu cực hơn về lòng dũng cảm hoặc vận may của chính mình.

Tuy nhiên, Fabius không tìm thấy ở người tổng tư lệnh kỵ binh của mình một sự đồng lòng với những biện pháp sáng suốt ấy; kẻ này chỉ bị ngăn không cho đẩy đất nước đến bờ vực diệt vong nhờ việc hắn nắm giữ chức vụ thấp hơn. Hấp tấp và liều lĩnh trong các kế hoạch, lại thêm cái lưỡi không màng kiềm chế — thoạt đầu chỉ nói với vài người, sau đó công khai trước thiên hạ — hắn bỗng mỉa mai Fabius là kẻ chậm chạp thay vì kiên nhẫn, hèn nhát thay vì cẩn trọng, gán ghép sai lệch những tật xấu vào sát cạnh những đức tính của ông, và tự nâng cao bản thân bằng cách hạ bối người trên. Đó vốn là một thói đời bất công nhưng lại ngày càng trở nên phổ biến bởi sự thành công quá mức của nhiều kẻ.

Hannibal băng qua vùng Hirpini để sang Samnium; tàn phá lãnh thổ Beneventum; chiếm lấy thị trấn Telesia; và cố tình khiêu khích vị dictator, cốt sao lôi kéo được ông xuống vùng đồng bằng giao chiến bằng cách chọc giận ông qua ngần ấy sỉ nhục và tai họa giáng xuống đầu đồng minh. Giữa hàng vạn đồng minh gốc Ý bị Hannibal bắt sống tại Trasimenus rồi thả tự do, có ba kỵ binh người Campania từng được Hannibal mua chuộc bằng vô số quà cáp lẫn hứa hẹn nhằm lôi kéo tình cảm của đồng hương về phía hắn.

Họ mang đến cho ông tin tức rằng ông sẽ có cơ hội chiếm đoạt Capua nếu đưa quân đến vùng lân cận Campania, qua đó dụ dỗ Hannibal rời bỏ Samnium để tiến vào Campania — dẫu ông vẫn còn đôi chút do dự, dao động giữa niềm tin và sự ngờ vực vì đây là một vấn đề trọng đại hơn hẳn những nguồn tin thông thường. Ông thả họ đi, dặn dò lặp đi lặp lại việc phải biến những lời hứa thành hành động cụ thể, đồng thời ra lệnh cho họ quay lại cùng với một số lượng người đông hơn và có cả những nhân vật lãnh đạo của họ.

Bản thân Hannibal ra lệnh cho người dẫn đường đưa mình vào lãnh thổ Casinum, do được những người thông thuộc địa hình xác nhận rằng nếu kiểm soát được đèo đó, ông sẽ tước đoạt đi con đường duy nhất để người La Mã tiến ra cứu viện đồng minh. Thế nhưng, ngữ điệu mang âm hưởng Punic vốn không phù hợp với cách phát âm các tên gọi Latin đã khiến người dẫn đường hiểu lầm thành Casilinum thay vì Casinum; và thế là, bỏ qua lộ trình cũ, hắn dẫn đoàn quân đi xuống qua lãnh thổ các vùng Allifae, Calatia và Cales để tiến vào vùng đồng bằng Stella. Nơi đây, khi nhìn thấy xung quanh đều bị bao bọc bởi núi non và sông ngòi, Hannibal bèn gọi người dẫn đường đến và hỏi hắn rốt cuộc đây là xó xỉnh nào trên thế giới. Khi nghe hắn đáp rằng vào ngày hôm đó họ sẽ trọ lại Casilinum, vị tướng bấy giờ mới tá hỏa phát hiện ra sự nhầm lẫn tai hại rằng Casinum hóa ra nằm cách đó một khoảng rất xa theo hướng ngược lại.

Sau khi trừng phạt tên dẫn đường bằng những trận đòn roi roi và đóng đinh hắn lên cây thập giá để răn đe tất cả những kẻ khác, ông cho dựng trại kiên cố và phái Maharbal cùng lực lượng kỵ binh tiến vào lãnh thổ Falernian để cướp bóc. Cuộc tàn phá cướp bóc này lan rộng mãi đến tận suối nước Sinuessa; đám quân Numidia gây ra sự tàn diệt trên một quy mô khổng lồ, nhưng sự hoảng loạn và tháo chạy còn lan rộng ra một khoảng không gian mênh mông hơn thế nữa.

Thế nhưng, ngay cả nỗi kinh hoàng từ những sự kiện này — khi vạn vật xung quanh đang chìm trong biển lửa chiến tranh — cũng chẳng thể lay chuyển nổi lòng trung thành của các đồng minh. Lý do rõ như ban ngày chính là bởi họ đang được sống dưới một chế độ cai trị ôn hòa và khoan dung; họ cũng chẳng hề bất mãn khi phải tùng phục những kẻ bề trên mạnh mẽ hơn mình, và đó chính là sợi dây liên kết duy nhất của lòng trung thành.

Nhưng khi doanh trại của quân địch đã được dựng lên bên dòng Vulturnus, vùng đất tươi đẹp nhất nước Ý đang chìm trong biển lửa tàn phá, những nông trại khắp bốn bề bốc khói ngút trời, trong khi Fabius vẫn dẫn quân đi dọc theo những sườn cao của núi Massicus, thì bấy giờ ngọn lửa xung đột suýt chút nữa đã bùng phát trở lại. Họ đã yên lặng trong suốt vài ngày qua, bởi vì do quân đội hành quân nhanh hơn bình thường nên họ từng đinh ninh mục đích của sự vội vã này là để cứu Campania khỏi cảnh tàn phá. Thế nhưng, khi họ đã tiến đến tận sườn chót của núi Massicus và quân địch hiện rõ ngay trước mắt — đang thiêu rụi nhà cửa ở lãnh thổ Falernian và của những người định cư ở Sinuessa — mà chẳng hề có lấy một lời nhắc đến chuyện giao chiến, Minucius liền bùng nổ la lớn:

"Chúng ta đến đây để ngắm nhìn đồng minh bị tàn sát và tài sản của họ bị thiêu rụi như một màn kịch vui để thưởng thức hay sao? Và nếu chúng ta chẳng mảy may động lòng trắc ẩn vì những người khác, thì chẳng lẽ chúng ta cũng không thấy hổ thẹn vì những con người này — những người từng được cha ông chúng ta cử đến định cư tại Sinuessa để bảo vệ vùng biên giới này khỏi kẻ thù Samnite? Mà giờ đây, kẻ tàn phá nó bằng lửa chẳng phải là một tên hàng xóm Samnite, mà lại là một kẻ ngoại kiều người Carthage, kẻ đã tiến tận đến đây từ những tận cùng thế giới xa xôi nhất chỉ vì sự chậm chạp và ì trạch của chúng ta! Sao chứ? Chúng ta đã trở nên thoái hóa đến mức thản nhiên nhìn ngắm bờ biển ấy tràn ngập những kẻ thù Numidia và Moorish — nơi mà ngày xưa cha ông chúng ta từng coi là một nỗi nhục nhã cho triều đình của họ nếu để hạm đội Carthage lảng vảng ngang qua? Chúng ta, những kẻ mới ngày nào còn phẫn nộ trước cảnh tượng vây hãm Saguntum, đã cất tiếng kêu cứu không chỉ với con người mà cả các hiệp ước và thần linh, nay lại đứng nhìn Hannibal leo lên tường thành của một thuộc địa La Mã với một vẻ dửng dưng tĩnh lặng. Khói bốc lên từ những nông trại và điền trang của chúng ta đang xộc thẳng vào mắt, vào mặt; tai chúng ta đang ù đi vì tiếng khóc than của những đồng minh khốn khổ đang cầu xin chúng ta cứu giúp nhiều hơn cả các vị thần, trong khi chúng ta ở đây lại đang dắt díu quân đội như một bầy gia súc xuyên qua những khu rừng rậm rạp râm mát và những lối đi cô quạnh, chìm khuất trong mây mù và rừng cây."

"Nếu Marcus Furius từng quyết định giành lại thành phố từ tay người Gaul bằng cách cứ đi lang thang trên đỉnh núi và trong rừng rậm thế này, y hệt như cái cách mà vị Camillus thời hiện đại này — người được tìm kiếm làm dictator trong cơn hoạn nạn nhờ tài năng vô song — đang loay hoay đi giành lại nước Ý từ tay Hannibal, thì Roma nay đã lọt vào tay người Gaul rồi; và ta chỉ e rằng nếu chúng ta cứ chần chừ nhùng nhằng mãi thế này, cha ông chúng ta sẽ chỉ bảo vệ nó hết lần này đến lần khác để rồi cuối cùng dâng hiến nó cho người Carthage và Hannibal mà thôi. Trái lại, con người chân chính và đích thực ấy của nước La Mã, ngay vào ngày mà tin tức truyền đến Veii rằng ông được bổ quyền làm dictator theo uy quyền của các nguyên lão và sự suy tôn của nhân dân, đã lập tức phi thân xuống vùng đồng bằng — mặc dù ngọn đồi Janiculum đủ cao để ông có thể ngồi đó ngắm nhìn quân địch từ đằng xa — và ngay trong ngày hôm đó đã đập tan các quân đoàn Gaul ở ngay giữa lòng thành phố, tại nơi mà hiện nay có những cây lao của người Gaul, rồi ngày hôm sau lại tiếp tục chiến thắng ở phần đất La Mã thuộc Gabii."

"Còn nhiều năm sau đó, khi chúng ta bị kẻ thù Samnite bắt phải chui qua cái ách nhục nhã tại thung lũng Caudine Forks, liệu Lucius Papirius Cursor có tháo chiếc ách ấy khỏi cổ người La Mã rồi tròng nó lên đầu những kẻ Samnite kiêu ngạo bằng cách lang thang trên các đỉnh núi xứ Samnium hay không? Hay là bằng cách siết chặt vây hãm Luceria và thách thức kẻ thù đang đắc thắng? Cách đây chưa lâu, điều gì đã mang lại chiến thắng cho Caius Lutatius nếu không phải là sự khẩn trương? Bởi vì ngay ngày hôm sau khi trông thấy quân địch, ông đã đánh úp và đè bẹp hạm đội vốn đang chở đầy lương thực và tự thân bị cật lực cản trở bởi chính những thiết bị, công cụ của chúng."

"Thật là ngu ngốc khi cứ ảo tưởng rằng cuộc chiến có thể đi đến hồi kết chỉ bằng cách ngồi ì một chỗ hay thông qua những lời cầu nguyện; binh lính phải được vũ trang đầy đủ và dẫn xuống vùng đồng bằng để các người có thể giáp lá cà tay đôi. Sức mạnh của người La Mã đã vươn lên tầm cao hiện tại nhờ dũng khí và hành động, chứ chẳng phải bằng những biện pháp trì trệ như thế này — thứ mà chỉ những kẻ hèn nhát mới dám tô vẽ là sự thận trọng."

Một đám đông các tribune và kỵ binh La Mã xúm xít vây quanh Minucius khi hắn đang tuôn ra những lời lẽ tựa như một bài diễn văn mị dân ấy; những lời lẽ kiêu ngạo của hắn đã lọt được vào tai binh lính thường, và nếu đem vấn đề ra để binh sĩ bỏ phiếu lúc bấy giờ, họ chắc chắn sẽ biểu lộ rõ ràng rằng họ thích Minucius làm tướng hơn là Fabius.

Về phần mình, Fabius vẫn dồn hết tâm trí vào cả quân đội của chính ông lẫn quân địch, trước tiên chứng minh rằng nghị lực của ông chẳng hề bị khuất phục bởi những lời chì chiết trước đó. Dù thừa biết rằng sự trì hoãn của mình không chỉ bị chê bai trong chính doanh trại mà nay đã lan đến tận Roma, ông vẫn kiên quyết bám chặt lấy đường lối chiến lược ấy, tiếp tục kéo dài thời gian qua suốt phần còn lại của mùa hè. Mục đích của ông là để Hannibal — khi đã cạn kiệt mọi hy vọng về một trận chiến mà hắn hằng ao ước — sẽ phải bận tâm đi tìm một nơi trú đông, bởi vì khu vực đó chỉ cung cấp nguồn lương thực tức thời chứ không ổn định, vốn chủ yếu là các đồn điền trồng cây ăn quả, vườn nho và mọi thứ được vun trồng để phục vụ sự xa hoa nhiều hơn là nhu cầu thiết thực. Những tin tức ấy được thám tử của Fabius báo cáo về liên tục.

Khi đã đinh ninh rằng Hannibal sẽ buộc phải quay trở lại qua chính con đường hẹp mà hắn từng dùng để bước vào lãnh thổ Falernian, ông liền cho bố trí một lực lượng canh gác khá hùng hậu tại núi Callicula và Casilinum — thành phố bị cắt ngang bởi con sông Vulturnus, ranh giới chia cắt hai vùng lãnh thổ Falernian và Campanian. Bản thân ông thì dẫn quân quay về theo chính những sườn núi cũ, sau khi đã phái Lucius Hostilius Mancinus cùng bốn trăm kỵ binh đồng minh đi thám thính. Mancinus vốn là một trong số đông đảo những thanh niên từng nghe đi nghe lại những bài diễn văn nảy lửa của vị tổng tư lệnh kỵ binh, nên thoạt đầu hắn chỉ tiến lên theo đúng cách thức của một trinh sát viên nhằm quan sát quân địch trong sự an toàn; nhưng khi nhìn thấy đám lính Numidia tản mát khắp các làng mạc, chớp lấy thời cơ, hắn liền xông vào chém chết vài tên.

Kể từ khoảnh khắc đó, tâm trí hắn hoàn toàn bị ám ảnh bởi ý nghĩ về một trận chiến, và mọi huấn lệnh của nhà độc tài đã bị bỏ quên — người từng dặn dò hắn rằng sau khi tiến đến khoảng cách an toàn nhất có thể, phải lập tức rút lui trước khi lọt vào tầm mắt của quân địch. Đám lính Numidia cứ vừa giao chiến vừa lùi dần từng tốp một, thành công dụ dỗ vị chỉ huy tiến sát đến tận doanh trại của chúng, khiến quân sĩ và ngựa chiến đều mệt lử. Lúc bấy giờ, Karthalo — kẻ nắm quyền chỉ huy kỵ binh — bỗng lao vụt lên với tốc độ tối đa; trước khi quân của Mancinus kịp nằm trong tầm phóng lao, hắn đã đánh tan tác đội hình của họ và truy đuổi suốt một mạch gần năm dặm đường.

Mancinus, khi thấy quân địch không chịu buông tha cuộc truy đuổi và chẳng còn chút hy vọng tẩu thoát nào, bèn xốc lại tinh thần cho binh sĩ rồi quay đầu nghênh chiến dẫu lực lượng kém thế về mọi mặt. Kết quả là chính bản thân hắn cùng những kỵ binh tinh nhuệ nhất đã bị bao vây và chặt ra thành từng mảnh. Số còn lại trong cơn hoảng loạn tháo chạy hỗn độn, trước hết là về hướng Cales, rồi từ đó theo những con đường gần như không thể vượt qua để về lại với nhà độc tài.

Tình cờ là vào ngày hôm đó, Minucius vừa hội quân với Fabius, sau khi được cử đến để trấn giữ bằng lực lượng canh gác con đèo phía trên Tarracina — nơi bị bóp nghẹt thành một hẻm hẹp nhìn ra biển — nhằm ngăn không cho Hannibal có thể lọt vào lãnh thổ La Mã bằng con đường Appian bỏ ngỏ. Nhà độc tài và tổng tư lệnh kỵ binh hợp lực lại, dẫn quân tiến xuống con đường mà Hannibal chuẩn bị cho đại quân đi qua. Quân địch chỉ còn cách đó chừng hai dặm.

Ngày hôm sau, quân Carthage lấp kín toàn bộ con đường giữa hai doanh trại bằng đội hình hành quân của mình; và mặc dù quân La Mã đã chiếm vị trí ngay sát dưới chân chiến lũy với lợi thế địa hình vô cùng vượt trội, vị tướng người Carthage vẫn tiến lên cùng kỵ binh nhẹ và mở một cuộc tấn công quấy rối chớp nhoáng nhằm khiêu khích đối phương, vừa đánh vừa lùi. Đội hình quân La Mã vẫn án binh bất động tại chỗ. Trận chiến diễn ra chậm chạp và tỏ ra hợp ý nhà độc tài hơn là Hannibal. Phía La Mã thiệt mạng hai trăm người, trong khi phía quân địch mất tám trăm.

Lúc này, người ta bắt đầu nhận thấy Hannibal đã rơi vào thế gọng kìm khi con đường đến Casilinum bị phong tỏa; và trong khi Capua, Samnium cùng vô vàn đồng minh giàu có phía sau lưng có thể tiếp tế lương thực cho người La Mã, thì ngược lại, kẻ thù người Carthage sẽ buộc phải trải qua mùa đông giữa những mỏm đá Formiae, những bãi cát cùng các vùng đầm lầy ghê rợn ở Liternum.

Bản thân Hannibal cũng thừa thừa nhận rằng mình đang bị đánh bại bằng chính những chiêu thức của đối phương; vì vậy, khi không thể tẩu thoát bằng ngả Casilinum và buộc phải hướng về vùng núi non để vượt qua đỉnh Callicula — kẻo quân La Mã bất ngờ tập kích lực lượng của ông khi đang lọt thỏm giữa các thung lũng — ông đã nghĩ ra một mưu kế đánh lừa thị giác và tạo ra sự kinh hoàng qua vẻ bề ngoài nhằm qua mặt đối phương, quyết định lén lút tiến lên vùng núi vào lúc chập tối.

Công tác chuẩn bị cho mưu kế ranh mãnh ấy diễn ra như sau: những ngọn đuốc thu lượm từ khắp mọi nơi trong vùng, cùng những bó củi khô và cành cây cắt nhỏ, được buộc chặt vào sừng của những con bò — bao gồm cả bò rừng lẫn bò nhà mà ông đã cướp bóc được số lượng lớn từ các điền trang; tổng số bò được gom lại lên tới gần hai nghìn con. Hasdrubal được giao nhiệm vụ lùa đàn gia súc ấy lên vùng núi sau khi châm lửa đốt những chiếc sừng của chúng ngay khi màn đêm buông xuống, đặc biệt là hướng chúng đi qua những con đèo đang bị quân địch phục kích nếu có thể.

Ngay khi màn đêm buông xuống, trại được di dời trong tĩnh lặng; đàn bò được lùa đi trước các lá cờ chiến một đoạn ngắn. Khi chúng tiến đến chân núi và những lối đi hẹp, tín hiệu liền được phát ra để châm lửa vào sừng bò và thúc ép chúng lao dũng mãnh lên sườn núi phía trước. Chính nỗi kinh hoàng phát ra từ ngọn lửa tỏa hào quang rực rỡ trên đầu, kết hợp với sức nóng đang lan dần vào phần da thịt nhạy cảm sát gốc sừng, đã thúc đẩy lũ bò phi điên cuồng như bị cào cấu bởi cơn cuồng loạn. Sự tản mác đột ngột ấy khiến tất cả những bụi cây xung quanh bỗng chốc bùng cháy dữ dội hệt như cả ngọn núi và khu rừng đang chìm trong biển lửa; và những cái lắc đầu vô vọng của lũ thú càng làm ngọn lửa bùng lên bốc cao, tạo ra khung cảnh trông giống hệt như hàng đàn người đang nháo nhác chạy ngược chạy xuôi tứ phía.

Toàn bộ toán lính được bố trí canh gác lối đi qua khu rừng, khi nhìn thấy những đốm lửa bùng lên trên đỉnh núi và một số đốm nằm ngay trên đầu mình, đã đinh ninh rằng họ đã bị bao vây. Họ bèn bỏ hoang vị trí, tháo chạy về hướng đỉnh núi nơi có ít ngọn lửa nhất với ý nghĩ đó là con đường an toàn nhất; tuy nhiên, trên đường đi, họ lại đụng phải đám bò đi lạc khỏi đàn. Thoạt đầu, khi nhìn thấy chúng từ đằng xa, họ đứng trân mình kinh ngạc trước hiện tượng kỳ lạ mà họ tưởng là những sinh vật biết phun ra lửa; nhưng sau đó, khi nhận ra đó chỉ là một mưu kế của con người, họ lại chắc mẩm rằng đây là một cuộc phục kích. Trong cơn hốt hoảng cuống cuồng tháo chạy, họ lại đâm sầm vào lực lượng cận chiến nhẹ của quân thù. Thế nhưng, màn đêm buông xuống với nỗi sợ hãi bao trùm đều đặn cả hai bên đã ngăn cản họ không cho trận chiến nổ ra cho đến tận sáng hôm sau. Trong khi đó, Hannibal đã lồng lộn dẫn toàn bộ quân đội lọt qua đèo, tiêu diệt một số lính địch ngay tại hẻm núi rồi dựng trại tại vùng đất Allifae.

Fabius nhận thức được sự hỗn loạn này nhưng phán đoán rằng đó chỉ là một cái bẫy, và vốn dĩ không mặn mà với một trận chiến ban đêm, ông tiếp tục giữ quân trong khuôn viên đồn lũy. Khi ánh bình minh vừa ló dạng, một trận chiến đã diễn ra ngay dưới chân đỉnh núi; tại đây, lực lượng quân La Mã — vốn đông hơn hẳn về mặt quân số — đã có thể dễ dàng đè bẹp đám quân nhẹ của địch (vốn đã bị cắt đứt khỏi lực lượng chính) nếu như một đại đội người Tây Ban Nha do chính Hannibal phái quay trở lại cho mục đích đó không kịp có mặt tại hiện trường.

Đám quân này vốn quen thuộc với địa hình núi non, lại thêm sự linh hoạt của chân tay cùng đặc thù vũ khí rất phù hợp cho việc quần thảo giữa những mỏm đá và vách dựng, đã dễ dàng vô hiệu hóa — thông qua lối đánh của mình — một kẻ thù mang giáp trụ nặng nề, chỉ quen chiến đấu trên địa hình bằng phẳng và theo đội hình vững chãi. Tách khỏi một cuộc đụng độ chẳng lấy gì làm cân sức ấy, họ rút về doanh trại của mình; hầu như toàn bộ người Tây Ban Nha đều bình an vô sự, trong khi người La Mã mất một số ít người.

Fabius cũng dời trại, vượt qua hẻm núi và chiếm lấy một vị trí hiểm trở, cao ráo nằm phía trên Allifae. Kế đến, Hannibal giả vờ hành quân đến Roma qua ngả Samnium nhưng lại vòng ngược trở lại tận vùng Peligni và tàn phá dọc đường. Fabius tiếp tục dẫn quân di chuyển dọc theo các sườn cao nằm ở khoảng giữa quân địch và thành phố Roma, quyết không né tránh hoàn toàn nhưng cũng không chịu lao vào giao chiến. Từ vùng Peligni, tướng người Carthage lại đổi hướng, quay ngược trở lại Apulia và tiến đến Geronium — một thành phố đã bị cư dân bỏ hoang vì sợ hãi do một phần tường thành đã sụp đổ đổ nát. Nhà độc tài bèn cho dựng một doanh trại kiên cố tại lãnh thổ Larinum; và sau đó, khi bị triệu hồi về Roma vì một số nghi lễ tôn thần, ông không chỉ khuyên nhủ tổng tư lệnh kỵ binh bằng uy quyền của mình, mà còn bằng cả những lời khuyên chân tình lẫn van xin: rằng hãy đặt niềm tin vào sự thận trọng thay vì vận may; hãy noi gương ông như một vị tướng thay vì học theo Sempronius và Flaminius; rằng đừng có ảo tưởng rằng chẳng có chút thành quả nào được tạo ra chỉ vì đã phung phí ngót nghét cả mùa hè để qua mặt kẻ thù — vì các y bác sĩ đôi khi còn thu về nhiều kết quả hơn nhờ sự nghỉ ngơi chứ không phải qua hành động hay vận động. Rằng việc chấm dứt chuỗi bị khuất phục bởi một kẻ thù bách chiến bách thắng và kịp hít thở sau những thảm họa liên tiếp không phải là chuyện nhỏ nhặt.

Sau khi đưa ra những lời khuyên can vô ích ấy cho tổng tư lệnh kỵ binh, ông lên đường trở về Roma.

Vào đầu mùa hè diễn ra các sự kiện này, chiến tranh trên cả đường bộ lẫn đường biển cũng bùng nổ tại Tây Ban Nha. Cộng thêm mười chiến thuyền vào số tàu mà ông đã tiếp nhận từ người anh em — vốn đã được trang bị sẵn sàng chiến đấu — Hasdrubal giao lại hạm đội gồm bốn mươi chiếc cho Himilco; rồi từ Carthage, ông khởi hành, giữ cho các chiến thuyền đi sát bờ biển trong lúc tự mình dẫn bộ binh hành quân dọc theo mép nước, sẵn sàng giao chiến với bất kỳ lực lượng nào của kẻ thù xuất hiện.

Cneius Scipio, khi nghe tin kẻ thù đã rời khỏi khu trú đông, thoạt đầu cũng vạch ra kế hoạch tương tự; nhưng sau đó, vì không dám đương đầu trực diện với hắn trên bộ do những tin đồn về lực lượng hỗ trợ tươi mới vừa dồn dập kéo đến, ông bèn tiến ra nghênh địch với hạm đội gồm ba mươi lăm chiến thuyền có chở theo những binh sĩ tinh nhuệ nhất. Khởi hành từ Tarraco, vào ngày thứ hai, ông thả neo tại một điểm dừng chân thuận tiện cách cửa sông Iberus mười dặm.

Hai chiếc tàu của người Massilia được phái đi trước để thăm dò từ khu vực đó quay về cấp báo rằng hạm đội Carthage đang đóng chốt ngay tại cửa sông và doanh trại đã được dựng lên trên bờ sông. Để có thể đánh úp chúng khi chúng đang lơ là mất cảnh giác bằng một nỗi kinh hoàng bao trùm và lan rộng khắp nơi, ông ra lệnh nhổ neo tiến lên.

Tại Tây Ban Nha có rất nhiều ngọn tháp được xây cất ở những vị trí cao ráo, vừa được dùng làm đài quan sát vừa là chốt phòng thủ chống cướp biển. Từ những ngọn tháp ấy, khi trông thấy hạm đội địch từ xa, tín hiệu liền được phát đi cho Hasdrubal; và một bầu không khí hỗn loạn bùng lên trong doanh trại cùng trên đất liền nhanh hơn cả trên các chiến thuyền và ngoài biển khơi, bởi tiếng mái chèo khua nước cùng những âm thanh hàng hải khác lúc ấy vẫn chưa vang lên rõ rệt, và những mũi đất nhô ra cũng chưa che khuất tầm nhìn của hạm đội.

Ngay lập tức, từng tốp kỵ binh được Hasdrubal phái đi đã phi nước đại hỏa tốc ra lệnh cho những kẻ đang thơ thẩn trên bờ biển hoặc nghỉ ngơi yên tĩnh trong lều trại — vốn đang mong chờ bất cứ thứ gì trên đời ngoại trừ kẻ thù và một trận chiến vào ngày hôm đó — phải lập tức lên tàu cầm lấy vũ khí: rằng hạm đội La Mã nay chỉ còn cách hải cảng một đoạn ngắn. Các kỵ binh tỏa đi khắp ngã truyền đạt mệnh lệnh; rồi ngay sau đó, chính bản thân Hasdrubal cũng có mặt cùng đại quân.

Mọi ngóc ngách đều vang dội những thứ âm thanh hỗn tạp; binh sĩ và thủy thủ xô đẩy nhau chạy thục mạng xuống tàu, trông giống những kẻ đang tháo chạy khỏi đất liền hơn là đang hành quân ra trận. Hầu như chẳng kịp để tất cả bước lên tàu, kẻ thì tháo dây thừng để rồi bị dòng nước cuốn trôi thẳng vào mỏ neo, người thì chặt đứt cáp neo để chẳng thứ gì có thể cản trở; và vì làm mọi thứ trong sự vội vã cập rập, công việc của thủy thủ bị cản trở bởi công tác chuẩn bị của binh sĩ, trong khi binh sĩ lại không thể cầm lấy và chuẩn bị vũ khí cho chiến đấu vì sự nhốn nháo của đám thủy thủ.

Lúc này, quân La Mã không chỉ đang tiến lại gần mà đã dàn trận chiến thuyền sẵn sàng giao chiến. Do đó, quân Carthage — bị bối rối không chỉ vì kẻ thù và trận chiến mà còn bởi chính sự hỗn loạn của mình — sau khi vội vã ra vẻ muốn chiến đấu thay vì thực sự bắt đầu trận đánh, liền quay đầu hạm đội tháo chạy. Và vì cửa sông trước mặt không đủ rộng để cho một đội hình hạm đội quá lớn cùng lúc chen chúc xông vào, họ đành cho chiến thuyền lao thẳng lên bờ ở mọi ngả. Được tiếp nhận, kẻ thì ở những vùng nước nông, người thì trên bờ cát khô — kẻ mang giáp kẻ trần trụi — họ mạnh ai nấy chạy trốn về phía những đồng bào đang dàn trận sẵn trên bờ. Hai chiến thuyền Carthage bị bắt sống và bốn chiếc bị đánh chìm ngay trong cuộc chạm trán đầu tiên.

Người La Mã, mặc dù quân địch đã làm chủ bờ biển và họ nhìn thấy lực lượng vũ trang xếp kín cả dải ngân hà, vẫn nhanh chóng truy đuổi hạm đội bại trận của địch, kéo ra khơi xa toàn bộ những chiến thuyền chưa bị vỡ mũi do cú đâm sầm vào bờ hay bị mắc cạn phần đáy ở vùng nước nông. Họ tóm gọn tới hai mươi lăm trên tổng số bốn mươi chiếc tàu.

Và đó chưa phải là thành quả huy hoàng nhất của chiến thắng này: họ đã độc chiếm toàn bộ vùng biển dọc theo bờ biển ấy chỉ qua một trận chiến nhỏ; tiếp đó, tiến hạm đội đến Honosca, đổ bộ lên bờ biển và sau khi đánh chiếm thị trấn bằng vũ lực rồi cướp phá sạch sẽ, họ tiếp tục hướng thẳng về Carthage. Tại đây, sau khi tàn phá toàn bộ vùng nông thôn xung quanh, cuối cùng họ châm lửa thiêu rụi cả những công trình nhà cửa giáp ngay tường thành và các cổng.

Từ đó, hạm đội chở đầy chiến lợi phẩm tiến đến Longuntica — nơi một lượng lớn sợi gai dầu phục vụ cho hàng hải đã được Hasdrubal tập kết tại đó; sau khi lấy đi số lượng đủ dùng cho nhu cầu của họ, họ thiêu rụi toàn bộ phần còn lại. Không chỉ dong buồm lướt qua những mũi đất nổi bật của lục địa, họ còn băng qua hòn đảo Ebusus; tại đây, sau hai ngày dốc hết sức lực tấn công thành phố — thủ phủ của hòn đảo — nhưng hoàn toàn vô ích, và nhận ra thời gian đang bị phung phí vô ích vào một nhiệm vụ vô vọng, họ bèn chuyển hướng sang tàn phá vùng nông thôn. Sau khi cướp bóc và đốt cháy một số ngôi làng, thu về lượng chiến lợi phẩm còn lớn hơn cả ở đất liền, họ rút về tàu khi các sứ thần từ đảo Baliares đến gặp Scipio để cầu hòa.

Từ nơi này, hạm đội quay buồm trở về phần lãnh thổ phía bên này của tỉnh, nơi các sứ thần từ tất cả các dân tộc sinh sống dọc sông Iberus và nhiều bộ tộc ở những vùng xa xôi nhất của Tây Ban Nha đã tề tựu đông đủ. Số lượng các quốc gia thực sự quy phục quyền lực và thống trị của người La Mã, đồng thời trao con tin, lên tới hơn một trăm hai mươi. Do đó, đặt niềm tin vững chắc vào cả lực lượng lục bộ, người viên tướng La Mã liền tiến quân đến tận đèo Castulo. Riêng Hasdrubal thì rút lui về Lusitania và tiến gần hơn về phía đại dương.

Sau sự kiện này, phần còn lại của mùa hè có vẻ như sẽ trôi qua trong hòa bình; và sự việc đã có thể diễn ra đúng như thế đối với kẻ thù người Punic, nếu như bên cạnh bản tính vốn dĩ bồn chồn và háo hức đổi thay của chính người Tây Ban Nha, Mandonius cùng Indibilis — cựu tiểu vương xứ Ilergetes — không nổi dậy kích động đồng hương kéo đến tàn phá vùng đất bình yên của đồng minh La Mã, ngay sau khi quân La Mã đã rút khỏi đèo núi để về lại vùng ven biển.

Một viên tribuni militum cùng một ít lực lượng hỗ trợ nhẹ được Scipio phái đến đối phó đã dễ dàng đánh tan tác toàn bộ bọn chúng chỉ với một nỗ lực nhỏ nhoi, bởi chúng chẳng qua chỉ là một đám đông hỗn tạp vô kỷ luật; một số bị bắt sống và tiêu diệt, phần lớn bị tước đoạt vũ khí. Tuy nhiên, biến cố này đã kéo Hasdrubal — kẻ đang trên đường rút lui về đại dương — phải quay trở lại để bảo vệ các đồng minh của mình ở phía bên này sông Iberus.

Trại của người Carthage đặt tại lãnh thổ Ilercao, trong khi trại của người La Mã đặt tại Tân Hạm Đội (New Fleet), thì một tin tức bất ngờ đã chuyển hướng cuộc chiến sang một hướng khác. Người Celtiberia — những người từng cử các nhà quý tộc hàng đầu sang làm sứ thần với người La Mã và trao con tin — được khích lệ bởi thông điệp từ Scipio, liền cầm vũ khí xâm chiếm lãnh thổ của người Carthage với một lực lượng hùng hậu; họ đánh chiếm ba thị trấn bằng vũ lực, và sau đó, trong hai trận giao chiến trực diện với chính Hasdrubal, đã thu về những chiến thắng huy hoàng khi tiêu diệt mười lăm nghìn quân địch và bắt sống bốn nghìn người cùng vô số cờ chiến.

Tình hình ở Tây Ban Nha diễn ra như vậy, trong khi Publius Scipio đặt chân đến tỉnh nhà sau khi được viện nguyên lão cử đến với quyền hạn được gia hạn sau nhiệm kỳ chấp chính quan của ông, mang theo ba mươi chiến thuyền lớn, tám nghìn binh lính cùng một lượng lớn lương thực dự trữ.

Hạm đội ấy — phình to đến mức khổng lồ bởi vô số tàu vận tải — khi xuất hiện từ đằng xa đã cập bến an toàn tại cảng Tarraco trong niềm hân hoan tột độ của toàn thể cư dân và đồng minh. Đổ bộ lực lượng tại đó, Scipio lên đường hội quân cùng người anh em của mình, và kể từ đó, họ cùng nhau sát cánh tiến hành chiến tranh với ý chí và mưu lược đồng lòng.

Do đó, trong lúc quân Carthage đang bận rộn với cuộc chiến Celtiberia, họ nhanh chóng vượt sông Iberus và, không thấy bóng dáng kẻ thù nào, tiến thẳng đến Saguntum; bởi có tin đồn rằng con tin từ mọi miền Tây Ban Nha đã được gom lại giam giữ trong thành trì nơi đây dưới một sự canh gác mỏng manh. Chính món "vật thế" duy nhất ấy đã kìm hãm tình cảm của toàn thể nhân dân Tây Ban Nha — vốn đang ngả nghiêng về phía liên minh với người La Mã — vì sợ rằng tội lỗi phản bội của họ sẽ phải trả giá bằng máu của những đứa con thân yêu.

Thế nhưng, một con người đã giải thoát người Tây Ban Nha khỏi gông cùm tâm lý ấy bằng một mưu kế tinh vi hơn là quang minh chính đại. Tại Saguntum có một quý tộc người Tây Ban Nha tên là Abelux. Trước đây hắn vốn trung thành với người Carthage, nhưng giờ đây (vốn dĩ bản tính của dân man rợ là thế), hắn đã thay đổi lòng trung thành theo thời vận; tuy nhiên, hắn nhận ra rằng một kẻ đào ngũ bước sang hàng ngũ kẻ thù mà không mang theo thứ gì có giá trị sẽ chỉ bị coi là một kẻ đê tiện bị gắn nhãn ô nhục và chẳng có chút giá trị nào. Do đó, hắn vô cùng khao khát được lập một công trạng lớn nhất có thể cho những đồng minh mới của mình.

Sau khi suy tính đủ mọi phương sách mà vận may có thể ban phát, vượt lên trên tất cả mọi thứ, hắn quyết định tập trung vào việc giải cứu các con tin; bởi hắn đinh ninh rằng duy nhất hành động này mới có thể mang lại cho người La Mã tình hữu nghị từ các tù trưởng Tây Ban Nha. Nhưng vì biết rằng đám lính canh giữ con tin sẽ chẳng đời nào hành động nếu không có sự cho phép của viên tổng đốc Bostar, hắn bèn tiếp cận chính Bostar bằng sự xảo quyệt.

Bostar dựng trại bên ngoài thành phố, ngay sát mép nước nhằm ngăn chặn bất kỳ ngả tiếp cận nào của người La Mã từ hướng đó. Kéo riêng Bostar ra một góc khuất và giả vờ như một kẻ chẳng biết gì về tình hình, hắn thông báo về cục diện hiện tại: rằng bấy lâu nay nỗi sợ hãi đã kìm hãm lòng dạ người Tây Ban Nha đối với họ chỉ vì người La Mã ở quá xa; nhưng giờ đây, doanh trại La Mã đã nằm ở phía bên này sông Iberus — một pháo đài và chốn dung thân an toàn cho những ai muốn thay đổi phe phái —, vì thế, những kẻ không thể bị trói buộc bởi nỗi sợ hãi thì phải được níu giữ bằng lòng tốt và sự ân sủng.

Khi Bostar tỏ ra kinh ngạc và gặng hỏi món quà bất ngờ nào lại có tầm vóc to lớn đến thế, hắn đáp: "Hãy trả tự do cho các con tin về với các bộ tộc của họ: đây sẽ là một ân huệ vô cùng được lòng dân, vừa mang ý nghĩa riêng tư với các bậc phụ huynh — những kẻ có sức ảnh hưởng lớn nhất trong bộ tộc của họ — vừa mang ý nghĩa công cộng đối với toàn dân. Ai ai cũng muốn bản thân được người ta đặt niềm tin; và niềm tin được trao đi thường sẽ tự khắc củng cố lấy sự trung thành. Về phần nhiệm vụ trao trả con tin về tận quê nhà, tôi xin tự nguyện đảm nhận để có thể tô điểm cho dự án của mình bằng nỗ lực bỏ ra, đồng thời gia tăng thêm giá trị lớn nhất có thể cho một dịch vụ vốn dĩ bản thân nó đã vô cùng được lòng người."

Khi đã thuyết phục được kẻ vốn chẳng mấy xảo quyệt so với tâm địa thông thường của người Carthage này, hắn lén lút đi vào ban đêm đến các chốt tiền tiêu của địch, gặp gỡ vài lính phụ trợ Tây Ban Nha và được họ dẫn đến yết kiến Scipio để trình bày mục đích chuyến đi. Sau khi trao đổi và thề nguyền giữ trọn lòng tin, đồng thời ấn định thời gian lẫn địa điểm giao trả con tin, hắn quay trở lại Saguntum.

Ngày hôm sau, hắn dành thời gian bàn thảo với Bostar về các mệnh lệnh nhằm thực hiện công việc; sau khi đã sắp xếp để bản thân có thể lên đường vào ban đêm nhằm qua mặt sự chú ý của quân địch, hắn được cho phép xuất phát. Khi đến giờ đã thỏa thuận, hắn đánh thức đám lính canh đám thanh thiếu niên dậy, rồi dẫn họ đi như thể vô tình lọt vào cái bẫy do chính sự gian dối của hắn giăng sẵn.

Họ được đưa đến doanh trại La Mã, và mọi thủ tục liên quan đến việc trao trả con tin được tiến hành đúng như những gì đã thỏa thuận với Bostar, diễn ra suôn sẻ y hệt như thể sự việc được thực hiện dưới danh nghĩa của người Carthage. Thế nhưng, thiện cảm mà người La Mã thu về lại lớn hơn một chút so với những gì người Carthage có thể nhận được trong một hoàn cảnh tương tự; bởi vì sự khốn khổ và nỗi sợ hãi có lẽ đã khiến người ta mềm lòng trước những kẻ vốn từng tỏ ra áp bức và kiêu ngạo khi gặp thời vận. Trái lại, người La Mã ngay trong lần đặt chân đầu tiên — khi còn là những kẻ xa lạ chưa từng quen biết — đã mở màn bằng một hành động khoan dung và rộng lượng. Hơn nữa, Abelux — một con người khôn ngoan — trông chẳng giống một kẻ thay đổi phe phái mà không có lý do chính đáng.

Do đó, tất cả mọi người đều đồng lòng bắt đầu nung nấu ý định nổi dậy; và chiến sự hẳn đã bùng nổ ngay lập tức nếu mùa đông không ghé đến, buộc cả người La Mã lẫn người Carthage phải rút về tìm nơi trú ẩn.

Các sự kiện ở Tây Ban Nha trong mùa hè thứ hai của cuộc chiến Punic diễn ra như vậy, trong khi ở Ý, sự trì hoãn thận trọng của Fabius đã mang lại cho người La Mã một khoảng thời gian nghỉ ngơi xoa dịu sau những thảm họa. Hành động này — dẫu khiến Hannibal bận tâm với mức độ lo lắng chẳng hề nhỏ, vì nó chứng minh cho hắn thấy rằng cuối cùng người La Mã cũng đã chọn được một vị tướng biết điều hành chiến tranh một cách khôn ngoan chứ không phó mặc vào vận may — lại bị chính đồng hương của hắn ở cả trong quân trại lẫn thủ đô khinh miệt. Sự khinh miệt ấy càng bùng lên dữ dội hơn sau khi một trận chiến đã nổ ra trong lúc ông vắng mặt do sự liều lĩnh của vị tổng tư lệnh kỵ binh, với kết quả — mà tôi có thể công bằng gọi là — vui mừng hơn là thành công.

Có thêm hai nguyên nhân góp phần làm gia tăng sự bất mãn đối với nhà độc tài: một xuất phát từ mưu kế và thủ đoạn xảo quyệt của Hannibal — khi điền trang của nhà độc tài được đám đào ngũ chỉ điểm, hắn ra lệnh phải bảo vệ nơi đó tuyệt đối khỏi lửa, gươm và mọi sự tàn phá của chiến tranh trong lúc vạn vật xung quanh đều bị san bằng bình địa, nhằm cốt để người ta tưởng đó là thành quả của một thỏa thuận ngầm nào đó; nguyên nhân thứ hai xuất phát từ chính hành động của Fabius, thoạt đầu có vẻ đáng ngờ vì ông không thèm chờ đợi sự cho phép của viện nguyên lão, nhưng kết quả lại mang về danh tiếng rực rỡ nhất cho ông liên quan đến việc trao đổi tù nhân.

Cũng giống như trong cuộc chiến Punic thứ nhất, một thỏa thuận từng được ký kết giữa các vị tướng La Mã và Carthage rằng bên nào nhận được số tù nhân nhiều hơn bên trả sẽ phải bồi thường hai pound rưỡi bạc cho mỗi người. Khi phía La Mã nhận nhiều hơn phía Carthage hai trăm bốn mươi bảy người, nhưng số tiền bạc lẽ ra phải trả cho số tù nhân ấy lại không được cấp phát kịp thời do ông không thèm thỉnh ý các bô lão, Fabius liền cử người con trai tên là Quintus về Roma để bán đi điền trang của chính mình — vốn hoàn toàn nguyên vẹn chưa bị địch tàn phá — và qua đó dùng tiền tư nhân để thanh toán, gìn giữ trọn vẹn uy tín công cộng.

Trong khi đó, Hannibal án ngữ trong một doanh trại kiên cố trước tường thành Geronium — thành phố mà ông đã chiếm và thiêu rụi, chỉ chừa lại một vài tòa nhà để làm kho chứa ngũ cốc. Từ đó, ông thường xuyên phái hai phần ba lực lượng đi tìm kiếm lương thực cướp bóc, còn phần ba giữ lại làm lực lượng sẵn sàng để bản thân ông trực tiếp chỉ huy túc trực, vừa bảo vệ doanh trại vừa cảnh giác phòng hờ bất kỳ cuộc tập kích nào nhắm vào đám lính đi foraging từ bất cứ hướng nào.

Đạo quân La Mã lúc bấy giờ đang đóng tại lãnh thổ Larinum. Minucius — tổng tư lệnh kỵ binh — nắm quyền chỉ huy, bởi nhà độc tài như đã đề cập trước đó đã về thủ đô. Thế nhưng, doanh trại vốn từng được dựng ở một nơi cao ráo an toàn nay lại bị di chuyển xuống vùng đồng bằng; những kế hoạch mang tính táo bạo hơn, phù hợp với bản tính của vị tướng này, đang được nung nấu, và họ chuẩn bị ra tay tập kích either vào đám lính kiếm ăn tản mát hoặc vào doanh trại lúc này chỉ còn lại một lực lượng canh gác mỏng manh.

Hành động đó không hề lọt khỏi tầm mắt của Hannibal; ông nhận ra chiến lược chiến tranh đã thay đổi theo vị tướng mới, và kẻ thù sẽ hành động với sự bạo gan nhiều hơn là mưu lược. Thậm chí — điều mà người ta khó lòng tin nổi dẫu kẻ thù đang ở ngay sát sườn — chính bản thân Hannibal cũng phái một phần ba quân lực đi kiếm cất lương thực, giữ lại hai phần ba còn lại trong trại. Sau đó, ông tiến hành dời trại xích lại gần kẻ thù hơn, đặt chân lên một ngọn đồi nằm trong tầm mắt của địch, cách Geronium chừng hai dặm, nhằm cho họ biết rằng ông luôn sẵn sàng cảnh giác bảo vệ đám lính đi kiếm ăn nếu có bất kỳ cuộc tấn công nào xảy ra.

Rồi ông phát hiện ra một gò đất nằm gần hơn và nhìn bao quát thẳng vào doanh trại của quân La Mã; và bởi vì nếu hành quân công khai ban ngày để chiếm lấy nó, kẻ thù chắc chắn sẽ nhanh chân hơn bằng con đường ngắn hơn, nên ông đã phái ngầm lực lượng Numidia đi vào ban đêm để chiếm lấy nó. Khi đám lính này đã chốt giữ vị trí ấy, ngày hôm sau, người La Mã coi thường số lượng ít ỏi của chúng nên đã đánh bật chúng ra và tự mình chuyển trại đến đó.

Do đó, lúc bấy giờ chỉ còn một khoảng cách cực kỳ hẹp giữa chiến lũy này với chiến lũy kia, và khoảng không gian ấy đã bị đội hình La Mã lấp đầy gần như trọn vẹn. Cùng lúc đó, lực lượng kỵ binh phối hợp cùng bộ binh nhẹ được phái ra tấn công đám lính đi kiếm ăn ở hướng đối diện của doanh trại đã tàn sát và đánh tháo chạy đám đông tản mát khắp nơi. Hannibal không dám mạo hiểm tiến hành một trận chiến chính thức, bởi với số lượng quân ít ỏi trong tay, ông sẽ khó lòng bảo vệ nổi doanh trại nếu bị tập kích. Do đó, ông tiếp tục điều hành chiến tranh (vì phần lớn quân lực đã vắng mặt) theo đúng sách lược của Fabius — bằng cách ngồi ì một chỗ và tạo ra sự trì hoãn. Ông cũng đã cho rút quân về lại doanh trại cũ trước tường thành Geronium.

Một số sử gia khẳng định rằng họ đã thực sự giao chiến trong đội hình chỉnh tề với chiến kỳ đối đầu; rằng trong cuộc chạm trán đầu tiên, quân Carthage đã bị đánh cho tơi bời tháo chạy thẳng về tận doanh trại; nhưng khi một cuộc đột kích bất ngờ từ trong trại ồ ạt tung ra, người La Mã lại quay đầu hoảng loạn; rằng sau đó trận chiến được cứu vãn nhờ sự xuất hiện của Numerius Decimius — một nhân vật người Samnite. Người đàn ông này, đứng hàng đầu về cả gia thế lẫn tài sản không chỉ ở Bovianum quê hương ông mà trên toàn cõi Samnium, khi đang dẫn theo lệnh của nhà độc tài tám nghìn bộ binh và năm trăm kỵ binh tiến về doanh trại, bing xuất hiện ở phía sau lưng Hannibal, khiến cả hai phía đều tưởng đó là một lực lượng tăng viện mới do Quintus Fabius dẫn từ Roma đến. Hannibal, vì cũng sợ sảy ra những màn phục kích, bèn cho rút quân về; còn người La Mã, được sự hỗ trợ của lực lượng Samnite đuổi theo đánh tơi bời, đã chiếm được hai pháo đài bằng vũ lực ngay trong ngày hôm đó; sáu nghìn quân địch bỏ mạng và khoảng năm nghìn quân La Mã tử thương. Thế nhưng, dẫu tổn thất ngang ngửa nhau là thế, tin tức về một chiến thắng lừng lẫy vẫn bay về Roma, kèm theo một bức thư còn ngạo mạn hơn từ vị tổng tư lệnh kỵ binh.

Những sự việc này liên tục được mang ra bàn tán rôm rả ở cả viện nguyên lão lẫn các buổi hội họp công cộng. Trong khi nhà độc tài là người duy nhất giữa bầu không khí hân hoan tràn ngập toàn thủ đô tỏ ra không tin chút nào vào bản báo cáo hay bức thư ấy, đồng thời tuyên bố rằng nếu mọi chuyện đều là thật thì ông còn sợ thành công hơn là thất bại, thì Marcus Metilius — một viên plebeian tribune — đứng lên dõng dạc tuyên bố rằng một hành vi như thế không thể nào dung thứ được.

Rằng nhà độc tài không những khi có mặt thì cản trở việc điều hành sự việc một cách đúng đắn, mà ngay cả khi vắng mặt trong doanh trại vẫn tiếp tục phá bĩnh các thành quả đã đạt được; rằng ông ta cố tình dâm dật kéo dài cuộc chiến để có thể tiếp tục tại nhiệm lâu hơn và thâu tóm toàn quyền độc tôn ở cả Roma lẫn trong quân đội. Trong khi một vị chấp chính quan đã tử trận, vị kia bị đẩy ra xa nước Ý với cái cớ săn đuổi hạm đội Carthage, hai pháp quan thì bận bịu ở Sicily và Sardinia — dẫu chẳng có tỉnh nào trong số đó cần đến pháp quan vào lúc này —, thì Marcus Minucius — tổng tư lệnh kỵ binh — lại bị giam lỏng gần như dưới sự canh gác chặt chẽ, cốt để ngăn không cho hắn nhìn thấy kẻ thù hay tiến hành bất kỳ chiến dịch quân sự nào.

Rằng vì thế, lạy các vị thần, không chỉ xứ Samnium vốn đã bị dâng hiến cho người Carthage như thể đó là phần đất bên kia sông Iberus, mà cả các vùng đất Campania, Calenian và Falernian cũng đã bị tàn phá tơi bời, trong khi nhà độc tài chỉ biết ngồi ì tại Casilinum để bảo vệ điền trang của chính mình bằng chính những quân đoàn của nhân dân La Mã: rằng đạo quân đang hừng hực khí thế chiến đấu cùng tổng tư lệnh kỵ binh bị giữ chân gần như biến thành tù nhân bên trong chiến lũy; rằng vũ khí bị tước đoạt khỏi tay họ hệt như những kẻ thù bại trận; và rốt cuộc, ngay khoảnh khắc nhà độc tài vừa rời đi, họ liền tiến quân ra khỏi chiến lũy để đánh tan tác kẻ thù và đẩy hắn vào cảnh tháo chạy.

Vì những lẽ đó, nếu dân chúng La Mã vẫn giữ được tinh thần thượng võ thuở xưa, thì y hẳn đã dũng cảm đề xuất phế truất uy quyền của Quintus Fabius; nhưng giờ đây, y chỉ đưa ra một đề xuất ôn hòa hơn: đó là san bằng uy quyền của tổng tư lệnh kỵ binh và của nhà độc tài cho ngang bằng nhau; và thậm chí ngay cả lúc đó, Quintus Fabius cũng không được phép quay lại doanh trại cho đến khi đã bầu chọn xong một vị chấp chính quan thay thế Caius Flaminius.

Nhà độc tài khôn khéo lánh mặt khỏi các buổi hội họp quần chúng — nơi ông chẳng hề nhận được một cái nhìn thiện cảm nào, và thậm chí trong viện nguyên lão, lời lẽ của ông cũng chẳng lọt nổi vào tai người ta khi ông dùng tài hùng biện của mình để ca ngợi kẻ thù và quy trách nhiệm những thảm họa trong hai năm qua cho sự liều lĩnh, kém cỏi của các vị tướng, đồng thời tuyên bố tổng tư lệnh kỵ binh phải chịu trách nhiệm vì dám giao chiến trái với mệnh lệnh của ông.

Rằng "nếu quyền lực tối cao và việc điều hành đất nước được trao trọn vào tay ông, ông sẽ sớm cho thiên hạ biết rằng đối với một vị tướng giỏi, vận may chẳng có ý nghĩa gì lớn lao; sự thận trọng và mưu lược mới chi phối vạn vật; và việc cứu lấy đạo quân trong cơn ngặt nghèo mà không để lại vết nhục nhã nào còn vinh quang hơn là chém chết hàng vạn quân địch."

Những bài diễn văn kiểu này được tuôn ra nhưng chẳng mang lại hiệu quả gì, và khi Marcus Atilius Regulus được bầu làm chấp chính quan để ông không phải có mặt tranh cãi về quyền lực chỉ huy, Fabius liền rút về quân đội vào đêm trước ngày diễn ra cuộc biểu quyết quyết định dự luật. Sáng hôm sau, khi hội đồng nhân dân họp mặt, sự bất mãn ngầm đối với nhà độc tài cùng sự ưu ái dành cho tổng tư lệnh kỵ binh đã chiếm lĩnh tâm trí họ, khiến người ta thiếu đi dũng khí để khuyên can một biện pháp đi ngược lại ý muốn công cộng; và mặc dù sự thiên vị đã chiến thắng, dự luật lại thiếu đi trọng lượng cần thiết. Tuy nhiên, vẫn xuất hiện một kẻ đứng ra bảo trợ cho đạo luật ấy: đó là Caius Terentius Varro — người từng giữ chức pháp quan năm trước, xuất thân không chỉ từ một gia đình khiêm tốn mà còn nghèo hèn. Người ta đồn rằng cha hắn là một kẻ bán thịt, tự tay đứng bán từng miếng thịt của mình, và thậm chí còn bắt chính đứa con trai này làm những công việc sai vặt thấp hèn trong nghề đó.

Chàng thanh niên này, khi khối tài sản thừa kế từ người cha gom góp được qua thứ nghề mãi võ ấy thắp lên trong hắn ngọn hy vọng về một địa vị cao sang hơn, đã chọn chiếc áo toga và diễn đàn làm mục tiêu phấn đấu. Bằng cách cất tiếng lớn lồng lộn tranh đấu cho những con người và vụ kiện hạ đẳng nhất, đi ngược lại lợi ích và phẩm giá của tầng lớp lương thiện, hắn thoạt đầu thu hút sự chú ý của công chúng rồi sau đó tiến tới các chức vụ danh dự.

Trải qua lần lượt các chức vụ quaestor, plebeian aedile, curule aedile, và cuối cùng là pháp quan, khi đã vươn tầm mắt vươn tới chiếc ghế chấp chính quan, hắn bắt đầu bợ đỡ ngọn gió lòng dân bằng cách bêu xấu nhà độc tài, và một mình ôm trọn trọn vẹn công trạng về đạo luật do nhân dân ban hành.

Mọi người — ở cả Roma lẫn trong quân đội, cả bạn bè lẫn kẻ thù (trừ chính nhà độc tài) — đều đinh ninh rằng đạo luật này được thông qua như một sự sỉ nhục giáng thẳng vào ông. Thế nhưng, nhà độc tài vẫn điềm tĩnh hứng chịu đòn roi vô lý mà đám đông điên cuồng trút lên đầu, y hệt như cách ông từng đối mặt với những lời buộc tội mà kẻ thù giáng xuống trước mặt quần chúng. Nhận được bức thư thông báo nghị quyết của viện nguyên lão về việc bình đẳng hóa quyền chỉ huy trên đường hành quân, ông tự nhủ rằng sự sắc bén về quân sự không tự động đi kèm khi quyền chỉ huy được chia sẻ, và với một tâm hồn chẳng hề nao núng trước cả đồng bào lẫn kẻ thù, ông quay trở lại quân đội.

Về phần Minucius, do ánh hào quang chiến thắng cùng sự sủng ái của đám đông dân chúng, hắn nay trở nên kiêu ngạo đến mức khó lòng chịu nổi. Chẳng còn mảy may chịu sự kiềm chế của lòng hổ thẹn hay sự ôn hòa, hắn khoác lác không chỉ về chiến công đánh bại Hannibal mà còn nhắm vào cả Quintus Fabius:

"Rằng chính hắn — kẻ từng được tìm kiếm trong cơn hoạn nạn như vị tướng duy nhất xứng tầm đối trọng với Hannibal — nay, một sự kiện chưa từng có trong sử sách, đã bị nhân dân đặt ngồi lên vị trí ngang hàng với mình: một kẻ bề trên với một kẻ bề dưới, một nhà độc tài với một tổng tư lệnh kỵ binh — ngay tại cái thành phố mà ở đó các vị tổng tư lệnh kỵ binh xưa nay chỉ biết cúi đầu run rẩy trước gậy lictor và rìu lệnh của nhà độc tài. Sự dũng cảm và thành công của hắn đã tỏa sáng rực rỡ đến thế đấy. Do đó, hắn sẽ tiếp tục theo đuổi vận may của chính mình, mặc cho nhà độc tài có cứ khăng khăng chìm đắm trong sự trì trễ và lười biếng — những biện pháp đã bị phán quyết lên án bởi cả thần linh lẫn con người."

Vì thế, ngay trong ngày đầu tiên chạm mặt Quintus Fabius, hắn liền bóng gió tuyên bố: "Rằng điều đầu tiên cần phải giải quyết chính là phương thức phân chia quyền lực đã được bình đẳng hóa này. Hắn cho rằng phương án tối ưu là cả hai sẽ luân phiên nắm giữ quyền lực tối cao và quyền chỉ huy theo từng ngày, hoặc nếu những khoảng thời gian dài hơn phù hợp hơn, thì theo bất kỳ chu kỳ nhất định nào; nhằm mục đích để vị tướng đang nắm quyền có thể đủ sức đối trọng với kẻ thù không chỉ về mặt phán đoán mà còn cả về sức mạnh, nếu cơ hội hành động bất ngờ xuất hiện."

Fabius hoàn toàn không đồng tình với đề xuất ấy. Ông tuyên bố: "Rằng Vận May sẽ nắm giữ toàn bộ mọi thứ tuôn ra từ sự liều lĩnh của người đồng nghiệp; quyền chỉ huy của ông đã bị chia sẻ chứ không phải bị tước đoạt; vì thế, ông sẽ chẳng bao giờ tự nguyện từ bỏ việc điều hành cuộc chiến ở bất kỳ cương vị nào mà ông có thể thực hiện với sự thận trọng và khôn ngoan; ông cũng sẽ không chia sẻ quyền chỉ huy với hắn theo thời gian hay theo ngày, mà ông sẽ chia đôi đạo quân, và tự mình bảo vệ bằng các phương án của riêng mình phần nào có thể, vì ông không được phép cứu vớt toàn bộ."

Thế là ông ép buộc được việc phân chia các quân đoàn giữa họ theo đúng tập quán của các chấp chính quan: quân đoàn thứ nhất và thứ tư rơi vào tay Minucius, còn quân đoàn thứ hai và thứ ba thuộc về Fabius. Họ cũng chia đều lực lượng kỵ binh, quân phụ trợ của đồng minh và tên gọi Latin giữa đôi bên. Vị tổng tư lệnh kỵ binh cũng khăng khăng đòi hỏi họ phải dựng hai doanh trại riêng biệt.

Từ sự việc này, Hannibal thu về một niềm vui nhân đôi, bởi chẳng có bất cứ chuyển động nào trong hàng ngũ kẻ thù lọt khỏi mắt hắn nhờ đám đào ngũ khai báo và chính bản thân hắn tự phái trinh sát đi dò la. Hắn tin chắc rằng mình sẽ dễ dàng bẫy được sự liều lĩnh thiếu kiềm chế của Minucius bằng các chiêu thức quen thuộc, đồng thời một nửa sự sắc sảo trong trí tuệ của Fabius đã biến mất.

Giữa doanh trại của Minucius và quân Carthage có một gò đất cao; bất kỳ bên nào chiếm được nó rõ ràng sẽ khiến vị trí của đối phương trở nên bất lợi hơn. Hannibal không quá khao khát chiếm đoạt nó mà không cần giao chiến — dẫu việc ấy rất đáng giá — cho bằng việc châm ngòi cho một cuộc va chạm với Minucius, kẻ mà hắn thừa biết sẽ luôn lao đầu ra cản trở hắn bất cứ lúc nào.

Toàn bộ vùng đất nằm ở giữa thoạt nhìn trông có vẻ chẳng có chút giá trị nào đối với kẻ muốn phục kích, bởi nó không chỉ chẳng có nổi một tán cây mà thậm chí đến bụi gai cũng không có; nhưng thực chất, nó lại được cấu trúc bởi tự nhiên để che giấu một cuộc phục kích, và càng hoàn hảo hơn nữa bởi chẳng ai có thể mảy may ngờ vực có sự gian dối nào lại ẩn giấu trong một thung lũng trơ trụi như thế. Nơi các khúc quanh của nó có những hốc đá rỗng, đủ sức chứa mỗi hốc tới hai trăm binh sĩ vũ trang. Bên trong những cái hang ẩn khuất ấy, năm nghìn bộ binh và kỵ binh đã được cất giấu — vừa khít số lượng cho từng hốc.

Tuy nhiên, để phòng hờ bất kỳ cử động vô ý nào của một kẻ bước ra hay ánh kim loại từ vũ khí vô tình lóe lên làm lộ mưu kế giữa một thung lũng quang đãng như thế, hắn bèn phái một nhúm quân lên chiếm lấy gò đất nói trên vào lúc bình minh nhằm đánh lạc hướng sự chú ý của kẻ thù.

Ngay khoảnh khắc vừa trông thấy lực lượng ấy, sự ít ỏi của chúng lập tức bị coi thường, và ai nấy bắt đầu tranh giành nhau nhiệm vụ đánh bật kẻ thù. Bản thân vị tướng — kẻ cứng đầu và ngớ ngẩn nhất — liền hô hào hô khẩu hiệu cất bước đi chiếm lấy vị trí, đồng thời tuôn ra những lời mắng mỏi đầy kiêu ngạo cùng những lời đe dọa vô căn cứ đối với kẻ thù. Thoạt đầu hắn phái quân nhẹ, tiếp đó là kỵ binh tiến lên theo một khối đồng nhất, và cuối cùng, nhận thấy viện binh cũng đang được kẻ thù phái đến, hắn tự mình dẫn các quân đoàn dàn trận tiến lên giao chiến.

Hannibal cũng liên tục phái từng tốp quân tiếp viện lao vào trợ giúp cho đám quân đang lâm nguy khi cuộc giao tranh ngày càng ác liệt, cho đến khi hoàn thiện một đạo quân chính quy và trận chiến diễn ra với toàn bộ sức mạnh của cả hai phe.

Thoạt đầu, lực lượng bộ binh nhẹ của La Mã từ vùng đất thấp tiến lên tiếp cận gò đất đang bị đối phương chiếm giữ trước, nhưng nhanh chóng bị đánh bật và đẩy lùi xuống, gieo rắc sự hoảng loạn cho cả đám kỵ binh đang tiến lên phía sau và buộc họ phải tháo chạy ngược về phía chiến kỳ của các quân đoàn chính quy. Chỉ riêng đội hình bộ binh đứng vững giữa cơn bàng hoàng, và người ta thấy rằng họ hoàn toàn chẳng hề kém cạnh quân địch nếu đây là một trận chiến chính diện quang minh chính đại, bởi sự tự tin từ chiến thắng vài ngày trước đó đã tiếp thêm cho họ sức mạnh lớn lao.

Thế nhưng, lực lượng phục kích đã tạo ra một sự hỗn loạn và kinh hoàng tột độ khi đánh úp vào cả hai sườn lẫn phía sau lưng họ, khiến chẳng một ai còn đủ dũng khí để chiến đấu hay chút hy vọng tẩu thoát nào.

Lúc bấy giờ, Fabius — sau khi nghe thấy tiếng hô hét của đám quân hoảng loạn rồi trông thấy đội hình rệu rã của họ từ đằng xa — liền cất tiếng cảm thán:

"Quả đúng như vậy; và vận mệnh bất hạnh đã giáng xuống sự liều lĩnh còn sớm hơn cả những gì ta hằng lo sợ. Đứng ngang hàng với Fabius về quyền chỉ huy, hắn nay mới thấy Hannibal vượt trội hơn hẳn về cả lòng dũng cảm lẫn vận may. Nhưng thôi, thời gian để trách mắng và giận hờn sẽ để dịp khác. Giờ đây, hãy mau giương cao chiến kỳ vượt qua chiến lũy; hãy cùng nhau tước đoạt chiến thắng từ tay kẻ thù và ép những đồng hương của chúng ta phải thừa nhận sai lầm của họ."

Khi phần lớn quân số đã bỏ mạng và số còn lại đang cuống cuồng ngó nghiêng tìm đường tẩu thoát, đạo quân của Fabius bỗng xuất hiện bất thình lình để cứu viện hệt như từ trên trời rơi xuống. Và thế là, trước khi kịp bước vào tầm phóng lao hay chính thức giáp lá cà, ông đã kịp chặn đứng bước chân tháo chạy cuống cuồng của quân mình cũng như dập tắt sự hăng máu thái quá của kẻ thù.

Những kẻ từng tản mát tứ phía với đội hình tan vỡ nay tìm đường chạy trốn về với đạo quân tươi mới; những kẻ rút lui theo nhóm thì quay đầu đối phó với kẻ thù, khi thì lập thành vòng tròn cố thủ, lúc lại cụm lại đứng vững vàng. Và khi đội quân bại trận và đội quân tươi mới gần như hợp nhất thành một khối và giương cao cờ chiến đối đầu với kẻ thù, quân Carthage liền cho thổi còi rút lui — bản thân Hannibal công khai thừa nhận rằng dẫu hắn đã đánh bại Minucius, chính hắn lại bị khuất phục bởi Fabius.

Phần lớn thời gian ngày hôm đó trôi qua với những kết quả thắng bại bất phân. Khi đã quay trở về doanh trại, Minucius triệu tập binh sĩ và cất lời dỗ dành họ:

"Hỡi các binh sĩ, ta từng nghe nói rằng người vĩ đại nhất là kẻ tự mình mưu tính được những điều ích nước lợi nhà; đứng thứ hai là kẻ biết lắng nghe lời khuyên bảo sáng suốt; nhưng kẻ vừa chẳng có nổi một chút năng lực mưu lược nào cho bản thân, lại vừa không biết cách vâng lời người khác, thì thuộc loại tâm trí thấp hém nhất. Vì vị trí thứ nhất của trí tuệ và tài năng đã không thuộc về chúng ta, hãy cùng nhau nỗ lực chiếm lấy vị trí thứ hai trung gian ấy; và trong lúc chúng ta đang học hỏi cách chỉ huy, hãy tự thuyết phục bản thân phải biết tùng phục một con người khôn ngoan. Hãy dời trại hợp nhất với Fabius, mang chiến kỳ đến trước lều của ông ấy; khi ta đã cất tiếng chào tôn vinh ông như người cha — điều ông hoàn toàn xứng đáng nhờ những gì đã cứu giúp chúng ta cùng phẩm giá cao quý ấy —, các ngươi, hỡi những chiến binh của ta, hãy chào những con người từng dùng vũ khí và đôi bàn tay để che chở cho các ngươi vừa rồi như những vị ân nhân. Và nếu ngày hôm nay không ban cho chúng ta bất cứ thứ gì khác, thì ít nhất nó cũng đã ban cho chúng ta vinh quang của những trái tim biết ơn."

Khi hiệu lệnh được phát đi, toàn quân cất tiếng hô vang thu dọn hành lý; rồi lên đường diễu hành theo đội hình hành quân thẳng tiến về doanh trại của nhà độc tài, khiến chính nhà độc tài lẫn toàn thể những kẻ xung quanh ngạc nhiên tột độ. Khi các chiến kỳ được dựng lên trước đài phán quyết, tổng tư lệnh kỵ binh bước lên trước những người khác, cất tiếng chào Fabius là cha; và toàn thể lực lượng của hắn đồng thanh chào tôn vinh những binh sĩ đang đứng xung quanh như những ân nhân, rồi cất lời:

"Hỡi vị dictator, người cha mà ta vừa mới đây chỉ dám đặt ngang hàng với ngài về mặt danh nghĩa (chừng nào mà ngôn từ của ta còn cho phép), ta chỉ nợ ngài duy nhất mạng sống này; chính ngài là người đã cứu rỗi cả bản thân ta lẫn toàn bộ những binh sĩ nơi đây. Do đó, cái sắc lệnh của nhân dân từng được dùng để áp đặt lên ta thay vì tôn vinh ta, ta xin hủy bỏ và tuyên bố vô hiệu lực đầu tiên; và (mong rằng điều này sẽ mang lại may mắn cho ta, cho ngài, cho các đạo quân này của ngài, cho kẻ được cứu và kẻ cứu rỗi), ta xin quay trở lại dưới uy quyền và điềm chiêm tinh của ngài, trao trả lại cho ngài những chiến kỳ cùng các quân đoàn này, đồng thời khẩn khoản xin ngài — sau khi đã xí xóa mọi hiểu lầm — hãy ra lệnh cho ta được tiếp tục giữ chức tổng tư lệnh kỵ binh, và cho phép các binh sĩ này được giữ nguyên vẹn vị trí của họ."

Sau đó, đôi bàn tay siết chặt lấy nhau, và khi buổi hội họp giải tán, các binh sĩ được người quen lẫn kẻ lạ đón tiếp nồng hậu, hiếu khách trong các lều trại. Ngày hôm đó — từ một khoảng thời gian ngắn trước đó còn ảm đạm tột cùng và gần như bị nguyền rủa — nay đã biến thành một ngày hội hân hoan.

Tại thủ đô Roma, tin tức về trận chiến được truyền đến và nhanh chóng được xác nhận, không chỉ bởi những bức thư từ binh sĩ thường của cả hai đạo quân mà còn từ chính các vị tướng chỉ huy; mọi người cá nhân đều tung hô Maximus lên tận chín tầng mây. Danh tiếng của ông sánh ngang với cả Hannibal và kẻ thù người Carthage, và cuối cùng họ cũng bắt đầu cảm thấy rằng mình đang thực sự chiến đấu với những con người La Mã ngay trên đất Ý. Bởi vì trong hai năm trước đó, họ từng khinh miệt các vị tướng và binh lính La Mã đến mức khó lòng tin nổi rằng mình đang gây chiến với chính cái dân tộc từng được cha ông họ ca tụng là vô cùng đáng sợ.

Người ta cũng kể lại rằng Hannibal đã thốt lên khi đang trên đường rút lui khỏi chiến trường rằng cuối cùng thì cái đám mây vẫn hay tụ đầu trên đỉnh núi ấy cũng đã trút xuống những trận mưa giông bão táp.

Trong lúc những sự kiện này diễn ra tại Ý, chấp chính quan Cneius Servilius Geminus — sau khi giương buồm đi vòng quanh bờ biển Sardinia và Corsica với hạm đội một trăm hai mươi chiến thuyền, tiếp nhận con tin từ cả hai nơi — đã vượt biển sang châu Phi. Trước khi đổ bộ vào lục địa, sau khi tàn phá hòn đảo Meninx và nhận mười nông lượng bạc từ cư dân thành Cercina để điền trang của họ không bị đốt phá cướp bóc, ông tiến đến bờ biển châu Phi và cho quân đổ bộ.

Từ đó, binh lính được lùa đi cướp bóc khắp nơi, còn các thủy thủ thì tản mát đi khắp chốn hệt như thể họ đang cướp bóc những hòn đảo hoang vắng chẳng có bóng người. Do đó, khi bất cẩn lọt vào một ổ phục kích trong lúc bị bao vây — những kẻ không thông thuộc địa hình bị tấp lại bởi những kẻ rành rẽ đường đi nước bước, đám quân tản mát bị đè bẹp bởi đội hình khít khao của đối phương — họ đã bị đánh bật trở lại các chiến thuyền trong một cuộc tháo chạy nhục nhã và với tổn thất cực kỳ nặng nề.

Gần một nghìn người thiệt mạng, bao gồm cả viên quaestor Sempronius Blaesus. Hạm đội vội vã nhổ neo rời khỏi bờ biển đang đặc kín quân thù, cắm cổ bơi thẳng về Ý và được giao lại tại Lilybaeum cho pháp quan Titus Otacilius để viên phó tướng Publius Suia có thể đưa nó về Roma. Bản thân vị chấp chính quan đi bộ băng qua Sicily rồi vượt eo biển về lại Ý, bị triệu hồi — cùng với đồng nghiệp Marcus Atilius — bởi bức thư của Quintus Fabius nhằm tiếp nhận lại quân đội từ tay ông, khi nhiệm kỳ chỉ huy kéo dài sáu tháng của Fabius đã gần kề hồi kết.

Hầu như toàn bộ các nhà chép sử đều ghi chép rằng Fabius điều hành cuộc chiến chống lại Hannibal với tư cách là một dictator; nhà chép sử Caelius cũng viết rằng ông là vị dictator đầu tiên được nhân dân bầu ra. Thế nhưng, cả Caelius lẫn tất cả những người khác đều bỏ quên một điều rằng chấp chính quan Cneius Servilius — người lúc bấy giờ đang ở rất xa nhà tại vùng Gaul thuộc quyền cai quản của mình — mới là người duy nhất nắm giữ quyền hợp pháp để bổ nhiệm một dictator; và bởi vì nhà nước đang hoảng sợ bởi những thảm họa vừa giáng xuống nên không thể chờ đợi sự trì hoãn ấy, họ đành phải xoay sở bằng giải pháp để nhân dân bầu ra một vị phó độc tài (pro-dictator). Những chiến công sau đó, danh tiếng có một không hai của ông với tư cách là một vị tướng, cùng đám con cháu đời sau chuyên phóng đại dòng chữ khắc trên bức tượng đã dễ dàng giúp ông được gọi là dictator thay vì pro-dictator.

Các chấp chính quan Atilius và Geminus Servilius — sau khi người thứ nhất tiếp nhận đạo quân của Fabius, người thứ hai tiếp nhận đạo quân của Minucius, và kịp thời củng cố các khu trú đông khi mùa thu đã chót vót — tiếp tục điều hành chiến tranh với sự đồng lòng tuyệt đối theo đúng các kế hoạch của Fabius. Ở rất nhiều nơi, họ tập kích lực lượng của Hannibal lúc đang đi kiếm lương thực, tận dụng triệt để mọi cơ hội để vừa quấy rối các cuộc hành quân vừa tiêu diệt đám lính tản mát.

Họ tuyệt đối không để xảy ra cơ hội cho một trận chiến tổng lực — điều mà quân địch dùng mọi thủ đoạn để cố tình khơi mào. Và Hannibal bị kìm kẹp đến mức ngặt nghèo vì thiếu thốn lương thực; nếu không vì sợ việc rút lui sẽ tạo ra vẻ bề ngoài hèn nhát của một cuộc tháo chạy, chắc chắn ông đã quay trở lại Gaul, bởi chẳng còn hy vọng gì có thể duy trì được một đạo quân ở những khu vực đó nếu các vị chấp chính quan tiếp tục điều hành chiến tranh theo cùng một chiến lược ấy.

Trong lúc chiến sự bị đình trệ tại Geronium vì mùa đông can thiệp, các sứ thần từ Naples đã đến Roma. Họ mang vào tòa nhà viện nguyên lão bốn mươi chiếc cốc vàng có trọng lượng cực lớn và cất lời thỉnh cầu như sau:

"Rằng họ thừa biết kho bạc của người La Mã đã cạn kiệt vì chiến tranh, và vì cuộc chiến được tiến hành chung cho cả việc bảo vệ các thành phố lẫn điền trang của đồng minh, cũng như đế chế và thủ đô Roma — trung tâm và pháo đài của nước Ý —, người Neapolitans cho rằng thật là công bằng khi họ được phép hỗ trợ nhân dân La Mã bằng bất kỳ số lượng vàng nào còn sót lại do tổ tiên họ để lại, dùng cho cả việc trang hoàng đền đài lẫn cứu trợ trong cơn hoạn nạn. Nếu họ nghĩ rằng bản thân mình vẫn còn chút nguồn lực nào khác, họ chắc chắn đã dâng hiến nó với cùng sự nhiệt thành ấy. Rằng các nguyên lão và nhân dân La Mã sẽ thực hiện một hành động vô cùng đáng hoan nghênh đối với họ nếu xem toàn bộ tài sản của người Neapolitans cũng chính là của mình, và nếu đánh giá họ xứng đáng để chấp nhận một món quà từ tay họ — một món quà mang giá trị và tầm vóc lớn lao xuất phát từ tinh thần và tình cảm của những kẻ hiến dâng với sự hoan hỉ nhiều hơn là bản thân giá trị nội tại của nó."

Lời cảm ơn chân thành đã được gửi đến các sứ thần vì lòng hào hiệp và sự quan tâm của họ, và chiếc cốc vàng có trọng lượng nhẹ nhất trong số đó đã được chấp nhận.

Cũng trong những ngày ấy, một tên gián điệp người Carthage — kẻ đã lẩn trốn suốt hai năm trời — đã bị tóm gọn tại Roma; hắn bị chặt đứt đôi tay rồi thả cho đi. Hai mươi lăm nô lệ bị đóng đinh trên cây thập giá vì tội lập mưu phản loạn tại Campus Martius; kẻ chỉ điểm được ban thưởng tự do và nhận hai mươi nghìn đồng as loại chuẩn nặng.

Các sứ thần cũng được phái đến gặp Philip — vua xứ Macedonia — để đòi lại Demetrius xứ Pharia, kẻ sau khi bại trận trong chiến tranh đã trúng kế chạy trốn đến chỗ ông. Những sứ thần khác được phái đến xứ Liguria để khiển trách họ vì đã hỗ trợ người Carthage bằng tài sản lẫn lực lượng phụ trợ, đồng thời để tận mắt thị sát những gì đang diễn ra trong lãnh thổ người Boii và Insubres.

Các sứ thần cũng được phái đến gặp nhà vua Pineus của người Illyria để đòi khoản cống nạp đã quá hạn thanh toán, hoặc nếu ông ta muốn xin khất nợ thì phải thu nhận con tin. Thế đấy, dẫu gánh nặng chiến tranh ngút ngàn đang đè nặng trên vai, chẳng có bất kỳ mối bận tâm nào ở bất cứ ngóc ngách nào trên thế giới dẫu xa xôi đến đâu lọt khỏi tầm mắt của người La Mã.

Một nỗi sợ hãi mang màu sắc mê tín dị đoan cũng bùng lên khi đền thờ thần Hòa Bình (Concord) — do pháp quan Lucius Manlius thề nguyện xây dựng tại Gaul hai năm trước nhân một vụ bạo loạn — vẫn chưa được ký hợp đồng thi công cho đến tận ngày hôm đó. Do đó, Cneius Pupius và Caeso Quinctius Flaminius — được bầu làm duumviri bởi pháp quan thủ đô Marcus Aemilius cho mục đích đó — đã ký hợp đồng xây dựng ngôi đền trên đỉnh đồi pháo đài citadel.

Cũng chính viên pháp quan ấy đã gửi thư cho các chấp chính quan theo nghị quyết của viện nguyên lão, với nội dung rằng nếu thấy phù hợp, một trong số họ nên trở về Roma để tiến hành bầu cử các chấp chính quan mới, và ông ta sẽ công bố ngày bầu cử cho bất kỳ thời điểm nào họ chỉ định. Đáp lại, các chấp chính quan cho hay họ không thể rời bỏ quân địch mà không gây tổn hại đến lợi ích công cộng; do đó, việc tổ chức bầu cử tốt hơn nên được thực hiện bởi một vị interrex thay vì triệu hồi một vị chấp chính quan khỏi chiến trường.

Các bô lão thấy rằng sẽ thích hợp hơn nếu một vị dictator được bổ nhiệm bởi một chấp chính quan để tổ chức bầu cử. Lucius Veturius Philo được bổ nhiệm, và ông đã chọn Manius Pomponius Matho làm tổng tư lệnh kỵ binh. Do những vị này được bầu ra vướng phải một vài sai sót thể thức, họ được lệnh phải từ bỏ chức vụ vào ngày thứ mười bốn, và đất nước bước vào giai đoạn interregnum.

Quyền hạn của các chấp chính quan tiếp tục được gia hạn thêm một năm nữa. Caius Claudius Centho — con trai của Appius — rồi đến Publius Cornelius Asina được các bô lão bổ nhiệm làm các vị interrex. Dưới thời interregnum của người sau, cuộc bầu cử diễn ra với một cuộc tranh cãi vô cùng dữ dội giữa tầng lớp quý tộc patrician và bình dân plebeian.

Caius Terentius Varro — một kẻ thuộc tầng lớp bình dân, được lôi kéo sự ủng hộ nhờ thói quen đả kích giới quý tộc và những chiêu trò mị dân khác, kẻ từng tạo dựng tên tuổi bằng cách bêu xấu người khác, hạ bách uy tín của Fabius và biến uy quyền của nhà độc tài thành trò cười — đang được tầng lớp bình dân dốc sức nâng lên chiếc ghế chấp chính quan. Giới quý tộc chống lại hắn bằng tất cả sức mạnh nhằm ngăn chặn những kẻ dùng lối mòn bêu xấu mình có thể bước lên vị trí ngang hàng với họ.

Quintus Boebius Herennius — một plebeian tribune và cũng là họ hàng của Caius Terentius — bấy giờ dùng những lời lẽ buộc tội không chỉ viện nguyên lão mà cả hội đồng giáo sĩ augur vì đã ngăn cản nhà độc tài hoàn tất cuộc bầu cử, nhằm khơi gợi sự căm ghét để thu hút thiện cảm về cho ứng viên của mình. Hắn lớn tiếng khẳng định:

"Rằng Hannibal được đưa vào đất Ý chính là bởi tầng lớp quý tộc, những kẻ từ lâu đã khao khát chiến tranh. Rằng chính nhờ những âm mưu gian trá của cùng một lũ người đó mà cuộc chiến mới bị kéo dài lê thê trong khi lẽ ra nó đã có thể khép lại từ lâu. Rằng người ta đã thấy rõ chiến tranh hoàn toàn có thể được duy trì với một đạo quân chỉ gồm bốn quân đoàn thông qua chiến thắng của Marcus Minucius khi vắng mặt Fabius. Rằng hai quân đoàn từng bị đem ra làm mồi cho giặc tàn sát rồi sau đó mới được giải cứu khỏi bờ vực diệt vong, cốt chỉ để tôn vinh cái kẻ tước đi chiến thắng trước khi cứu họ thoát khỏi thảm họa làm cha và làm ân nhân."

"Rằng sau đó, các chấp chính quan tiếp tục noi theo chiến lược của Fabius để kéo dài chiến tranh, trong khi họ hoàn toàn có quyền kết thúc nó. Rằng đây là một thỏa thuận ngầm của toàn bộ giới quý tộc; và họ sẽ chẳng bao giờ chịu để cuộc chiến này kết thúc cho đến khi tự tay bầu ra một vị chấp chính quan thực sự thuộc tầng lớp bình dân — tức một kẻ mới nổi (new man): bởi vì những kẻ bình dân đã leo lên được hàng ngũ quý tộc nay đều đã được dung nạp vào các bí mật và bắt đầu nhìn xuống khinh miệt tầng lớp bình dân ngay từ khoảnh khắc họ ngừng bị giới quý tộc coi thường."

"Hẳn ai cũng nhận thức rõ mục đích tối thượng của chúng là tạo ra một thời kỳ interregnum để cuộc bầu cử nằm trọn dưới sự thao túng của giới quý tộc. Cả hai vị chấp chính quan đều nhắm vào mục đích đó khi cứ ì ra ở chiến trường; rồi sau đó, khi một nhà độc tài được bổ nhiệm để tổ chức bầu cử bất chấp ý muốn của họ, chúng liền làm rùm beng lên như thể đánh úp, ép các giáo sĩ augur phải tuyên bố vị dictator được bầu không đúng thể thức. Do đó, chúng đã giành được một giai đoạn interregnum; nhưng dẫu sao thì chiếc ghế chấp chính quan vẫn nằm trong tầm tay của nhân dân La Mã. Nhờ đó, nhân dân sẽ tự do định đoạt chiếc ghế ấy theo ý muốn của mình và trao nó cho kẻ thực sự muốn chiến thắng trên chiến trường hơn là kéo dài thời hạn quyền lực."

Khi đám đông dân chúng đã bị kích động sục sôi bởi những bài diễn văn ấy — dẫu có tới ba ứng viên thuộc tầng lớp quý tộc tranh cử chức chấp chính quan gồm Publius Cornelius Merenda, Lucius Manlius Vulso và Marcus Aemilius Lepidus, cùng hai ứng viên thuộc gia tộc bình dân đã được nâng tầm quý tộc là Caius Atilius Serranus và Quintus Aelius Paetus (một người là pontiff, người kia là augur) —, cuối cùng chỉ có một mình Terentius đắc cử chấp chính quan, để buổi họp bầu ra người đồng nghiệp sẽ nằm dưới sự thao túng của chính hắn.

Lúc bấy giờ, giới quý tộc nhận ra những đối thủ mà họ dựng lên không đủ mạnh, bèn bất chấp việc ông ta kịch liệt từ chối, dùng mọi cách thuyết phục Aemilius Paulus — kẻ nổi tiếng có thái độ kiên quyết chống lại phe bình dân — ra tranh cử. Ông từng giữ chức chấp chính quan trước đó cùng Marcus Livius, và vừa bước ra khỏi bóng tối của các cáo buộc nhắm vào đồng nghiệp lẫn chính bản thân mình mà vẫn giữ được nguyên vẹn thanh danh.

Vào ngày bầu cử tiếp theo, khi tất cả những kẻ từng phản đối Varro đều rút lui, Aemilius Paulus được ghép đôi với vị chấp chính quan mới đắc cử, hệt như một đối trọng để kìm kẹp hắn hơn là một người đồng nghiệp tâm đầu ý hợp.

Tiếp sau đó, buổi họp bầu các pháp quan được tổ chức, và Manius Pomponius Matho cùng Publius Furius Philus được chọn lựa. Vị trí quản lý công lý tại Roma thuộc về Pomponius, trong khi Philus xử lý các vụ việc giữa công dân La Mã và người nước ngoài. Hai pháp quan nữa được bổ sung là Marcus Claudius Marcellus cho Sicily và Lucius Postumius cho Gaul. Tất cả họ đều được bầu cử khi đang vắng mặt; và chẳng có một chức vụ mới nào chưa từng kinh qua trước đó lại được trao phó cho bất kỳ ai, ngoại trừ chấp chính quan Terentius, khi nhiều nhân tài dũng cảm đã bị phớt lờ vì vào thời khắc ngặt nghèo này, việc giao phó một chức vụ mới cho một tay mơ được cho là không khôn ngoan.

Lực lượng quân sự cũng được tăng cường. Thế nhưng, quy mô gia tăng chính xác của bộ binh và kỵ binh là bao nhiêu thì các sử gia ghi chép lại vô cùng khác nhau, khiến tôi chẳng dám cả gan khẳng định chắc nịch. Một số nguồn tin cho hay mười nghìn binh sĩ được tuyển mộ làm quân tiếp viện; số khác nói có bốn quân đoàn mới được thành lập, nâng tổng số quân đoàn phục vụ lên con số tám.

Người ta cũng đồn rằng biên chế quân số của một quân đoàn đã được gia tăng ở cả hai mặt bộ binh lẫn kỵ binh — thêm một nghìn bộ binh và một trăm kỵ binh cho mỗi quân đoàn, khiến mỗi đơn vị bao gồm năm nghìn bộ binh và ba trăm kỵ binh; đồng thời lực lượng đồng minh cũng đóng góp số kỵ binh gấp đôi và số bộ binh tương đương. Một số sử gia khẳng định rằng có tới tám mươi bảy nghìn hai trăm binh sĩ có mặt trong doanh trại La Mã khi trận chiến Cannae nổ ra.

Chẳng có tranh cãi gì về việc cuộc chiến được đẩy mạnh với năng lượng và tinh thần sục sôi hơn hẳn những năm trước đó, bởi nhà độc tài đã thắp lên trong họ niềm hy vọng rằng kẻ thù hoàn toàn có thể bị khuất phục. Tuy nhiên, trước khi các quân đoàn mới tuyển rời khỏi thủ đô, các decemviri vẫn được lệnh tra cứu các sách thánh thư bởi người dân đang vô cùng hoảng hốt trước những điềm gở kỳ lạ xuất hiện.

Có tin báo rằng mưa đá trút xuống đồi Aventine ở Roma và tại Aricia cùng một lúc. Trong lãnh thổ người Sabines, các bức tượng toát ra đẫm máu, còn tại Caere thì suối nước bỗng chảy ra dòng nước ấm — điềm gở sau cùng này gây ra sự hoảng sợ lớn hơn cả vì nó đã lặp đi lặp lại nhiều lần. Tại một con phố mang tên Hẻm Vòm (Arched Way) gần Campus Martius, một vài người đã bị sét đánh chết tươi. Những điềm gở ấy được chuộc lại theo đúng chỉ dẫn trong sách thánh thư.

Các sứ thần từ Paestum mang đến Roma những chiếc cốc bằng vàng; họ cũng nhận được lời cảm ơn y hệt như người Neapolitans, nhưng số vàng đó không được chấp nhận.

Cùng khoảng thời gian ấy, một hạm đội từ Hiero cập cảng Ostia mang theo một lượng lớn hàng cứu trợ. Các sứ thần xứ Syracuse, sau khi được dẫn vào viện nguyên lão, đã chuyển lời nhắn:

"Rằng nhà vua Hiero vô cùng đau đớn trước tin tức về cái chết của chấp chính quan Caius Flaminius cùng đạo quân của ông ta — nỗi đau lớn chẳng kém gì khi tai họa ấy giập xuống chính bản thân ngài hay vương quốc của mình; và do đó, dù thừa biết sự vĩ đại của nhân dân La Mã đôi khi còn đáng khâm phục hơn trong nghịch cảnh so với lúc thịnh vượng, ngài vẫn cứ gửi đến tất cả những gì mà những người đồng minh trung thành thường cống hiến để hỗ trợ chiến sự. Ngài khẩn khoản nài xin các vị bô lão đừng từ chối đón nhận."

"Trước hết, để lấy may cho điềm gở, ngài mang đến một bức tượng Nữ thần Chiến thắng bằng vàng nặng ba trăm cân, khẩn nài các ngài hãy nhận lấy, giữ gìn và xem đó là tài sản riêng biệt, vĩnh cửu của mình. Ngài cũng mang theo ba trăm nghìn vốc lúa mì và hai trăm nghìn vốc lúa mạch để đảm bảo không có sự thiếu thốn lương thực nào xảy ra, đồng thời hứa sẽ tiếp tục vận chuyển thêm bất cứ số lượng cần thiết nào đến bất cứ địa điểm nào các ngài chỉ định."

"Ngài biết rằng nhân dân La Mã không sử dụng bất kỳ binh sĩ quân đoàn hay kỵ binh nào không phải là người La Mã hoặc thuộc liên minh Latin, nhưng ngài nhận thấy trong các doanh trại La Mã có cả lực lượng hỗ trợ nước ngoài lẫn quân chiến đấu nhẹ bản xứ; vì vậy, ngài đã phái sang một nghìn lính bắn cung và lính ném đá — một lực lượng vô cùng phù hợp để đối phó với người Baliares, người Moor và các dân tộc chuyên sử dụng vũ khí tầm xa khác."

Kèm theo những món quà ấy, họ cũng đưa ra lời khuyên: "Rằng vị pháp quan nắm giữ tỉnh Sicily nên đưa một hạm đội vượt biển sang châu Phi, để kẻ thù cũng phải đối mặt với chiến tranh ngay trên chính sân nhà của chúng, qua đó hạn chế bớt khả năng gửi viện binh sang cho Hannibal."

Viện nguyên lão đáp lại nhà vua như sau: "Rằng Hiero là một con người tuyệt vời và là một đồng minh mẫu mực, kể từ khoảnh khắc thiết lập mối quan hệ hữu nghị với nhân dân La Mã, ngài vẫn luôn giữ vững tinh thần trung thành không lay chuyển, đồng thời hào hiệp hỗ trợ cho chính nghĩa La Mã ở mọi thời điểm và mọi nơi chốn. Điều đó, đúng như lẽ đương nhiên, là một nguồn ơn huệ to lớn đối với nhân dân La Mã. Nhân dân La Mã từng từ chối nhận số vàng được mang đến từ một số bang khác dù vẫn bày tỏ sự trân trọng đối với hành động đó. Riêng bức tượng Nữ thần Chiến thắng và điềm gở tốt lành này, họ xin hoan hỉ đón nhận, và sẽ chọn điện Capitol — đền thờ thần Jupiter vĩ đại và tối cao — làm nơi ngự trị vĩnh hằng cho vị nữ thần, với hy vọng ngài sẽ tiếp tục đứng vững, kiên cố và mãi mãi chở che, ban ơn phước cho nhân dân La Mã."

Lực lượng lính ném đá, lính bắn cung và ngũ cốc được bàn giao lại cho các chấp chính quan. Hạm đội của viên propraetor Titus Otacilius tại Sicily được bổ sung thêm hai mươi lăm chiến thuyền quinquereme, và ông được trao quyền tùy nghi vượt biển sang châu Phi nếu thấy có lợi cho lợi ích quốc gia.

Công tác tuyển quân hoàn tất, các chấp chính quan chờ đợi vài ngày cho đến khi lực lượng đồng minh thuộc liên minh Latin kéo đến. Lúc bấy giờ, các binh sĩ lần đầu tiên trong lịch sử phải tuân thủ một lời thề nguyền — do các tribunum militum đọc cho nghe — rằng họ sẽ tập hợp lại theo lệnh của các chấp chính quan và không tự ý rời bỏ vị trí nếu không có lệnh; bởi vì cho đến thời điểm đó, người ta chỉ áp dụng lời thề quân dịch thông thường.

Hơn thế nữa, khi binh lính tụ tập lại để chia thành các tiểu đội decuria hay centuria (kỵ binh thành decuria, bộ binh thành centuria), tất cả đã tự nguyện cùng nhau thề nguyện rằng họ sẽ không đào ngũ hoặc bỏ vị trí vì sợ hãi hay chạy trốn, trừ khi là để nhặt hay lấy vũ khí, tấn công kẻ thù hoặc cứu nguy cho đồng đội. Sự kiện này từ chỗ là một cam kết tự nguyện giữa các binh sĩ đã được chuyển hóa thành một thứ ràng buộc pháp lý thông qua lời thề do các tribune ấn định.

Trước khi các chiến kỳ di dời khỏi thủ đô, Varro liên tục tuôn ra những bài diễn văn cuồng nộ, lớn tiếng cáo buộc rằng chính giới quý tộc đã rước chiến tranh vào nước Ý, và nó sẽ tiếp tục bám chặt vào ruột gan đất nước nếu người ta còn tiếp tục sử dụng những vị tướng kiểu như Fabius; hắn thề sẽ kết thúc chiến tranh ngay trong ngày đầu tiên chạm mặt kẻ thù. Trái lại, người đồng nghiệp của hắn là Paulus chỉ đọc duy nhất một bài diễn văn vào ngày trước khi họ xuất phát khỏi thủ đô — một bài diễn văn chân thực hơn là làm hài lòng quần chúng — trong đó chẳng có lời nào đả kích gay gắt Varro, ngoại trừ câu duy nhất này:

"Rằng ông lấy làm lạ làm sao một vị tướng — trước khi biết bất cứ điều gì về quân đội của chính mình hay của kẻ thù, địa hình nơi chốn hay bản chất của xứ sở — ngay lúc còn đang ở trong thành phố và mặc chiếc áo toga, lại có thể biết trước mình phải làm gì khi cầm vũ khí, thậm chí tiên tri chính xác cả ngày mình sẽ đối đầu chiến kỳ đối kháng với kẻ thù. Về phần mình, ông sẽ không vội vàng đoán trước những biện pháp mà hoàn cảnh áp đặt lên con người, thay vì con người áp đặt lên hoàn cảnh, trước khi thời điểm thực sự chín muồi. Ông chỉ cầu mong những quyết định được thực hiện với sự thận trọng và cân nhắc đầy đủ sẽ mang lại kết quả tốt đẹp. Sự liều lĩnh, gạt bỏ đi sự ngu ngốc của nó, từ trước đến nay vẫn chưa từng mang lại thành công."

Điều đó cho thấy rõ ràng rằng ông sẽ ưu tiên những phương án an toàn hơn là hấp tấp; và để ông có thể kiên định theo đuổi con đường ấy một cách vững vàng hơn, Quintus Fabius Maximus được cho là đã nói với ông những lời tiễn biệt như sau:

"Nếu anh có một người đồng nghiệp giống như chính mình, hỡi Lucius Aemilius — điều mà ta hằng mong ước hơn cả —, hoặc nếu anh giống y hệt đồng nghiệp của mình, thì những lời dặn dò từ ta sẽ trở nên thừa thãi. Bởi vì nếu cả hai đều là những chấp chính quan giỏi, các anh sẽ tự khắc làm mọi thứ vì lợi ích đất nước bằng chính tinh thần danh dự của mình ngay cả khi ta chẳng thốt ra nửa lời; và nếu cả hai đều tồi tệ, các anh sẽ chẳng thèm lọt tai nghe lời ta nói hay để tâm suy ngẫm lời ta khuyên.

Nhưng sự tình hiện tại cho thấy, khi nhìn vào đồng nghiệp của anh và chính bản thân anh, những lời lẽ của ta sẽ chỉ hướng độc nhất về phía anh — kẻ mà ta tin chắc sẽ chứng tỏ mình là một con người lương thiện và một công dân xứng đáng trong vô vọng, nếu như đất nước lại bị cản trở bởi kẻ kia. Những mưu kế hiểm độc sẽ có được uy quyền và sức ảnh hưởng ngang ngửa với những tư tưởng đúng đắn. Bởi vì anh đã nhầm lẫn rồi, hỡi Lucius Paulus, nếu anh tưởng tượng rằng mình sẽ chỉ phải đối mặt với một cuộc chiến không mấy khốc liệt với Caius Terentius so với Hannibal. Ta chẳng dám chắc kẻ đối thủ đầu tiên hay kẻ thù công khai thứ hai mới là kẻ hiểm độc hơn. Với kẻ thù công khai, anh chỉ phải chiến đấu trên chiến trường; còn với kẻ kia, anh sẽ phải đối đầu ở mọi nơi và mọi lúc.

Hơn nữa, chống lại Hannibal, anh có trong tay kỵ binh và bộ binh của chính mình; trong khi Varro sẽ dẫn dắt chính những binh sĩ của anh quay lưng chống lại anh. Hãy gạt Caius Flaminius ra khỏi tâm trí, dù chỉ là để lấy may cho điềm gở. Y chẳng qua chỉ bắt đầu đóng vai kẻ điên trong nhiệm kỳ chấp chính quan tại tỉnh của mình và khi đứng đầu đạo quân. Còn kẻ này thì đã phát rồ lên từ trước khi tranh cử chức chấp chính quan, tiếp tục điên loạn trong lúc vận động tranh cử, và giờ đây khi đã đắc cử rồi, lại càng điên cuồng hơn khi chưa từng giáp mặt doanh trại hay kẻ thù. Và cái kẻ bằng những lời ba hoa khoác lác về các trận chiến và đội hình quân ngũ đang làm dậy sóng đám công dân trong bộ đồ toga ngay lúc này đây, anh nghĩ hắn sẽ gây ra những gì giữa đám thanh niên đang cầm vũ khí — nơi lời nói ngay lập tức được nối tiếp bằng hành động?

Nhưng hãy tin ta đi, nếu kẻ này — như hắn hằng huênh hoang — lao vào giao chiến ngay lập tức với kẻ thù, thì hoặc là ta chẳng biết gì về quân sự, thể loại chiến tranh này và bản chất của kẻ thù, hoặc là một địa danh khác sẽ trở nên nổi tiếng hơn cả Trasimenus bởi thảm họa của chúng ta. Đây chẳng phải là lúc khoe khoang khi ta chỉ đang đứng nói chuyện với một người; và hơn thế nữa, ta đã vượt quá giới hạn của sự ôn hòa trong việc khinh miệt danh tiếng thay vì bám lấy nó. Nhưng sự thật rành rành là thế này: Con đường duy nhất để điều hành chiến tranh chống lại Hannibal chính là con đường ta từng áp dụng; và không chỉ kết quả — người thầy của những kẻ ngốc — chứng minh điều đó, mà chính cái lý luận từng duy trì cho đến nay và sẽ tiếp tục bất biến chừng nào hoàn cảnh vẫn giữ nguyên như thế cũng khẳng định điều ấy.

Chúng ta đang tiến hành chiến tranh tại Ý, trên chính quê hương mình, trên chính mảnh đất của mình. Xung quanh chúng ta là vô vàn đồng bào và đồng minh. Bằng vũ khí, binh sĩ, ngựa chiến và lương thực, họ đã và đang hỗ trợ chúng ta. Những minh chứng cho lòng trung thành ấy đã được họ bày tỏ trong nghịch cảnh. Thời gian, hay nói đúng hơn là từng ngày trôi qua, đang làm chúng ta trở nên tốt hơn, khôn ngoan hơn và vững chãi hơn.

Ngược lại, Hannibal đang ở trên một mảnh đất xa lạ, thù địch, giữa muôn vàn bất lợi và thù địch tứ bề, cách xa nhà mình, cách xa quê hương mình; hắn chẳng có lấy một mảnh hòa bình trên cả đất liền lẫn ngoài biển khơi; chẳng có thành phố nào, chẳng có bức tường thành nào dung nạp hắn; hắn chẳng nhìn thấy bất cứ thứ gì có thể gọi là của riêng mình; hắn sống qua ngày nhờ vào cướp bóc. Giờ đây, hắn còn lại chưa tới một phần ba đạo quân từng được hắn vượt sông Iberus mang theo. Nạn đói đã tàn sát nhiều hơn gươm giáo; và số ít ỏi còn lại cũng chẳng có nổi nguồn cung cấp lương thực đầy đủ.

Vậy anh còn hoài nghi gì nữa việc nếu cứ án binh bất động, chúng ta sẽ khuất phục được một kẻ đang ngày càng tàn tạ lụi tàn, kẻ chẳng có lấy lương thực lẫn tiền tài? Khoảng thời gian trước bức tường thành Geronium — một pháo đài khốn khổ của Apulia — hệt như trước tường thành Carthage... Nhưng ta sẽ chẳng thèm khoe khoang trước mặt anh nữa. Hãy nhìn cách mà Cneius Servilius và Atilius — những vị chấp chính quan trước — đã dắt mũi hắn kìa. Đó chính là con đường duy nhất dẫn đến sự an toàn, hỡi Lucius Paulus — con đường mà chính đồng bào của anh sẽ làm cho nó trở nên khó khăn và nguy hiểm hơn so với những gì kẻ thù có thể làm.

Bởi vì chính những binh sĩ của anh cũng sẽ mong muốn điều tương tự như quân địch: Varro — một chấp chính quan La Mã — và Hannibal — một vị tướng Carthage — sẽ cùng chung một ý nguyện. Một mình anh sẽ phải chống lại hai vị tướng; và anh sẽ chỉ chống chọi đủ nếu anh đứng vững trước những tin đồn và lời đàm tiếu của thiên hạ; nếu sự vinh quang hão huyền của người đồng nghiệp lẫn những lời buộc tội vô căn cứ nhắm vào anh không thể lay chuyển nổi anh.

Người ta nói rằng sự thật đôi khi chịu nhiều tổn thương nhưng chẳng bao giờ bị tiêu diệt. Kẻ nào khinh miệt danh tiếng sẽ nắm giữ được danh tiếng chân chính. Cứ để họ gọi anh là kẻ hèn nhát thay vì thận trọng, kẻ chậm chạp thay vì chu đáo, kẻ phi quân sự thay vì một vị tướng già dặn kinh nghiệm. Ta thà thấy một kẻ thù khôn ngoan e sợ anh, còn hơn là thấy những người đồng bào ngốc nghếch ca ngợi anh. Kẻ mạo hiểm tất cả sẽ bị Hannibal khinh miệt, còn kẻ chẳng làm gì bừa bãi sẽ khiến hắn phải khiếp sợ.

Và ta không hề khuyên rằng chẳng nên làm gì cả; nhưng trong bất cứ việc gì anh làm, hãy để lý trí dẫn đường chứ không phải vận may. Mọi thứ sẽ nằm trong tầm tay và quyền quyết định của chính anh. Hãy luôn sẵn sàng vũ khí, tỉnh táo quan sát, không lơ là khi cơ hội thuận lợi xuất hiện, nhưng cũng không dâng hiến bất kỳ cơ hội thuận lợi nào cho kẻ thù. Mọi thứ đều rành mạch và chắc chắn đối với kẻ thận trọng. Sự hấp tấp luôn mù quáng và thiếu suy nghĩ."

Bài phát biểu đáp lời của vị chấp chính quan hoàn toàn chẳng mang lại chút phấn chấn nào, khi ông thừa nhận những điều Fabius nói là đúng sự thật nhiều hơn là dễ dàng thực hiện trong thực tế. Ông nói rằng đối với Fabius với tư cách là dictator, vị tổng tư lệnh kỵ binh của ông ta còn không tài nào chịu nổi, huống hồ một chấp chính quan làm sao có thể nắm giữ chút quyền lực hay ảnh hưởng nào trước một người đồng nghiệp hiếu chiến và vô kỷ luật?

Trong nhiệm kỳ chấp chính quan trước, ông đã thoát khỏi cơn hỏa hoạn từ quần chúng mà không tránh khỏi bị xém lông xém tóc; lời cầu nguyện của ông là mong mọi chuyện diễn ra suôn sẻ, nhưng nếu ngược lại, bất kỳ tai họa nào xảy ra, ông thà dâng hiến thân xác mình cho vũ khí của kẻ thù còn hơn là giao nó cho những lá phiếu từ những người đồng bào đang phẫn nộ.

Ngay sau bài diễn văn này, người ta kể lại rằng Paulus lên đường, được hộ tống bởi các nguyên lão chủ chốt. Vị chấp chính quan thuộc phe bình dân thì đi cùng đám đông đảng phái bình dân của mình — nổi bật hơn nhờ số lượng đông đảo chứ không phải sự đáng kính. Khi họ đã đến doanh trại, quân đội cũ và mới được hợp nhất thành hai doanh trại riêng biệt, sao cho doanh trại mới nhỏ hơn nằm ở vị trí gần Hannibal hơn, còn doanh trại cũ chứa phần lớn lực lượng và toàn bộ những binh sĩ tinh nhuệ nhất.

Họ bèn phái Marcus Atilius — vị chấp chính quan của năm trước, người lấy lý do tuổi già để cáo lui — trở về Roma. Họ bổ nhiệm Geminus Servilius nắm quyền chỉ huy một quân đoàn La Mã cùng hai nghìn bộ binh và kỵ binh đồng minh trong doanh trại nhỏ.

Hannibal, dù nhận thức rõ lực lượng của kẻ thù đã tăng lên gấp rưỡi, vẫn cảm thấy vô cùng phấn khích trước sự xuất hiện của các chấp chính quan; bởi vì không những chẳng còn lại chút lương thực nào mà hắn có thể kiếm được hàng ngày qua cướp bóc, mà thậm chí chẳng còn thứ gì khác để vơ vét do ngũ cốc ở toàn bộ vùng xung quanh đã được thu gom vào trong các thành phố kiên cố khi vùng nông thôn trở nên quá nguy hiểm. Nhờ đó, như người ta phát hiện ra sau này, lượng ngũ cốc còn lại vừa đủ cho mười ngày, và người Tây Ban Nha chắc chắn sẽ đào tẩu sang phía địch vì đói khát nếu họ phải chờ đợi đến hết khoảng thời gian đó.

Thế nhưng, vận may lại tiếp tục cung cấp cơ sở cho bản tính hấp tấp và liều lĩnh của vị chấp chính quan; bởi trong lúc chặn đánh các toán đi cướp bóc, một trận chiến mang tính tự phát đã nổ ra, xuất phát từ sự tiến quân vô kỷ luật của binh sĩ thay vì một kế hoạch được vạch sẵn hay mệnh lệnh từ vị tướng chỉ huy, khiến cuộc giao tranh chẳng có chút cân sức nào với quân Carthage. Tới một nghìn bảy trăm tên giặc bị tiêu diệt, trong khi phía quân La Mã và đồng minh mất chưa đầy một trăm người.

Tuy nhiên, chấp chính quan Paulus — người nắm quyền chỉ huy vào ngày hôm đó (bởi họ luân phiên nắm quyền chỉ huy theo ngày) — vì dự cảm được một ổ phục kích nên đã kìm giữ đám binh sĩ đang đắc thắng lại trong cuộc truy đuổi liều lĩnh của họ. Trong khi đó, Varro lớn tiếng phẫn nộ gào thét rằng kẻ thù đã bị để sổng mất, và cuộc chiến đã có thể kết thúc nếu cuộc truy đuổi không bị dừng lại.

Hannibal chẳng lấy làm đau buồn lắm trước tổn thất đó; trái lại, hắn đinh ninh rằng sự liều lĩnh của vị chấp chính quan kiêu ngạo kia cùng đám binh sĩ — đặc biệt là lính mới — sẽ dễ dàng bị lừa gạt bởi chiếc bẫy giăng sẵn. Hơn thế nữa, mọi ngóc ngách tình hình của kẻ thù đều rõ mồn một đối với hắn như lòng bàn tay: rằng những kẻ chỉ huy đang bất đồng và chia rẽ, và gần như hai phần ba quân đội toàn là tân binh mới tòng quân.

Do đó, đinh ninh rằng mình đã nắm trong tay cả thời gian lẫn địa điểm hoàn hảo cho một cuộc phục kích, ngay trong đêm hôm đó, hắn dẫn toàn bộ quân đội rời đi với hành trang duy nhất là vũ khí, bỏ lại doanh trại ngập tràn tất cả tài sản cả công lẫn tư.

Đội hình bộ binh được che giấu ở phía bên trái, ẩn khuất ở sườn đối diện của những ngọn đồi lân cận; kỵ binh bố trí ở phía bên phải; còn đoàn hành lý được lùa đi ở dải giữa băng qua các ngọn núi qua một thung lũng, nhằm mục đích tập kích bất ngờ khi kẻ thù đang bận rộn cướp phá doanh trại vốn bị bỏ hoang (theo tưởng tượng của chúng) và đang vướng víu vì chiến lợi phẩm.

Vô số đống lửa được để lại trong trại nhằm tạo ra niềm tin rằng ý định của hắn là giữ chân các chấp chính quan tại chỗ thông qua vẻ bề ngoài của một doanh trại đang hoạt động, cho đến khi chính bản thân hắn có thể tẩu thoát ra xa hơn, y hệt như cách hắn từng lừa gạt Fabius năm ngoái.

Khi trời sáng hẳn, toán tiền tiêu rút đi thoạt đầu tạo ra sự ngạc nhiên, rồi khi tiến lại gần hơn là sự tĩnh lặng bất thường. Cuối cùng, khi việc bỏ hoang đã rõ mồn một, một làn sóng đổ xô ào ạt kéo đến các lều trại của các chấp chính quan — từ những kẻ loan báo tin tức về cuộc tháo chạy vội vã đến mức bỏ lại cả lều trại, cho đến những kẻ thấy rằng để cuộc tẩu thoát diễn ra bí mật hơn, vô số đống lửa đã được cố tình lưu lại.

Lúc bấy giờ, tiếng la hét bùng lên đòi phải phát lệnh nâng cờ chiến, dẫn quân truy đuổi kẻ thù và lao ngay vào cướp phá doanh trại. Vị chấp chính quan còn lại cũng hành xử hệt như một binh sĩ thường. Paulus liên tục khẩn khoản thúc giục họ phải nhìn rõ đường đi nước bước và sử dụng mọi biện pháp thận trọng. Cuối cùng, khi không thể chống cự nổi cơn bạo loạn cùng kẻ cầm đầu phong trào ấy, ông đành phái Marius Statilius — một viên prefect — cùng một đội kỵ binh Lucania đi thám thính.

Khi đã phi ngựa đến sát các cổng thành, Statilius ra lệnh cho số còn lại đứng chờ bên ngoài công trình chiến lũy trong khi bản thân bước vào trong trại, đi kèm hai kỵ binh. Sau khi cẩn trọng quan sát mọi ngóc ngách, hắn quay về báo cáo rằng đây rõ ràng là một cái bẫy: các đống lửa vẫn được đốt ở phần trại hướng về phía kẻ thù; các lều trại đều mở toang và mọi tài sản có giá trị đều bị bỏ lại phơi bày; ở một số nơi, hắn nhìn thấy bạc bị vứt bừa bãi dọc các lối đi hệt như được rải ra để nhử mồi cướp bóc.

Thế nhưng, thông tin này — vốn dĩ được kỳ vọng sẽ kìm hãm lòng tham của họ — lại càng thổi bùng nó lên. Binh sĩ la hét ầm ĩ rằng nếu lệnh không được phát ra thì họ sẽ tự động tự ý tiến bước mà không cần chủ tướng; và thực tế họ chẳng thiếu một kẻ cầm đầu, bởi Varro lập tức phất cờ phát lệnh hành quân.

Paulus — kẻ vì không muốn di chuyển theo những gợi ý của riêng mình mà thậm chí đám gà bói toán cũng chẳng thèm ủng hộ qua điềm chiêm tinh — ra lệnh báo cáo lại điềm gở xui xẻo này cho đồng nghiệp khi hắn đang dẫn quân tiến ra khỏi cổng thành. Và dẫu Varro tỏ ra vô cùng bực bội, nhưng số phận bi thảm gần đây của Flaminius cùng thảm họa hải chiến được ghi chép lại của chấp chính quan Claudius trong cuộc chiến Punic thứ nhất vẫn khiến hắn sinh lòng e dè về mặt tôn giáo. Có thể nói chính các vị thần đã trì hoãn thay vì ngăn chặn thảm họa đang treo lơ lửng trên đầu người La Mã; bởi vì một sự tình cờ ngẫu nhiên đã xảy ra khi binh sĩ không chịu tuân lệnh vị chấp chính quan yêu cầu quay về trại, thì đúng lúc đó có hai nô lệ — một của kỵ binh xứ Formiae, một của kỵ binh xứ Sidicinum, những kẻ từng bị lọt vào ổ phục kích của quân Numidia giữa một toán đi kiếm ăn dưới thời chấp chính quan Servilius và Atilius — đã trốn thoát được về với chủ của mình trong ngày hôm đó.

Được đưa đến yết kiến các chấp chính quan, họ thông báo rằng toàn bộ đạo quân của Hannibal đang mai phục ở phía bên kia các ngọn núi lân cận. Sự xuất hiện đúng lúc của những con người này đã giúp các chấp chính quan khôi phục lại được uy quyền của mình, ngay giữa lúc tham vọng của một trong số họ đã làm suy yếu ảnh hưởng trước binh sĩ bởi một sự thỏa hiệp không màng thể diện.

Hannibal, nhận thức rõ người La Mã đã bị khích động một cách thiếu khôn ngoan thay vì bị lôi kéo bởi sự liều lĩnh thuần túy, đành quay trở lại doanh trại mà chẳng đạt được mục đích gì khi mưu kế đã bị bại lộ. Hắn không thể trụ lại đó thêm nhiều ngày nữa do tình trạng khan hiếm ngũ cốc; hơn nữa, không chỉ trong hàng ngũ binh sĩ — vốn là sự pha trộn của đủ mọi thành phần cặn bã từ các quốc gia — mà ngay cả trong tâm trí vị tướng, những kế hoạch mới lại nảy sinh từng ngày.

Bởi vì thoạt đầu, khi những lời thì thầm bất mãn của binh sĩ chuyển thành những đòi hỏi công khai ầm ĩ đòi trả lương thiếu, rồi đến những lời than vãn về tình trạng thiếu thốn lương thực và cuối cùng là nạn đói bủa vây; lại thêm tin đồn rằng đám lính đánh thuê — đặc biệt là người Tây Ban Nha — đã lập mưu đào tẩu sang phía địch, người ta quả quyết rằng chính bản thân Hannibal đôi khi cũng nảy sinh ý định tẩu thoát về Gaul bằng cách bỏ lại toàn bộ bộ binh để tháo chạy cùng đám kỵ binh.

Giữa những kế hoạch ngổn ngang và tâm trạng rối bời trong doanh trại ấy, hắn quyết định rời khỏi nơi đó để tiến về các vùng đất Apulia — nơi có khí hậu ấm áp hơn và do đó mùa gặt diễn ra sớm hơn, đồng thời tin rằng càng lùi xa kẻ thù bao nhiêu, thì ý định đào tẩu của đám lính dao động sẽ càng khó thực hiện bấy nhiêu.

Hắn khởi hành vào ban đêm, thắp lên những ngọn lửa như trước và bỏ lại một vài lều trại để tạo ra vỏ bọc rằng nỗi sợ một cuộc phục kích tương tự như lần trước sẽ giữ chân người La Mã tại chỗ. Thế nhưng, khi thông tin được mang đến bởi chính viên trinh sát người Lucania — người từng thám thính mọi ngóc ngách ở bên kia ngọn núi và ngoài doanh trại — rằng quân địch đang được nhìn thấy hành quân ở đằng xa, các cuộc thảo luận về việc truy đuổi bắt đầu được đem ra bàn bạc.

Các chấp chính quan vẫn kiên trì bảo lưu quan điểm cũ của mình; nhưng gần như tất cả mọi người đều đồng tình với Varro, và chẳng có lấy một ai đứng về phía Paulus ngoài Servilius — vị chấp chính quan của năm trước. Bị cuốn theo ý kiến của đa số, họ lên đường dưới sự thúc đẩy của định mệnh, hướng tới việc biến Cannae thành một cái tên gắn liền với thảm họa La Mã.

Hannibal đã dựng trại gần ngôi làng ấy, với phần sau lưng quay về hướng ngọn gió Vulturnus — ngọn gió mà trên những đồng bằng khô cằn nắng cháy này thường cuốn theo những cuồng phong bụi bặm. Điều kiện này không chỉ mang lại lợi thế tuyệt vời cho doanh trại mà còn là một lớp phòng thủ đắc lực khi họ dàn trận: bởi vì với ngọn gió thổi thốc từ phía sau lưng, họ sẽ chiến đấu với một kẻ thù đang bị mù lòa vì những đám bụi dày đặc thổi thốc vào mặt.

Khi các chấp chính quan — sau khi đã tiến hành công tác thám thính đường đi nước bước để truy đuổi tướng Carthage một cách đầy đủ — đã đến Cannae và chạm trán trực diện với kẻ thù, họ chia đôi lực lượng và tiến hành dựng hai doanh trại với khoảng cách gần như tương tự như trước tại Geronium.

Con sông Aufidus chảy ngang qua cả hai doanh trại tạo điều kiện cho lực lượng lấy nước của đôi bên tiếp cận tùy theo tình hình, dẫu chẳng lần nào thiếu vắng những cuộc giao tranh. Tuy nhiên, quân La Mã ở doanh trại nhỏ — nằm ở bờ bên kia sông Aufidus — lại được cung cấp nước uống tự do hơn, bởi vì bờ bên kia không có lực lượng canh gác của địch.

Hannibal, ôm ấp niềm hy vọng rằng các chấp chính quan sẽ không từ chối một trận chiến trên địa hình đồng bằng này — vốn mang tính chất tự nhiên vô cùng thích hợp cho các trận đánh kỵ binh, lực lượng mà hắn vô địch — bèn dàn trận và khiêu khích đối phương bằng một cuộc tấn công quấy rối của đám lính Numidia.

Ngay lập tức, doanh trại La Mã lại một lần nữa chìm trong hỗn loạn bởi các vụ bạo loạn của binh sĩ và sự bất hòa giữa các chấp chính quan: trong khi Paulus dẫn chứng sự liều lĩnh của Sempronius và Flaminius cho Varro thấy, thì Varro lại chỉ tay về phía Fabius như một hình mẫu hào nhoáng dành cho những vị tướng hèn nhát và ì trạch. Kế đến, ông ta lớn tiếng thề thấu trời xanh cùng thần linh rằng chẳng có chút trách nhiệm nào thuộc về mình trong việc Hannibal nay đã biến nước Ý thành sở hữu riêng hệt như quyền sở hữu hợp pháp của hắn, bởi vì ông đang bị ràng buộc bởi người đồng nghiệp, và gươm giáo cùng vũ khí đã bị tước đoạt khỏi tay đám binh sĩ đang phẫn nộ hừng hực khí thế chiến đấu.

Về phần mình, Paulus tuyên bố rằng nếu bất kỳ thảm họa nào giáng xuống những đạo quân bị phơi bày và phản bội vào một trận chiến thiếu khôn ngoan và liều lĩnh ấy, ông sẽ được miễn trừ khỏi mọi trách nhiệm dẫu vẫn phải chia sẻ mọi hậu quả; rằng ông phải cảnh giác sao cho bàn tay của những kẻ có cái lưỡi huênh hoang xấc láo kia cũng phải tỏ ra mạnh mẽ và xông xáo không kém trên chiến trường.

Trong lúc thời gian bị bỏ phí vào những màn đôi co thay vì bàn thảo, Hannibal — kẻ đã giữ cho lực lượng của mình dàn trận chiến đấu đến tận muộn màng trong ngày — khi đưa phần lớn quân số quay trở về trại, liền phái lực lượng Numidia vượt sông sang tập kích toán đi lấy nước của quân La Mã từ doanh trại nhỏ.

Sau khi đánh tan tác đám đông hỗn loạn ấy bằng những tiếng la hét hò reo trước khi họ kịp đặt chân lên bờ bên kia, chúng tiến thẳng đến một đồn tiền tiêu nằm trước chiến lũy và ngay sát các cổng doanh trại. Sự việc này bị coi là một nỗi sỉ nhục quá lớn khi ngay cả doanh trại của người La Mã nay cũng bị khủng bố bởi một đám binh lính phụ trợ ô hợp, đến mức duy nhất lý do này mới ngăn cản người La Mã không lập tức vượt sông dàn trận, đó là vì quyền chỉ huy vào ngày hôm đó thuộc về Paulus.

Do đó, ngày hôm sau — ngày thuộc quyền nắm giữ chỉ huy của Varro — không thèm thỉnh ý người đồng nghiệp, hắn phất cờ hiệu chiến đấu, dàn trận và dắt quân vượt sông. Paulus tuân lệnh theo sau bởi vì ông thà phản đối hành động đó một cách bất đắc dĩ còn hơn là từ chối cung cấp sự hỗ trợ cần thiết.

Vượt qua sông, họ hợp nhất lực lượng của mình với số quân có sẵn trong doanh trại nhỏ; và thế là, khi dàn trận xong xuôi, họ bố trí kỵ binh La Mã ở cánh phải — cánh áp sát dòng sông — và tiếp liền đó là bộ binh; ở cực điểm của cánh trái là kỵ binh đồng minh, bên trong là bộ binh đồng minh kéo dài đến tận trung tâm và giáp liền với các quân đoàn La Mã.

Lực lượng lính ném lao và các binh sĩ hỗ trợ chiến đấu nhẹ khác tạo thành hàng tiền đạo. Các chấp chính quan chỉ huy hai cánh quân: Varro cánh trái, Aemilius cánh phải. Nhiệm vụ duy trì cuộc chiến tại trung tâm được giao phó cho Geminus Servilius.

Về phần mình, Hannibal vào lúc bình minh đã phái trước quân Baliares cùng lực lượng chiến đấu nhẹ vượt sông, rồi bố trí lực lượng vào đội hình chiến đấu y hệt như lúc đưa họ qua sông.

Kỵ binh Gaul và Tây Ban Nha được ông bố trí ở cánh trái, đối diện với kỵ binh La Mã; cánh phải được giao cho kỵ binh Numidia; trung tâm đội hình được củng cố vững chắc bởi lực lượng bộ binh, sao cho cả hai đầu mút của trung tâm đều bao gồm quân châu Phi, nằm kẹp giữa người Gaul và người Tây Ban Nha.

Người ta có thể ngỡ rằng phần lớn lính châu Phi chính là người La Mã, bởi họ được trang bị tận răng bằng vũ khí tịch thu từ sông Trebia và phần lớn từ Trasimenus. Khiên của người Gaul và Tây Ban Nha có cùng hình dáng, nhưng gươm của họ thì bất đồng và không giống nhau: người Gaul dùng gươm rất dài và không có mũi nhọn; trong khi người Tây Ban Nha, vốn quen với việc đâm nhiều hơn là chém kẻ thù, lại sử dụng những thanh gươm ngắn tiện dụng và có mũi nhọn sắc bén.

Vẻ bề ngoài của các dân tộc này về các mặt khác cũng vô cùng đáng sợ, từ ngoại hình cho đến vóc dáng cơ thể. Người Gaul để trần nửa thân trên từ rốn trở lên; trong khi người Tây Ban Nha mặc những chiếc áo bằng vải lanh rực rỡ sáng chói với sắc trắng đáng kinh ngạc, viền tím xung quanh. Tổng số bộ binh tham gia dàn trận lên tới bốn mươi nghìn người, và kỵ binh là mười nghìn.

Các vị tướng chỉ huy hai cánh quân là: bên trái Hasdrubal, bên phải Maharbal; còn bản thân Hannibal cùng người em Mago chỉ huy khu vực trung tâm. Mặt trời chiếu xiên qua cả hai bên một cách vô cùng thuận lợi: người La Mã đối mặt với phương nam, còn quân Carthage đối mặt với phương bắc — dù được bố trí có chủ đích hay chỉ đứng tình cờ như vậy.

Ngọn gió mà cư dân trong vùng gọi là Vulturnus thổi cực kỳ dữ dội ngay trước mặt người La Mã, cản trở tầm nhìn xa của họ bằng cách cuồn cuộn những đám bụi hất thẳng vào mặt.

Khi tiếng hò reo vang lên, lực lượng phụ trợ lao vào chiến đấu, và trận chiến khởi phát trước hết với binh sĩ nhẹ; rồi tiếp đó, cánh trái gồm kỵ binh Gaul và Tây Ban Nha giao chiến với cánh phải La Mã, hoàn toàn không theo cái cách của một trận kỵ binh thông thường. Bởi vì họ buộc phải giao chiến trực diện giáp mặt: do một bên là con sông, một bên là đội hình bộ binh khép kín, chẳng còn chút không gian nào ở hai bên sườn để tản ra cơ động, buộc cả hai bên phải lao thẳng về phía trước.

Cuối cùng, khi những con ngựa khựng lại chen chúc kề vai, người đối đầu với người, họ kéo nhau ngã nhụt khỏi lưng ngựa. Cuộc chiến bấy giờ chuyển hoàn toàn sang hình thức giáp lá cà bằng bộ binh. Tuy nhiên, trận chiến diễn ra dữ dội chứ không kéo dài; và khi kỵ binh La Mã bị đánh bật, họ quay lưng tháo chạy.

Gần như lúc kết thúc cuộc giao chiến giữa các lực lượng kỵ binh thì trận chiến giữa bộ binh bỗng bùng nổ. Thoạt đầu, người Gaul và Tây Ban Nha giữ vững hàng ngũ không bị phá vỡ, sức mạnh và dũng khí chẳng hề kém cạnh; nhưng cuối cùng, sau những nỗ lực kéo dài và lặp đi lặp lại, người La Mã với đội hình bằng phẳng và khít khao đã đâm thủng phần đội hình hình nêm nhô ra phía trước của đối phương vốn quá mỏng manh và do đó thiếu đi sự vững chắc.

Bị đánh bật và tháo chạy cuống cuồng, đám quân ấy bị người La Mã bám sát gót; và khi lao đi không vấp phải sự cản trở nào xuyên qua đám đông hoảng loạn đang tháo chạy bạt mạng ấy, họ lao thẳng vào tuyến trung tâm của kẻ thù, rồi cuối cùng — chẳng gặp bất kỳ sự kháng cự nào — tiếp cận lực lượng dự bị người châu Phi.

Lực lượng này được bố trí ở hai đầu mút của chiến tuyến — nơi trũng xuống —, trong khi phần trung tâm nơi người Gaul và Tây Ban Nha đứng thì nhô ra đôi chút. Khi cái nêm được hình thành ấy bị đánh thủng, thoạt đầu làm san phẳng chiến tuyến, nhưng sau đó dưới sức ép đã tạo ra một độ cong ở chính giữa, thì đám quân châu Phi — lúc này đã tạo thành hai cánh ở hai bên — liền bao vây người La Mã từ cả hai hướng khi họ bất cẩn lao vào khoảng trống ở giữa, đồng thời mở rộng hai cánh để khép chặt cả phía sau lưng kẻ thù.

Kể từ lúc đó, người La Mã — những kẻ vừa vất vả hoàn tất một trận chiến — phải rời bỏ đám người Gaul và Tây Ban Nha (những kẻ mà họ vừa tàn sát phía sau lưng) để bước vào một cuộc giao tranh hoàn toàn mới với quân châu Phi. Trận chiến này không chỉ bất lợi vì bị bao vây tứ bề và phải chống lại một kẻ thù đứng bủa vây xung quanh, mà còn bởi vì họ đã kiệt sức trong khi đối phương lại đang sung sức, dồi dào sinh lực.

Lúc bấy giờ, tại cánh trái của người La Mã — nơi kỵ binh đồng minh đối đầu với lực lượng Numidia — trận chiến cũng bùng nổ, thoạt đầu diễn ra chậm chạp và khởi phát bằng một mưu kế từ phía người Carthage.

Khoảng năm trăm lính Numidia — ngoài vũ khí thông thường còn giấu những thanh gươm ngắn dưới lớp giáp ngực — rời khỏi hàng ngũ của mình, phi ngựa áp sát kẻ thù dưới vỏ bọc là những kẻ đào ngũ với khiên giáp giấu sau lưng, rồi bất ngờ nhảy phắt xuống ngựa. Ném khiên và lao xuống dưới chân đối phương, họ được tiếp nhận vào trung tâm đội hình La Mã, được dẫn về đoạn hậu và lệnh phải đứng yên ở đó. Họ cứ đứng im lìm như thế cho đến khi trận chiến tổng lực bùng nổ.

Thế nhưng sau đó, khi tâm trí và sự chú ý của tất cả đều dồn hết vào cuộc giao chiến, họ vội vơ lấy những chiếc khiên vương vãi khắp nơi giữa đống xác chết hỗn độn, lao vào đánh úp vào phía sau đội hình La Mã, chém vào lưng và khoeo chân đối phương, gây ra sự tàn phá khủng khiếp cùng nỗi kinh hoàng và hỗn loạn tột độ.

Trong khi ở một hướng, nỗi sợ hãi và sự tháo chạy chiếm ưu thế, thì ở hướng khác, cuộc chiến vẫn tiếp tục diễn ra một cách ngoan cường dẫu chẳng còn mấy hy vọng.

Hasdrubal — lúc bấy giờ đang chỉ huy ở khu vực đó — rút lực lượng Numidia khỏi trung tâm quân đội khi cuộc giao tranh với đối phương đã thớt dần, phái họ đuổi theo đám kẻ trốn chạy tản mát, đồng thời gia nhập cùng đám quân châu Phi vốn lúc bấy giờ đã gần như kiệt sức vì... tàn sát nhiều hơn là chiến đấu với bộ binh Tây Ban Nha và Gaul.

Ở phía bên kia chiến trường, Paulus — dù bị thương nặng bởi một viên đạn ném đá ngay từ khoảnh khắc khởi đầu của trận chiến — vẫn cùng một khối quân khít khao liên tục đối đầu với Hannibal, cứu vãn tình thế ở nhiều hướng với sự bảo vệ của lực lượng kỵ binh La Mã. Những người này cuối cùng, khi thấy vị chấp chính quan chẳng còn đủ sức để điều khiển ngựa, đã tự nguyện xuống ngựa chiến đấu.

Và khi có ai đó mang tin đến báo rằng vị chấp chính quan đã ra lệnh cho kỵ binh xuống ngựa, người ta kể lại rằng Hannibal đã thốt lên: "Ta ước gì hắn giao nộp họ cho ta trong xiềng xích còn hơn."

Cuộc chiến được duy trì bởi đám kỵ binh xuống ngựa ấy diễn ra đúng như những gì người ta có thể kỳ vọng khi chiến thắng đã hoàn toàn thuộc về kẻ thù: những kẻ bại trận thà chọn cái chết tại chỗ còn hơn là tháo chạy, trong khi những kẻ chiến thắng lại phẫn nộ vì sự câm nín kéo dài của đối phương nên đã tàn sát những ai họ không thể đuổi kịp để tống cổ đi.

Tuy nhiên, cuối cùng họ cũng đánh bật được nhóm người ít ỏi còn sót lại khi những người này đã kiệt quệ vì gắng sức và thương tích. Sau đó, tất cả tản mát tứ phía, và những ai còn có thể đều tìm cách leo lại lên ngựa để tẩu thoát.

Cneius Lentulus — một tribuni militum — khi cưỡi ngựa lướt qua đã nhìn thấy vị chấp chính quan đang ngồi trên một tảng đá đẫm máu ngập tràn, liền cất lời: "Hỡi Lucius Aemilius! Kẻ duy nhất mà các thần linh phải coi là vô tội trước thảm họa ngày hôm nay, hãy lấy con ngựa này trong khi anh vẫn còn chút sức lực, và ta sẽ ở đây để nâng anh dậy cùng bảo vệ anh. Đừng làm cho trận chiến này trở nên thảm khốc hơn bởi cái chết của một chấp chính quan. Đã có đủ chất liệu cho nước mắt và nỗi đau thương rồi mà không cần thêm sự kiện này."

Đáp lời, vị chấp chính quan nói: "Cứ tiến bước và gặp nhiều may mắn nhé, Cneius Servilius, trên con đường đức hạnh của anh! Nhưng hãy cẩn trọng kẻo anh lại phung phí khoảng thời gian ngắn ngủi thoát khỏi tay kẻ thù vào sự thương hại vô ích. Hãy đi và thông báo công khai cho các bô lão phải kiên cố hóa thủ đô Roma và bố trí lực lượng canh gác thật cẩn trọng trước khi kẻ thù chiến thắng kéo đến; và hãy nhắn riêng với Quintus Fabius rằng Lucius Aemilius đã sống, và nay ngậm cười nhắm mắt ra đi với sự khắc ghi những huấn lệnh của ông. Hãy cho phép ta được trút hơi thở cuối cùng giữa đống xác chết của những binh sĩ dưới quyền để ta không phải đối mặt với một phiên tòa buộc tội lần thứ hai sau nhiệm kỳ chấp chính quan, hay đứng lên làm kẻ tố cáo đồng nghiệp nhằm bảo vệ sự trong sạch của chính mình bằng cách quy trách nhiệm cho người khác."

Vừa dứt những lời ấy, trước tiên là một đám đông đồng hương đang tháo chạy, tiếp đó là quân địch tràn đến; chúng trút vô số vũ khí đè bẹp vị chấp chính quan mà chẳng hề hay biết đó là ai; trong khung cảnh hỗn loạn, con ngựa của Lentulus đã giải cứu cho ông ta. Sau đó, họ tháo chạy cuống cuồng.

Bảy nghìn người trốn thoát được về doanh trại nhỏ, mười nghìn về doanh trại lớn, khoảng hai nghìn chạy đến tận ngôi làng Cannae — những kẻ bị Karthalo và lực lượng kỵ binh bao vây ngay lập tức vì ngôi làng chẳng có công trình phòng thủ nào che chở.

Vị chấp chính quan còn lại — dù do chủ ý hay ngẫu nhiên — đã trốn thoát an toàn về Venusia cùng khoảng bảy mươi kỵ binh mà không hòa lẫn vào bất kỳ tốp lính tháo chạy nào. Bốn mươi nghìn bộ binh, hai nghìn bảy trăm kỵ binh — với tỷ lệ công dân và đồng minh ngang ngửa nhau — được báo cáo là đã bỏ mạng.

Trong số đó có cả hai viên quaestor của các chấp chính quan: Lucius Atilius và Lucius Furius Bibaculus; hai mươi mốt tribunum militum; một số người từng giữ các chức vụ chấp chính quan, pháp quan và aedile — trong đó có Cneius Servilius Geminus và Marcus Minucius (tổng tư lệnh kỵ binh năm trước và chấp chính quan vài năm trước đó); hơn nữa là tám mươi người hoặc là nguyên lão, hoặc từng giữ các chức vụ đủ tiêu chuẩn để được bầu vào viện nguyên lão, những người đã tự nguyện tòng quân trong các quân đoàn. Ba nghìn bộ binh và ba trăm kỵ binh được báo cáo là bị bắt làm tù binh.

Đó chính là trận chiến Cannae, nổi tiếng ngang ngửa với thảm họa tại Allia; nhưng dẫu quy mô của nó kém phần quan trọng hơn ở những sự kiện diễn ra sau đó bởi kẻ thù không chịu khai thác chiến thắng tới cùng, nó lại vĩ đại và kinh hoàng hơn gấp bội về số lượng binh sĩ bị tàn sát. Bởi vì trong vụ tháo chạy tại Allia, dù nó phản bội thành phố nhưng ít ra nó vẫn bảo toàn được quân đội; còn tại Cannae, chưa đầy bảy mươi kẻ tháp tùng vị chấp chính quan đang tháo chạy, trong khi toàn bộ đạo quân gần như chia sẻ chung số phận với vị tướng đã tử trận.

Lực lượng tập trung trong hai doanh trại — một đám đông bán vũ trang chẳng có người lãnh đạo — trong đó những kẻ ở doanh trại lớn gửi thông điệp cho những người ở bên kia rằng họ hãy trốn sang chỗ mình vào ban đêm khi quân địch đã chìm trong giấc ngủ, kiệt sức vì chiến đấu và ngập chìm trong những bữa tiệc ăn mừng chiến thắng quá đỗi vui mừng; rồi từ đó cùng nhau kéo một khối về Canusium.

Một số người hoàn toàn không đồng tình với kế hoạch đó. "Vì sao," họ nói, "những kẻ gọi chúng ta không tự thân bước sang đây, trong khi khả năng hội quân là ngang nhau? Rõ ràng là vì toàn bộ khoảng không gian ở giữa đang đặc kín quân thù, và chúng thà đẩy người khác vào hiểm nguy to lớn còn hơn là tự thân gánh lấy."

Số khác không hẳn phản đối, nhưng lại thiếu dũng khí để thực hiện lời khuyên. Publius Sempronius Tuditanus — một tribuni militum — lớn tiếng hô vang:

"Các người thà muốn bị bắt bởi kẻ thù tham lam và tàn ác nhất, bị định giá cái đầu và bị định đoạt giá trị bởi những kẻ sẽ tra hỏi xem các ngươi là công dân La Mã hay đồng minh Latin, cốt để tìm kiếm vinh quang từ sự khốn khổ và nhục nhã của các ngươi sao? Ít ra các ngươi không nên làm thế nếu là đồng bào của Lucius Aemilius — vị chấp chính quan từng chọn cái chết vinh quang thay vì một cuộc đời ô nhục — và của ngút ngàn những dũng sĩ đang nằm gục xung quanh ông. Trước khi ánh bình minh ló dạng và những khối quân đông đảo hơn của địch bao vây các ngả đường, hãy cùng ta đột phá qua đám đông vô kỷ luật đang hò hét tại các cổng thành. Bằng gươm giáo và dũng khí, một con đường có thể được mở ra xuyên qua kẻ thù dù chúng có đông đúc đến đâu. Trong đội hình hình nêm, chúng ta sẽ băng qua đám đông lỏng lẻo và rời rạc này hệt như chẳng có thứ gì cản trở. Hãy theo ta, hỡi những ai mong muốn sự an toàn cho chính mình và cho đất nước."

Nói đoạn, ông tuốt gươm, tạo đội hình hình nêm và lao thẳng qua giữa lòng quân địch; và khi đám lính Numidia phóng lao vào sườn phải đang để hở của họ, họ liền chuyển khiên sang tay phải, nhờ đó sáu trăm người đã tẩu thoát thành công về được doanh trại lớn. Từ đó, sau khi lập tức khởi hành cùng một khối quân đông đảo khác vừa nhập vào, họ đã về đến Canusium an toàn.

Những biện pháp này được thực hiện bởi những kẻ bại trận theo cảm tính nhất thời do hoàn cảnh hoặc sự ngẫu nhiên chi phối, hơn là theo bất kỳ kế hoạch vạch sẵn nào hay sự tuân lệnh từ một ai đó.

Trong lúc tất cả mọi người đang xúm xít chúc mừng Hannibal và khuyên nhủ rằng sau khi hoàn thành một trận chiến vĩ đại như thế, ngẫu nhiên ông nên tự mình dành phần còn lại của ngày hôm đó cùng đêm tiếp theo để nghỉ ngơi và ban phát đặc ân ấy cho đám quân đã kiệt quệ, thì Maharbal — viên prefect chỉ huy kỵ binh, người chủ trương không nên lãng phí lấy một giây phút nào — đã nói với ông:

"Thưa ngài, trái lại, để ngài có thể biết được những gì đã đạt được nhờ trận chiến này, chỉ năm ngày sau ngài sẽ được mở tiệc khải hoàn trên điện Capitol. Hãy theo ta; ta sẽ đi trước cùng kỵ binh để chúng biết rằng ta đã đến trước khi chúng kịp hay tin ta đang tiến tới."

Đối với Hannibal, dự án này quá đỗi ngập tràn niềm vui và quá lớn lao để tâm trí ông có thể ôm trọn và quyết định ngay lập tức. Do đó, ông đáp lời Maharbal rằng ông đánh giá cao sự nhiệt thành của hắn, nhưng cần phải có thời gian để suy ngẫm đề xuất đó.

Nghe vậy, Maharbal bỗng thốt lên: "Quả thật các vị thần không ban phát mọi thứ cho cùng một con người. Hannibal, ngài biết cách chiến thắng, nhưng ngài lại chẳng biết cách tận dụng chiến thắng của mình."

Sự trì hoãn của ngày hôm đó được đinh ninh chắc chắn chính là chiếc phao cứu sinh bảo vệ cho thủ đô và đế chế. Ngày hôm sau, khi ánh bình minh vừa ló dạng, họ bắt đầu đi lượm lặt chiến lợi phẩm và ngắm nhìn cảnh tượng tàn sát kinh hoàng — thứ khiến ngay cả kẻ thù cũng phải rợn tóc gáy. Ngút ngàn xác chết của người La Mã nằm hỗn độn cả bộ binh lẫn kỵ binh tùy theo sự ngẫu nhiên đã kéo họ lại với nhau trong trận chiến hay lúc tháo chạy.

Một số người — bị cái lạnh buốt buổi sáng đánh thức từ vết thương — khi đang vùng đứng dậy đầm đìa máu me từ giữa những đống xác chết đã bị quân địch tát cạn sinh mạng. Số khác được tìm thấy vẫn còn sống với phần đùi và khoeo chân bị chém đứt lìa, tự động vén cổ áo và họng lên để bảo chúng hãy hút nốt phần máu còn sót lại trong cơ thể. Có những kẻ cắm thẳng đầu xuống đất do tự tay đào bới, tự tạo ra cho mình những cái hố rồi tự chôn vùi chính mình bằng cách hất đất lấp kín khuôn mặt để tự sát.

Một tên lính Numidia còn sống với chiếc mũi và đôi tai bị rách bươm, nằm bẹp dưới một xác chết người La Mã đè nặng lên người, đã thu hút sự chú ý của tất cả mọi người; bởi vì khi đôi bàn tay không còn chút sức lực nào để cầm vũ khí, từ sự phẫn nộ hắn chuyển sang cơn cuồng loạn và đã chết trong lúc dùng răng cắn xé kẻ thù của mình.

Sau khi công việc lượm lặt chiến lợi phẩm diễn ra suốt phần lớn ban ngày, Hannibal dẫn quân đi tập kích doanh trại nhỏ, trước tiên đắp một con hào để cô lập nó khỏi nguồn nước sông. Thế nhưng, vì binh sĩ đã kiệt sức vì lao động, thức khuya và thương tích, việc đầu hàng diễn ra sớm hơn nhiều so với dự kiến của ông.

Sau khi thỏa thuận giao nộp vũ khí và ngựa chiến với điều kiện khoản tiền chuộc mạng cho mỗi người La Mã là ba trăm denarius, đồng minh hai trăm, nô lệ một trăm, và sau khi thanh toán khoản tiền chuộc ấy, họ được phép rời đi với một bộ y phục độc nhất, họ cho phép quân địch bước vào doanh trại và tất cả đều bị tống giam vào ngục tối, giữ riêng biệt giữa công dân và đồng minh.

Trong lúc thời gian trôi đi ở đó, tất cả những ai còn đủ sức khỏe hoặc dũng khí — với số lượng bốn nghìn bộ binh và hai trăm kỵ binh — đã rời bỏ doanh trại lớn để tiến về Canusium; kẻ đi thành nhóm, người thì tản mát qua vùng nông thôn (vốn chẳng kém phần an toàn). Bản thân doanh trại lớn bị đầu hàng quân địch bởi đám quân bị thương và nhút nhát theo đúng các điều khoản tương tự như doanh trại kia.

Một chiến lợi phẩm khổng lồ đã lọt vào tay họ; và ngoại trừ con người, ngựa chiến và số bạc chủ yếu gắn trên dây cương ngựa — bởi họ mang theo rất ít đồ dùng bằng bạc để ăn uống khi đi chiến dịch — toàn bộ số chiến lợi phẩm còn lại đều được phân phát cho quân lính cướp bóc. Sau đó, ông ra lệnh gom xác chết của quân mình lại để chôn cất — được báo cáo là lên tới tám nghìn dũng sĩ kiệt xuất nhất.

Một số sử gia ghi chép lại rằng thi thể của vị chấp chính quan La Mã cũng được tìm kiếm vô cùng cẩn trọng và đem đi chôn cất. Những kẻ trốn chạy về đến Canusium được người dân nơi đây đón nhận vào thành phố và nhà cửa, đồng thời được hỗ trợ lương thực, quần áo cùng nhu yếu phẩm cho hành trình bởi một nữ quý tộc người Apulia tên là Busa — người nổi tiếng về gia thế lẫn sự giàu có. Để đền đáp lòng hào hiệp ấy, viện nguyên lão sau đó khi chiến tranh kết thúc đã trao tặng nhiều vinh danh cho bà.

Thế nhưng, dù lúc bấy giờ có tới bốn tribuni militum ở đó — Fabius Maximus thuộc quân đoàn thứ nhất (có cha từng là dictator năm trước), Lucius Publicius Bibulus và Publius Cornelius Scipio thuộc quân đoàn thứ hai, cùng Appius Claudius Pulcher thuộc quân đoàn thứ ba (từng giữ chức aedile năm ngoái) —, quyền lực tối cao vẫn được toàn thể đồng thuận trao vào tay Publius Scipio — lúc bấy giờ còn là một thanh niên rất trẻ — và Appius Claudius.

Trong lúc họ đang bàn bạc cùng một số ít người khác về tình thế vô cùng ngặt nghèo của đất nước, Publius Furius Philus — con trai của một nhân vật từng mang phẩm giá chấp chính quan — mang đến tin tức: "Rằng họ đang nuôi dưỡng những niềm tin vô vọng chẳng bao giờ có thể thành hiện thực; đất nước đã cạn kiệt hy vọng và chìm trong than khóc như một kẻ đã mất tích. Rằng một số thanh niên quý tộc — đứng đầu là Lucius Caecilius Metellus — đang hướng sự chú ý về biển cả và các chiến thuyền với ý định bỏ mặc nước Ý để tẩu thoát sang một vị vua nào đó."

Khi thảm họa này — không chỉ khủng khiếp tự thân nó mà còn quá mới mẻ, bồi thêm vào vô số tai họa trước đó — đã giáng cho họ một đòn chí mạng khiến họ chết trân trong sự bàng hoàng và ngây dại; và trong lúc những người có mặt đều đưa ra quan điểm rằng một hội đồng nên được triệu tập để bàn thảo về nó, thì chàng thanh niên Scipio — vị tướng được định mệnh lựa chọn cho cuộc chiến này — dõng dạc tuyên bố:

"Rằng đây không phải là chủ đề để ngồi bàn thảo: dũng khí và hành động, chứ không phải sự bàn thảo, mới là điều cần thiết trong một thảm họa lớn lao nhường này. Rằng những ai mong muốn sự an toàn của đất nước hãy lập tức theo anh ta cầm vũ khí lên đường; chốn nào có doanh trại của kẻ thù thực sự nhất, thì chính là nơi những âm mưu ấy đang được nung nấu."

Anh lập tức lên đường, được tháp tùng bởi một nhúm người, tiến thẳng đến nơi trọ của Metellus; và khi tìm thấy ở đó hội đồng các thanh niên như đã được thông báo, anh tuốt gươm giơ lên cao qua đầu họ đang ngồi bàn thảo và cất lời:

"Bằng sự chân thành của tâm hồn, ta xin thề rằng ta sẽ không bao giờ tự mình đào tẩu khỏi chính nghĩa của nước cộng hòa La Mã, cũng không cho phép bất kỳ công dân La Mã nào khác làm điều đó. Nếu ta cố ý vi phạm lời thề, thì hỡi Jupiter vĩ đại và tối cao, xin ngài hãy giáng những hình phạt thảm khốc nhất lên ngôi nhà, gia tộc và số phận của ta! Ta yêu cầu ngươi, hỡi Lucius Caecilius, và tất cả những ai có mặt ở đây hãy đọc lời thề này; và kẻ nào không chịu thề hãy nhớ lấy một điều rằng thanh kiếm này đang chê chết hướng thẳng vào đầu hắn."

Hoảng sợ hệt như đang trực diện chiêm ngưỡng một Hannibal chiến thắng, tất cả đều đồng loạt đọc lời thề và xin phó mặc bản thân cho Scipio giam giữ.

Trong khoảng thời gian những sự kiện này diễn ra tại Canusium, chừng bốn nghìn bộ binh và kỵ binh tản mát qua vùng nông thôn trong lúc tháo chạy đã đến Venusia để tìm gặp vị chấp chính quan. Dân cư xứ Venusia phân phối họ khắp các gia đình để chăm sóc, tiếp đón tử tế; đồng thời cấp phát cho mỗi kỵ binh một bộ toga, một chiếc tunic và hai mươi năm denarius; mỗi bộ binh mười denarius cùng vũ khí cần thiết; cùng mọi hình thức hiếu khách khác được bày tỏ cả công lẫn tư — họ thi đua ganh tỵ sao cho người dân Venusia không bị vượt mặt bởi một người phụ nữ xứ Canusium trong những việc làm tử tế.

Thế nhưng, số lượng khách quá đông đã khiến gánh nặng đè lên vai Busa trở nên quá ngột ngạt, bởi vì số lượng họ lúc bấy giờ đã lên tới mười nghìn người. Appius và Scipio, sau khi nghe tin vị chấp chính quan còn lại vẫn bình an vô sự, lập tức phái người sang hỏi xem ông có trong tay bao nhiêu lực lượng bộ binh lẫn kỵ binh, đồng thời gặng hỏi xem ông muốn đạo quân được đưa đến Venusia hay tiếp tục ở lại Canusium. Bản thân Varro liền dẫn lực lượng của mình sang Canusium. Và lúc bấy giờ, bóng dáng của một đạo quân chấp chính quan đã xuất hiện trở lại, dường như họ đã đủ sức tự bảo vệ mình trước kẻ thù bằng tường thành nếu không thể bằng vũ khí.

Tại thủ đô Roma, người ta nhận được tin tức rằng chẳng có lấy một nhúm tàn tích nào của công dân lẫn đồng minh sống sót, mà cả hai vị chấp chính quan cùng các đạo quân của họ đều bị tàn sát sạch sẽ, toàn bộ lực lượng bị xóa sổ. Chưa từng có một phen hoảng loạn và hỗn loạn nào lớn đến thế bùng lên bên trong tường thành Roma ngay cả khi thành phố được an toàn.

Do đó, tôi sẽ né tránh nhiệm vụ và không cố gắng thuật lại những gì mà khi miêu tả, tôi chắc chắn sẽ chỉ làm cho nó trở nên nhỏ bé hơn so với thực tế. Vị chấp chính quan và đạo quân của ông đã tử trận tại Trasimenus năm trước, đó không phải là vết thương chồng lên vết thương mà là một thảm họa nhân lên gấp bội: sự mất mát của hai đạo quân chấp chính quan cùng hai vị chấp chính quan; và rằng lúc bấy giờ chẳng còn lấy một doanh trại La Mã nào, chẳng có vị tướng hay binh sĩ nào; rằng Apulia, Samnium và nay gần như toàn bộ nước Ý đã rơi vào tay Hannibal.

Chắc chắn chẳng có một dân tộc nào khác trên đời không bị đè bẹp bởi một khối lượng tai họa chồng chất nhường ấy. Ta có nên so sánh nó với thảm họa của người Carthage gánh chịu trong trận hải chiến tại quần đảo Aegates — khi tinh thần suy sụp khiến họ phải từ bỏ Sicily và Sardinia, rồi từ đó trở đi chấp nhận làm chư hầu tri cống? Hay ta nên so sánh nó với thất bại tại châu Phi mà chính Hannibal này sau đó đã gục ngã? Chẳng có phương diện nào có thể so sánh nổi, ngoại trừ việc chúng được dung chịu với một sự kiên cường ít ỏi hơn.

Publius Furius Philus và Manius Pomponius — hai vị pháp quan — triệu tập viện nguyên lão tại Curia Hostilia để bàn thảo về công tác canh gác thành phố; bởi họ chẳng mờ ám gì việc kẻ thù khi các đạo quân đã bị xóa sổ sẽ kéo đến tấn công Roma, mục tiêu chiến tranh duy nhất còn lại.

Trong lúc chẳng tài nào vạch ra được kế hoạch nào trước những tai họa không chỉ vô cùng lớn lao mà còn mới mẻ, chưa từng có tiền lệ, khi những tiếng khóc than vang dội của phụ nữ khắp nơi và chẳng có thông tin chính xác nào được loan báo, người ta khóc thương cho cả kẻ sống lẫn người chết trong gần như mọi mái nhà; giữa hoàn cảnh ấy, Quintus Fabius đưa ra quan điểm:

"Rằng các kỵ binh nhẹ nên được phái đi trên các con đường Latin và Appian; họ sẽ chất vấn bất kỳ ai gặp trên đường (bởi chắc chắn sẽ có những kẻ tản mát tứ phía từ cuộc tháo chạy) để mang về tin tức về số phận của các chấp chính quan và đạo quân của họ; và nếu các vị thần động lòng thương xót đế chế mà để lại bất kỳ tàn tích nào của người La Mã nơi những lực lượng ấy đang đóng, thì Hannibal đã kéo đi đâu sau trận chiến, hắn đang mưu tính gì, đang làm gì hoặc chuẩn bị làm gì. Những điểm đó phải được thám thỉnh và xác định bởi những thanh niên năng nổ."

"Rằng đó phải là nhiệm vụ của các nguyên lão — khi các quan chức đang thiếu hụt — để dẹp tan cơn hoảng loạn và náo loạn trong thành phố; ngăn không cho phụ nữ tụ tập ra nơi công cộng và buộc mỗi người phải ở yên trong ngưỡng cửa nhà mình; chấm dứt những tiếng khóc than trong các gia đình; vãn hồi sự im lặng trong toàn thành phố; đảm bảo rằng những kẻ mang tin tức về bất kỳ loại thông tin nào đều phải được dẫn đến trước mặt các pháp quan; mỗi người hãy kiên nhẫn ở nhà chờ đợi kẻ mang tin tức về vận mệnh của chính mình. Hơn nữa, họ phải bố trí lính canh tại các cổng thành để ngăn cản bất kỳ ai rời khỏi thủ đô, và buộc nam giới phải đặt toàn bộ niềm tin sống còn vào việc bảo vệ tường thành và thành phố."

"Rằng khi sự hỗn loạn đã lắng xuống, các nguyên lão nên được triệu tập lại hội đồng nhà nước để bàn thảo về công tác phòng thủ thủ đô."

Khi tất cả đều bày tỏ sự đồng tình với quan điểm này và đám đông đã được các quan chức giải tán khỏi quảng trường forum, các nguyên lão tỏa đi khắp các hướng để xoa dịu sự náo loạn; và rồi cuối cùng, một bức thư được gửi đến từ chấp chính quan Terentius, thông báo rằng:

"Lucius Aemilius — vị chấp chính quan — cùng đạo quân của ông đã bỏ mạng; bản thân ông đang có mặt tại Canusium, thu lượm tàn tích của thảm họa vĩ đại này hệt như sau một vụ đắm tàu; ông có trong tay gần mười nghìn lực lượng vô kỷ luật và thiếu tổ chức. Tướng Carthage đang ngồi ì tại Cannae, mặc cả về giá trị của đám tù nhân và chiến lợi phẩm khác, chẳng có lấy phong thái của kẻ chiến thắng hay phong độ của một vị tướng vĩ đại."

Đến lúc đó, tổn thất của các gia đình tư nhân mới được loan báo khắp các mái nhà; và toàn bộ thành phố chìm ngập trong nỗi đau thương đến mức nghi lễ tôn kính định kỳ dâng thần Ceres phải bị tạm hoãn, bởi vì người ta không được phép hành lễ trong lúc đang tang tóc, và tại thời điểm đó chẳng có lấy một mệnh phụ phu nhân nào không để tang. Do đó, để ngăn không cho cùng một lý do đó làm gián đoạn các nghi lễ tôn giáo công cộng và tư nhân khác, thời gian để tang được giới hạn trong vòng ba mươi ngày theo sắc lệnh của viện nguyên lão.

Lúc bấy giờ, khi sự náo loạn trong thành phố đã lắng xuống, một bức thư bổ sung được gửi đến từ Sicily — từ phó tướng Titus Otacilius — thông báo rằng: "Vương quốc của Hiero đang bị tàn phá bởi hạm đội Carthage; và khi đang khao khát cung cấp sự hỗ trợ mà ngài khẩn cầu, ông nhận được tin tức rằng một hạm đội Carthage khác đang đậu tại quần đảo Aegates, được trang bị và chuẩn bị sẵn sàng, cốt để khi người Carthage nhận ra ông đã rời đi để bảo vệ bờ biển Syracuse, họ sẽ lập tức tấn công Lilybaeum và các phần khác của tỉnh La Mã; vì vậy, ông cần một hạm đội nếu các ngài muốn ông bảo vệ nhà vua đồng minh và xứ Sicily."

Các bức thư của chấp chính quan và phó tướng được đọc lên, họ quyết định rằng Marcus Claudius — kẻ đang chỉ huy hạm đội đóng tại Ostia — sẽ được phái đến đạo quân tại Canusium; đồng thời một bức thư được viết gửi cho chấp chính quan yêu cầu rằng sau khi bàn giao đạo quân cho pháp quan, ông phải quay trở lại Roma ngay khoảnh khắc đầu tiên có thể, một cách nhất quán với lợi ích của nước cộng hòa.

Họ cũng vô cùng hoảng sợ — bên cạnh những thảm họa ấy — trước các điềm gở khác, và bởi vì hai nữ tu trinh nữ Vestal là Opimia và Floronia bị kết tội thất thân; một trong số họ bị chôn sống tại cổng Colline theo đúng tập tục, người kia tự vẫn. Lucius Cantilius — thư ký của giáo sĩ pontiff, kẻ mà người ta gọi là các tiểu giáo sĩ, người từng làm nhục Floronia — đã bị trừng phạt bằng những trận đòn roi tại comitium theo lệnh của vị giáo sĩ tối cao, đến mức trút hơi thở cuối cùng dưới những lằn roi.

Hành động bất kính này được chuyển hóa thành một điềm gở hệt như thường lệ xảy ra giữa lúc vô vàn tai họa dồn dập, các decemviri được thỉnh cầu tra cứu các sách thánh thư. Quintus Fabius Pictor cũng được phái đến Delphi để thỉnh ý sấm truyền xem bằng những lời cầu nguyện và lễ vật nào họ có thể xoa dịu các vị thần, và điểm dừng chân nào sẽ chấm dứt những nỗi thống khổ vĩ đại nhường ấy.

Trong khi đó, một số nghi lễ tế thần phi thường được cử hành theo đúng chỉ dẫn trong sách định mệnh; trong đó một nam một nữ người Gaul, cùng một nam một nữ người Hy Lạp đã bị thả sống xuống khu chợ gia súc, vào một khu vực được rào kín bằng đá từng bị ô uế bởi những vật tế con người — một nghi thức hoàn toàn chẳng mang tính chất La Mã chút nào.

Sau khi các vị thần được xoa dịu (theo phỏng đoán của họ), Marcus Claudius Marcellus từ Ostia phái về Roma một nghìn năm trăm binh sĩ làm lực lượng đồn trú cho thủ đô — số quân ông có sẵn được tuyển mộ cho hạm đội. Bản thân ông phái đi trước một quân đoàn hải quân (quân đoàn thứ ba) dưới quyền chỉ huy của các tribunum militum tiến đến Teanum Sidicinum, bàn giao hạm đội lại cho người đồng nghiệp Publius Furius Philus, rồi sau vài ngày tiến hành hành quân gấp rút đến Cannsium.

Marcus Junius — được bầu làm dictator theo uy quyền của viện nguyên lão — và Titus Sempronius — tổng tư lệnh kỵ binh — ban hành lệnh tuyển quân, ghi danh những thanh niên từ mười bảy tuổi trở lên và cả những người vẫn mặc áo toga viền praetexta: từ đó, bốn quân đoàn và một nghìn kỵ binh được thành lập. Họ cũng phái người đến các đồng minh và liên minh Latin để tiếp nhận binh sĩ theo đúng các điều khoản trong hiệp ước. Họ ra lệnh chuẩn bị vũ khí, công cụ chiến tranh và các thứ khác; đồng thời gỡ xuống từ các ngôi đền và hành lang những chiến lợi phẩm cũ từng tịch thu từ kẻ thù.

Họ cũng áp dụng một hình thức tuyển quân mới và chưa từng có tiền lệ do sự khan hiếm những người tự do và vì tình thế bắt buộc: họ vũ trang cho tám nghìn thanh niên tráng kiện từ những nô lệ được mua bằng ngân sách công cộng, sau khi đã gặng hỏi từng người xem họ có sẵn sàng tòng quân hay không. Họ ưu tiên loại lực lượng này dù có quyền chuộc lại các tù nhân với chi phí thấp hơn.

Về phần Hannibal, sau một chiến thắng vĩ đại như vậy tại Cannae, thay vì tập trung vào các mối bận tâm của một kẻ chiến thắng có chiến tranh phải tiếp tục, ông cho triệu tập đám tù nhân lại, phân loại và đối xử với các đồng minh bằng sự tử tế y như từng làm tại Trebia và hồ Trasimenus, rồi thả tự do cho họ mà không đòi tiền chuộc; sau đó, ông cũng đối xử với những người La Mã được gọi đến bằng những lời lẽ cực kỳ nhã nhặn:

"Rằng ông không hề tiến hành một cuộc chiến diệt chủng với người La Mã, mà chỉ đang tranh giành vinh quang và đế chế. Tổ tiên họ từng khuất phục trước lòng dũng cảm của người La Mã, và ông đang nỗ lực để buộc những kẻ khác phải quay đầu khuất phục trước vận may và lòng dũng cảm của mình. Do đó, ông cho phép các tù nhân tự do chuộc lại chính mình, với mức giá mỗi đầu người là năm trăm denarius cho kỵ binh, ba trăm cho bộ binh và một trăm cho nô lệ."

Mặc dù có thêm một khoản phụ thu nhỏ được áp dụng cho lực lượng kỵ binh — điều mà họ tự thỏa thuận khi đầu hàng —, họ vẫn hân hoan chấp nhận bất kỳ điều khoản nào để gia nhập hiệp ước. Họ quyết định rằng mười người sẽ được lựa chọn thông qua lá phiếu của chính họ để đi về Roma gặp viện nguyên lão; và chẳng có bất kỳ bảo đảm nào khác về lòng trung thành của họ ngoài việc họ phải tuyên thệ sẽ quay trở lại.

Đồng hành cùng họ là Carthalo — một quý tộc người Carthage — người sẽ đề xuất các điều khoản hòa bình nếu tâm trí họ ngả nghiêng về hướng đó. Khi họ vừa bước ra khỏi doanh trại, một người trong nhóm — kẻ có rất ít bản chất người La Mã trong người — với cái cớ bỏ quên một thứ gì đó đã quay trở lại doanh trại nhằm tự giải phóng mình khỏi lời thề, rồi đuổi kịp các bạn đồng hành trước khi trời tối.

Khi có tin báo rằng họ đã đặt chân đến Roma, một lictor được phái đến nghênh đón Carthalo, truyền đạt lệnh của nhà độc tài yêu cầu ông ta phải rời khỏi lãnh thổ La Mã trước khi màn đêm buông xuống.

Một buổi yết kiến viện nguyên lão được nhà độc tài ban cho các đại biểu của đám tù nhân. Người đại diện đứng đầu trong số họ là Marcus Junius cất lời:

"Thưa các bô lão, chẳng có một ai trong số chúng tôi không nhận thức được rằng chưa từng có dân tộc nào trên đời coi thường tù nhân hơn dân tộc của chúng ta. Nhưng trừ phi chính nghĩa của chúng ta có phần thân thiết với chúng ta hơn mức cần thiết, chưa từng có những con người nào lọt vào tay kẻ thù lại ít đáng bị coi thường như chúng tôi; bởi vì chúng tôi không hề buông bỏ vũ khí trên chiến trường vì sợ hãi, mà đã kéo dài trận chiến đến tận chập tối, đứng trên những đống xác chết đồng bào mình rồi mới rút về doanh trại. Suốt phần còn lại của ngày hôm đó và suốt đêm tiếp theo, dẫu kiệt quệ vì lao động và thương tích, chúng tôi vẫn bảo vệ chiến lũy của mình."

"Đến ngày hôm sau, khi bị kẻ thù bao vây, bị cắt nguồn nước và chẳng còn chút hy vọng nào để đột phá qua khối quân đông đúc của địch; hơn nữa, không cho rằng việc một người lính La Mã sống sót sau trận Cannae là một tội ác khi đã có năm mươi nghìn quân đội của chúng ta bị tàn sát; chính lúc đó chúng tôi mới đạt được thỏa thuận về các điều kiện để có thể chuộc thân và được thả tự do, đồng thời bàn giao lại thứ vũ khí chẳng còn chút tác dụng bảo vệ nào cho kẻ thù."

"Chúng tôi từng được thông báo rằng tổ tiên chúng ta ngày xưa cũng từng tự chuộc mình khỏi tay người Gaul bằng vàng, và dẫu vô cùng cứng nhắc về các điều khoản hòa bình, họ vẫn cử sứ thần đến Tarentum với mục đích chuộc lại các tù nhân. Thế nhưng, cả trận chiến tại Allia với người Gaul hay tại Heraclea với Pyrrhus đều mang tiếng xấu, không phải chủ yếu vì tổn thất mà là vì sự hoảng loạn và tháo chạy. Những đống xác chết La Mã phủ kín các đồng bằng Cannae; chẳng có ai trong chúng tôi sống sót sau trận chiến nếu kẻ thù không thiếu hụt sức lực và gươm giáo để tàn sát."

"Hơn nữa, có một số người trong chúng tôi thậm chí không hề tháo chạy trên chiến trường, mà vì được giao nhiệm vụ canh gác doanh trại nên đã lọt vào tay quân địch khi nơi này đầu hàng. Về phần mình, ta chẳng hề ghen tị với vận may hay điều kiện của bất kỳ công dân hay đồng chiến hữu nào, cũng không cố gắng nâng cao bản thân bằng cách hạ bách người khác; nhưng ngay cả những kẻ — phần lớn vứt bỏ vũ khí, tháo chạy khỏi chiến trường và chẳng dừng chân cho đến khi đặt chân đến Venusia hay Canusium — nếu không có phần thưởng nào dành cho tài năng chạy nhanh của chúng thì chắc chắn không thể đường hoàng đặt mình lên trên chúng tôi, hay khoe khoang rằng đất nước đặt niềm tin vào họ nhiều hơn chúng tôi."

"Các ngài sẽ thấy họ là những binh sĩ giỏi giang dũng cảm, và chúng tôi thậm chí còn nhiệt thành hơn nữa, bởi vì nhờ lòng nhân ái của các ngài, chúng tôi đã được chuộc lại và đưa trở về quê hương. Các ngài đang tuyển quân từ mọi độ tuổi và điều kiện: ta nghe nói có tới tám nghìn nô lệ đang được trang bị vũ khí. Số lượng chúng tôi chẳng hề ít hơn; và chi phí chuộc chúng tôi cũng chẳng lớn hơn việc mua sắm số nô lệ ấy."

"Nếu ta đem bản thân so sánh với họ, ta đã làm tổn hại đến danh xưng người La Mã. Ta cũng nghĩ rằng, thưa các bô lão, khi bàn thảo về một biện pháp như thế, các ngài cũng nên cân nhắc (nếu các ngài có ý định tỏ ra quá mức nghiêm khắc — điều các ngài chẳng thể làm từ bất kỳ lỗi lầm nào của chúng tôi) xem chúng ta đang bị bỏ mặc cho loại kẻ thù nào. Có phải là Pyrrhus đâu — kẻ từng đối xử với chúng ta khi là tù nhân như những vị khách quý —, mà là một kẻ man rợ và người Carthage, kẻ rất khó để xác định xem sự tham lam hay tàn ác của hắn lớn hơn?"

"Nếu các ngài tận mắt nhìn thấy những xiềng xích, sự tiều tụy và cảnh nhếch nhác của đồng bào mình, ta tin chắc cảnh tượng ấy sẽ tác động đến các ngài không kém gì việc chứng kiến các quân đoàn của mình ngã gục trên những cánh đồng Cannae. Các ngài có thể tận mắt chiêm ngưỡng sự lo lắng và những giọt nước mắt của người thân chúng ta khi họ đứng ngóng chờ câu trả lời ở sảnh đường viện nguyên lão. Khi họ đang chìm trong sự hồi hộp và lo âu lớn lao đến thế vì chúng tôi và những người vắng mặt, các ngài nghĩ cảm xúc của chính chúng tôi — những kẻ đang ngàn cân treo sợi tóc về tính mạng và tự do — sẽ ra sao?"

"Lạy các vị thần! Dẫu Hannibal có đi ngược lại bản chất của mình để tỏ ra khoan dung với chúng tôi đi chăng nữa, chúng tôi cũng chẳng màng thấy cuộc đời mình đáng sống nếu cảm thấy bản thân không xứng đáng được các ngài chuộc về. Ngày xưa, những tù nhân được Pyrrhus thả tự do không đòi tiền chuộc đã quay trở về Roma; nhưng họ trở về cùng các sứ thần — những nhân vật chủ chốt của đất nước — được phái đến để chuộc họ. Lẽ nào ta sẽ quay trở lại quê hương với tư cách là một công dân mà giá trị không đáng nổi ba trăm denarius hay sao?"

"Mỗi người đều có một cách suy nghĩ riêng, thưa các bô lão. Ta biết rõ tính mạng và bản thân ta đang bị đe dọa. Nhưng mối nguy hiểm đe dọa danh dự của ta mới là thứ khiến ta phiền muộn nhất, nếu chúng ta bị ruồng bỏ và kết án bởi các ngài; bởi vì thiên hạ sẽ chẳng bao giờ mảy may cho rằng các ngài tiếc số tiền chuộc mạng chúng tôi."

Khi ông vừa dứt lời, đám đông quần chúng tập trung tại khu vực comitium lập tức bùng lên những tiếng khóc than vang dội, giơ cao đôi tay hướng về viện nguyên lão và khẩn nài họ trao trả lại cho họ con cái, anh em và người thân. Nỗi sợ hãi và tình cảm dành cho người thân cũng kéo theo cả phụ nữ cùng đám đông nam giới chen chúc tại quảng trường forum.

Sau khi các nhân chứng bị đuổi ra ngoài, vấn đề bắt đầu được đem ra bàn thảo trong viện nguyên lão. Giữa lúc ý kiến chia rẽ — một số khuyên nên chuộc lại họ bằng ngân sách công cộng, số khác cho rằng nhà nước không nên tốn một xu, nhưng không được cản trở họ tự chuộc mình bằng chi phí cá nhân, và những ai lúc này không có tiền sẽ nhận được khoản vay từ kho bạc công cộng với sự bảo lãnh tài sản và người bảo chứng dâng lên nhân dân — Titus Manlius Torquatus — một con người mang sự nghiêm khắc cổ điển (và theo một số người là quá mức cực đoan) — khi được thỉnh ý kiến đã được ghi chép lại là đã phát biểu như sau:

"Nếu các đại biểu chỉ dừng lại ở việc đưa ra thỉnh cầu thay mặt cho những kẻ đang nằm trong tay kẻ thù để xin được chuộc thân, ta đã có thể vắn tắt đưa ra quan điểm của mình mà chẳng cần phải đả kích bất kỳ ai. Bởi vì còn cần gì khác ngoài việc nhắc nhở các ngài rằng các ngài phải bám sát tập tục do tổ tiên truyền lại — một tiền lệ không thể thiếu đối với kỷ luật quân đội?"

"Thế nhưng giờ đây, vì họ gần như khoác lác về việc đã đầu hàng kẻ thù, và đòi hỏi được đặt lên trên không chỉ những kẻ bị bắt làm tù binh trên chiến trường mà cả những người đã trốn chạy về Venusia, Canusium và thậm chí cả chấp chính quan Terentius, ta sẽ không để các ngài phải chìm trong sự mơ hồ về những gì đã diễn ra ở đó. Và ta ước gì những điều ta sắp trình bày trước các ngài được nói ra tại Canusium, ngay trước mặt đạo quân ấy — nhân chứng tốt nhất cho sự hèn nhát hay dũng cảm của mỗi người —, hoặc ít nhất có một người là Publius Sempronius ở đây; nếu họ chịu tuân theo ông ấy làm chủ tướng, ngày hôm nay họ đã là những chiến binh trong doanh trại La Mã chứ không phải tù nhân trong tay kẻ thù."

"Bởi vì dù kẻ thù đã kiệt sức vì chiến đấu, bận rộn ăn mừng chiến thắng và phần lớn đã rút về doanh trại, họ hoàn toàn có thời gian suốt một đêm để tiến hành một cuộc đột phá, và với tư cách là bảy nghìn quân vũ trang, họ hoàn toàn có thể mở đường xuyên qua lực lượng của địch dù chúng có dày đặc đến đâu; thế nhưng họ chẳng đời nào tự mình làm thế, cũng chẳng chịu tuân theo ai khác."

"Suốt gần như toàn bộ đêm đó, Sempronius không ngừng khuyên nhủ và động viên họ rằng trong lúc số lượng quân địch quanh doanh trại còn ít ỏi, khi không gian đang tĩnh lặng và màn đêm sẽ che giấu kế hoạch của họ, họ hãy theo ông ta; rằng trước bình minh họ có thể đến được những nơi an toàn — các thành phố của đồng minh. Nếu như — y hệt như lời Publius Decius — vị tribunum militum tại Samnium từng nói trong ký ức của ông cha chúng ta; nếu như y hệt như Calpurnius Flamma từng nói trong cuộc chiến Punic thứ nhất khi chúng ta còn là những thanh niên với ba trăm tình nguyện viên khi ông dẫn họ đi chiếm lấy một ngọn đồi nằm giữa lòng địch: HÃY CHẾT, HỠI CÁC BINH SĨ, VÀ BẰNG CÁI CHẾT CỦA CHÚNG TA HÃY GIẢI CỨU CÁC QUÂN ĐOÀN ĐANG BỊ BAO VÂY KHỎI Ổ PHỤC KÍCH... Nếu Publius Sempronius đã nói thế, hắn chắc chắn sẽ chẳng coi các ngài là người La Mã hay con người nếu không có lấy một ai đứng ra làm bạn đồng hành trong một hành động dũng cảm nhường ấy."

"Hắn chỉ ra cho các ngài con đường dẫn không chỉ đến vinh quang mà còn đến sự an toàn; hắn trao trả các ngài về với quê hương, cha mẹ, vợ con. Các ngài thiếu dũng khí để tự bảo vệ mình sao? Các ngài sẽ làm gì nếu phải chết vì đất nước? Năm mươi nghìn đồng bào và đồng minh của các ngài vào đúng ngày hôm đó đã ngã gục xung quanh các ngài. Nếu ngút ngàn những tấm gương dũng cảm ấy không lay chuyển nổi các ngài, chẳng thứ gì trên đời này có thể làm được thế. Nếu ngút ngàn sự tàn sát ấy không khiến sự sống bớt đi sự quý giá, chẳng thứ gì khác có thể làm được điều đó."

"Trong lúc tự do và an toàn, hãy bày tỏ tình yêu với đất nước; hay đúng hơn, hãy làm thế khi nó vẫn còn là đất nước của các ngài và các ngài là công dân của nó. Quá muộn màng khi giờ đây các ngài mới nỗ lực thể hiện sự quan tâm đến nó khi đã bị giáng cấp, bị tước đoạt quyền lợi công dân và trở thành những tên nô lệ của người Carthage. Các ngài sẽ dùng tiền để chuộc lại cái địa vị mà mình đã đánh mất vì sự hèn nhát và lơ là sao?"

"Các ngài đã không thèm lắng nghe Sempronius — đồng bào của các ngài — khi hắn ra lệnh cầm vũ khí và đi theo hắn; nhưng một chút sau đó các ngài lại lắng nghe Hannibal khi hắn ra lệnh nộp vũ khí và phản bội doanh trại. Nhưng sao ta lại phải buộc tội những kẻ đó là hèn nhát khi ta hoàn toàn có thể gán cho họ tội danh phản tội? Họ không những từ chối tuân theo kẻ đưa ra lời khuyên đúng đắn, mà còn tìm cách cản trở và níu kéo hắn, nếu không nhờ một số dũng sĩ tuốt gươm đẩy lùi lũ hèn nhát ấy. Publius Sempronius, ta xin nhắc lại, đã buộc phải tự tay mở đường qua một đám đông đồng bào trước khi đột phá qua hàng ngũ quân thù."

"Đất nước chúng ta có thể tiếc nuối những công dân kiểu này sao? Nếu tất cả những người khác đều giống họ, đất nước sẽ chẳng giữ lại nổi lấy một công dân nào trong số những kẻ đã chiến đấu tại Cannae. Trong số bảy nghìn quân vũ trang, có sáu trăm kẻ đủ dũng khí mở đường máu, trở về quê hương trong tư thế tự do và cầm vũ khí; chẳng có nổi bốn mươi nghìn quân địch nào cản trở thành công họ. Các ngài nghĩ một lối đi sẽ an toàn đến nhường nào cho gần hai quân đoàn?"

"Thế thì ngày hôm nay tại Canusium, hỡi các bô lão, các ngài đã có hai mươi nghìn chiến binh dũng cảm và trung thành. Nhưng giờ đây, làm sao những kẻ này có thể được gọi là những công dân trung thành và tốt đẹp (bởi vì chính họ còn chẳng dám tự gọi mình là dũng cảm), trừ phi có ai đó ngớ ngẩn cho rằng họ đã thể hiện điều đó khi cản trở những kẻ khao khát mở đường máu qua kẻ thù? Hoặc trừ phi có ai đó cho rằng họ không hề ghen tị với sự an toàn và vinh quang đạt được nhờ dũng khí của những người kia, khi họ thừa biết sự nhút nhát và hèn nhát của chính mình chính là nguyên nhân dẫn đến cảnh nô dịch nhục nhã?"

"Lẩn trốn trong lều trại, họ thà đợi chờ ánh bình minh và kẻ thù đến cùng một lúc, khi mà họ có hoàn toàn cơ hội đột phá trong sự tĩnh lặng của màn đêm. Thế nhưng, dẫu không có đủ dũng khí để đột phá khỏi doanh trại, chẳng lẽ họ có đủ dũng khí để kiên cường bảo vệ nó sao? Trải qua cuộc vây hãm suốt mấy ngày đêm, họ có dùng vũ khí bảo vệ chiến lũy và dùng chiến lũy bảo vệ bản thân không?"

"Cuối cùng, khi đã trải qua và chịu đựng mọi cực hình, mọi nguồn sống cạn kiệt, sức lực suy kiệt vì đói khát và không tài nào cầm nổi vũ khí, họ bị khuất phục bởi nhu cầu sinh học nhiều hơn là bởi vũ khí của địch. Lúc bình minh, kẻ thù tiến đến chiến lũy: trước giờ thứ hai, chẳng thèm giao chiến lấy một trận, họ đầu hàng vô điều kiện cả vũ khí lẫn bản thân. Đó là nghĩa vụ quân sự của các ngài trong suốt hai ngày đấy!"

"Khi các ngài phải đứng vững trong đội hình chiến đấu, các ngài lại tháo chạy về trại; khi các ngài phải chiến đấu trước chiến lũy, các ngài lại dâng hiến cả doanh trại: chẳng tích sự gì, dù là trên chiến trường hay trong doanh trại. Ta chuộc các ngài về ư? Khi các ngài phải đột phá khỏi doanh trại, các ngài chần chừ do dự; và khi các ngài phải ở lại bảo vệ doanh trại bằng vũ khí, các ngài lại dâng hiến doanh trại, vũ khí và cả thân xác mình cho kẻ thù. Theo quan điểm của ta, hỡi các bô lão, những kẻ này không nên được chuộc về, y hệt như việc không nên giao nộp cho Hannibal những kẻ từng đột phá khỏi doanh trại xuyên qua lòng địch và bằng dũng khí xuất sắc nhất đã tự cứu lấy đất nước mình."

Sau khi Manlius cất lời, bất chấp việc các tù nhân có họ hàng với cả nhiều nguyên lão, bên cạnh tập quán của nhà nước chưa từng tỏ ra khoan dung với tù nhân kể từ thủa hồng hoang, vấn đề tiền bạc cũng tác động mạnh mẽ đến họ: bởi vì họ vừa chẳng muốn làm cạn kiệt kho bạc (khi một khoản tiền lớn đã được chi ra để mua sắm và vũ trang cho nô lệ tòng quân), lại vừa không muốn làm giàu cho Hannibal — kẻ mà theo lời đồn đang cực kỳ thiếu thốn chính thứ tài nguyên này.

Câu trả lời phũ phàng rằng các tù nhân sẽ không được chuộc về được thông báo, bồi thêm nỗi đau thương mới chồng chất lên nỗi đau cũ vì sự mất mát quá lớn về mặt con người; quần chúng đồng hành cùng các đại biểu ra đến cổng thành với vô vàn nước mắt và tiếng than khóc. Một trong số họ quay trở về nhà bởi vì hắn đã trốn tránh lời thề bằng hành động khôn lỏi quay lại doanh trại.

Thế nhưng khi sự việc này bị phát hiện và trình báo trước viện nguyên lão, tất cả đều đồng lòng quyết định bắt giữ và áp giải hắn đến chỗ Hannibal bởi lực lượng an ninh nhà nước.

Có một câu chuyện khác liên quan đến các tù nhân: rằng mười người đã đến trước, và khi viện nguyên lão còn đang do dự không biết có nên cho phép họ vào thành phố hay không, họ được cho vào với điều kiện không được yết kiến viện nguyên lão. Khi những người này ở lại lâu hơn kỳ vọng của tất cả, ba người khác tiếp tục đến là Scribonius, Calpurnius và Manlius. Lúc đó, một tribune của nhân dân — họ hàng của Scribonius — mới đưa vấn đề chuộc tù nhân ra trước viện nguyên lão, và họ quyết định rằng những người này sẽ không được chuộc.

Ba vị đại biểu sau cùng quay trở lại chỗ Hannibal, còn mười người trước ở lại bởi vì họ đã lẩn tránh lời thề khi quay trở lại chỗ Hannibal sau khi đã khởi hành với cái cớ tìm hiểu lại tên tuổi các tù nhân. Một cuộc tranh cãi gay gắt nổ ra trong viện nguyên lão về vấn đề giao nộp họ, và những ai cho rằng họ nên bị giao nộp đã bị đánh bại bởi một vài phiếu bầu; thế nhưng họ đã bị bêu xấu bằng mọi thứ nhãn hiệu ô nhục và khinh miệt bởi các kiểm duyên viên (censor) đời sau đến mức một số người trong số họ tự sát ngay lập tức, và phần lớn thời gian còn lại trong đời, họ không chỉ tránh xa diễn đàn forum mà còn gần như trốn tránh cả ánh sáng và nơi công cộng.

Người ta có thể dễ dàng ngạc nhiên vì các sử gia bất đồng ý kiến sâu sắc đến thế hơn là xác định đâu mới là sự thật. Thảm họa này vĩ đại hơn bất kỳ sự kiện nào trước đó ở chỗ ngay cả những đồng minh từng kiên định cho đến ngày hôm đó cũng bắt đầu lung lay, bởi chẳng có nguyên nhân nào khác ngoài việc họ đã tuyệt đối mất hết niềm tin vào đế chế.

Những dân tộc đã phản bội quay sang đầu quân cho người Carthage gồm có: người Atellani, Calatini, Hirpini, một số cư dân Apulia, người Samnites (trừ người Pentri), toàn bộ người Bruttii và Lucani. Bên cạnh đó còn có cư dân Surrentum và gần như toàn bộ dải bờ biển thuộc quyền sở hữu của người Hy Lạp — cư dân Tarentum, Metapontum, Croton, Locri và toàn bộ vùng Gaul thuộc Cisalpine.

Thế nhưng, ngay cả những tổn thất và sự phản bội của đồng minh ấy cũng chẳng thể làm lay chuyển nổi sự kiên định của người La Mã đến mức có bất kỳ lời bàn tán nào về hòa bình được cất lên giữa họ, dù là trước khi vị chấp chính quan quay về Roma hay sau khi ông ta có mặt tại đó và khơi gợi lại ký ức về thảm họa vừa gánh chịu.

Ngay vào thời điểm ngặt nghèo ấy, sự vĩ đại của nhà nước được thể hiện qua việc vị chấp chính quan — khi quay về sau một thất bại tồi tệ mà chính ông là nguyên nhân chính — vẫn được đón chào bởi đám đông đông đúc thuộc mọi tầng lớp công dân, và những lời cảm ơn chân thành được gửi đến vì ông đã không tuyệt đối tuyệt vọng về nền cộng hòa; trong khi nếu là một viên tướng người Carthage trong hoàn cảnh ấy, chắc chắn ông sẽ chẳng tài nào tránh khỏi bất kỳ hình thức trừng phạt tàn khốc nào.