Sau trận Cannae, Hannibal, sau khi chiếm và cướp phá doanh trại của người La Mã, liền chuyển quân từ Apulia sang Samnium; ngài nhận được lời mời vào vùng đất của người Hirpini do Statius đưa ra, người đã hứa sẽ giao nộp Compsa. Tiebius, một người gốc Compsa, nổi bật về địa vị trong số đồng bào của mình; nhưng một phe phái của người Mopsii lại kìm hãm ông ta—một gia đình có thế lực lớn nhờ sự ưu ái của người La Mã. Sau khi hay tin về trận Cannae cùng lời đồn về sự tiến đến của Hannibal được lan truyền qua những lời bàn tán của Trebius, phe phái của Mopsii đã rút khỏi thành phố; nhờ đó thành phố được trao lại cho người Carthage mà không gặp sự kháng cự nào, và một đội quân đồn trú đã được tiếp nhận vào đây. Bỏ lại toàn bộ chiến lợi phẩm cùng hành lý tại đó, đồng thời chia cắt lực lượng, ngài ra lệnh cho Mago tiếp nhận sự bảo hộ của ngài đối với những thành phố thuộc vùng ấy có thể nổi dậy chống lại người La Mã, đồng thời ép buộc những thành phố không muốn quy thuận phải phản bội. Bản thân ngài, đi qua lãnh thổ Campania, tiến về vùng biển phía nam với ý định tấn công Naples để có thể làm chủ một thành phố hàng hải. Ngay khi bước vào ranh giới lãnh thổ Neapolitan, ngài bố trí một phần quân Numidia phục kích ở bất cứ nơi nào tìm được địa thế thuận lợi; bởi nơi đây có rất nhiều con đường trũng và những khúc quanh khuất lút: số khác ngài ra lệnh lùa đi trước những chiến lợi phẩm đã thu gom được từ vùng quê, rồi phô bày chúng trước kẻ thù, phóng ngựa tiến thẳng đến các cổng thành phố. Khi họ xuất hiện với số lượng ít ỏi và trong tình trạng hỗn loạn, một đội kỵ binh đã phi ra xáp chiến, nhưng rồi bị cắt đứt đường lui và rơi vào bẫy mai phục do những kẻ cố tình rút lui giăng sẵn: và chẳng một ai trong số họ có thể trốn thoát, nếu biển cả không ở gần bên, và một vài chiếc thuyền, chủ yếu là thuyền đánh cá, được quan sát thấy ở khoảng cách ngắn tính từ bờ biển, đã mở đường tẩu thoát cho những kẻ biết bơi. Tuy nhiên, một số thanh niên quý tộc đã bị bắt sống và sát hại trong vụ đụng độ đó. Trong số ấy, Hegeas, chỉ huy kỵ binh, đã tử trận khi truy đuổi kẻ thù đang rút lui quá hăng hãi. Cảnh tượng những bức tường thành vốn không thuận lợi cho lực lượng vây hãm đã ngăn cản tướng quân người Carthage tiến hành đánh chiếm thành phố.

Từ đó, ngài đổi hướng tiến về Capua—nơi đang đắm mình trong sự truỵ lạc dưới một chuỗi dài thịnh vượng và sự ưu đãi của vận mệnh: tuy nhiên, giữa sự suy đồi chung ấy, điều nổi bật nhất là thói hoang phí của tầng lớp bình dân, những kẻ tự do tung hoành không giới hạn. Pacuvius Calavius đã khiến viện nguyên lão phải phục tùng mình và bình dân, một con người vừa quý tộc vừa được lòng dân, nhưng lại tạo dựng ảnh hưởng thông qua những thủ đoạn mờ ám. Vô tình nắm giữ chức quan chấp chính tối cao trong năm xảy ra trận thất bại tại Trasimenus, và cho rằng tầng lớp bình dân vốn nuôi dưỡng mối thù hằn sâu sắc nhất đối với viện nguyên lão sẽ mưu toan những hành động liều lĩnh nếu xuất hiện cơ hội thay đổi thời cục; và nếu Hannibal kéo đến vùng đó cùng đội quân bách chiến bách thắng của mình, họ sẽ tàn sát các nguyên lão rồi dâng Capua cho người Carthage; vì ông ta mong muốn cai trị một quốc gia được bảo tồn hơn là bị lật đổ (bởi dẫu sa đọa nhưng ông ta không đến nỗi tồi tệ hoàn toàn), và vì ông ta đinh ninh rằng không một quốc gia nào có thể tồn tại nếu bị tước đi hội đồng công cộng của mình, ông ta bèn áp dụng một kế sách vừa để bảo vệ viện nguyên lão vừa đặt họ dưới quyền kiểm soát của chính mình và tầng lớp bình dân.

Sau khi triệu tập viện nguyên lão, ông ta mở đầu bài phát biểu bằng cách nhận xét rằng: "không có điều gì có thể khiến ông ta đồng loã với một kế hoạch phản bội người La Mã, nếu điều đó không hoàn toàn cần thiết; bởi ông ta có những đứa con mang dòng máu của con gái Appius Claudius, và có một người con gái ở Rome đã kết hôn với Livius: nhưng một mối nguy hiểm nghiêm trọng và đáng sợ hơn nhiều đang đe dọa họ, vượt xa bất kỳ hậu quả nào có thể bắt nguồn từ một hành động như vậy. Vì ý định của bình dân không phải là xóa bỏ viện nguyên lão bằng cách đầu hàng người Carthage, mà là tàn sát các nguyên lão, rồi dâng hiến đất nước trong cảnh tàn tạ ấy cho Hannibal và người Carthage. Rằng ông ta hoàn toàn có quyền năng giải cứu họ khỏi hiểm họa này, nếu họ chịu phó mặc bản thân cho sự chăm sóc của ông ta, gạt bỏ những bất hòa chính trị sang một bên và đặt trọn niềm tin vào ông ta." Khi tất cả đều bị nỗi sợ hãi chế ngự và phó thác sinh mạng cho sự bảo bọc của ông ta, ông ta tiếp lời: "Tôi sẽ giam các vị lại trong tòa nhà viện nguyên lão, và giả vờ làm kẻ đồng lõa trong âm mưu tội ác này; bằng cách tỏ ra ủng hộ những biện pháp mà lẽ ra tôi phản đối vô ích, tôi sẽ tìm ra lối thoát cho sự an toàn của các vị. Để thực hiện điều này, hãy lấy bất kỳ vật cam kết nào các vị muốn." Sau khi đã thề danh dự, ông ta bước ra; và sau khi ra lệnh đóng chặt cửa tòa nhà, ông ta bố trí lính canh ở tiền sảnh để không ai có thể bước vào hay rời đi nếu không có sự cho phép của ông ta.

Bấy giờ, khi triệu tập dân chúng, ông ta ngỏ lời với họ rằng: "Hỡi những người Campania, điều mà các vị hằng mong ước bấy lâu nay—quyền trừng phạt một viện nguyên lão vô nguyên tắc và đáng ngâm tởm—nay đã nằm trong tay các vị, không phải thông qua hiểm họa cận kề từ việc bạo động tấn công từng ngôi nhà vốn được canh gác và phòng thủ bởi nô lệ cùng gia nhân, mà là trong sự tự do và hoàn toàn an toàn. Hãy bắt lấy tất cả bọn chúng, giam cầm trong tòa nhà viện nguyên lão, đơn độc và không tấc sắt trong tay; các vị cũng chẳng cần phải hành động vội vàng hay mù quáng. Ta sẽ trao cho các vị cơ hội định đoạt sinh tử của từng kẻ, để mỗi tên phải chịu trừng phạt xứng đáng với tội ác của chúng. Nhưng hơn hết thảy, các vị cần phải kìm nén cơn thịnh nộ của mình, và nhận thức rằng sự an toàn cùng lợi ích của chính các vị mới là điều quan trọng hơn cả. Vì ta hiểu rằng các vị căm ghét những nguyên lão cụ thể ấy, chứ không phải các vị không muốn có một viện nguyên lão nào cả; bởi các vị hoặc là phải chịu đựng một vị vua—điều mà ai ai cũng ghê tởm, hoặc một viện nguyên lão—con đường duy nhất tương thích với một nhà nước tự do. Do đó, các vị phải thực hiện đồng thời hai mục tiêu: phải loại bỏ viện nguyên lão cũ và bầu ra một viện nguyên lão mới. Ta sẽ ra lệnh triệu tập từng nguyên lão một, và ta sẽ để các vị quyết định xem chúng đáng sống hay đáng chết; bất cứ điều gì các vị định đoạt đối với từng người sẽ được thực thi; nhưng trước khi các vị thi hành án quyết với kẻ phạm tội, các vị phải bầu ra một người dũng cảm và kiên cường làm nguyên lão mới để thay thế vị trí của kẻ ấy." Nói xong, ông ta ngồi xuống; và khi tên tuổi của các vị nguyên lão được bỏ chung vào một chiếc urn, ông ta ra lệnh xướng lên cái tên nào rút được thăm trước tiên, đồng thời dẫn nhân vật ấy ra khỏi tòa nhà viện nguyên lão.

Khi cái tên vừa vang lên, ai nấy đều lớn tiếng kêu gào rằng hắn ta là một kẻ đồi bại, vô nguyên tắc và đáng bị trừng phạt. Pacuvius bấy giờ liền cất lời: "Ta đã thấy phán quyết được đưa ra đối với con người này; giờ đây, hãy chọn một nguyên lão tốt bụng và lương thiện để thay thế chỗ của kẻ đồi bại và vô nguyên tắc ấy." Ban đầu, tất cả chìm trong im lặng vì chưa tìm được một con người xứng đáng hơn để thay thế; sau đó, khi một người trong số họ gạt bỏ sự e thẹn và đề xuất một cái tên, ngay lập tức một tiếng hô hoán lớn hơn nhiều bùng lên; trong khi một số người phủ nhận việc quen biết kẻ vừa được nhắc đến, thì những người khác lại phản đối hắn ta, lúc thì vì hành vi bại hoại, lúc khác lại vì xuất thân thấp kém, hoàn cảnh bần hàn và bản chất đáng hổ thẹn của ngành nghề hay công việc hắn làm. Cục diện tương tự lặp lại với sự dữ dội tăng dần khi nhắc đến vị nguyên lão thứ hai và thứ ba, đến mức hiển nhiên rằng họ bất mãn với chính bản thân các nguyên lão, nhưng lại chẳng có nổi một ai để thay thế; bởi việc đề cử lại những gương mặt cũ chẳng đem lại ích lợi gì ngoài việc tiếp tục phải nghe kể về những thói hư tật xấu của họ, trong khi những kẻ còn lại thì tầm thường và vô danh hơn rất nhiều so với những người vừa sực nhớ đến trong tâm trí họ. Cứ thế, buổi họp dân chúng giải tán trong tiếng đồng thanh rằng mọi cái ác quen thuộc nhất vẫn là thứ dễ chịu đựng nhất, đồng thời ra lệnh trả lại tự do cho viện nguyên lão.

Bằng cách ban ơn cứu mạng, Pacuvius đã khiến các nguyên lão quy phục mình hơn là quy phục tầng lớp bình dân, từ đó nắm quyền cai trị mà chẳng cần đến gươm giáo khi mọi người đều đã thuần phục. Kể từ đó, quên đi địa vị và sự độc lập của mình, các nguyên lão quay sang nịnh hót bình dân; chào hỏi họ niềm nở; mời mọc họ ân cần; thết đãi họ những bữa tiệc xa hoa; đứng ra thụ lý những vụ kiện, luôn đứng về phe phái ấy, và phán quyết theo hướng có lợi cho bên nào được lòng dân nhất cũng như dễ dàng lấy lòng tầng lớp bình dân nhất. Giờ đây quả thực mọi việc trong viện nguyên lão đều được tiến hành cứ như thể đó là một đại hội của quần chúng. Người dân Capua vốn dĩ đã luôn chìm đắm trong sự xa hoa trụy lạc không chỉ bởi bản tính đồi phong bại tục, mà còn vì nguồn ngập tràn các phương tiện hưởng lạc cùng vô vàn cám dỗ từ mọi thú vui trên cạn lẫn dưới biển đổ dồn về; vào thời điểm ấy, đặc biệt dưới sự khom lưng cúi đầu của giới quý tộc cùng quyền tự do không giới hạn của bình dân, sự dâm dạt và phóng túng của họ đã vượt mọi giới hạn. Kém tôn trọng luật pháp, quan chức và viện nguyên lão nay, sau thảm họa Cannae, còn đi kèm với sự khinh miệt đối với cả chính quyền La Mã—thế lực vốn từng nhận được một mức độ kính trọng nhất định. Những trở ngại duy nhất ngăn cản một cuộc nổi dậy ngay lập tức là các mối quan hệ hôn nhân vốn từ lâu đã gắn kết nhiều gia đình danh giá và có thế lực của họ với người La Mã; và thứ tạo nên sợi dây liên kết bền chặt nhất chính là việc trong lúc một số đồng hương của họ đang phục vụ trong các quân đoàn La Mã, thì đặc biệt có ba trăm kỵ binh—tinh hoa của giới quý tộc Campania—đã được người La Mã tuyển chọn và phái đi đồn trú tại các thành phố thuộc Sicily.

Cha mẹ và họ hàng của những người này đã phải khó khăn lắm mới xin được cử sứ thần đến gặp quan chấp chính La Mã. Vị quan chấp chính, người vẫn chưa lên đường đi Canusium, được họ tìm thấy tại Venusia cùng với một nhúm binh lính nửa lành nửa rách, trở thành một hình ảnh đáng thương hại đối với những đồng minh trung thành, nhưng lại là đối tượng để những kẻ đồng minh kiêu ngạo và bội bạc như người Campania khinh miệt. Bản thân quan chấp chính cũng làm gia tăng thêm sự khinh bỉ của họ đối với ông và chính nghĩa của ông, khi quá mức phơi bày và trưng ra tình trạng thảm hại trong các công chuyện của mình; bởi khi các sứ thần trình bày sứ mệnh của họ—rằng viện nguyên lão và nhân dân Capua vô cùng đau buồn trước bất kỳ sự kiện bất hạnh nào giáng xuống người La Mã, đồng thời hứa hẹn mọi sự trợ giúp trong công cuộc tiến hành chiến tranh—ông đã nhận xét rằng: "Khi ra lệnh cho chúng tôi cung cấp mọi thứ cần thiết cho cuộc chiến, hỡi những người Campania, các vị dường như đang tuân theo lối xưng hô thông lệ với các đồng minh hơn là nói năng phù hợp với hoàn cảnh hiện tại của chúng tôi; bởi tại Cannae, liệu còn sót lại thứ gì cho chúng tôi, để mà như thể đang nắm giữ nó trong tay, chúng tôi lại có thể mong muốn những thứ còn thiếu được cung cấp bởi các đồng minh? Liệu chúng tôi có thể ra lệnh cung cấp bộ binh, cứ như thể chúng tôi vẫn còn kỵ binh trong tay? Liệu chúng tôi có thể nói mình thiếu thốn tiền bạc, như thể đó là thứ duy nhất chúng tôi còn thiếu? Vận mệnh thậm chí chẳng chừa lại cho chúng tôi bất cứ thứ gì để mà bồi đắp thêm. Các quân đoàn, kỵ binh, vũ khí, hiệu kỳ, ngựa chiến, binh lính, tiền bạc, lương thực—tất cả đều đã tiêu vong hoặc trên chiến trường, hoặc tại hai doanh trại bị thất thủ vào ngày hôm sau. Do đó, hỡi những người Campania, các vị không chỉ hỗ trợ chúng tôi trong cuộc chiến này, mà hầu như phải gánh vác nó thay cho chúng tôi. Hãy nhớ lại xem trước đây tại Saticula, chúng tôi đã che chở và bảo vệ tổ tiên các vị ra sao, khi họ hoảng loạn và bị dồn vào chân tường trong các thành phố; khiếp sợ trước kẻ thù Samnite lẫn Sidicinian; và cách chúng tôi tiến hành cuộc chiến với người Samnite, bắt nguồn từ chính các vị, với những kết quả thăng trầm suốt gần một thế kỷ. Thêm vào đó, khi các vị quy thuận chúng tôi, chúng tôi đã ban cho các vị một liên minh trên các điều kiện bình đẳng, chúng tôi cho phép các vị dùng luật pháp riêng của mình, và cuối cùng, điều mà trước thảm họa Cannae vốn là một đặc quyền có giá trị cao nhất, chúng tôi đã ban quyền công dân của thành phố mình cho một phần lớn người dân của các vị và chia sẻ nó cùng các vị. Do đó, bổn phận của các vị là phải xem thảm họa vừa gánh chịu này như của chính mình, và nhận thức rằng tổ quốc chung của chúng ta phải được bảo vệ. Kẻ thù chúng ta đang đối mặt không phải là người Samnite hay người Tuscan, để mà đế chế bị tước đoạt khỏi tay chúng ta vẫn tiếp tục tồn tại ở Ý. Một kẻ thù người Carthage đang kéo theo sau hắn từ những vùng xa xôi nhất thế giới, từ eo biển đại dương và những cột trụ của Hercules, một đạo binh thậm chí không phải là người gốc Phi, không luật pháp, không vị thế và hầu như không có cả ngôn ngữ của loài người. Hung bạo và khát máu theo bản chất lẫn thói quen, vị tướng của chúng còn làm cho chúng trở nên tồi tệ hơn nữa bằng cách dựng nên những cây cầu và công trình chiến trận từ những đống tử thi; và điều mà ngôn ngữ khó lòng thốt nổi, chính là việc hắn dạy chúng ăn thịt đồng loại. Nào có kẻ nào, miễn là sinh ra ở bất kỳ vùng đất nào trên Ý, lại không căm phẫn trước viễn cảnh được nhìn thấy và phải chịu đựng những kẻ được nuôi dưỡng bằng thứ thức ăn gớm ghiếc ấy làm chủ nhân—những kẻ mà dã man thay, ngay cả việc chạm vào cũng là một tội ác; phải nhận luật pháp từ Châu Phi và Carthage; và chịu cảnh để nước Ý biến thành một tỉnh lộc của người Moor và người Numidia? Thật là vô cùng vinh dự biết bao, hỡi những người Campania, khi đế chế La Mã đang chìm dần dưới thất bại thảm hại này lại được duy trì và phục hồi nhờ lòng trung thành cùng sức mạnh của chính các vị. Ta tin rằng ba mươi ngàn bộ binh và bốn ngàn kỵ binh có thể được huy động tại Campania. Các vị đã sẵn có dồi dào tiền bạc và ngũ cốc. Nếu lòng nhiệt thành của các vị tương xứng với nguồn lực trong tay, thì Hannibal sẽ chẳng màng cảm thấy mình đã chiến thắng, và người La Mã cũng không thấy mình đã bại trận."

Sau khi quan chấp chính cất lời, các sứ thần được cho lui; và trên đường họ trở về nhà, một người trong số họ tên là Vibius Virius đã nhận xét rằng: "Thời điểm đã điểm để người Campania không chỉ lấy lại vùng đất từng bị người La Mã tước đoạt một cách bất công, mà còn nắm lấy quyền bá chủ toàn cõi Ý. Bởi họ có thể ký kết một hiệp ước với Hannibal theo bất kỳ điều kiện nào họ muốn; và sẽ chẳng còn chút nghi ngờ gì khi Hannibal, sau khi chấm dứt chiến tranh và tự mình rút lui trong vinh quang về Châu Phi cùng đoàn quân của hắn, quyền bá chủ nước Ý sẽ được để lại cho người Campania." Mọi người đều đồng tình với Vibius khi ông ta nói những lời này, và họ soạn thảo bản tường trình về sứ mệnh ngoại giao sao cho tất cả đều có thể đi đến kết luận rằng sức mạnh La Mã đã hoàn toàn bị tiêu diệt. Ngay lập tức, tầng lớp bình dân và phần lớn viện nguyên lão chuyển sự chú ý sang việc nổi dậy. Tuy nhiên, hành động này bị hoãn lại vài ngày theo sự xúi giục của các bậc bô lão. Cuối cùng, quan điểm của đa số đã chiến thắng: các sứ thần từng đến gặp quan chấp chính La Mã sẽ được cử đến chỗ Hannibal. Tôi tìm thấy trong một số biên niên sử rằng, trước phái đoàn ngoại giao này và trước khi họ hạ quyết tâm nổi dậy, các sứ thần đã được người Campania cử đến Rome để yêu cầu một trong hai quan chấp chính phải được bầu từ Campania nếu họ muốn viện trợ cho chính nghĩa La Mã. Rằng từ cơn thịnh nộ bùng phát, họ bị lệnh phải rời khỏi tòa nhà viện nguyên lão, và một lictor được phái đến để tống cổ họ ra khỏi thành phố, đồng thời ra lệnh cho họ phải trú ngụ qua đêm bên ngoài biên giới La Mã. Nhưng vì yêu cầu này quá giống với những gì người Latin từng đưa ra trước kia, và vì Coelius cùng các sử gia khác không phải không có lý do khi không đả động gì đến nó, nên tôi không dám chắc chắn về tính xác thực của câu chuyện ấy.

Các sứ thần diện kiến Hannibal và ký kết một hiệp ước hòa bình với ngài theo những điều khoản: "Rằng không một viên chỉ huy người Carthage nào có quyền tài phán đối với một công dân Campania, và cũng không công dân Campania nào phải phục vụ trong quân ngũ hay làm bất kỳ công việc nào trái với ý muốn của họ: rằng Capua được quyền giữ luật pháp và các quan chức riêng của mình: rằng người Carthage sẽ trao trả cho người Campania ba trăm tù binh do chính họ lựa chọn, những người này có thể được dùng để đổi lấy các kỵ binh Campania đang phục vụ tại Sicily." Đó là những điều khoản thỏa thuận: nhưng bên cạnh đó, người Campania còn gây ra những tội ác tàn bạo sau đây: tầng lớp bình dân ra lệnh bắt giữ đột ngột các quan chấp chính của các đồng minh cùng những công dân La Mã khác, trong lúc một số người trong số họ đang bận rộn với nghĩa vụ quân sự, kẻ khác lo việc riêng tư, rồi nhốt họ vào các nhà tắm như thể để giam giữ; tại đây, ngạt thở bởi sức nóng và hơi nước, họ đã bỏ mạng trong một cảnh tượng hãi hùng. Decius Magius—một con người chẳng thiếu thứ gì để hoàn thiện tầm ảnh hưởng của mình ngoại trừ sự minh mẫn từ đồng bào mình—đã chống lại đến cùng việc thi hành các biện pháp này cũng như việc cử sứ đoàn đến gặp Hannibal; và khi nghe tin một đạo quân được Hannibal phái đến, nhắc nhở họ nhớ lại những tấm gương về sự bạo ngược kiêu hãnh của Pyrrhus cùng cảnh nô lệ thảm hại của người Tarentum, ban đầu ông đã công khai và lớn tiếng phản đối việc dung nạp đạo quân ấy, rồi sau đó hối thúc họ hoặc phải trục xuất những kẻ đó ngay khi chúng bước vào, hoặc nếu họ muốn chuộc lại bằng một hành động táo bạo và đáng nhớ cho tội ác ghê tởm mà họ đã phạm phải khi phản bội những đồng minh cổ xưa và thân thiết nhất của mình, thì hãy tiêu diệt lực lượng Carthage rồi tự nguyện quay về hàng ngũ La Mã.

Những hành động này, vì chẳng hề được thực hiện trong bí mật nên đã nhanh chóng đến tai Hannibal; ban đầu ngài cử người đến triệu tập Magius đến diện kiến tại doanh trại của mình, nhưng sau khi bị từ chối một cách quả quyết với lý do Hannibal không có thẩm quyền đối với một công dân Campania, vị tướng Carthage nổi trận lôi đình, ra lệnh bắt giữ người đàn ông ấy và điệu đến chỗ ngài trong xiềng xích. Dẫu vậy, về sau, vì sợ rằng việc dùng vũ lực có thể gây ra náo loạn, hoặc những va chạm ngoài ý muốn do xúc cảm bùng phát, ngài quyết định tự thân rời khỏi doanh trại cùng một nhúm binh sĩ, sau khi đã phái một thông điệp đi trước đến Marius Blosius, pháp quan của Campania, với nội dung rằng ngài sẽ có mặt ở Capua vào ngày hôm sau. Marius triệu tập một đại hội, ban hành lệnh buộc toàn dân phải kéo ra ngoài thành để nghênh đón Hannibal cùng với vợ con họ. Mọi người đều tuân lệnh, không chỉ trong sự phục tùng mà còn bằng cả lòng nhiệt huyết, với sự đồng thuận hoàn toàn của dân chúng cùng niềm háo hức được diện kiến một vị tướng danh tiếng lẫy lừng qua ngần ấy chiến thắng. Riêng Decius Magius không ra nghênh đón ngài, cũng chẳng trốn tránh trong nhà; thay vào đó, để có thể bộc lộ sự không sợ hãi xuất phát từ ý thức về sự vô tội của bản thân, ông thản nhiên dạo bước giữa quảng trường công cộng, đi cùng con trai và một vài gia nhân, trong lúc toàn bộ cư dân đang bận rộn đổ xô đi ngắm nhìn và chào đón vị tướng người Carthage. Hannibal, khi bước vào thành phố, liền đòi diện kiến viện nguyên lão; và khi các nhân vật chắp mối hàng đầu của người Campania nài nỉ ngài đừng giải quyết bất kỳ công việc nghiêm trọng nào trong ngày hôm đó, mà hãy vui vẻ và hoan hỉ cử hành một ngày lễ hội mừng sự hiện diện của ngài, dẫu bản thân cực kỳ dễ nổi giận, nhưng để không từ chối họ bất cứ điều gì vào phút đầu gặp gỡ, ngài đã dành phần lớn thời gian trong ngày để đi thị sát thành phố.

Ngài trọ tại dinh thự của anh em nhà Ninii Celeres là Stenius và Pacuvius, những người nổi danh bởi dòng dõi quý tộc và sự giàu có. Tại đó, Pacuvius Calavius—nhân vật từng được nhắc đến, kẻ đứng đầu phe phái kéo cả quốc gia về phe Carthage—đã dẫn theo đứa con trai trẻ tuổi của mình đến yết kiến; cậu thanh niên này từng bị ông ta ép buộc phải rời xa Decius Magius, kẻ mà cùng với ông ta đã kiên quyết đứng vững bảo vệ liên minh La Mã để chống lại phe thân Carthage; và cả khuynh hướng ngả theo phía bên kia của đất nước lẫn uy quyền của người cha đều không thể lay chuyển nổi lập trường của cậu. Đối với thanh niên này, người cha đã phải dùng những lời khẩn cầu nhiều hơn là biện minh để xin Hannibal ân xá. Bị cảm động bởi những lời nài nỉ và giọt nước mắt của người cha, Hannibal thậm chí còn ra lệnh mời cậu cùng cha mình tham dự bữa tiệc; một buổi tiệc mà ngài dự định sẽ không tiếp đón bất kỳ người Campania nào khác ngoài các gia chủ và Jubellius Taurea, một nhân vật kiệt xuất trong chiến trận. Họ bắt đầu yết tiệc từ sớm, và buổi tiệc không tuân theo phong tục của người Carthage hay kỷ luật quân đội, mà được trang hoàng với đầy đủ mọi cám dỗ của sự trụy lạc, đúng như những gì có thể mong đợi ở một thành phố và một ngôi nhà nổi tiếng về sự xa hoa. Perolla, con trai của Calavius, là người duy nhất không bị khuất phục bởi những lời mời mọc của gia chủ hay những lần thúc giép thỉnh thoảng từ Hannibal. Cậu thanh niên lấy cớ bệnh tình để từ chối, trong khi người cha biện hộ rằng tâm trí con trai mình đang bất ổn, và điều đó cũng chẳng có gì là ngạc nhiên.

Khoảng lúc hoàng hôn, Calavius bước ra khỏi bữa tiệc và được con trai đi theo sau; khi họ đến một nơi vắng vẻ (đó là khu vườn ở phía sau ngôi nhà), cậu nói: "Con có một kế hoạch muốn đề xuất với cha, nhờ đó chúng ta không chỉ nhận được sự tha thứ từ người La Mã vì tội phản bội họ sang phe Carthage, mà còn được kính trọng hơn nhiều so với bất kỳ người Campania nào từ trước đến nay." Khi người cha ngạc nhiên gặng hỏi kế hoạch đó là gì, cậu liền hất chiếc áo choàng khỏi vai để lộ phần sườn đang giắt một thanh gươm. "Ngay lập tức, con sẽ tái khẳng định liên minh với Rome bằng chính máu của Hannibal. Con muốn cho cha biết trước, đề phòng trường hợp cha muốn lánh mặt trong lúc hành động được thực hiện."

Nghe và chứng kiến cảnh đó, vị lão niên, cứ như thể bản thân đang hiện diện ngay tại những sự kiện vừa được nhắc đến tên, hoảng loạn tột độ liền kêu lên: "Ta van xin con, hỡi con trai của ta, vì tất cả những sợi dây tình cảm gắn kết con cái với cha mẹ, xin con đừng quyết định phạm và gánh chịu mọi điều kinh hoàng ngay trước mắt một người cha. Mới vài giờ trước đây, ta và con đã cùng thề nguyện trước mọi vị thần, nắm chặt tay nhau cam kết lòng trung thành với Hannibal, để rồi ngay khi rời khỏi buổi hội kiến, ta lại dùng chính đôi bàn tay từng được dùng làm vật thề thiêng liêng cho lòng tin ấy để chống lại hắn hay sao? Con đứng lên từ bàn tiệc hiếu khách—nơi con được Hannibal tiếp đón như một trong ba vị khách người Campania—chỉ để nhuộm máu chính chủ nhà lên chiếc bàn đó hay sao? Lẽ nào ta có thể dung hòa Hannibal với con trai mình, chứ không thể dung hòa con trai mình với Hannibal? Nhưng xin con đừng xem điều gì là thiêng liêng nữa, dẫu là lời thề thốt, lòng tôn kính thần linh hay đạo lý làm con; cứ nhắm mắt làm những hành động tồi tệ nhất, nếu như chúng không mang lại sự diệt vong cho chúng ta bên cạnh tội lỗi. Con định một mình tấn công Hannibal hay sao? Đám đông đông đảo gồm những kẻ tự do và nô lệ kia sẽ làm gì? Ánh mắt của tất cả mọi người đổ dồn vào một mình hắn sẽ ra sao? Những bàn tay đằng đằng sát khí ấy sẽ tê liệt giữa cơn điên rồ của con hay sao? Liệu con có đủ sức đối mặt với ánh nhìn của chính Hannibal—thứ mà các đạo quân vũ trang chẳng thể chống đỡ, thứ khiến người La Mã phải co rúm vì kinh hãi? Và dẫu có thiếu vắng sự trợ giúp nào đi nữa, liệu con có gan dám ra tay sát hại ta khi ta lấy thân mình che chở cho Hannibal hay không? Nhưng hãy nhớ rằng con phải đâm xuyên qua ngực ta trước khi chạm được đến hắn. Thà để bản thân bị ngăn cản trong âm mưu này tại đây, còn hơn là chuốc lấy thất bại ê chề ngoài kia. Xin những lời nài nỉ của ta hãy lay động được con, giống như cách chúng đã cứu mạng con ngày hôm nay." Nói rồi, nhận thấy cậu con trai đang rơi lệ, ông ôm chầm lấy cậu, ân cần hôn hít và không ngừng nài nỉ cho đến khi thuyết phục được cậu chịu buông gươm và hứa sẽ không làm điều dại dột ấy nữa.

Cậu thanh niên bấy giờ mới lên tiếng: "Con xin vâng lời cha để làm tròn bổn phận đối với tổ quốc, nhưng con vô cùng đau đớn cho cha—người đang gánh chịu tội lỗi đã ba lần phản bội đất nước; lần thứ nhất khi cha phê chuẩn cuộc nổi dậy chống lại người La Mã; lần thứ hai khi cha xúi giục liên minh với Hannibal; và lần thứ ba là ngày hôm nay, khi cha chính là kẻ trì hoãn và cản trở công cuộc khôi phục Capua về với người La Mã. Hỡi tổ quốc, xin hãy đón lấy vũ khí này, thứ vũ khí mà ngự trị trong tay để bảo vệ người, con hằng ao ước được dùng để bảo vệ thành trì này, nay lại bị chính người cha giật lấy mất." Dứt lời, cậu ném thanh gươm qua tường vườn ra đường cái, và để không bị ai nghi ngờ, cậu quay trở lại bữa tiệc.

Ngày hôm sau, Hannibal tiếp kiến một phiên họp toàn thể của viện nguyên lão. Phần đầu bài phát biểu của ngài tràn ngập sự nhã nhặn và nhân từ; ngài bày tỏ lòng biết ơn đối với người Campania vì đã ưu ái tình bạn của ngài hơn liên minh với người La Mã, đồng thời đưa ra những lời hứa hẹn hào sảng rằng "chẳng bao lâu nữa Capua sẽ trở thành thủ đô của toàn cõi Ý, và người La Mã cùng các quốc gia khác sẽ phải tuân theo luật lệ ban hành từ nơi đây. Tuy nhiên, có một kẻ duy nhất ngoài vòng kết nối tình bạn với người Carthage và liên minh được thiết lập cùng ngài, đó là Decius Magius—kẻ vốn không phải và cũng không xứng đáng được gọi là người Campania. Ngài yêu cầu phải giao nộp kẻ ấy cho mình, đồng thời trưng cầu ý kiến của viện nguyên lão về hành vi của hắn để đưa ra phán quyết trước mặt ngài." Mọi người đều đồng thuận với đề xuất này, dẫu rất nhiều người coi hắn là một cá nhân không đáng phải chịu đựng sự đối xử khốc liệt như vậy, và việc này ngay từ đầu đã là một sự xâm phạm không nhỏ đối với quyền tự do của họ. Rời khỏi viện nguyên lão, vị quan chức ngồi lên chiếc ghế được thánh hiến, ra lệnh bắt giữ Decius Magius và trói hắn đứng trước chân mình để tự bào chữa. Nhưng hắn, với tinh thần kiêu hãnh bất khuất, phủ nhận việc một biện pháp như thế có thể bị áp đặt trái với các điều khoản của hiệp ước; ngay lập tức, hắn bị cùm xiềng và ra lệnh điệu ra trước doanh trại dưới sự áp giải của một lictor.

Chừng nào còn bị dẫn đi với đầu trần, hắn vẫn vừa sải bước vừa dõng dạc diễn thuyết và lớn tiếng hô hào đám đông đang túa ra vây quanh từ mọi phía. "Các vị đã giành được sự tự do mà mình hằng khao khát rồi đấy, hỡi những người Campania; ngay giữa quảng trường, dưới ánh ban mai rực rỡ, trước mắt các vị đây, ta—một con người chẳng thua kém bất kỳ ai ở Campania—đang bị lê la trong xiềng xích để đi đến cái chết. Liệu còn có sự phẫn nộ nào lớn hơn thế có thể xảy ra nếu Capua bị thất thủ hay sao? Hãy ra nghênh đón Hannibal, hãy trang hoàng thành phố của các vị cho thật lộng lẫy, hãy cử hành ngày mừng ngài đến nơi để các vị được tận mắt chiêm ngưỡng chiến thắng này giáng lên một đồng bào của mình." Nhận thấy dân chúng bắt đầu bị kích động bởi những lời hô hào đó của hắn, đầu hắn bị trùm lại và lệnh được ban xuống phải lôi hắn ra khỏi cổng thành một cách nhanh chóng hơn nữa. Được điệu đến doanh trại theo cách ấy, hắn ngay lập tức bị đưa lên một con tàu và đày đi Carthage, e rằng nếu có bất kỳ náo loạn nào bùng phát ở Capua do sự bất công của hành động này, viện nguyên lão cũng sẽ hối hận vì đã dâng nộp một nhà lãnh đạo của họ; và e rằng nếu một phái đoàn được cử sang yêu cầu trả tự do cho hắn, ngài sẽ hoặc phải làm mếch lòng các đồng minh mới bằng cách từ chối thỉnh cầu đầu tiên của họ, hoặc buộc phải giữ lại Capua một kẻ chuyên khơi mào cho bạo loạn và chia rẽ nếu chấp thuận. Một cơn bão đã thổi dạt con tàu đến Cyrenae—nơi lúc bấy giờ nằm dưới quyền cai trị của các vị vua. Tại đây, khi chạy trốn để tìm sự che chở bên bức tượng vua Ptolemy, hắn được tống giam và áp giải đến Alexandria để diện kiến Ptolemy; và sau khi trình bày rằng mình đã bị Hannibal trùm xiềng xích trái với luật lệ hiệp ước, hắn đã được trả tự do và cho phép trở về bất cứ nơi nào mình muốn, hoặc Rome hoặc Capua. Nhưng Magius tuyên bố rằng Capua sẽ chẳng còn là nơi an toàn cho ông, còn Rome—vào thời điểm đang xảy ra chiến tranh giữa người La Mã và người Campania—sẽ thích hợp làm nơi trú ngụ cho một kẻ đào ngũ hơn là một vị khách. Chẳng có nơi nào ông muốn định cư hơn là trong vương thổ của người mà ông kính trọng như một vị ân nhân và kẻ bảo hộ cho sự tự do của mình.

Trong lúc những sự kiện này đang diễn ra, Quintus Fabius Pictor, sứ thần từ Delphi trở về Rome, đã đọc bản tường thuật phản hồi của thần sứ từ một bản viết tay. Trong đó đề cập đến cả các vị thần lẫn phương thức tiến hành lễ cầu đảo sao cho đúng đắn. Lời sứ viết rằng: "Nếu các ngươi làm thế, hỡi người La Mã, vận mệnh của các ngươi sẽ sung túc hơn và ít rối ren hơn; quốc gia các ngươi sẽ tiến bước thuận lợi hơn theo những ước nguyện của mình; và chiến thắng trong cuộc chiến sẽ thuộc về phía nhân dân La Mã. Sau khi đất nước các ngươi được phục hồi về sự thịnh vượng và an toàn, hãy gửi một lễ vật dâng lên vị Pythian Apollo từ những chiến lợi phẩm thu được, đồng thời bày tỏ sự tôn kính ngài bằng của cải, chiến lợi phẩm và các vật phẩm cướp được từ quân thù. Hãy trục xuất phóng đãng khỏi cộng đồng các ngươi." Đọc lớn những lời dịch từ các câu thơ Hy Lạp này xong, ông bổ sung thêm rằng ngay khi rời khỏi đền sứ mệnh, ông đã dâng tế lễ tôn vinh thần linh bằng rượu và nhũ hương cho tất cả các vị thần ấy; và ông được vị tư tế tối cao của ngôi đền dặn dò rằng, bởi ông đã tiếp cận đền sứ mệnh và hành lễ với chiếc vòng nguyệt quế trên đầu, ông cũng phải lên tàu với chiếc vòng đó và không được tháo ra cho đến khi đặt chân tới Rome. Ông đã chấp hành mọi chỉ dẫn ấy một cách vô cùng cẩn trọng và chu đáo, đồng thời đã đặt vòng nguyệt quế lên bệ thờ thần Apollo tại Rome. Viện nguyên lão ban hành sắc lệnh yêu cầu các nghi lễ thánh thiêng và lời cầu khẩn được tuân thủ nghiêm ngặt với tất cả sự khẩn trương có thể.

Giữa lúc những sự kiện này đang diễn ra ở Rome và nước Ý, Mago, con trai của Hamilcar, đã cập bến Carthage mang theo tin tức về chiến thắng tại Cannae. Anh ta không được phái đi trực tiếp từ chiến trường bởi người anh trai, mà bị giữ lại vài ngày để tiếp nhận sự quy thuận của các tiểu quốc thuộc vùng Bruttii đang nổi dậy. Sau khi diện kiến viện nguyên lão, anh ta đã tường thuật đầy đủ chiến công của người anh trai mình tại Ý: rằng ngài đã giao chiến tay đôi với sáu vị tướng, trong đó có bốn quan chấp chính, hai người là nhà độc tài và bậc thầy kỵ binh, với sáu quân đoàn chấp chính; rằng ngài đã tiêu diệt hơn hai trăm ngàn quân địch và bắt sống hơn năm mươi ngàn người. Trong số bốn vị quan chấp chính, ngài đã hạ sát hai người; hai người còn lại, một người bị thương, kẻ kia sau khi mất toàn bộ quân đoàn đã tháo chạy khỏi chiến trường với vỏn vẹn chưa đầy năm mươi người; viên bậc thầy kỵ binh—vị thế ngang ngập quan chấp chính—đã bị đánh cho đại bại và phải tháo chạy; vị nhà độc tài, do chưa từng trực tiếp giao chiến tay đôi, nên được ca ngợi là một vị tướng vô song; người Bruttii, người Apulians, một phần người Samnites và người Lucanians đã quy thuận người Carthage. Rằng Capua—thủ phủ không chỉ của Campania, mà sau sự sụp đổ của sức mạnh La Mã bởi trận Cannae, còn là thủ phủ của cả nước Ý—đã tự nguyện dâng hiến cho Hannibal. Để đáp lại ngần ấy những chiến công vĩ đại, lòng biết ơn chắc chắn phải được tỏ bày và lời cảm ơn phải được dâng lên các vị thần bất tử.

Bấy giờ, để chứng minh cho tin tức vui mừng ấy, anh ta ra lệnh đổ những chiếc nhẫn vàng ra tiền sảnh tòa nhà viện nguyên lão; đống nhẫn cao đến mức một số người quả quyết rằng khi đem đo thì chúng chứa đầy ba đấu rưỡi. Tuy nhiên, thông tin đáng tin cậy hơn và giống thực tế hơn cho rằng số lượng không quá một đấu. Anh ta sau đó bổ sung, nhằm giải thích và làm rõ quy mô tàn sát lớn hơn, rằng không ai ngoài các kỵ binh, và chỉ những thành viên cốt cán nhất trong số đó, mới đeo loại trang sức này. Trọng tâm bài phát biểu của anh ta là: "Triển vọng kết thúc chiến tranh càng đến gần bao nhiêu, Hannibal càng phải được viện trợ nhiều bấy nhiêu bằng mọi phương tiện, bởi chiến trường nằm ở nơi xa xôi cách trở quê nhà và sâu trong tim lãnh thổ kẻ thù. Rất nhiều ngũ cốc đã tiêu thụ và tiền bạc đã tiêu pha; và ngần ấy trận chiến giáp lá cà, dẫu đã xóa sổ các đạo quân địch, cũng phần nào làm suy giảm lực lượng của phe chiến thắng. Do đó, một lượng quân viện trợ phải được phái đi; cùng với tiền lương bổng và ngũ cốc cho những binh sĩ đã lập được công lao to lớn đối với danh dự người Carthage."

Sau bài phát biểu của Mago, toàn thể cử tọa đều đắm chìm trong niềm hân hoan tột độ. Himilco, một thành viên thuộc phe Barca, cho rằng đây là cơ hội tuyệt vời để chỉ trích Hanno, bèn lên tiếng: "Ngươi nghĩ sao bây giờ, hanno? Ngươi giờ đây có còn hối tiếc vì đã khơi mào cuộc chiến chống lại người La Mã nữa không? Giờ thì cứ việc xúi giục giao nộp Hannibal đi; vâng, hãy cấm cản việc dâng lời cảm tạ các vị thần bất tử giữa những thành công vang dội nhường này; hãy để chúng ta được lắng nghe một nguyên lão La Mã trong tòa nhà viện nguyên lão của người Carthage." Đáp lại lời đó, Hanno điềm tĩnh nói: "Tôi lẽ ra đã giữ im lặng trong ngày hôm nay, hỡi các nghị phụ, để giữa niềm hưng phấn chung, tôi không thốt ra bất kỳ điều gì có thể làm các vị mất vui. Nhưng giờ đây, trước một nguyên lão đặt câu hỏi liệu tôi có còn hối tiếc về cuộc chiến chống người La Mã hay không, nếu tôi tiếp tục giữ im lặng, tôi sẽ tỏ ra hoặc kiêu ngạo hoặc hèn nhát—vẻ kiêu ngạo là của kẻ quên đi nền độc lập của kẻ khác, còn sự hèn nhát là của kẻ quên đi chính mình. Do đó, tôi có thể trả lời Himilco rằng tôi chưa từng ngừng hối tiếc về cuộc chiến này, và sẽ không ngừng chỉ trích vị tướng bất khả chiến bại của các vị cho đến khi tôi thấy cuộc chiến kết thúc trên những điều kiện dẫu có thể chấp nhận được; và chẳng có gì ngoài một nền hòa bình mới có thể chấm dứt sự tiếc nuối của tôi đối với nền hòa bình cũ. Chính vì thế, những chiến tích mà Mago vừa khoe khoang kể lể ấy là nguồn cội của niềm vui hiện tại đối với Himilco và những kẻ cuồng tín theo chân Hannibal; đối với tôi, chúng có thể trở thành niềm vui trong tương lai, bởi vì những thành công trong chiến tranh—nếu chúng ta biết tận dụng tối đa vận mệnh—sẽ ban cho chúng ta một nền hòa bình với các điều kiện công bằng hơn; nếu chúng ta để lỡ cơ hội này, thời điểm mà chúng ta có quyền áp đặt thay vì tiếp nhận các điều kiện hòa bình, tôi e rằng ngay cả niềm vui này của chúng ta cũng sẽ vượt quá giới hạn và cuối cùng hóa thành vô nghĩa. Dẫu vậy, hãy xem bản chất của nó lúc này là gì. Ta đã tiêu diệt các đạo quân địch, hãy gửi cho ta thêm binh lính. Ngươi còn đòi hỏi gì khác nếu như ngươi đã là kẻ bại trận? Ta đã chiếm được hai doanh trại của kẻ thù, tất nhiên chứa đầy chiến lợi phẩm và lương thực; hãy tiếp tế cho ta ngũ cốc và tiền bạc. Ngươi còn đòi hỏi gì khác nếu như doanh trại của chính ngươi đã bị cướp phá và tước đoạt sạch sành sanh? Và để tôi không phải là kẻ duy nhất bối rối, tôi ước gì hoặc Himilco hoặc Mago có thể trả lời tôi, bởi thật công bằng và hợp lẽ khi tôi cũng được đặt câu hỏi, một khi tôi đã trả lời Himilco. Kể từ khi trận Cannae xóa sổ sức mạnh La Mã và thực tế là toàn bộ nước Ý đang trong tình trạng nổi dậy, trước hết, có bất kỳ dân tộc nào thuộc liên minh Latin đến với chúng ta hay không? Tiếp đến, có bất kỳ cá nhân nào trong số ba mươi lăm bộ tộc đào ngũ sang phe Hannibal hay không?" Khi Mago trả lời phủ định cho cả hai câu hỏi đó, ông tiếp lời: "Thế thì vẫn còn đó một khối lượng lớn kẻ thù. Nhưng tôi rất muốn biết khối lượng ấy đang sở hữu tinh thần và hy vọng ở mức độ nào."

Khi Mago tuyên bố rằng anh ta không biết, ông liền nói: "Chẳng có gì dễ biết hơn thế. Người La Mã có cử sứ thần nào đến gặp Hannibal để bàn chuyện hòa bình hay không? Tóm lại, các ngươi đã từng nghe có bất kỳ ai nhắc đến chuyện hòa bình ở Rome chưa?" Khi Mago cũng trả lời phủ định cho những câu hỏi này, ông đanh thép tuyên bố: "Vậy thì trước mắt chúng ta vẫn là một cuộc chiến nguyên vẹn hệt như ngày Hannibal vượt biên giới sang Ý. Rất nhiều người trong chúng ta còn sống đến nay vẫn nhớ rõ sự thăng trầm của chiến tranh Punic thời trước. Chẳng có lúc nào sự nghiệp của chúng ta lại khởi sắc rực rỡ như trước thời kỳ chấp chính của Caius Lutatius và Aulus Posthumius. Nhưng dưới thời chấp chính của Caius Lutatius và Aulus Posthumius, chúng ta đã bị đánh bại hoàn toàn tại các đảo Aegates. Thế mà giờ đây, nếu cũng như trước kia (cầu xin các vị thần ngăn chặn điềm gở ấy!), vận mệnh xoay vần, liệu các ngươi có hy vọng đạt được hòa bình vào lúc chúng ta thất bại—thứ mà chẳng ai thèm ban phát vào lúc chúng ta chiến thắng này hay không? Tôi có một quan điểm riêng và sẽ trình bày nếu có ai đến tham vấn tôi về chủ đề đưa ra hoặc chấp nhận các điều kiện hòa bình từ kẻ thù; nhưng liên quan đến yêu cầu tiếp tế của Mago, tôi cho rằng chẳng có chút lý do gì để gửi chúng cho một đạo quân bách chiến bách thắng cả; và quan điểm của tôi là lại càng không nên gửi cho họ, nếu họ đang đánh lừa chúng ta bằng những ảo tưởng hão huyền và trống rỗng."

Chỉ một vài người bị lung lay bởi bài phát biểu của Hanno; bởi sự ghen tị mà ông ta dành cho gia tộc Barca đã khiến uy tín của ông ta sụt giảm, và tâm trí người dân lúc bấy giờ đang bị cuốn theo sự hưng phấn hiện tại nên chẳng màng lắng nghe bất cứ điều gì có thể làm vơi bớt niềm vui của họ, thay vào đó họ đinh ninh rằng chỉ cần nỗ lực thêm một chút nữa thôi là chiến tranh sẽ sớm kết thúc. Do đó, một sắc lệnh của viện nguyên lão được thông qua với sự đồng thuận rộng rãi: bốn ngàn quân Numidia sẽ được phái đến làm lực lượng tăng viện cho Hannibal, cùng với bốn mươi con voi chiến và vô số nén bạc. Hơn nữa, vị nhà độc tài được phái đi trước đến Tây Ban Nha cùng Mago để chiêu mộ hai mươi ngàn bộ binh và bốn ngàn kỵ binh nhằm bổ sung cho các đạo quân tại Ý và Tây Ban Nha.

Nhưng những nghị quyết này, như thường lệ trong thời kỳ thịnh vượng, đã được triển khai một cách chậm chạp và uể oải. Về phần người La Mã, bên cạnh sự nhạy bén bẩm sinh trong tâm trí, họ còn không bị chậm trễ nhờ hoàn cảnh thực tế lúc bấy giờ. Quan chấp chính không lơ là bất kỳ nhiệm vụ nào cần phải giải quyết; và vị nhà độc tài, Marcus Junius Pera, sau khi hoàn tất các nghi lễ linh thiêng và sau khi đệ trình trước nhân dân lời cầu xin cho phép ông được cưỡi ngựa ra trận theo thông lệ—bên cạnh hai quân đoàn đã được tuyển mộ bởi các quan chấp chính vào đầu năm, cùng các nhóm binh sĩ tập hợp từ vùng Picenum và Gallic—đã bước xuống giải pháp cứu cánh cuối cùng của đất nước khi mọi hy vọng gần như lụi tàn, thời điểm mà phép tắc phải nhường chỗ cho sự thiết thực, và đưa ra thông báo rằng: trong số những kẻ phạm tội trọng hoặc đang ngồi tù vì án nợ nần, ai chịu cầm vũ khí tòng quân cùng ông, ông sẽ ân xá khỏi hình phạt và xóa bỏ nợ nần cho họ. Ông trang bị cho sáu ngàn con người này bằng chiến lợi phẩm thu được từ người Gallic từng được rước trong lễ khải hoàn của Caius Flaminius. Cứ thế, ông dẫn quân rời khỏi thành phố ở vị trí người đứng đầu của hai mươi lăm ngàn binh sĩ.

Hannibal, sau khi chiếm được Capua, lại thực hiện một nỗ lực thứ hai nhưng vô ích nhằm lay chuyển tâm lý người Neapolitan, một nửa bằng nỗi sợ hãi, một nửa bằng hy vọng; rồi sau đó điều quân tiến sang lãnh thổ Nola: không hẳn ở tư thế thù địch ngay lập tức, vì ngài vẫn chưa tuyệt vọng về một sự đầu hàng tự nguyện, nhưng đồng thời không bỏ lỡ bất cứ điều gì họ có thể phải chịu đựng hoặc lo sợ nếu họ trì hoãn việc làm thỏa mãn mong đợi của ngài. Viện nguyên lão, đặc biệt là các nhân vật cốt cán, kiên định giữ vững liên minh với người La Mã; trong khi tầng lớp bình dân, như thông lệ, đều ngả theo hướng đảo chính và ủng hộ phe Hannibal, khi họ mường tượng ra nỗi sợ đất đai bị tàn phá cùng vô vàn gian khổ và sự nhục nhã phải gánh chịu trong một cuộc vây hãm; và cũng chẳng thiếu những kẻ xúi giục nổi dậy. Trong bối cảnh đó, khi viện nguyên lão bị nỗi sợ hãi bao trùm rằng sẽ bất khả kháng cự lại đám đông đang sục sôi nếu hành động công khai, họ bèn nghĩ ra kế sách trì hoãn tai họa thông qua sự giả vờ ngấm ngầm. Họ giả bộ đồng thuận với cuộc nổi dậy gia nhập phe Hannibal; nhưng ngặt nỗi các điều kiện để họ bước vào liên minh và tình bằng hữu mới vẫn chưa ngã ngũ. Nhờ tranh thủ được thời gian, họ nhanh chóng cử sứ thần đến gặp pháp quan La Mã Marcellus Claudius—người đang đồn trú tại Casilinum cùng quân đội của mình—và thông báo cho ông biết tình thế ngặt nghèo của Nola; rằng đồng ruộng đã lọt vào tay Hannibal cùng người Carthage, và thành phố cũng sẽ sớm chung số phận nếu không có cứu viện kịp thời; rằng viện nguyên lão, thông qua việc nhượng bộ bình dân rằng họ sẽ nổi dậy khi nào muốn, đã khiến đám đông không quá vội vã hành động. Marcellus, sau khi dành những lời tán dương nhiệt liệt cho người dân Nola, đã hối thúc họ kéo dài thời gian cho đến khi ông đến bằng chính những cớ lẽ tương tự; đồng thời trong lúc đó, phải che giấu những gì đã trao đổi giữa hai bên cũng như mọi hy vọng về viện trợ từ người La Mã. Bản thân ông tiến quân từ Casilinum đến Calatia, rồi từ đó vượt sông Vulturnus, băng qua lãnh thổ Saticula và Trebula, nối tiếp hành trình dọc theo các dãy núi phía trên Suessula và cuối cùng đặt chân đến Nola.

Trước sự áp sát của vị pháp quan La Mã, quân Carthage rút khỏi lãnh thổ Nola và tiến thẳng xuống vùng bờ biển áp sát Naples, sốt sắng chiếm lấy một thị trấn hàng hải—nơi sẽ có tuyến đường thủy an toàn cho các tàu thuyền từ Châu Phi ghé vào. Nhưng khi nghe tin Naples đang nằm dưới quyền kiểm soát của một quan chức người La Mã, Marcus Junius Silanus—người đã được chính người Neapolitan mời đến—ngài liền rời khỏi Naples hệt như cách đã rời bỏ Nola, và chuyển hướng đến Nuceria. Sau một thời gian dài bao khổ chiến, lúc thì bằng vũ lực công khai, lúc thì vô ích khi dùng lời lẽ dụ dỗ lúc này tầng lớp bình dân, lúc khác lại đến giới quý tộc, cuối cùng ngài cũng bỏ đói thành phố này cho đến khi họ phải đầu hàng, với thỏa thuận rằng họ được phép rời đi với một bộ y phục độc nhất trên người và không mang theo vũ khí. Sau đó, vì muốn tạo vẻ bề ngoài từ đầu đến cuối là tỏ lòng khoan dung với mọi cư dân nước Ý ngoại trừ người La Mã, ngài đưa ra những phần thưởng và danh hiệu cho những ai chịu ở lại và sẵn lòng phục vụ dưới cờ ngài. Dẫu vậy, chẳng có ai bị lay động bởi những hy vọng do ngài vẽ ra; tất cả đều tản mác theo các hướng khác nhau khắp các thành phố Campania, tùy theo nơi nào có mối quan hệ thân tộc hoặc sự xô đẩy ngẫu nhiên của tâm trí dẫn dắt họ, nhưng chủ yếu là đổ về Nola và Naples. Khoảng ba mươi nguyên lão, tình cờ bao gồm toàn bộ những nhân vật hàng đầu, đã hướng về Capua; nhưng bị từ chối cho vào thành bởi họ đã đóng chặt cửa thành trước mặt Hannibal, nên họ đành tìm đường đến Cumae. Chiến lợi phẩm của Nuceria được ban phát cho đám binh sĩ, còn thành phố thì bị thiêu rụi và san bằng. Marcellus tiếp tục nắm giữ Nola, dựa dẫm không chỉ vào niềm tin nơi quân đội của chính mình mà còn vào thiện cảm từ các tầng lớp lãnh đạo. Những mối bận tâm vẫn dồn lên tầng lớp bình dân, đặc biệt là Lucius Bantius—kẻ mà sự đồng lõa trong âm mưu phản bội cùng nỗi sợ pháp quan La Mã thỉnh thoảng lại kích động hắn, lúc thì phản lại tổ quốc, lúc thì đào ngũ nếu vận may xoay chuyển phản lại nỗ lực của hắn.

Hắn là một thanh niên có tinh thần tráng kiện, vào thời điểm đó đang thụ hưởng danh tiếng lừng lẫy bậc nhất trong số các kỵ binh đồng minh. Được tìm thấy tại Cannae trong tình trạng nửa sống nửa chết giữa đống tử thi, Hannibal đã cho người chữa trị và gửi hắn về nhà với sự chăm sóc ân cần nhất cùng những món quà. Để đền đáp ân huệ này, hắn nảy sinh mong muốn trao quyền kiểm soát và thống trị Nola vào tay người Carthage; nhưng sự lo lắng và bồn chồn của hắn trong việc mưu cầu thay đổi đã không qua được mắt vị pháp quan. Tuy nhiên, vì việc kiềm chế hắn cần phải được thực hiện thông qua hình phạt hoặc thu phục bằng ân huệ, ông thích lôi kéo một đồng minh dũng mãnh và kiên cường về phía mình hơn là tước đi sự tồn tại của hắn; và khi triệu tập hắn diện kiến, ông đã ân cần nói rằng: "Việc ngươi có rất nhiều đồng bào ganh tỵ với mình có thể dễ dàng nhận thấy từ thực tế là chẳng có một công dân Nola nào bẩm báo cho ta biết về những chiến công hiển hách của ngươi trong quân ngũ. Nhưng sự dũng cảm của một kẻ phục vụ trong doanh trại La Mã là điều không thể bị chôn vùi trong bóng tối; rất nhiều người từng kề vai sát cánh với ngươi đã thuật lại cho ta nghe ngươi là một trang nam nhi dũng cảm nhường nào, đã đối mặt với bao nhiêu hiểm nguy và vượt qua chúng ra sao vì sự an toàn và danh dự của nhân dân La Mã; và trong trận Cannae, ngươi đã chiến đấu cho đến khi gần như kiệt sạch máu, bị chôn vùi dưới một đống binh lính, ngựa chiến và vũ khí đổ sụp lên người. Hãy cứ tiếp bước," ông nói, "và thăng hoa trên con đường dũng cảm của ngươi; ở bên ta, ngươi sẽ nhận được mọi vinh quang cùng phần thưởng xứng đáng, và càng đồng hành cùng ta nhiều bao nhiêu, ngươi sẽ càng thấy điều đó mang lại vinh dự và bổng lộc lớn lao bấy nhiêu." Ông trao tặng chàng thanh niên đang ngập tràn hạnh phúc vì những lời hứa hẹn ấy một con ngựa có vẻ đẹp xuất chúng, ra lệnh cho quan tài chính trao năm trăm denarius, đồng thời chỉ thị cho các lictor cho phép hắn được tiếp cận ông bất cứ khi nào hắn muốn.

Sự sục sôi bồng bột của chàng thanh niên đã được xoa dịu đáng kể bởi cách đối xử nhã nhặn của Marcellus, đến mức từ đó về sau không một đồng minh nào tỏ ra can đảm hay trung thành hơn hắn trong việc phò trợ chính nghĩa La Mã. Khi Hannibal đã áp sát các cổng thành—vì ngài vừa dịch chuyển doanh trại trở lại từ Nuceria đến Nola—và tầng lớp bình dân bắt đầu quay sang ý định nổi dậy lần nữa, Marcellus liền rút toàn bộ lực lượng vào bên trong thành khi kẻ thù tiến đến; không phải vì sợ hãi cho sự an toàn của doanh trại, mà để tránh tạo cơ hội cho âm mưu phản bội thành phố vốn đang được quá nhiều kẻ ngấm ngầm chờ đợi. Cả hai bên bắt đầu dàn trận; quân La Mã xếp hàng ngay trước tường thành Nola, còn quân Carthage tề tựu trước doanh trại của chính họ. Từ đó bùng nổ một số trận đụng độ quy mô nhỏ giữa thành phố và doanh trại với kết quả thăng trầm, khi mà các vị tướng không muốn kìm hãm những nhóm lính nhỏ liều lĩnh thách thức kẻ thù, nhưng cũng chẳng ra lệnh cho một cuộc giao chiến toàn diện.

Trong khi hai đạo quân cứ giữ nguyên vị trí ấy ngày qua ngày, các yếu nhân người Nola thông báo cho Marcellus biết rằng các cuộc họp kín đang diễn ra vào ban đêm giữa tầng lớp bình dân Nola và người Carthage; và một thỏa thuận đã được ấn định rằng khi quân đội La Mã vừa rời khỏi các cổng thành, họ sẽ cướp phá hành lý và gói ghém của quân đội, rồi đóng chặt các cửa thành, chiếm lấy tường thành để khi đã nắm quyền kiểm soát chính quyền và thành phố, họ sẽ nghênh đón người Carthage thay vì người La Mã. Nhận được thông tin này, sau khi dành những lời tán dương nhiệt liệt cho các nguyên lão, Marcellus quyết định liều lĩnh định đoạt kết quả trận chiến trước khi bất kỳ cuộc bạo động nào kịp bùng phát bên trong thành phố. Ông chia quân thành ba cánh, bố trí tại ba cổng thành hướng về phía kẻ thù; ông ra lệnh cho hành lý phải theo sát phía sau, các tuỳ tùng, đám thiếu niên phục vụ và thương binh phải mang theo cọc rào; tại cổng trung tâm, ông đặt những binh sĩ tinh nhuệ nhất của các quân đoàn cùng kỵ binh La Mã; còn ở hai cổng hai bên, ông bố trí tân binh, lính khinh kỵ và kỵ binh đồng minh. Người Nola bị cấm bén mảng đến tường thành và các cổng, trong khi lực lượng dự bị được cắt cử canh gác đám hành lý, để tránh việc một cuộc tấn công bất ngờ giáng xuống chúng trong lúc các quân đoàn đang bận rộn giao chiến. Được bố trí ổn thỏa như thế, họ đứng chờ ngay bên trong các cổng thành.

Hannibal—người đã kiên nhẫn chờ đợi cùng đạo quân dàn trận sẵn sàng suốt từ sáng sớm cho đến tận khi trời chuyển chiều muộn—ban đầu vô cùng ngạc nhiên khi thấy quân đội La Mã không hề tiến ra khỏi các cổng thành, và cũng chẳng có lấy một bóng lính vũ trang nào xuất hiện trên tường thành; nhưng rồi đinh ninh rằng các cuộc hội họp đã bị bại lộ và họ đang im lặng vì khiếp sợ, ngài bèn phái một phần quân đội trở lại doanh trại, kèm theo lệnh phải nhanh chóng đưa lên tuyến đầu mọi thứ cần thiết cho việc công thành; ngài tin chắc rằng nếu ngạt thúc ép họ quyết liệt vào lúc họ đang chán nản không muốn hành động, đám đông dân chúng sẽ nổi loạn gây náo loạn trong thành phố. Trong lúc ở tuyến đầu, binh lính đang tất bật chạy ngược chạy xuôi hoàn thành nhiệm vụ và chiến tuyến đang tiến sát các cổng, thì bất ngờ, các cánh cổng đột ngột tung mở, Marcellus ra lệnh truyền hiệu lệnh, hô vang khẩu hiệu, rồi thúc đẩy trước tiên là bộ binh và sau đó là kỵ binh lao ồ ạt ra ngoài tấn công kẻ thù với toàn bộ sức mạnh cuồng nộ nhất. Họ đã gieo rắc nỗi kinh hoàng và sự hỗn loạn tột độ vào ngay trung tâm chiến tuyến của địch, trong khi ở hai cổng hai bên, các phó tướng Publius Valerius Flaccus và Caius Aurelius tung quân tràn ra đánh mạnh vào hai bên sườn. Đám tuỳ tùng, thiếu niên phục vụ và những thành phần khác được phân công canh gác hành lý cũng cùng nhau hô hào vang dội, khiến họ đột ngột dựng nên trước mắt người Carthage—những kẻ vốn khinh miệt quân số ít ỏi của đối phương—hình ảnh của một đạo quân khổng lồ.

Phần tôi, tôi sẽ không dám cả gan khẳng định như một số sử gia đã tuyên bố rằng hai ngàn tám trăm quân địch đã bị tiêu diệt và tổn thất của người La Mã không vượt quá năm trăm người. Dẫu chiến thắng có lớn lao đến thế hay không, điều chắc chắn là một lợi thế cực kỳ quan trọng, và có lẽ là lớn nhất trong suốt cuộc chiến, đã được giành lấy trong ngày hôm đó; bởi việc không bị đánh bại bởi Hannibal vào thời điểm ấy chính là một nhiệm vụ khó khăn hơn đối với đạo quân chiến thắng, còn khó hơn cả việc đánh bại ngài về sau.

Khi Hannibal, sau khi mọi hy vọng chiếm được Nola hoàn toàn tiêu tan, đã rút lui về Acerrae, Marcellus liền đóng chặt các cổng thành, bố trí các trạm canh gác ở khắp nơi để ngăn không cho bất kỳ ai trốn ra ngoài, rồi lập tức mở một phiên tòa xét xử tại quảng trường công cộng đối với những kẻ từng lén lút liên lạc với kẻ thù. Ông chém đầu hơn bảy mươi kẻ bị kết tội phản quốc, ra lệnh tịch thu tài sản của chúng sung vào công quỹ La Mã; và sau đó giao quyền quản lý thành phố lại cho viện nguyên lão, rồi cùng toàn bộ lực lượng lên đường, dựng doanh trại và chiếm lấy vị trí án ngữ phía trên Suessula. Về phần vị tướng Carthage, sau khi ban đầu nỗ lực thuyết phục người dân Acerrae đầu hàng tự nguyện nhưng nhận ra họ vẫn giữ vững lập trường, ngài bèn chuẩn bị các công tác vây hãm và tấn công. Nhưng người dân Acerrae có tinh thần kiên cường hơn là thực lực. Do đó, tuyệt vọng trước khả năng bảo vệ thành phố khi chứng kiến những bức tường thành của họ bị vây bọc vòng trong vòng ngoài, trước khi các chiến lũy của địch kịp hoàn thành, họ đã lén lút chuồn đi trong đêm đen qua những khoảng trống của công trình phòng thủ và nơi canh gác bị lơ đễnh; rồi băng qua những con đường và vùng hoang vu không lối đi, tùy theo sự định đoạt hoặc nhầm lẫn của mỗi người, trốn chạy đến những thị trấn thuộc Campania mà họ biết rõ vẫn giữ trọn lòng trung thành.

Sau khi Acerrae bị cướp phá và thiêu rụi, Hannibal nhận được tin tức rằng vị nhà độc tài La Mã cùng các quân đoàn mới tuyển mộ đang xuất hiện ở đâu đó cách không xa Casilinum; và vì sợ rằng khi doanh trại của kẻ thù ở quá gần, một biến cố nào đó có thể xảy ra tại Capua, ngài liền dẫn quân tiến về Casilinum. Vào thời điểm đó, Casilinum đang bị chiếm giữ bởi năm trăm tráng sĩ người Praeneste, cùng một số ít người La Mã và Latin—những người mà tin tức về thảm họa Cannae đã đẩy đưa đến cùng một nơi. Khởi hành từ quê nhà quá muộn do việc tuyển quân ở Praeneste chưa hoàn tất vào ngày định sẵn, họ đến Casilinum trước khi tin tức về thất bại kịp lan tới; tại đây, sau khi hợp lực với các binh sĩ khác gồm cả người La Mã lẫn đồng minh, họ tiếp tục lên đường trong một đội hình tương đối đông đảo, nhưng rồi tin tức về trận Cannae lại đẩy ngược họ trở về Casilinum. Trải qua vài ngày tại đó trong cảnh né tránh và vạch ra các âm mưu, vừa nơm nớp lo sợ vừa bị người Campania nghi ngờ, và nay đã nhận được thông tin chính xác rằng cuộc nổi dậy của Capua cùng việc tiếp đón Hannibal đang được âm mưu tiến hành, họ bèn tàn sát đám dân thành vào ban đêm và chiếm lấy phần thị trấn nằm ở bờ bên này sông Vulturnus, bởi con sông ấy chia đôi thành phố. Đó chính là lực lượng đồn trú mà người La Mã có được tại Casilinum; gia nhập cùng họ là một đại đội binh sĩ từ Perusia gồm bốn trăm sáu mươi người, những kẻ cũng bị dạt đến Casilinum bởi chính bản tin từng đẩy người Praeneste đến đây vài ngày trước đó. Họ tạo thành một lực lượng vũ trang vừa vặn để bảo vệ những bức tường thành có quy mô giới hạn như thế và được che chở ở một bên bởi dòng sông. Thế nhưng sự khan hiếm ngũ cốc lại khiến họ trông có vẻ quá đông đúc so với nguồn cung.

Hannibal, sau khi tiến đến khoảng cách rất gần với thị trấn, liền cử đi trước một đạo quân người Getulian dưới sự chỉ huy của một tướng tên là Isalca, kèm theo mệnh lệnh trước tiên: nếu có cơ hội đàm phán, hãy dùng những lời lẽ ngọt ngào để lôi kéo họ mở cửa thành và cho phép quân đồn trú tiến vào; nhưng nếu họ ngoan cố kháng cự đến cùng, hãy chuyển sang hành động và thử xem liệu có thể tìm ra bất kỳ ngõ ngách nào để đột nhập vào thành phố hay không. Khi họ tiến sát tường thành, vì sự im lặng bao trùm nên nơi đây trông hệt như một vùng hoang vắng; và viên tướng người gốc Phi, đinh ninh rằng quân địch đã tháo chạy vì khiếp sợ, bèn chuẩn bị các công tác phá cổng và cạy tung các then cài. Bỗng nhiên, các cánh cổng tung mở, hai đại đội binh sĩ được bố trí sẵn bên trong chính vì mục đích ấy liền ồ ạt xông ra với tiếng reo hò hỗn loạn, tàn sát quân địch một trận tơi bời. Trước cảnh tượng tiền quân bị đánh cho tan tác, Maharbal được phái đến cùng một lực lượng hùng hậu hơn; nhưng ngay cả hắn cũng không thể chống đỡ nổi các đợt xuất kích của các đại đội binh sĩ này.

Cuối cùng, tự thân Hannibal dựng doanh trại ngay trước chân tường thành, chuẩn bị công hãm thị trấn nhỏ bé và đạo quân đồn trú này bằng mọi nỗ lực cùng toàn bộ lực lượng; ngài vây bọc thành phố hoàn toàn bằng một vòng tròn binh lính, nhưng lại tổn thất một số lượng lớn binh sĩ—bao gồm toàn bộ những kẻ hăng hái nhất—bị bắn hạ từ trên tường thành và các tháp canh trong lúc ngài thúc ép và khiêu khích kẻ thù. Đã có lúc ngài suýt tiêu diệt được họ khi tung vào một hàng ngũ voi chiến để đánh thọc sâu, nhưng rồi đối phương phản kích dữ dội và lùa chúng chạy tháo thân vào trong thị trấn trong tình trạng hỗn loạn tột cùng; khá nhiều kẻ trong một lực lượng ít ỏi ấy đã bỏ mạng. Con số thương vong suýt chút nữa đã lớn hơn nhiều nếu màn đêm không buông xuống cắt đứt trận chiến.

Vào ngày hôm sau, tâm trí mọi người đều sục sôi một khao khát mãnh liệt muốn bắt đầu cuộc tấn công, đặc biệt sau khi một chiếc vương niệm tường thành bằng vàng được hứa thưởng, và chính vị tổng tư lệnh đã quở trách những kẻ từng chinh phục Saguntum vì sự chậm chạp của họ trong việc vây hãm một pháo đài nhỏ bé nằm trên vùng đất phẳng; ngài nhắc nhở từng người một về Cannae, Trasimenus và Trebia. Bấy giờ họ bắt đầu áp sát các tháp di động vineae và đào đường hầm: chẳng có biện pháp nào, dẫu là vũ lực công khai hay mưu mẹo, lại không được tung ra để đối phó với những nỗ lực đa dạng của kẻ thù. Các đồng minh của người La Mã dựng lên những chiến lũy chống lại các tháp vineae, chặn đứng đường hầm của địch bằng hệ thống đường hầm cắt ngang, đồng thời đối phó với các nỗ lực của chúng cả trong bóng tối lẫn ngoài ánh sáng, cho đến tận khi sự hổ thẹn buộc Hannibal phải từ bỏ mục tiêu của mình; và sau khi dựng một doanh trại với một nhúm lính canh mỏng manh để sự việc trông như thể chưa bị bỏ dở, ngài rút lui về khu đông tại Capua. Tại đây, ngài giữ kín trong doanh trại suốt phần lớn mùa đông đối với đạo quân ấy—dẫu từng được tôi luyện qua vô vàn gian khó liên miên để chống chọi lại mọi tai ương của con người, nhưng lại chưa từng trải nghiệm hay quen thuộc với sự thịnh vượng. Theo đó, sự dư thừa của vận mệnh tốt lành và những thú vui không giới hạn đã hủy hoại những con người mà không nghịch cảnh khắc nghiệt nào có thể quật ngã; và mức độ tàn phá càng triệt để hơn tỷ lệ thuận với sự cuồng nhiệt mà họ lao đầu vào những lạc thú vốn xa lạ với bản thân. Giấc ngủ, rượu chè, yến tiệc, phụ nữ, nhà tắm và sự nhàn hạ—những thứ mà thói quen làm cho ngày càng trở nên cám dỗ hơn—đã làm tê liệt hoàn toàn cả thể xác lẫn tâm trí họ, đến mức từ đó về sau, những chiến thắng trong quá khứ thay vì sức mạnh hiện tại mới là thứ bảo vệ họ; và trong chuyện này, vị tổng tư lệnh bị những kẻ thông thạo binh pháp đánh giá là đã phạm một sai lầm lớn hơn cả việc không hành quân thẳng tới Rome ngay từ chiến trường Cannae: bởi sự trì hoãn của ngài trong dịp ấy chỉ có thể coi là làm chậm lại chiến thắng, nhưng sai lầm lần này lại tước đi của ngài cả khả năng chiến thắng. Quả thực, lạy Hercules, cứ như thể ngài kéo quân rời Capua với một đạo quân hoàn toàn khác, đoàn quân ấy chẳng còn giữ lại bất kỳ chút kỷ luật nào trước kia; bởi phần lớn binh lính trở về trong vòng tay của những ả đầu đường xó chợ; và ngay khi họ bắt đầu sống dưới những lều vải, những chặng hành quân mỏi mệt cùng các nhọc nhằn quân sự khác thử thách họ, thì hệt như những tân binh chưa trải sự đời, họ sụp đổ cả về thể lực lẫn tinh thần. Kể từ thời điểm đó, trong suốt thời gian diễn ra chiến dịch mùa hè, một số lượng lớn binh sĩ đã lén lút trốn khỏi hàng ngũ mà không cần phép nghỉ, trong khi Capua trở thành nơi ẩn náu độc nhất của những kẻ đào ngũ.

Tuy nhiên, khi cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông bắt đầu dịu bớt, ngài dẫn quân rời khỏi doanh trại mùa đông để quay trở lại Casilinum; nơi mà dẫu các cuộc tấn công đã tạm lắng, sự kéo dài của cuộc vây hãm đã đẩy người dân và quân đồn trú đến bờ vực của sự túng quẫn cực điểm. Titus Sempronius chỉ huy doanh trại La Mã, trong khi nhà độc tài đã về Rome để làm lễ xin điềm quẻ mới. Ngọn sông Vulturnus dâng cao cùng những lời khẩn cầu từ người dân Nola và Acerrae—những kẻ sợ hãi người Campania nếu quân đội La Mã bỏ rơi họ—đã giữ chân Marcellus tại chỗ, dẫu bản thân ông cũng rất khao khát được mang quân đến cứu trợ những kẻ đang bị vây hãm. Gracchus, chỉ duy trì vị trí gần Casilinum vì được nhà độc tài dặn dò không được hành động manh động trong lúc ông vắng mặt, vẫn án binh bất động; mặc dù những tin tức dội về từ Casilinum thừa sức đánh gục mọi mức độ kiên nhẫn. Rằng có những kẻ đã tự quăng mình từ trên tường thành xuống vì đói khát, và có những người đứng bất động trên tường, phơi cái thân hình không tấc sắt trước những đòn tấn công từ vũ khí tầm xa của địch. Gracchus đau đớn trước tin tức ấy, nhưng không dám giao chiến trái với lệnh của nhà độc tài; và đồng thời hiểu rõ rằng mình bắt buộc phải giao chiến nếu công khai tìm cách vận chuyển lương thực vào trong, lại chẳng có chút hy vọng nào về việc lén lút đưa vào, bèn thu gom ngũ cốc từ khắp các vùng lân cận, đổ đầy vào vô vàn thùng gỗ rồi gửi thông điệp đến vị quan chức trong Casilinum, chỉ dẫn họ cách vớt những chiếc thùng sẽ được dòng sông trôi dạt xuống. Đêm hôm sau, trong lúc tất cả đều dán mắt ngóng chờ dòng sông và đặt trọn hy vọng vào thông điệp từ người La Mã, những chiếc thùng được gửi đi nổi bồng bềnh trôi dọc giữa lòng dòng nước, và ngũ cốc đã được phân phối đều đặn cho tất cả mọi người. Hành động này được lặp lại vào ngày thứ hai và thứ ba; chúng được phóng đi và cập bến ngay trong cùng một đêm, nhờ đó qua mặt được sự canh gác của kẻ thù.

Nhưng về sau, dòng sông—trở nên xiết hơn bình thường bởi những cơn mưa dầm dề—đã đẩy các chiếc thùng dạt vào bờ bằng dòng chảy xoáy ngang ngay chỗ quân địch đang canh gác; tại đó, chúng bị phát hiện vướng vào đám cây liễu mọc ven bờ; và khi sự việc được báo cáo lên Hannibal, từ thời điểm đó, các trạm canh gác được thắt chặt hơn nữa để không một thứ gì được gửi vào thành qua đường sông Vulturnus có thể lọt lưới. Dẫu vậy, những hạt dẻ được đổ tung ra từ doanh trại La Mã vẫn trôi dạt dọc giữa lòng sông để đến Casilinum, và được vớt lại bằng những tấm lưới bện. Cuối cùng, họ bị đẩy đến bước đường túng quẫn đến mức phải cố nhai những chiếc dây nịt và tấm da thuộc được xé ra từ khiên thuẫn của mình, sau khi ngâm chúng cho mềm trong nước ấm; họ thậm chí chẳng từ chối cả chuột hay bất kỳ loài động vật nào khác. Họ còn đào bới tìm kiếm mọi loại rau củ và rễ cây từ những gò đất thấp nhất sát chân tường thành; và khi kẻ thù cày xới toàn bộ phần đất mọc cỏ dại nằm bên ngoài tường thành, họ bèn quăng hạt củ cải xuống, đến mức Hannibal phải thốt lên: "Lẽ nào ta cứ phải ngồi đây ở Casilinum cho đến khi chúng mọc lên hay sao?" Và vị tướng này, kẻ cho đến thời điểm đó chưa từng lắng nghe bất kỳ điều kiện nào, cuối cùng cũng tự cho phép mình tiến hành đàm phán về khoản tiền chuộc dành cho những người tự do. Bảy ounce vàng cho mỗi người được thống nhất làm mức giá; và thế là, dưới lời hứa được bảo hộ an toàn, họ đã xin đầu hàng. Họ bị giam cầm trong xiềng xích cho đến khi toàn bộ số vàng được thanh toán đầy đủ, sau đó được trả về Cumae đúng như lời hứa. Lời kể này đáng tin cậy hơn so với giả thuyết cho rằng họ đã bị tàn sát bởi một đạo quân kỵ binh được phái đến tấn công trong lúc họ đang trên đường rời đi. Phần lớn trong số họ là người Praeneste. Trong tổng số năm trăm bảy mươi người cấu thành lực lượng đồn trú, gần một nửa đã bỏ mạng vì gươm giáo hoặc nạn đói; số còn lại bình an trở về Praeneste cùng pháp quan của họ là Manicius—từng là một viên thư ký. Bức tượng của ông được đặt tại quảng trường Praeneste, mặc áo giáp che kín thân, khoác áo choàng và trùm đầu, chính là bằng chứng xác thực cho câu chuyện này; cũng như ba bức tượng khác với dòng văn khắc trên tấm bảng đồng rằng: "Manicius đã dâng hiến những vật này để tạ ơn các binh sĩ từng tồn tại trong lực lượng đồn trú tại Casilinum." Dòng khắc tương tự cũng xuất hiện dưới ba bức tượng được đặt trong đền thờ thần Nữ Thần Vận Mệnh.

Thị trấn Casilinum được trả lại cho người Campania, được gia cố bằng một lực lượng đồn trú gồm bảy nghìn binh sĩ từ đạo quân của Hannibal, để đề phòng trường hợp khi người Carthage rút đi, người La Mã sẽ đến đánh chiếm. Riêng đối với các binh sĩ người Praeneste, viện nguyên lão La Mã đã biểu quyết ban thưởng gấp đôi tiền lương và miễn nghĩa vụ quân sự trong vòng năm năm. Khi được đề nghị trao quyền công dân của nhà nước để ghi nhận sự dũng cảm của họ, họ đã từ chối nhận. Câu chuyện về số phận của người Perusia thì ít rõ ràng hơn, bởi không có bất kỳ di tích nào của chính họ hay sắc lệnh nào từ người La Mã làm sáng tỏ điều đó.

Cùng thời điểm ấy, người Petelini—tiểu quốc duy nhất thuộc xứ Bruttii vẫn kiên định trong liên minh La Mã—không chỉ bị tấn công bởi người Carthage đang kiểm soát các vùng lân cận, mà còn bởi phần còn lại của các tiểu quốc Bruttii, với lý do họ đã theo đuổi một lập trường chính trị tách biệt. Không thể chống đỡ nổi những nỗi khốn cùng này, người Petelini bèn cử sứ thần đến Rome để cầu viện; những lời khẩn nài và van xin của họ (bởi khi được bảo rằng họ phải tự lo lấy an toàn cho bản thân, họ đã gục ngã trong những tiếng khóc than thảm thiết ngay tại tiền sảnh viện nguyên lão) đã khơi gợi niềm thương xót sâu sắc nhất trong lòng các nghị phụ và nhân dân. Khi vấn đề được đặt ra lần thứ hai trước các nghị phụ bởi pháp quan Manius Pomponius, sau khi xem xét toàn bộ nguồn lực của đế chế, họ buộc phải thú nhận rằng họ không còn bất kỳ sự bảo hộ nào dành cho những đồng minh ở xa xôi, đồng thời bảo họ hãy quay về nhà, và sau khi đã làm mọi thứ có thể mong đợi từ những người đồng minh trung thành, đối với những gì còn lại thì hãy tự tìm cách lo cho sự an toàn của bản thân trong hoàn cảnh hiện tại của vận mệnh.

Khi kết quả của phái đoàn ngoại giao ấy được truyền đạt về cho người Petelini, viện nguyên lão của họ bỗng chốc bị nhấn chìm trong nỗi đau buồn và sự hoảng loạn tột độ đến mức một số người khuyên nên tháo chạy đến bất cứ nơi nào mỗi cá nhân có thể tìm thấy chốn dung thân và bỏ mặc thành phố. Số khác lại khuyên rằng, vì họ đã bị những đồng minh cũ bỏ rơi, họ nên hợp lực với phần còn lại của các tiểu quốc Bruttii rồi qua tay họ mà xin đầu hàng Hannibal. Tuy nhiên, quan điểm chiến thắng lại thuộc về những người cho rằng không nên làm bất kỳ điều gì trong vội vã và hấp tấp, đồng thời họ nên mang toàn bộ vấn đề ra suy xét lại từ đầu. Ngày hôm sau, khi cái đầu đã nguội bớt và cơn hoảng loạn phần nào lắng xuống, các nhân vật chủ chốt đã thành công trong việc thuyết phục mọi người thu gom toàn bộ tài sản từ đồng ruộng về để gia cố thành phố và tường thành.

Khoảng cùng thời gian đó, các bức thư từ Sicily và Sardinia được gửi tới. Bức thư của phó quan Titus Otacilius được đọc đầu tiên trong viện nguyên lão. Nội dung thông báo rằng pháp quan Lucius Furius đã cập bến Lilybaeum từ Châu Phi cùng hạm đội của mình. Bản thân ông ta, do bị thương nặng, đang đối mặt với hiểm họa cận kề đe dọa tính mạng; lương bổng và ngũ cốc không được cấp phát đúng hạn cho binh lính hay thủy thủ đoàn; và cũng chẳng có chút nguồn lực nào để có thể cung cấp chúng. Ông khẩn thiết khuyến cáo rằng những khoản tiếp tế như thế phải được phái đi với tất cả sự khẩn trương có thể; và nếu thấy phù hợp, họ nên cử một trong các tân pháp quan sang thay thế vị trí của ông.

Gần như tương tự về thông tin liên quan đến ngũ cốc và tiền lương là bức thư được gửi đến từ Aulus Cornelius Mammula, phó quan tại Sardinia. Câu trả lời cho cả hai nơi đều là không có bất kỳ nguồn lực nào để tiếp tế, và lệnh được ban xuống yêu cầu họ phải tự lo liệu cho hạm đội và quân đội của chính mình. Sau khi cử sứ thần đến gặp Hiero—nguồn viện trợ duy nhất mà người La Mã còn sót lại—Titus Otacilius đã nhận được đầy đủ số tiền cần thiết để trả lương cho quân đội cùng một lượng ngũ cốc đủ dùng trong sáu tháng. Tại Sardinia, các tiểu quốc đồng minh cũng đóng góp vô cùng hào phóng cho Cornelius.

Tình trạng thiếu thốn tiền bạc tại Rome cũng trầm trọng đến mức theo đề xuất của Marcus Minucius, viện dân biểu, một ủy ban tài chính tam đầu chế đã được thành lập, bao gồm Lucius Aemilius Papus—từng giữ chức quan chấp chính và giám quan, Marcus Atilius Regulus—từng hai lần giữ chức quan chấp chính, và Lucius Scribonius Libo—lúc bấy giờ là viện dân biểu. Hai anh em Marcus và Caius Atilius cũng được bầu làm quan song đầu chế để khánh thành đền thờ thần Hòa Bình—công trình từng được Lucius Manlius khấn vuyện khi còn làm pháp quan. Ba vị tư tế cấp cao cũng được bầu bổ sung, gồm Quintus Caecilius Metellus, Quintus Fabius Maximus và Quintus Fulvius Flaccus, thay thế cho Publius Scantinius đã qua đời, quan chấp chính Lucius Aemilius Paulus, cùng Quintus Aelius Paetus—người đã tử trận tại Cannae.

Sau khi đã khỏa lấp, trong khả năng của mưu lược con người, những tổn thất khác xuất phát từ chuỗi sự kiện bất hạnh liên miên, các nghị phụ cuối cùng cũng quay sự chú ý về chính mình, nhìn vào sự trống vắng của viện nguyên lão cùng số lượng thưa thớt những người tề tựu để bàn việc nước. Bởi danh sách viện nguyên lão đã không được rà soát kể từ thời giám quan của Lucius Aemilius và C. Flaminius, trong khi những trận chiến tồi tệ trong suốt khoảng thời gian năm năm, cũng như những biến cố riêng tư của mỗi người, đã cướp đi sinh mạng của biết bao nguyên lão. Manius Pomponius, vị pháp quan, theo lời khẩn nài thiết tha của tất cả mọi người khi nhà độc tài đã rời quân ngũ sau thất bại tại Casilinum, đã đệ trình một dự luật về vấn đề này.

Khi Spurius Carvilius, sau khi cất lời than thở trong một bài phát biểu dài không chỉ về sự suy giảm số lượng nguyên lão mà còn về sự ít ỏi của những công dân đủ điều kiện gia nhập hội đồng ấy, với mục đích bù đắp quân số cho viện nguyên lão và thắt chặt hơn nữa mối quan hệ giữa người La Mã và liên minh Latin, đã tuyên bố rằng ông kịch liệt khuyến nghị quyền công dân nên được ban cho hai nguyên lão từ mỗi tiểu quốc Latin nếu các nghị phụ La Mã thấy phù hợp, để họ có thể được bầu vào viện nguyên lão nhằm lấp đầy chỗ trống của những nguyên lão đã qua đời. Đề xuất này đã vấp phải sự bất bình từ các nghị phụ chẳng kém gì yêu cầu trước đây do chính người Latin từng đưa ra. Một tiếng la ó vang dội và giận dữ bùng lên khắp tòa nhà viện nguyên lão. Cụ thể, Manlius nhắc nhở họ rằng vẫn còn đó một hậu duệ thuộc dòng dõi vị quan chấp chính từng đe dọa trên Điện Capitol rằng ông ta sẽ dùng chính tay mình sát hại bất kỳ nguyên lão Latin nào xuất hiện trong hội đồng đó. Ngay lập tức, Quintus Fabius Maximus đứng lên tuyên bố rằng: "Chưa từng có chủ đề nào được đưa ra trước viện nguyên lão vào một thời điểm kém thích hợp hơn hiện tại, khi mà một câu hỏi vừa chạm đến lại càng làm bùng lên sự bất mãn trong tâm trí các đồng minh—những kẻ vốn đang chần chừ và dao động trong lòng trung thành của họ. Rằng sự xúi giục bồng bột của một cá nhân cần phải bị dập tắt bởi sự im lặng của toàn thể hội đồng; và nếu có bất kỳ tuyên bố nào trong hội đồng này xứng đáng bị chôn vùi trong bóng tối sâu thẳm và bất khả xâm phạm, thì trên hết thảy, đó chính là tuyên bố cần phải được che đậy, tống vào quên lãng và nhìn nhận như thể nó chưa từng bao giờ tồn tại." Điều này đã đặt dấu chấm hết cho mọi cuộc bàn thảo về chủ đề đó. Họ quyết định rằng một nhà độc tài phải được bầu ra với mục đích rà soát lại danh sách viện nguyên lão, và người đó phải từng giữ chức giám quan đồng thời là người cao tuổi nhất trong số những ai từng nắm giữ chức vụ ấy còn đang sống. Họ cũng ra lệnh triệu hồi quan chấp chính Caius Terentius về Rome để chỉ định nhà độc tài; và lập tức, bỏ lại quân đội tại Apulia, ông phi ngựa về Rome với tốc độ cực nhanh; rồi theo thông lệ, vào đêm hôm sau, ông đã chỉ định Marcus Fabius Buteo làm nhà độc tài trong thời hạn sáu tháng mà không có bậc thầy kỵ binh bên cạnh, y theo sắc lệnh của viện nguyên lão.

Vị nhà độc tài sau khi bước lên bục diễn thuyết dưới sự hộ vệ của các lictor đã tuyên bố rằng: ông không hề chuẩn thuận việc có đồng thời hai nhà độc tài cùng một lúc—điều chưa từng xảy ra trước đó—cũng như việc mình được bổ nhiệm làm nhà độc tài mà không có bậc thầy kỵ binh; ông cũng không đồng tình với việc quyền lực giám quan lại được trao phó cho một cá nhân và trao cho cùng một người lần thứ hai, hay việc quyền hành tối cao được trao cho một nhà độc tài trong sáu tháng trừ khi ông ta được tạo ra cho các chiến dịch hành động trực tiếp. Bản thân ông sẽ kìm hãm trong những giới hạn thích hợp những sự bất thường do vận mệnh, nhu cầu thời đại và sự bức bách gây ra. Bởi ông sẽ không loại bỏ bất kỳ ai từng được các giám quan Flaminius và Aemilius bầu vào viện nguyên lão; mà sẽ chỉ đơn thuần ra lệnh ghi chép lại tên tuổi của họ và xướng đọc lên, để tránh việc một cá nhân duy nhất được quyền phán quyết và định đoạt tư cách lẫn đạo đức của một nguyên lão; đồng thời ông sẽ tiến hành bầu bổ sung vào chỗ trống của những thành viên đã qua đời sao cho tầng lớp này được ưu tiên hơn tầng lớp khác, chứ không phải cá nhân này vượt lên cá nhân khác.

Sau khi danh sách nguyên lão cũ được xướng đọc, ông tiến hành lựa chọn những người kế nhiệm vị trí của những người đã qua đời, trước tiên là những ai từng đảm nhiệm một chức vụ curule kể từ thời giám quan của Flaminius và Aemilius nhưng chưa được bầu vào viện nguyên lão, theo thứ tự ai được bổ nhiệm sớm nhất. Tiếp đó, ông lựa chọn những người từng giữ chức aedile, viện dân biểu hoặc quan tài chính; rồi đến lượt những người chưa từng nắm giữ chức quan nào nhưng sở hữu chiến lợi phẩm thu được từ kẻ thù được trưng bày tại tư gia, hoặc từng nhận được vương miện công dân. Sau khi hoàn tất việc bầu chọn một trăm bảy mươi bảy nguyên lão trong sự đồng thuận tuyệt đối của đồng bào, ông ngay lập tức từ nhiệm, ra hiệu cho các lictor lui đi, rồi bước xuống bục diễn thuyết như một công dân bình thường hòa mình vào đám đông đang bận rộn với công chuyện riêng, cố ý nán lại thời gian này để tránh việc lôi kéo người dân rời khỏi quảng trường nhằm hộ tống ông về nhà. Mặc dù vậy, lòng nhiệt thành của họ không hề thuyên giảm bởi sự trì hoãn đó, và họ vẫn kéo đến đông đảo để tống tiễn ông về tận nhà. Vị quan chấp chính quay trở lại với quân đội vào đêm hôm sau mà không thông báo cho viện nguyên lão, sợ rằng mình sẽ bị giữ lại thành phố vì các cuộc bầu cử.

Ngày hôm sau, theo đề xuất của pháp quan Manius Pomponius, viện nguyên lão ra sắc lệnh gửi thư cho vị nhà độc tài, nội dung yêu cầu rằng nếu ông nhận thấy điều đó có lợi cho quốc gia, hãy cùng với bậc thầy kỵ binh và pháp quan Marcus Marcellus trở về để chủ trì cuộc bầu cử các quan chấp chính kế tiếp, nhờ đó các nghị phụ có thể trực tiếp lắng nghe từ chính miệng họ tình trạng của đất nước và đưa ra các quyết định tùy theo hoàn cảnh. Tất cả những người được triệu tập đều có mặt, để lại các phó tướng cai quản các quân đoàn. Vị nhà độc tài, khi phát biểu ngắn ngủi và khiêm nhường về bản thân, đã dành phần lớn vinh quang của chiến dịch để ca ngợi bậc thầy kỵ binh Tiberius Sempronius Gracchus. Sau đó, ông ấn định ngày tổ chức đại hội bầu cử comitia, tại đây những người đắc cử chức quan chấp chính gồm có Lucius Posthumius vắng mặt lúc bấy giờ đang bận điều hành tỉnh lộc Gaul (đắc cử lần thứ ba), và Tiberius Sempronius Gracchus—lúc đó đang giữ chức bậc thầy kỵ binh kiêm aedile curule. Marcus Valerius Laevinus, Appius Claudius Pulcher, Quintus Fulvius Flaccus và Quintus Mucius Scaevola lần lượt được bầu làm các pháp quan.

Sau cuộc bầu cử các quan chức, nhà độc tài quay trở lại với đạo quân đang đóng đông tại Teanum, để lại bậc thầy kỵ binh ở Rome nhằm thăm dò ý kiến của các nghị phụ liên quan đến các lực lượng quân đội cần được tuyển mộ và thành lập cho năm mới, khi mà ông sắp sửa bước vào nhiệm kỳ quan chức sau vài ngày nữa. Trong lúc đang bận rộn với những công việc này, tin tức về một thảm họa mới ập đến—khi vận mệnh dồn dập chất chồng tai họa này nối tiếp tai họa khác trong cùng một năm—rằng Lucius Posthumius, vị quan chấp chính đắc cử, cùng toàn bộ quân đoàn của ông đã bị tiêu diệt hoàn toàn tại xứ Gaul. Ông định dẫn quân băng qua một khu rừng rộng lớn mà người Gaul gọi là Litana. Ở cả hai bên phải và trái tuyến đường hành quân, người bản địa đã cưa sẵn các thân cây sao cho chúng vẫn đứng thẳng nhưng sẽ đổ sụp khi chịu một lực tác động nhẹ. Posthumius dẫn theo hai quân đoàn La Mã và bổ sung thêm một lực lượng lớn các đồng minh dọc theo bờ biển Adriatic, khiến ông tiến vào lãnh thổ kẻ thù với hai mươi lăm ngàn binh sĩ.

Ngay khi đạo quân này bước vào khu rừng, người Gaul bố trí mai phục quanh các rìa ngoài cùng liền đẩy ngã những thân cây cưa sẵn ở vòng ngoài; chúng đổ ập vào những thân cây kế tiếp, và rồi cứ thế xô đẩy những cây khác vốn đã đứng chao đảo và suýt không giữ được thăng bằng, đè bẹp vũ khí, binh lính lẫn ngựa chiến một cách hỗn loạn, khiến vỏn vẹn chưa đầy mười người trốn thoát. Bởi phần lớn trong số họ bị tàn sát bởi thân cây và những cành cây gãy khúc, những kẻ địch bám trụ khắp các ngả trong rừng đã ra tay kết liễu số còn lại trong cơn hoảng loạn tột độ trước một thảm họa quá bất ngờ. Một số lượng cực kỳ ít ỏi cố gắng tháo thân qua một cây cầu đã bị bắt làm tù binh, do bị chặn đầu bởi kẻ thù đã chiếm lấy cây cầu trước đó. Tại đây, Posthumius ngã xuống sau khi chiến đấu bằng tất cả sức lực để ngăn không bị bắt sống. Bộ tộc Boii chặt đầu ông, mang cái đầu ấy cùng chiến lợi phẩm cướp được từ thi thể ông đi khải hoàn vào ngôi đền linh thiêng nhất của họ. Sau đó, họ tẩy uế chiếc đầu theo phong tục của mình, dùng vàng dát mỏng bọc lấy phần hộp sọ, rồi dùng nó làm chén rót rượu tế trong các đại lễ trang nghiêm cũng như cốc uống nước cho các vị tư tế tối cao và những thừa tế của ngôi đền. Chiến lợi phẩm rơi vào tay người Gaul lớn không kém gì chiến thắng. Mặc dù rất nhiều súc vật bị đè bẹp dưới những thân cây ngã đổ, nhưng vì chẳng có thứ gì bị tản mác do tháo chạy, mọi tài sản còn lại đều nằm rải rác dọc theo toàn bộ đội hình của đạo quân vừa ngã xuống.

Khi tin tức về thảm họa này truyền đến, trong bối cảnh nhà nước đã chìm đắm trong nỗi hoảng sợ tột cùng suốt nhiều ngày đến mức các cửa tiệm đều phải đóng cửa hệt như sự tĩnh mịch của bóng đêm bao trùm thành phố, viện nguyên lão bèn giao trọng trách cho các aedile đi vòng quanh thành phố, yêu cầu mở cửa các tiệm buôn và dẹp bỏ vẻ tang tóc công khai ấy. Sau đó, Titus Sempronius triệu tập viện nguyên lão, an ủi và khích lệ các nghị phụ bằng lời thỉnh cầu: "Những ai từng kiên cường đương đầu với thảm họa Cannae bằng một tinh thần vĩ đại nay chớ nên gục ngã trước những tai ương nhỏ hơn thế. Nếu vũ khí của chúng ta gặp vận may, như ông hy vọng sẽ thế, trong cuộc chiến chống lại Hannibal và người Carthage, cuộc chiến với người Gaul có thể được tạm gác lại và hoãn lại mà không gặp nguy hiểm gì. Các vị thần và nhân dân La Mã sẽ nắm giữ quyền năng để trả thù sự phản bội của người Gaul vào một thời điểm khác. Giờ đây, họ nên thảo luận về kẻ thù người Carthage và những lực lượng sẽ được huy động để tiếp tục tiến hành chiến tranh."

Ông trước tiên trình bày trước hội đồng số lượng bộ binh và kỵ binh, bao gồm cả công dân lẫn đồng minh, đang có mặt trong đạo quân của nhà độc tài. Sau đó, Marcellus báo cáo về quân số dưới quyền mình. Những người nắm rõ tình hình được hỏi về các lực lượng đang đóng tại Apulia cùng vị quan chấp chính Caius Terentius Varro. Nhưng chẳng có kế hoạch khả thi nào có thể được vạch ra để huy động những quân đoàn chấp chính đủ sức chống đỡ một cuộc chiến quan trọng nhường ấy. Chính vì lý do đó, mặc dù sự phẫn nộ chính đáng đang sục sôi, họ vẫn quyết định tạm gác lại mặt trận Gaul trong năm đó. Đạo quân của nhà độc tài được phân bổ cho quan chấp chính; và họ ra lệnh chuyển những binh sĩ thuộc đạo quân của Marcellus từng sống sót sau thảm họa Cannae sang Sicily để phục vụ tại đó chừng nào chiến tranh còn tiếp diễn ở Ý. Cùng đến nơi đó, được điều động như những thành phần không phù hợp để phục vụ bên cạnh ông, là những binh sĩ yếu đuối nhất trong đạo quân của nhà độc tài, không bị ấn định thời gian phục vụ cụ thể mà tuân theo thời hạn chiến dịch hợp pháp theo luật định. Hai quân đoàn trong thành phố được biểu quyết trao cho vị quan chấp chính còn lại sẽ được bầu thay thế cho Posthumius; và họ quyết định vị này sẽ được bầu ngay khi điềm quẻ cho phép. Bên cạnh đó, hai quân đoàn từ Sicily sẽ lập tức được triệu hồi về, từ đó vị quan chấp chính nào nhận được các quân đoàn trong thành có thể tùy nghi rút ra số lượng binh sĩ mà mình cần. Vị quan chấp chính Caius Terentius Varro được gia hạn quyền chỉ huy thêm một năm mà không bị cắt giảm đạo quân ông đang nắm giữ để bảo vệ Apulia.

Trong suốt những sự kiện và công tác chuẩn bị này tại Ý, cuộc chiến tại Tây Ban Nha cũng được tiến hành với mức độ quyết liệt không kém phần; nhưng cho đến nay, các kết quả vẫn nghiêng về phía có lợi cho người La Mã nhiều hơn. Hai vị tướng đã phân chia lực lượng của họ, theo đó Cneius tác chiến trên bộ còn Publius tác chiến trên biển. Hasdrubal, tổng tư lệnh của người Carthage, vì không thực sự tin tưởng vào bất kỳ nhánh lực lượng nào trong hai nhánh ấy, đã giữ khoảng cách an toàn với kẻ thù nhờ vùng đệm khoảng cách ở giữa cùng sự kiên cố của các công trình phòng thủ, cho đến khi, sau nhiều lời cầu nài, bốn ngàn bộ binh và năm ngàn kỵ binh được phái từ Châu Phi sang làm lực lượng tăng viện cho ông. Cuối cùng, được thắp lên những hy vọng mới, ông di chuyển đến gần kẻ thù hơn; và đồng thời ra lệnh trang bị, chuẩn bị một hạm để bảo vệ các hòn đảo cùng dải bờ biển.

Ngay từ bước đầu tái khởi động chiến tranh, ông đã gặp phải rắc rối lớn bởi sự đào ngũ của các thuyền trưởng—những kẻ đã nguội lạnh lòng trung thành chân thành đối với vị tổng tư lệnh và chính nghĩa Carthage, kể từ sau trận lôi đình trừng phạt vì hành vi hèn nhát bỏ chạy khỏi hạm đội tại sông Iberus. Những kẻ đào ngũ này đã kích động một cuộc nổi dậy trong lòng người Tartessian, và dưới sự xúi giục của chúng, một số thành phố đã phản loạn; chúng thậm chí còn dùng vũ lực chiếm đoạt được một thành phố. Ngược lại, chiến sự từ chỗ nhắm vào người La Mã nay bị chuyển hướng sang khu vực đó, nơi ông tiến vào với tư thế thù địch và quyết tâm tấn công Galbus—một vị tướng lừng danh của người Tartessian, người đang cùng một đạo quân hùng mạnh cố thủ bên trong doanh trại sát chân bức tường của một thành phố vừa bị chiếm đoạt cách đó vài ngày. Theo đó, ông phái trước lực lượng khinh kỵ để khiêu khích kẻ thù ra giao chiến, đồng thời cắt cử một phần bộ binh đi tàn phá khắp vùng nông thôn theo mọi hướng và tiêu diệt những kẻ lạc ngũ. Một trận trạm trán nổ ra ngay trước doanh trại, đồng thời nhiều kẻ bị tiêu diệt và tháo chạy trên các cánh đồng. Nhưng sau khi đã quay trở về doanh trại theo những con đường khác nhau, họ nhanh chóng rũ sạch mọi nỗi sợ hãi đến mức đủ can đảm không chỉ bảo vệ chiến lũy của mình mà còn thách thức kẻ thù ra giao chiến. Do đó, họ ồ ạt kéo ra khỏi doanh trại thành một khối, nhảy múa theo phong tục của họ. Sự táo bạo đột ngột ấy khiến kẻ thù—những kẻ mới phút trước còn là bên tấn công—phải hoảng sợ. Hasdrubal vì thế rút quân về một ngọn đồi tương đối dốc, được che chở vững chắc hơn nhờ có một con sông chảy qua giữa vị trí của ông và kẻ thù. Tại đây, ông cho gọi tập hợp các nhóm khinh kỵ được phái đi trước cùng lực lượng kỵ binh tản mác trở về hội quân. Nhưng vẫn cảm thấy chưa đủ an toàn dẫu có đồi cao hay dòng sông che chở, ông cho xây dựng đắp luỹ bao bọc doanh trại một cách kiên cố. Giữa những lúc luân phiên sợ hãi và gieo rắc nỗi sợ, vô số cuộc đụng độ nhỏ diễn ra, trong đó kỵ binh Numidia tỏ ra kém cỏi hơn kỵ binh Tây Ban Nha, và lính ném lao Moor cũng không bì kịp lính mang thuẫn Tây Ban Nha—những kẻ vừa sở hữu tốc độ tương đương vừa vượt trội hơn về sức mạnh lẫn lòng can đảm.

Nhận thấy không thể dụ Hasdrubal ra giao chiến dẫu đã tiến sát doanh trại của ông ta, cũng như không thể công hãm nơi đó mà không gặp phải những khó khăn to lớn, quân địch bere tấn công Asena—nơi Hasdrubal từng dùng để cất trữ lũng lộc ngũ cốc và kho tàng vật tư khi bước vào lãnh thổ của họ. Nhờ đó, họ nắm quyền kiểm soát toàn bộ vùng nông thôn xung quanh. Nhưng giờ đây, họ trở nên hoàn toàn bất trị, cả khi hành quân lẫn bên trong doanh trại. Do đó, nhận thấy sự lơi lỏng của họ—vốn như thường lệ là hệ quả tất yếu của thành công—sau khi khích lệ binh sĩ tấn công đối phương khi họ đang tản mác và không mang theo hiệu kỳ, Hasdrubal từ trên đồi tụt xuống và tiến về doanh trại của họ trong đội hình chiến trận. Khi sự xuất hiện của ông được báo báo một cách náo loạn bởi những kẻ tháo chạy từ các trạm canh gác và tiền đồn, họ hô hào cầm vũ khí; và cứ vớ lấy bất cứ thứ vũ khí nào trong tầm tay, họ lao đầu vào chiến trận một cách hỗn loạn, không chờ lệnh, không hiệu kỳ, không thứ bậc và chẳng có lấy đội hình hàng ngũ. Tiên phong của họ đã giáp lá cà trong lúc nhiều nhóm khác vẫn đang chạy bổ đến hoặc chưa kịp bước ra khỏi doanh trại.

Tuy nhiên, ban đầu chính sự táo bạo trong đợt tấn công của họ lại khiến kẻ thù phải khiếp sợ. Nhưng khi đối phương đánh vào đội hình thưa thớt của họ bằng những hàng ngũ khít khao, đồng thời họ không thể tự bảo vệ vì thiếu vắng quân số, mỗi kẻ bắt đầu tìm kiếm sự yểm trợ từ người khác; và bị đẩy lùi trên mọi mặt trận, họ cụm lại thành hình vòng tròn. Tại đây, khi bị dồn ứ chặt chẽ đến mức thân sát thân, giáp chạm giáp khiến chẳng còn chút không gian nào để vung vũ khí, họ bị kẻ thù bao vây và tàn sát cho đến tận chiều muộn. Một số ít người, sau khi đột phá được vòng vây, tìm đường tháo chạy vào rừng sâu và đồi núi. Với sự kinh hoàng tương tự, doanh trại của họ bị bỏ hoang, và ngay ngày hôm sau, toàn bộ quốc gia xin quy thuận.

Nhưng họ chẳng duy trì được sự bình yên lâu dài, bởi ngay lập tức sau đó, Hasdrubal nhận được sắc lệnh từ Carthage yêu cầu hành quân đến Ý với tất cả sự khẩn trương. Tin tức đó lan truyền khắp Tây Ban Nha khiến gần như toàn bộ các tiểu quốc tuyên bố đứng về phía người La Mã. Do đó, ông lập tức viết thư về Carthage để thông báo mức độ tàn phá mà tin đồn về cuộc hành quân của ông đã gây ra. "Rằng nếu ông thực sự rời bỏ Tây Ban Nha, người La Mã sẽ trở thành chủ nhân của toàn bộ vùng đất này trước khi ông kịp vượt qua sông Iberus. Bởi bên cạnh việc ông không có trong tay một đạo quân hay một vị tướng nào đủ khả năng thay thế vị trí của mình, tài năng của các vị tướng La Mã chỉ huy tại đó xuất chúng đến mức họ có thể dễ dàng chống trả với lực lượng tương đương. Do đó, nếu họ có bất kỳ bận tâm nào đối với việc gìn giữ Tây Ban Nha, họ buộc phải cử một vị tướng đi kèm một đạo quân hùng mạnh sang thay thế ông—một chức vị mà dẫu mọi sự có xuôi chèo mát mái đến đâu, tỉnh lộc ấy vẫn chẳng bao giờ là một vị trí nhàn hạ."

Dẫu bức thư này ban đầu gây ra tác động mạnh mẽ lên viện nguyên lão, nhưng vì lợi ích của họ tại Ý mới là ưu tiên hàng đầu và quan trọng nhất, họ hoàn toàn không thay đổi nghị quyết liên quan đến Hasdrubal và lực lượng của ông ta. Tuy nhiên, họ phái Himilco cùng một đạo quân hoàn chỉnh và hạm đội được tăng cường đến để gìn giữ, bảo vệ Tây Ban Nha cả trên bộ lẫn trên biển. Khi đã vận chuyển toàn bộ lực lượng bộ binh và hải quân sang nơi, ông dựng doanh trại; và sau khi kéo các chiến thuyền lên cạn, đắp lũy bao bọc chúng, ông hành quân cùng một đạo quân kỵ binh tuyển chọn với tất cả tốc độ có thể; sử dụng sự cẩn trọng tương đương khi băng qua những vùng dân cư còn đang dao động lẫn những kẻ thực sự thù địch, rồi cuối cùng hội quân với Hasdrubal. Ngay khi thông báo cho Hasdrubal biết các nghị quyết cùng sắc lệnh của viện nguyên lão, đồng thời được hướng dẫn cặn kẽ về phương thức tiến hành chiến sự tại Tây Ban Nha, ông quay trở lại doanh trại của mình; tốc độ hành quân chính là chìa khóa cứu mạng ông hơn bất cứ thứ gì khác khi ông rời khỏi mọi nơi trước khi người dân kịp kịp kết bè kết phái chống lại.

Trước khi Hasdrubal rời khỏi vị trí của mình, ông bắt các tiểu quốc đang chịu sự đô hộ của mình phải đóng cống nạp. Ông thừa hưởng nhận thức rõ rằng Hannibal phải mua chuộc lối đi qua một số dân tộc; rằng ông ta chẳng có chút lực lượng quân đồng minh người Gallic nào ngoại trừ những kẻ được thuê mướn; và nếu ông ta dấn thân vào một cuộc hành trình gian khổ nhường ấy mà không có tiền bạc trong tay, ông ta sẽ khó lòng thấu suốt đến tận dãy Alps. Vì lý do này, sau khi thu gom các khoản cống nạp với tốc độ khẩn trương, ông hành quân xuôi về sông Iberus. Ngay khi các vị tướng La Mã nắm được thông tin về nghị quyết của viện nguyên lão Carthage cùng cuộc hành quân của Hasdrubal, họ bỏ qua mọi mối bận tâm khác, hợp nhất lực lượng và quyết định nghênh chiến nhằm ngăn chặn ý đồ của ông. Họ suy ngẫm rằng, khi việc đối phó đơn độc với một mình Hannibal tại Ý đã quá khó khăn, thì đế chế La Mã tại Tây Ban Nha sẽ chấm dứt nếu Hasdrubal hợp lực với ông ta cùng một đạo quân Tây Ban Nha. Tràn ngập lo âu và bận lòng vì những lý do đó, họ tập hợp lực lượng tại sông Iberus, vượt sông và sau khi thảo luận một lúc về việc nên dựng doanh trại đối đầu với kẻ thù hay chỉ cần cản trở cuộc hành quân dự kiến của ông bằng cách tấn công các đồng minh của người Carthage, họ cuối cùng quyết định chuẩn bị vây hãm một thành phố mang tên Ibera do vị trí nằm sát dòng sông, vốn vào thời điểm đó là nơi giàu có nhất trong khu vực ấy.

Khi Hasdrubal nhận ra điều này, thay vì đem quân cứu viện cho các đồng minh, ông tự mình tiến đến vây hãm một thành phố vừa mới quy thuận sự bảo hộ của người La Mã; và thế là cuộc vây hãm vừa được châm ngòi bởi họ đã bị hủy bỏ, chuyển hướng các hoạt động chiến tranh trực tiếp nhấp vào chính Hasdrubal.

Trong vài ngày, họ án binh bất động dựng doanh trại cách nhau năm dặm, không thiếu những vụ đụng độ nhỏ nhưng không tiến tới một trận giao chiến chính thức. Cuối cùng, tín hiệu chiến trận được phát ra từ cả hai phía vào đúng một ngày như thể đã có sự thỏa thuận ngầm, và họ kéo xuống vùng đồng bằng với toàn bộ lực lượng. Đạo quân La Mã đứng trong đội hình ba tuyến; một phần lực lượng khinh kỵ được bố trí đan cài giữa tuyến đầu tiên, nửa còn lại được dung nạp phía sau các hiệu kỳ, trong khi kỵ binh bảo vệ hai bên sườn. Hasdrubal bố trí trung quân cực kỳ vững chắc với người Tây Ban Nha, đặt người Carthage ở cánh phải, còn quân châu Phi và lính đánh thuê ngoại tộc ở cánh trái. Kỵ binh của ông được xếp trước hai bên sườn, gắn kết quân Numidia với bộ binh Carthage, và phần còn lại với quân châu Phi. Không phải toàn bộ người Numidia đều được đặt ở cánh phải, mà những kẻ mang theo hai ngựa chiến ra trận—những kẻ có thói quen thường xuyên nhảy từ một con ngựa đã mệt sang một con ngựa sung sức ngay giữa lúc chiến trận ác liệt nhất hệt như những nghệ sĩ biểu diễn nhào lộn—cũng góp mặt; đó là sự nhanh nhẹn bẩm sinh của họ, cùng với giống ngựa vô cùng thuần tính. Trong lúc họ dàn trận như thế, kỳ vọng nuôi dưỡng trong lòng các vị tướng của cả hai bên gần như tương đương nhau, bởi chẳng có bên nào nắm giữ ưu thế quá lớn, dù là về số lượng hay chất lượng quân lính. Cảm xúc trong lòng binh sĩ thì khác biệt một trời một vực.

Các tướng lĩnh của người La Mã đã dễ dàng thuyết phục binh sĩ tin rằng dẫu họ chiến đấu ở nơi cách xa quê nhà, nhưng chính nước Ý và thành phố Rome mới là những gì họ đang bảo vệ. Do đó, họ đã định hình trong tâm trí một quyết tâm kiên định: chiến thắng hoặc là chết, cứ như thể sự trở về quê nhà của họ hoàn toàn xoay quanh kết quả của trận chiến ấy. Đạo quân còn lại bao gồm những con người ít quyết tâm hơn; bởi họ chủ yếu là người Tây Ban Nha, những kẻ thà chịu thất bại tại Tây Ban Nha còn hơn là chiến thắng chỉ để bị kéo lê sang Ý. Ngay trong đợt giao tranh đầu tiên, khi lao lao của họ vừa kịp phóng đi chưa lâu, trung quân của họ đã nhường bước, và người La Mã với đà tiến áp đảo đã đẩy lùi họ quay lưng tháo chạy.

Ở hai cánh, trận chiến diễn ra không kém phần sôi sục; một bên là người Carthage, bên kia là người châu Phi, tấn công dữ dội trong lúc quân La Mã, trong tình trạng bị bao vây phần nào, phải đối mặt với các đợt tấn công từ hai hướng. Nhưng khi toàn bộ lực lượng La Mã hợp lực tại trung quân, họ sở hữu đủ sức mạnh để buộc các cánh của kẻ thù phải thoái lui theo các hướng khác nhau; và thế là có hai trận chiến riêng biệt diễn ra, trong đó người La Mã chiếm ưu thế áp đảo ở cả hai nơi, bởi sau khi đánh tan trung quân địch, họ nắm giữ lợi thế cả về số lượng lẫn sức mạnh quân lính. Vô số sinh mạng đã bị tàn sát trong dịp này; và nếu người Tây Ban Nha không tháo chạy tháo thân khỏi chiến trường ngay từ khi trận chiến vừa chớm nở, thì rất ít người trong toàn bộ đạo quân có thể sống sót.

Các cuộc giao tranh của kỵ binh diễn ra rất ít, bởi ngay khi người Moor và Numidia nhận ra trung quân thất thủ, họ liền lập tức tháo chạy với tốc độ chóng mặt, để lộ hai bên sườn đồng thời lùa cả đàn voi chạy tháo thân phía trước. Hasdrubal, sau khi kiên nhẫn chờ đợi kết cục của trận chiến cho đến tận phút chót, đã tẩu thoát khỏi chốn tàn sát cùng một nhúm tuỳ tùng. Người La Mã chiếm và cướp phá doanh trại. Chiến thắng này đã kéo về phía người La Mã mọi tiểu quốc Tây Ban Nha còn đang dao động, đồng thời tước đi của Hasdrubal mọi hy vọng, không chỉ trong việc dẫn quân vượt sang Ý mà thậm chí là cả việc an toàn bám trụ tại Tây Ban Nha. Khi những sự kiện này được loan báo rộng rãi về Rome thông qua các bức thư của dòng họ Scipio, niềm vui vô hạn đã bùng nổ, không phải vì chiến thắng, mà vì việc chặn đứng thành công hành trình tiến sang Ý của Hasdrubal.

Trong lúc những giao dịch này diễn ra tại Tây Ban Nha, Petilia tại vùng Bruttium đã thất thủ vào tay Himilco—một viên tướng dưới quyền Hannibal—vài tháng sau khi cuộc vây hãm bắt đầu. Chiến thắng này tiêu tốn của người Carthage rất nhiều máu và thương vong, đồng thời chẳng có thứ vũ lực nào khuất phục thành phố bị vây hãm triệt để bằng nạn đói; bởi sau khi cạn kiệt các nguồn sinh kế từ hoa quả và thịt của mọi loài động vật bốn chân, cuối cùng họ bị buộc phải sống bằng những tấm da thuộc tìm thấy trong các cửa hàng đóng giày, rau cỏ, rễ cây, lớp vỏ non của cây cối và các loại quả mọng hái từ bụi gai. Họ chỉ chịu khuất phục khi không còn chút sức lực nào để đứng vững trên tường thành và cầm nắm vũ khí.

Sau khi chiếm được Petilia, vị tướng người Carthage hành quân đến Consentia—nơi bị kháng cự ít quyết liệt hơn nên buộc phải đầu hàng trong vòng vài ngày. Gần như cùng thời điểm đó, một đạo quân người Bruttii vây hãm Croton—một thành phố Hy Lạp từng hùng mạnh về nhân lực và vũ khí, nhưng vào thời điểm đó đã lụi tàn đến mức chỉ còn chưa đầy hai mươi ngàn cư dân ở mọi lứa tuổi sót lại. Kẻ thù do đó dễ dàng chiếm đoạt một thành phố trống vắng người bảo vệ; chỉ có thành trì nguyên vẹn là giữ được quyền kiểm soát, nơi một số cư dân trốn chạy từ trung tâm cuộc tàn sát trong sự hỗn loạn lúc thành phố sụp đổ đã tìm đến ẩn náu. Người Locrian cũng nổi dậy quy thuận người Bruttii và người Carthage sau khi tầng lớp bình dân bị giới quý tộc phản bội. Người Rhegium là lực lượng duy nhất tại vùng đó kiên định đến cùng trong lòng trung thành với người La Mã và thụ hưởng nền độc lập của họ.

Sự xoay vần tương tự trong tâm lý cũng lan rộng sang cả Sicily; và thậm chí gia tộc của Hiero cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với sự phản bội. Gelo, người con trai lớn nhất của ông, nuôi dưỡng sự khinh miệt đối với tuổi già của cha mình và, sau thất bại tại Cannae, đối với liên minh với Rome, đã chạy sang phe Carthage; và anh ta suýt chút nữa đã gây ra bão táp tại Sicily nếu không bị tước đoạt sinh mạng đúng lúc đang bận rộn vũ trang cho dân chúng và lôi kéo các đồng minh—một cái chết đúng lúc đến mức nó phủ lên bóng dáng sự hoài nghi ngay cả đối với người cha của anh ta.

Những biến động với kết quả đa dạng như thế là bức tranh toàn cảnh về các giao dịch tại Ý, Châu Phi, Sicily và Tây Ban Nha trong suốt năm nay. Vào thời điểm khép lại năm cũ, Quintus Fabius Maximus thỉnh cầu viện nguyên lão cho phép mình được khánh thành đền thờ thần Venus Erycina—công trình mà ông từng khấn vuyện khi làm nhà độc tài. Viện nguyên lão ban hành sắc lệnh yêu cầu Tiberius Sempronius, vị quan chấp chính đắc cử, ngay khi bước vào nhiệm kỳ của mình, hãy đệ trình trước nhân dân đề xuất cử Quintus Fabius làm quan song đầu chế với mục đích khánh thành ngôi đền. Thêm vào đó, để vinh danh Marcus Aemilius Lepidus—từng hai lần giữ chức quan chấp chính kiêm tu sĩ trưởng—ba người con trai của ông là Lucius, Marcus và Quintus đã tổ chức các đại hội tang lễ cùng hai mươi hai cặp đấu sĩ giao tài trong suốt ba ngày tại quảng trường công cộng. Các aedile curule Caius Laetorius và Tiberius Sempronius Gracchus (quan chấp chính đắc cử, người từng giữ chức bậc thầy kỵ binh trong nhiệm kỳ aedile) đã tổ chức các đại hội La Mã, được lặp lại trong ba ngày. Các đại hội của aedile bình dân Marcus Aurelius Cotta và Marcus Claudius Marcellus được lặp lại ba lần. Khi khép lại năm thứ ba của cuộc chiến Punic, quan chấp chính Tiberius Sempronius Gracchus bước vào nhiệm kỳ của mình vào ngày giữa tháng Ba. Trong số các pháp quan, Quintus Fulvius Flaccus—từng giữ chức quan chấp chính và giám quan—bốc thăm trúng quyền tài phán trong thành phố; Marcus Valerius Laevinus trúng quyền tài phán đối ngoại. Vùng Sicily rơi vào tay Appius Claudius Pulcher; Sardinia thuộc về Quintus Mucius Scaevola. Nhân dân ra lệnh cho Marcus Marcellus nắm giữ quyền chỉ huy với tư cách phó quan chấp chính, bởi ông là vị tướng La Mã duy nhất gặt hái thành công trong các hoạt động tại Ý kể từ sau thảm họa Cannae.

Viện nguyên lão ban hành sắc lệnh ngay trong ngày đầu tiên hội họp tại Điện Capitol: mức thuế gấp đôi sẽ được áp đặt cho năm đó, một nửa trong số đó sẽ được thu ngay lập tức làm quỹ chi trả lương bổng tức thì cho toàn bộ binh sĩ, ngoại trừ những ai từng có mặt tại Cannae. Liên quan đến các đạo quân, họ ra sắc lệnh rằng quan chấp chính Tiberius Sempronius phải ấn định ngày để hai quân đoàn trong thành tề tựu tại Cales, từ đó những quân đoàn này sẽ được vận chuyển vào doanh trại Claudian phía trên Suessula. Các quân đoàn đang đóng tại đó—chủ yếu bao gồm những binh sĩ từng chiến đấu tại Cannae—sẽ được pháp quan Appius Claudius Pulcher điều động sang Sicily; và lực lượng đang đồn trú tại Sicily sẽ được di dời về Rome. Marcus Claudius Marcellus được phái đến đạo quân được lệnh tề tựu tại Cales vào một ngày nhất định, với chỉ thị dẫn các quân đoàn trong thành xuất phát từ đó tiến về doanh trại Claudian. Phó tướng Titus Metilius Croto được Appius Claudius Pulcher phái đi để tiếp nhận đạo quân cũ và di dời họ sang Sicily.

Ban đầu, người dân im lặng chờ đợi vị quan chấp chính triệu tập một đại hội để bầu ra người đồng nhiệm, nhưng sau đó, khi nhận ra Marcus Claudius Marcellus—người mà họ mong mỏi nhất được ngồi vào ghế quan chấp chính năm nay nhờ những thành công rực rỡ trong nhiệm kỳ pháp quan—lại bị điều chuyển đến một vùng xa xôi cứ như thể có dụng ý từ trước, những tiếng xì xào bắt đầu nổi lên trong tòa viện nguyên lão. Nhận thức được điều đó, vị quan chấp chính lên tiếng: "Hỡi các nghị phụ, việc Marcus Claudius Marcellus đến Campania để thực hiện việc trao đổi các quân đoàn, và việc đại hội không được công bố cho đến khi ông ấy trở lại sau khi hoàn thành nhiệm vụ được giao, là điều mang lại lợi ích cho quốc gia, để nhờ đó các vị có thể bầu được người mà tình hình nước cộng hòa đòi hỏi và chính các vị ưu ái nhất làm quan chấp chính." Do đó, chẳng có lời bàn nào về đại hội được cất lên cho đến khi Marcellus trở về. Trong lúc đó, Quintus Fabius Maximus và Titus Otacilius Crassus được bầu làm quan song đầu chế để khánh thành các đền thờ; Otacilius lo đền thần Mens, còn Fabius lo đền thần Venus Erycina. Cả hai đều tọa lạc trên Điện Capitol và bị ngăn cách bởi một lối đi chung. Sau đó, đề xuất được đưa ra trước nhân dân nhằm ban hành quyền công dân La Mã cho ba trăm kỵ binh Campania từng quay về Rome sau khi hoàn thành trọn vẹn nghĩa vụ trung thành, đồng thời công nhận họ là công dân Cumae từ ngày trước hôm người Campania phản bội nhân dân La Mã. Động lực chính cho đề xuất này xuất phát từ thực tế chính họ từng tuyên bố rằng họ chẳng biết mình thuộc về dân tộc nào, khi đã rời bỏ quê hương cũ mà vẫn chưa được dung nạp vào nơi mà họ vừa quay về.

Sau khi Marcellus trở về từ quân ngũ, một đại hội được công bố để bầu ra một quan chấp chính thay thế chỗ trống của Lucius Posthumius. Marcellus đắc cử với sự đồng thuận tuyệt đối và lẽ ra phải lập tức bước vào nhiệm kỳ, nhưng vì có tiếng sấm vang lên đúng lúc ông nhậm chức, các nhà chiêm tinh đã được triệu tập và phán rằng họ coi tiến trình lập pháp không hợp lệ, đồng thời các nghị phụ loan truyền tin đồn rằng các vị thần đang tỏ thái độ bất mãn, bởi trong dịp ấy, lần đầu tiên trong lịch sử, hai công dân thuộc tầng lớp bình dân đã cùng đắc cử quan chấp chính. Sau khi Marcellus từ nhiệm chiếc ghế của mình, Fabius Maximus đắc cử thay thế vị trí đó, đánh dấu nhiệm kỳ lần thứ ba của ông. Trong năm này, biển xuất hiện hiện tượng búa lửa rực cháy; tại Sinuessa, một con bò cái sinh ra một con ngựa con; các bức tượng trong đền thờ thần Juno Sospita ở Lanuvium tuôn trào dòng máu; và một trận mưa đá rơi xuống vùng lân cận ngôi đền ấy: chính vì trận mưa đá đó mà nghi lễ thiêng liêng kéo dài chín ngày được cử hành như thông lệ trong các dịp tương tự, và những điềm gở khác cũng được cẩn trọng tẩy uế.

Các quan chấp chính phân chia lực lượng quân đội giữa họ với nhau. Đạo quân từng được chỉ huy bởi nhà độc tài Marcus Junius rơi vào tay Fabius. Đạo quân của Sempronius bao gồm những nô lệ tình nguyện, cùng với hai mươi lăm ngàn quân đồng minh. Marcus Valerius—vị pháp quan—được giao phó các quân đoàn vừa trở về từ Sicily. Phó quan chấp chính Marcus Claudius được phái đến đạo quân đang đồn trú phía trên Suessula để bảo vệ Nola. Các pháp quan lên đường đến Sicily và Sardinia. Các quan chấp chính ban hành thông báo rằng mỗi khi họ triệu tập viện nguyên lão, các nguyên lão và những ai có quyền biểu quyết trong viện nguyên lão phải tề tựu tại cổng Capua. Các pháp quan chịu trách nhiệm hành pháp tư pháp thiết lập tòa án của họ tại khu chợ cá công cộng; tại đó họ ra lệnh lập các văn bản bảo lãnh và công lý được thực thi trong suốt năm nay.

Trong khi đó, tin tức được truyền về Carthage—nơi Mago, em trai Hannibal, đang chuẩn bị đưa sang Ý mười hai ngàn bộ binh, một ngàn năm trăm kỵ binh, hai mươi con voi chiến và một ngàn nén bạc dưới sự hộ tống của sáu mươi chiến thuyền—rằng các hoạt động chiến tranh tại Tây Ban Nha đã không đạt kết quả mong muốn, và gần như toàn bộ các tiểu quốc trong tỉnh lộc ấy đã quy thuận người La Mã. Đã có những kẻ chủ trương phái Mago cùng hạm đội và lực lượng ấy sang Tây Ban Nha, phớt lờ nước Ý, thì bất ngờ một viễn cảnh tái chiếm Sardinia bỗng mở ra trước mắt họ. Họ được thông báo rằng: "Đạo quân La Mã tại đó rất mỏng manh, Aulus Cornelius—từng là pháp quan tại đó và am hiểu tường tận tỉnh lộc này—đang rời đi, và một người kế nhiệm mới đang được ngóng chờ. Hơn nữa, tâm trí người Sardinia lúc bấy giờ đã mệt mỏi vì sự cai trị kéo dài; và trong suốt năm qua, sự cai trị ấy được điều hành với sự hà khắc cùng lòng tham lam tột độ. Người dân bị đè nặng bởi những khoản thuế khóa nặng nề và gánh nặng cống nạp ngũ cốc ngất ngưởng: chẳng thiếu thứ gì ngoài một thủ lĩnh để họ có thể phất cờ nổi dậy."

Phái đoàn ngoại giao bí mật này được phái đi bởi giới quý tộc, với Hampsicora làm kẻ chủ mưu trọng yếu—nhân vật lúc bấy giờ đứng đầu về cả sự giàu có lẫn thế lực. Vừa bối rối vừa hân hoan gần như cùng một lúc trước những thông tin ấy, họ phái Mago cùng hạm đội và lực lượng của anh ta sang Tây Ban Nha, đồng thời chọn Hasdrubal làm tổng tư lệnh điều hành chiến dịch Sardinia, giao phó cho ông ta một lực lượng tương đương với Mago. Tại Rome, các quan chấp chính, sau khi giải quyết xong các công việc cần thiết trong thành phố, liền ráo riết chuẩn bị cho chiến tranh. Tiberius Sempronius ấn định ngày để binh lính của ông tề tựu tại Sinuessa; và Quintus Fabius, sau khi tham vấn viện nguyên lão, cũng ban hành thông báo yêu cầu tất cả mọi người phải vận chuyển ngũ cốc từ đồng ruộng về các thị trấn có tường lũy trước ngày mùng một tháng Sáu sắp tới: nếu ai phớt lờ lệnh đó, ông sẽ tàn phá ruộng đất của kẻ ấy, bán đấu giá nô lệ và thiêu rụi trang trại của họ. Ngay cả các pháp quan—những người được bầu với mục đích duy nhất là hành pháp tư pháp—cũng không được miễn trừ khỏi các nghĩa vụ quân sự. Quyết định được thông qua là pháp quan Valerius sẽ đến Apulia để tiếp nhận đạo quân từ Terentius, và khi các quân đoàn từ Sicily đến nơi, ông sẽ sử dụng họ chủ yếu cho sứ mệnh bảo vệ khu vực đó. Đạo quân của Terentius sẽ được phái sang Sicily dưới sự chỉ huy của một trong các phó tướng. Hai mươi lăm chiến thuyền được trao cho Marcus Valerius để bảo vệ dải bờ biển giữa Brundusium và Tarentum. Số lượng tương đương được giao cho Quintus Fulvius—pháp quan thành phố—để bảo vệ các vùng bờ biển lân cận thành phố. Phó quan chấp chính Caius Terentius nhận trọng trách tuyển mộ binh sĩ tại lãnh thổ Picenum và bảo vệ phần đất đó; trong khi Titus Otacilius Crassus, sau khi hoàn thành lễ khánh thành đền thờ thần Mens trên Điện Capitol, được trao quyền chỉ huy và phái sang Sicily để điều hành hạm đội.

Trước cuộc đối đầu giữa hai dân tộc hùng mạnh nhất thế giới này, toàn bộ các vị vua và quốc gia đều dán mắt hướng sự chú ý về đây. Trong số đó, Philip, vua xứ Macedon, theo dõi với mức độ lo âu lớn hơn tỷ lệ thuận với khoảng cách gần gũi của ông tới Ý, bởi ông chỉ bị chia cắt với vùng đất ấy qua dải biển Ionian. Khi lần đầu nghe tin Hannibal vượt dãy Alps, dẫu vui mừng vì một cuộc chiến đã bùng nổ giữa người La Mã và người Carthage, nhưng trong lúc sức mạnh của cả hai chưa rõ ràng, ông vẫn hoài nghi không biết nên nghiêng về phía nào để mong bên đó chiến thắng. Nhưng sau khi trận chiến thứ ba diễn ra và phần thắng tiếp tục gọi tên người Carthage, ông ngả theo vận mệnh và phái sứ thần đến gặp Hannibal. Tránh né các hải cảng Brundusium và Tarentum vì chúng bị nắm giữ bởi các trạm canh gác của hạm đội La Mã, họ cập bến tại đền thờ thần Juno Lacinia. Từ đó băng qua Apulia trên hành trình đến Capua, họ tình cờ chạm trán các lực lượng La Mã được cắt cử bảo vệ vùng quê, và bị đưa đến chỗ Marcus Valerius Laevinus—vị pháp quan đang đóng doanh trại ở vùng lân cận Luceria.

Tại đây, Xenophanes—trưởng phái đoàn ngoại giao—không một chút sợ hãi tuyên bố rằng ông được phái đến bởi Quốc vương Philip để ký kết một liên minh hữu nghị với nhân dân La Mã, và ông mang theo các sứ mệnh dành cho các quan chấp chính, viện nguyên lão cùng nhân dân La Mã. Vị pháp quan, vô cùng hoan hỉ trước liên minh mới này với một vị thế lực giữa lúc các đồng minh cũ lần lượt phản bội, đã ân cần tiếp đón những kẻ thù này như những vị khách quý, đồng thời cấp cho họ người đồng hành để cẩn thận chỉ dẫn đường đi nước bước, thông báo cho họ biết những nơi chốn và đèo dốc nào đang bị nắm giữ bởi người La Mã hay kẻ thù. Xenophanes băng qua các đạo quân La Mã để vào Campania, từ đó đi theo con đường ngắn nhất bước vào doanh trại của Hannibal, và ký kết một hiệp ước liên minh hữu nghị với ngài dựa trên các điều khoản sau: Rằng "Quốc vương Philip, cùng một hạm đội lớn nhất có thể (và người ta ước tính ông có thể dựng lên một hạm đội gồm hai mươi chiến thuyền), sẽ vượt biển sang Ý, tàn phá dải bờ biển, tiến hành chiến tranh cả trên bộ lẫn trên biển với toàn bộ sức mạnh; khi chiến tranh kết thúc, toàn bộ nước Ý cùng chính thành phố Rome sẽ thuộc quyền sở hữu của người Carthage và Hannibal, và mọi chiến lợi phẩm sẽ được dâng hiến cho Hannibal. Rằng khi nước Ý hoàn toàn bị khuất phục, họ sẽ dong thuyền sang Hy Lạp và chiến đấu với bất kỳ quốc gia nào nhà vua muốn. Rằng các thành phố nằm trên lục địa và các hòn đảo giáp ranh với Macedon sẽ thuộc về Philip và vương thổ của ông."

Một hiệp ước được ký kết giữa vị tổng tư lệnh Carthage và các sứ thần dựa trên những điều khoản gần như thế; và Gisgo, Bostar cùng Mago được cử đi làm sứ thần cùng họ để trực tiếp tiếp nhận sự phê chuẩn từ nhà vua. Họ cập bến tại cùng một địa điểm gần đền thờ thần Juno Lacinia, nơi con tàu đang được che giấu trong một lạch nước nhỏ. Khởi hành từ đó, khi vừa ra đến vùng biển mở, họ bị phát hiện bởi hạm đội La Mã đang tuần tra bờ biển Calabria. Sau khi Publius Valerius Flaccus phái các thuyền nhẹ đuổi theo và ép con tàu quay đầu, phái đoàn của nhà vua ban đầu tìm cách tháo chạy; nhưng rồi nhận ra tốc độ của họ không tài nào địch nổi đối phương, họ đành đầu hàng người La Mã và bị điệu đến chỗ tổng tư lệnh hạm đội. Khi được hỏi họ là ai, đến từ đâu và đang hướng về đâu, Xenophanes—từng một lần thành công mĩ mãn—bèn bịa ra một câu chuyện dối trá rằng: "Ông được phái từ Philip đến gặp người La Mã; ông đã thành công trong việc yết kiến Marcus Valerius, người duy nhất ông có thể tiếp cận an toàn; và ông không thể tìm đường băng qua Campania vì nơi đây đang bị bao vây bởi lực lượng của kẻ thù."

Nhưng chẳng mấy chốc, trang phục và phong thái mang đậm chất Carthage đã khơi dậy sự nghi ngờ đối với các sứ giả của Hannibal, và khi bị tra vấn, lời ăn tiếng nói đã tố cáo họ; tiếp đó, khi các đồng hành của họ bị tách ra những nơi riêng biệt và bị đe dọa khuất phục, thậm chí một bức thư từ Hannibal gửi cho Philip đã bị phát hiện, cùng với bản thỏa thuận được ký kết giữa quốc vương xứ Macedon và người Carthage. Những điểm này sau khi được làm rõ, phương án tối ưu được chọn là nhanh chóng áp giải các tù nhân cùng đồng bọn của họ về với viện nguyên lão tại Rome hoặc các quan chấp chính bất cứ nơi nào họ đang có mặt; năm chiếc tàu có tốc độ nhanh nhất được tuyển chọn cho nhiệm vụ này, và Lucius Valerius Antias được phái đi chỉ huy chúng, kèm theo lệnh phân tán các sứ thần lên tất cả các con tàu một cách riêng biệt, đồng thời cẩn trọng tuyệt đối không để họ có bất kỳ cuộc trò chuyện hay bàn bạc nào với nhau.

Khoảng cùng thời gian đó, Aulus Cornelius Mammula, trên đường trở về từ tỉnh lộc Sardinia, đã tường thuật về tình hình tại hòn đảo này: rằng mọi người đều đang mưu tính chiến tranh và nổi dậy; rằng Quintus Mucius—người kế nhiệm ông—do mới đến đã bị tác động bởi khí hậu và nguồn nước độc hại, nên mắc phải một chứng bệnh kéo dài dai dẳng chứ không nguy hiểm tính mạng, và sẽ trong một thời gian dài không đủ sức cáng đáng những căng thẳng dữ dội của chiến tranh; rằng lực lượng quân đội tại đó, dẫu đủ mạnh để bảo vệ một tỉnh lộc trong thời kỳ bình yên, lại hoàn toàn không tương xứng để duy trì cuộc chiến đang có nguy cơ bùng nổ. Trước tình hình đó, các nghị phụ ban hành sắc lệnh yêu cầu Quintus Fulvius Flaccus tuyển mộ năm ngàn bộ binh và bốn ngàn kỵ binh, đảm bảo quân đoàn vừa thành lập được vận chuyển khẩn trương sang Sardinia, đồng thời ủy quyền chỉ huy điều hành chiến tranh cho bất kỳ ai ông thấy phù hợp cho đến khi Mucius hồi phục. Cho nhiệm vụ này, Titus Manlius Torquatus được phái đi; ông từng hai lần giữ chức quan chấp chính kiêm giám quan, và từng khuất phục người Sardinia trong nhiệm kỳ chấp chính của mình.

Gần như cùng thời điểm ấy, một hạm đội được phái từ Carthage sang Sardinia dưới sự chỉ huy của Hasdrubal (có biệt danh là Kẻ Hói), sau khi hứng chịu một cơn bão dữ dội, đã bị đánh dạt vào quần đảo Balearic; tại đó rất nhiều thời gian đã trôi qua để tu sửa lại các chiến thuyền bị kéo lên cạn, bởi chúng chịu tổn thất nặng nề không chỉ ở hệ thống giằng buồng mà còn ở cả phần thân tàu.

Bởi chiến tranh tại Ý được tiến hành với cường độ kém quyết liệt hơn kể từ sau trận Cannae, khi sức mạnh của một bên đã bị bẻ gãy và năng lượng của bên kia thì chùng xuống, người Campania tự thân thực hiện một nỗ lực nhằm khuất phục Cumae, ban đầu bằng cách dụ dỗ họ phản bội người La Mã, và khi kế hoạch đó bất thành, họ bèn bày ra một mưu kế để giăng bẫy đối phương. Toàn bộ người Campania có một nghi lễ tế thần định kỳ tại Hamae. Họ thông báo với người Cuman rằng viện nguyên lão Campania sẽ có mặt ở đó, đồng thời thỉnh cầu viện nguyên lão Cuman cũng tề tựu để cùng bàn thảo chung, nhờ đó cả hai dân tộc sẽ cùng chung đồng minh và chung kẻ thù; họ nói rằng họ sẽ bố trí một lực lượng vũ trang ở đó để bảo vệ an toàn, tránh mọi mối nguy hiểm từ người La Mã hay người Carthage.

Người Cuman, dẫu hoài nghi âm mưu phản trắc, vẫn không đưa ra lời phản đối nào, bởi họ kết luận rằng nhờ thế sự lừa bịp mà họ đang ấp ủ mới có thể được che giấu kín đáo. Trong khi đó, Tiberius Sempronius—vị quan chấp chính La Mã—sau khi làm lễ tẩy uế cho đạo quân của mình tại Sinuessa (nơi ông đã ấn định ngày tề tựu), đã vượt sông Vulturnus và dựng doanh trại ở vùng lân cận Liternum. Vì lực lượng của ông đóng quân tại đây mà không phải bận rộn bất kỳ công việc nào, ông liên tục thúc giục họ luyện tập, để đám tân binh—chủ yếu bao gồm những nô lệ tình nguyện—quen dần với việc tuân theo hiệu kỳ và nhận biết các thế kỷ của chính mình trong chiến trận.

Trong lúc bận rộn với những công việc ấy, vị tổng tư lệnh vô cùng quan tâm đến sự hòa hợp, và do đó đã dặn dò các phó tướng cùng các viện trưởng rằng: "Không một sự bất hòa nào được phép nảy sinh giữa các tầng lớp khác nhau bằng cách lôi những câu chuyện chỉ trích quá khứ của bất kỳ ai ra lăng mạ. Rằng người lính kỳ cựu phải bằng lòng khi được đặt ngang hàng với tân binh, người tự do phải thấy thoải mái bên cạnh nô lệ tình nguyện; tất cả phải xem những con người được nhân dân La Mã trao phó vũ khí và hiệu kỳ là những cá nhân đủ đắn đo về nhân cách và phẩm giá; những biện pháp mà hoàn cảnh bắt buộc phải áp dụng thì cũng chính hoàn cảnh đó bắt buộc phải duy trì khi chúng đã được thông qua." Điều này không chỉ được chỉ đạo cẩn trọng bởi các vị tướng mà còn được tuân thủ nghiêm ngặt bởi các binh sĩ; và chỉ trong một thời gian ngắn, tâm trí mọi người đã hòa quyện trong một sự đồng thuận hoàn hảo đến mức xuất thân của mỗi người khi bước chân vào quân ngũ hầu như đã bị lãng quên.

Trong lúc Gracchus đang bận rộn như thế, các sứ thần từ Cumae mang đến cho ông thông tin về phái đoàn ngoại giao từng tìm đến họ từ người Campania vài ngày trước đó cùng câu trả lời mà họ đã đưa ra; rằng lễ hội sẽ diễn ra sau đó ba ngày; rằng không chỉ toàn bộ viện nguyên lão của họ mà cả doanh trại cùng quân đội của người Campania cũng sẽ có mặt ở đó. Gracchus, sau khi chỉ đạo người Cuman vận chuyển toàn bộ tài sản từ đồng ruộng vào trong thành và ẩn nấp sau những bức tường, đích thân hành quân đến Cumae vào ngày trước hôm người Campania đến tham dự nghi lễ tế thần. Hamae cách vị trí của ông ba dặm.

Người Campania lúc này đã tụ tập tại đó với số lượng lớn theo kế hoạch đã vạch sẵn; và không xa đó, Marius Alfius, Medixtuticus—đó là danh hiệu của vị quan chức tối cao người Campania—đang đóng quân tại một góc khuất cùng mười bốn ngàn binh sĩ vũ trang, bận rộn chuẩn bị cho nghi lễ tế thần và trù tính mưu kế sẽ thực thi trong suốt buổi lễ hơn là củng cố doanh trại hay bất kỳ công trình quân sự nào khác. Nghi lễ tế thần tại Hamae kéo dài ba ngày. Đó là một nghi thức diễn ra về đêm, được sắp đặt để hoàn tất trước nửa đêm.

Gracchus, nhận thấy đây là thời điểm thích hợp để thực hiện mưu kế của mình, bèn bố trí lính canh tại các cổng thành để ngăn không cho bất cứ ai lọt ra ngoài mang tin tức về ý định của ông; đồng thời bắt các binh sĩ tận dụng khoảng thời gian từ giờ thứ mười để nghỉ ngơi và lấy lại sức, nhằm giúp họ có thể tập hợp theo hiệu kỳ ngay khi màn đêm vừa buông xuống. Ông ra lệnh giương cao hiệu kỳ vào khoảng canh thứ nhất, hành quân trong im lặng và đặt chân đến Hamae vào lúc nửa đêm; tại đây, khi phát hiện doanh trại Campania đang rơi vào tình trạng lơi là đúng như dự đoán trong một dịp lễ hội, ông liền đồng loạt tấn công từ mọi cổng; một số bị tàn sát ngay khi đang nằm dài trên mặt đất ngủ say, số khác bị hạ gục khi đang thói quen quay về không tấc sắt sau khi hoàn tất nghi lễ tế thần. Trong cuộc đụng độ hỗn loạn của đêm hôm đó, hơn hai ngàn người đã bỏ mạng, bao gồm cả vị tổng tư lệnh Marius Alfius, và ba mươi tư hiệu kỳ quân sự bị chiếm đoạt.

Gracchus, sau khi làm chủ doanh trại địch với tổn thất chưa đầy một trăm người, vội vã quay trở lại Cumae vì sợ hãi một cuộc tấn công từ Hannibal—người đang đóng quân phía trên Capua tại Tifata; và sự dự liệu sáng suốt về tương lai của ông đã không đánh lừa ông. Bởi ngay khi tin tức về thảm họa này truyền đến Capua, Hannibal đinh ninh rằng mình sẽ tìm thấy tại Hamae đạo quân bao gồm phần lớn tân binh và nô lệ ấy đang hân hoan tột độ vì chiến thắng, mải mê cướp phá kẻ bại trận và thu gom chiến lợi phẩm, bèn phóng nhanh qua Capua với tốc độ chóng mặt, ra lệnh cho những người Campania gặp trên đường tháo chạy phải được áp giải về Capua dưới sự hộ tống, đồng thời đưa thương binh lên xe kéo.

Ngài tìm thấy tại Hamae doanh trại bị bỏ hoang bởi kẻ thù, nơi chẳng có gì lọt vào mắt ngoài dấu vết của cuộc tàn sát vừa diễn ra cùng thi thể của các đồng minh nằm rải rác khắp nơi. Một số người khuyên ngài nên dẫn quân thẳng từ đó tiến đánh Cumae và công hãm thành phố. Mặc dù Hannibal khao khát đến tận cùng việc chiếm lấy Cumae như một thị trấn hàng hải, khi mà ngài không thể nuốt trôi Naples; nhưng vì binh sĩ của ngài chẳng mang theo gì ngoài vũ khí trong cuộc hành quân gấp gáp, ngài đành rút lui về doanh trại trên Tifata. Dẫu vậy, vì kiệt sức trước những lời nài nỉ của người Campania, ngài quay trở lại Cumae vào ngày hôm sau cùng mọi thứ cần thiết cho công tác vây hãm thành phố; và sau khi tàn phá triệt để đồng ruộng của người Cumae, ngài dựng doanh trại cách thành phố một dặm—nơi Gracchus đang cố thủ, phần lớn vì ông cảm thấy hổ thẹn khi bỏ rơi các đồng minh đang khẩn thiết cầu xin sự bảo hộ của mình và nhân dân La Mã giữa lúc nguy khốn, hơn là vì đặt niềm tin vào sức mạnh của đạo quân trong tay. Vị quan chấp chính còn lại là Fabius, người đang đóng quân tại Cales, vẫn không dám đưa quân vượt sông Vulturnus, bởi ban đầu bận rộn với các nghi lễ xin điềm quẻ mới, và sau đó bị kìm chân bởi những điềm gở liên tiếp được báo cáo; và khi tiến hành tẩy uế chúng, các nhà chiêm tinh đáp rằng chúng không dễ gì được hóa giải.

Trong lúc những nguyên nhân ấy kìm chân Fabius, Sempronius bị vây hãm, và các công trình vây hãm bắt đầu được đưa vào sử dụng trong cuộc tấn công. Đối phó với một ngọn tháp bằng gỗ khổng lồ được đẩy sát vào thành phố, vị quan chấp chính La Mã đã cho dựng lên một ngọn tháp khác cao hơn hẳn từ chính bức tường thành; bởi ông đã tận dụng bức tường vốn dĩ khá cao của họ làm bệ phóng, đồng thời bố trí các thân cây chắc chắn làm trụ đỡ. Từ đó, những kẻ bị vây hãm ban đầu bảo vệ tường thành và thành phố bằng đá, lao và các loại vũ khí tầm xa khác; nhưng cuối cùng, khi nhận thấy ngọn tháp đã áp sát chạm vào tường thành, họ ném một lượng lớn vật liệu cháy lên đó, sử dụng các thanh củi bén lửa; và trong lúc đám lính vũ trang đang nháo nhào nhảy tháo thân khỏi ngọn tháp với số lượng lớn do ngọn lửa bùng phát, các lực lượng xuất kích từ hai cổng thành cùng lúc đã đánh bật kẻ thù và lùa họ tháo chạy về doanh trại, khiến quân Carthage ngày hôm đó trông hệt như những kẻ bị vây hãm hơn là những kẻ đi công thành.

Hơn một ngàn ba trăm quân Carthage đã bỏ mạng trong trận chiến đó, năm mươi chín kẻ bị bắt làm sống, do bất ngờ bị tàn sát trong lúc đang đứng lơ đễnh và vô tư cạnh tường thành cùng các trạm tiền đồn, sợ hãi bất cứ thứ gì trên đời ngoại trừ một cuộc xuất kích. Gracchus ra hiệu thu quân và rút toàn bộ lực lượng vào bên trong thành phố trước khi kẻ thù kịp hồi phục sau cơn hoảng loạn bất ngờ ấy. Ngày hôm sau, Hannibal—đinh ninh rằng vị quan chấp chính đang hân hoan vì chiến thắng sẽ kéo quân ra giao chiến chính thức—đã dàn trận giữa doanh trại và thành phố; nhưng nhận ra không một bóng người nào rời bỏ trạm gác quen thuộc của thành phố và chẳng có hành động liều lĩnh nào được thực hiện dựa trên những hy vọng hão huyền, ngài đành quay trở lại Tifata mà chẳng đạt được bất kỳ thành quả nào.

Cùng thời điểm Cumae được giải cứu khỏi vòng vây, Tiberius Sempronius (có biệt danh Longus) đã chiến đấu thành công với vị tướng Carthage là Hanno tại Grumentum thuộc Lucania. Ông tiêu diệt hơn hai ngàn quân địch, tổn thất hai trăm tám mươi binh sĩ của chính mình, đồng thời bắt sống tới bốn mươi múng hiệu kỳ quân sự. Hanno, bị đánh đuổi khỏi lãnh thổ Lucanian, đành rút lui về vùng đất của người Bruttii. Ba thị trấn thuộc xứ Hirpini từng phản bội người La Mã đã bị vị pháp quan Marcus Valerius chiếm lại bằng vũ lực; Vercellius và Sicilius—những kẻ chủ mưu cuộc nổi dậy—bị chém đầu; hơn một ngàn tù nhân bị bán đấu giá; và phần chiến lợi phẩm còn lại được phân phát cho binh sĩ, trước khi đạo quân được điều động quay trở lại Luceria.

Trong lúc những sự kiện này đang diễn ra tại Lucania và Hirpinia, năm con tàu đang vận chuyển về Rome các sứ thần bị bắt giữ của người Macedon và Carthage, sau khi vòng qua toàn bộ dải bờ biển nước Ý từ vùng biển trên xuống vùng biển dưới, đang dong thuyền lướt qua Cumae; và vì chưa rõ họ thuộc phe thù địch hay đồng minh, Gracchus liền phái các tàu từ hạm đội của mình ra nghênh đón. Khi xác định rõ trong quá trình trao đổi thông tin rằng vị quan chấp chính đang có mặt tại Cumae, các con tàu liền cập bến, đám tù binh được điệu ra trước mặt quan chấp chính và các bức thư được trao tận tay ông. Vị quan chấp chính, sau khi đọc các bức thư của Philip và Hannibal, liền niêm phong tất cả rồi gửi về cho viện nguyên lão bằng đường bộ, đồng thời ra lệnh áp giải các sứ thần về đó bằng đường biển.

Các sứ thần và những bức thư cập bến Rome gần như cùng một ngày, và qua quá trình thẩm vấn, những lời khai của các sứ thần hoàn toàn trùng khớp với nội dung bên trong các bức thư. Ban đầu, sự lo lắng dữ dội bao trùm lấy các nghị phụ khi chứng kiến một cuộc chiến quá ư đáng sợ với Macedon đang chớm nở trong lúc họ đang phải chật vật chống đỡ cuộc chiến Punic; thế nhưng họ chẳng hề gục ngã trước những tai ương, ngược lại lập tức bắt đầu suy tính phương thức đánh lạc hướng kẻ thù khỏi nước Ý bằng cách chủ động phát động chiến tranh. Sau khi ra lệnh tống giam các tù nhân vào xiềng xích và bán đấu giá đám tuỳ tùng của họ, họ ban hành sắc lệnh chuẩn bị thêm hai mươi chiến thuyền, bổ sung vào hai mươi lăm chiếc mà Publius Valerius Flaccus từng được chỉ định chỉ huy. Những con tàu này sau khi được trang bị, hạ thủy và gia cố thêm bởi năm chiếc từng vận chuyển các sứ thần bị bắt về Rome, đã tạo thành một hạm đội gồm năm mươi chiến thuyền nhổ neo khởi hành từ Ostia hướng thẳng đến Tarentum.

Publius Valerius nhận lệnh đưa các binh sĩ của Varro—lúc bấy giờ do phó tướng Lucius Apustius chỉ huy tại Tarentum—lên tàu; và với hạm đội năm mươi chiến thuyền này, ông không chỉ bảo vệ dải bờ biển nước Ý mà còn tiến hành thăm dò thông tin về cuộc chiến với Macedon. Nếu các kế hoạch của Philip trùng khớp với bức thư và những phát hiện từ các sứ thần của ông, ông được chỉ đạo thông báo cho pháp quan Marcus Valerius biết; vị pháp quan này, sau khi giao phó quyền chỉ huy quân đội cho phó tướng Lucius Apustius và đến Tarentum hội quân cùng hạm đội, sẽ lập tức vượt biển sang Macedon với tất cả tốc độ để tìm cách chân cắm Philip ngay tại vương thổ của chính hắn. Khoản tiền từng được phái đến Sicily để trao cho Appius Claudius nhằm hoàn trả cho Hiero đã được phân bổ để duy trì hạm đội và nuôi dưỡng cuộc chiến Macedon. Số tiền này được vận chuyển đến Tarentum bởi phó tướng Lucius Apustius, và đi kèm với đó là hai trăm ngàn peck lúa mì cùng một trăm ngàn peck lúa mạch được Hiero gửi tặng.

Trong lúc người La Mã đang bận rộn với những công tác chuẩn bị và giao dịch này, con tàu bị bắt giữ từng là một trong số những chiếc được phái về Rome đã trốn thoát thành công trên hành trình và quay trở về với Philip; từ nguồn tin đó, người ta mới hay biết rằng các sứ thần cùng các bức thư của họ đã rơi vào tay quân địch. Không biết rõ những gì đã được thỏa thuận giữa Hannibal và các sứ thần của mình, hay những đề xuất nào lẽ ra họ phải mang về cho ông, nhà vua bèn phái một phái đoàn ngoại giao thứ hai mang theo nguyên văn những chỉ dẫn cũ. Các sứ thần được phái đến gặp Hannibal gồm có Heraclitus (có biệt danh Scotinus), Crito xứ Beraea, và Sositheus xứ Magnesia; họ đã hoàn thành sứ mệnh đi và về một cách tốt đẹp, nhưng mùa hè đã qua đi trước khi nhà vua kịp thực hiện bất kỳ bước đi hay nỗ lực nào. Sức ảnh hưởng từ việc bắt giữ một con tàu duy nhất cùng các sứ thần đã thành công rực rỡ trong việc trì hoãn một cuộc chiến vốn đe dọa người La Mã.

Fabius vượt sông Vulturnus sau khi cuối cùng đã hoàn tất các nghi lễ tẩy uế điềm gở, và cả hai vị quan chấp chính cùng nhau tiếp tục tiến hành chiến tranh tại vùng lân cận Capua. Fabius chiếm lại bằng vũ lực các thị trấn Compulteria, Trebula và Saticula—những nơi từng phản bội sang phe Carthage; và bên trong đó, lực lượng đồn trú của Hannibal cùng một số lượng lớn người Campania đã bị bắt sống. Tại Nola, hệt như tình trạng của năm trước, viện nguyên lão đứng về phía người La Mã còn bình dân ngả theo phe Hannibal; và các cuộc bàn thảo ngầm được tiến hành xung quanh chủ đề tàn sát giới quý tộc và phản bội thành phố. Để ngăn chặn âm mưu của họ thành hiện thực, Fabius tiến hành đưa đạo quân của mình án ngữ giữa Capua và doanh trại của Hannibal tại Tifata, định cư tại doanh trại Claudian phía trên Suessula, từ đó ông phái phó tướng Marcus Claudius Marcellus cùng lực lượng dưới quyền đến Nola để bảo vệ thành phố.

Tại Sardinia, các chiến dịch chiến tranh—vốn bị gián đoạn kể từ thời điểm pháp quan Quintus Mucius bị trọng bệnh—bắt đầu được điều hành bởi pháp quan Titus Manlius. Sau khi kéo các chiến thuyền lên cạn tại Carale và vũ trang cho đám thủy thủ để có thể tiếp tục tiến hành chiến tranh trên bộ, đồng thời tiếp nhận đạo quân từ vị pháp quan tiền nhiệm, ông củng cố quân số lên đến hai mươi hai ngàn bộ binh và một ngàn hai trăm kỵ binh. Khởi hành hướng về lãnh thổ kẻ thù với toàn bộ lực lượng bộ binh và kỵ binh ấy, ông dựng doanh trại không xa doanh trại của Hampsicora.

Tình cờ là vào thời điểm đó Hampsicora đã đi vắng đến vùng đất của người Sardinia mang tên Pelliti nhằm vũ trang cho thanh niên của họ, qua đó gia tăng lực lượng cho mình. Con trai ông ta, tên là Hiostus, nắm quyền chỉ huy doanh trại; khi xáp trận với sự kiêu ngạo của tuổi trẻ, anh ta đã bị đánh bại và tàn sát cho đến mức phải tháo chạy. Trong trận chiến đó, chừng ba ngàn người Sardinia đã bỏ mạng và khoảng tám trăm người bị bắt sống. Phần lớn lực lượng còn lại ban đầu lang thang tản mác qua các cánh đồng và khu rừng trong cơn hoảng loạn, nhưng sau đó tất cả đều tẩu thoát về một thành phố mang tên Cornus—thủ phủ của vùng ấy—nơi có tin đồn rằng vị tổng tư lệnh của họ đã trốn đến đó; và cuộc chiến tại Sardinia lẽ ra đã kết thúc trọn vẹn bởi trận chiến đó, nếu hạm đội Carthage dưới sự chỉ huy của Hasdrubal—từng bị bão đánh dạt vào quần đảo Balearic—không kịp thời xuất hiện thắp lên hy vọng tái khởi động chiến tranh.

Manlius, sau khi hay tin về sự cập bến của hạm đội Punic, liền quay trở lại Carale, tạo cơ hội cho Hampsicora hội quân với người Carthage. Hasdrubal, sau khi đổ bộ lực lượng và phái hạm đội quay trở về Carthage, liền lên đường dưới sự dẫn dắt của Hampsicora nhằm tàn phá đồng ruộng của các đồng minh La Mã; và ông ta suýt tiến đến tận Carale nếu Manlius không kịp thời nghênh chiến với đạo quân của mình để ngăn chặn sự tàn phá lan rộng khắp nơi ấy.

Ban đầu, doanh trại của họ dựng đối diện nhau ở một khoảng cách ngắn; sau đó, những vụ đụng độ và chạm trán quy mô nhỏ diễn ra với kết quả thăng trầm; cuối cùng, họ kéo xuống vùng đồng bằng và giao chiến trong một trận chiến giáp lá cà chính thức kéo dài suốt bốn tiếng đồng hồ. Quân Carthage khiến trận chiến kéo dài trong sự bất phân thắng bại khá lâu, bởi người Sardinia vốn có thói quen dễ dàng đầu hàng; nhưng cuối cùng, khi người Sardinia ngã xuống và tháo chạy tán loạn khắp mọi nơi quanh họ, chính bản thân quân Carthage cũng bị đánh tan tác. Nhưng trong lúc họ đang quay lưng tháo chạy, vị tướng La Mã đã điều động vòng qua cánh quân từng dùng để đẩy lui người Sardinia để chặn đường rút lui của họ, biến cuộc tháo chạy ấy thành một cuộc tàn sát thay vì một trận chiến thông thường. Hai ngàn quân địch, bao gồm cả người Sardinia lẫn người Carthage, đã thiệt mạng; khoảng ba ngàn bảy trăm người bị bắt sống cùng hai mươi bảy hiệu kỳ quân sự.

Trên hết, việc vị tổng tư lệnh Hasdrubal cùng hai nhân vật quý tộc Carthage khác bị bắt làm tù binh đã khiến chiến thắng trở nên vô cùng hiển hách và đáng nhớ; Mago—thuộc gia tộc Barca và có họ hàng gần với Hannibal—cùng Hanno—kẻ chủ mưu cuộc nổi dậy của người Sardinia và không còn nghi ngờ gì nữa chính là kẻ khơi mào cuộc chiến này. Các vị tướng người Sardinia cũng góp phần không nhỏ trong việc làm cho chiến thắng ấy trở nên nổi bật bởi những thảm họa của họ; bởi không chỉ Hiostus—con trai Hampsicora—tử trận trong giao tranh, mà chính bản thân Hampsicora khi tháo chạy cùng một nhúm kỵ binh, sau khi hay tin con trai mình đã chết bên cạnh thảm cảnh thất bại, đã tự sát vào ban đêm để tránh việc bất kỳ ai có thể ngăn cản ý nguyện của mình.

Đối với những kẻ tẩu thoát còn lại, thành phố Cornus cung cấp chốn dung thân hệt như trước đó; nhưng Manlius, sau khi công hãm nơi này bằng lực lượng bách chiến bách thắng của mình, đã giành lại nó trong vòng vài ngày. Sau đó, những thành phố từng quy thuận Hampsicora và người Carthage cũng lần lượt đầu hàng và giao nộp con tin; trên những thành phố ấy, ông áp đặt các khoản cống nạp bằng tiền bạc và ngũ cốc tương xứng với nguồn lực cùng mức độ phạm tội của từng nơi, rồi dẫn quân trở về Carale. Tại đó, sau khi hạ thủy các chiến thuyền và đưa binh sĩ từng mang theo lên tàu, ông dong thuyền về Rome, tường thuật trước các nghị phụ về công cuộc bình định hoàn toàn Sardinia, bàn giao khoản cống nạp tiền bạc cho các quan tài chính, ngũ cốc cho các aedile, và các tù nhân cho pháp quan Fulvius.

Cùng thời điểm đó, vị pháp quan Titus Otacilius—người từng dong thuyền cùng hạm đội năm mươi chiến thuyền từ Lilybaeum sang Châu Phi và tàn phá lãnh thổ Carthage—trong lúc đang trên đường quay trở lại Sardinia (nơi có tin đồn Hasdrubal vừa vượt biển sang từ quần đảo Balearic), đã tình cờ chạm trán hạm đội của Hasdrubal trên đường hồi hương về châu Phi; và sau một cuộc đụng độ nhỏ giữa biển khơi, ông bắt sống bảy chiến thuyền cùng toàn bộ thủy thủ đoàn. Nỗi sợ hãi tản mác phần còn lại đi khắp mọi ngả rộng lớn chẳng kém gì một cơn bão dữ. Tình cờ cũng vào lúc đó, Bomilcar cập bến Locri mang theo lực lượng binh sĩ được phái từ Carthage sang làm tăng viện, đồng thời đem theo cả voi chiến và lương thảo. Nhằm đánh úp và tiêu diệt ông ta, Appius Claudius vội vã dẫn quân đến Messana, dưới cớ đi thị sát tỉnh lộc, rồi vượt biển sang Locri nhờ thủy triều thuận lợi. Bomilcar lúc đó đã rời khỏi nơi này để tiến về vùng đất của người Bruttii hội quân với Hanno. Người Locrian đóng chặt cửa thành không tiếp đón người La Mã, và Appius Claudius buộc phải quay trở về Rome mà chẳng đạt được bất kỳ thành quả nào sau những nỗ lực cật lực của mình. Mùa hè năm ấy, Marcellus liên tục thực hiện những cuộc viễn chinh cướp bóc xuất phát từ Nola—nơi ông đang đồn trú—vào tận sâu trong lãnh thổ của người Hirpini và Caudine Samnites, tàn phá mọi thứ trên đường đi bằng lửa và gươm giáo, khiến Samnium một lần nữa sống lại ký ức về những thảm họa thời cổ đại.

Do đó, sứ thần từ cả hai quốc gia đã đồng thời được phái đến gặp Hannibal, và cất lời thỉnh cầu vị tướng Carthage rằng: "Hỡi Hannibal, chúng tôi đã tiến hành chiến tranh với nhân dân La Mã bằng chính sức mình và nguồn lực của riêng mình, chừng nào vũ khí cùng sức mạnh của chúng tôi còn có thể bảo vệ được chúng tôi. Khi niềm tin vào những điều đó sụp đổ, chúng tôi đã gắn kết số phận của mình với Quốc vương Pyrrhus. Bị ngài ta bỏ rơi, chúng tôi chấp nhận một nền hòa bình bị áp đặt bởi sự bức bách, và tiếp tục tuân thủ nó cho đến thời điểm ngài đặt chân đến Ý, xuyên suốt khoảng thời gian gần năm mươi năm. Sự dũng cảm và vận mệnh tốt lành của ngài, không kém gì lòng nhân đạo cùng sự tử tế vô song được ngài trưng bày đối với đồng bào chúng tôi—những người từng bị bắt làm tù binh nay được ngài trả tự do—đã gắn kết chúng tôi với ngài sâu sắc đến mức chừng nào ngài, người bạn thân thiết của chúng tôi, vẫn bình an vô sự, chúng tôi chẳng những không sợ hãi người La Mã mà thậm chí chẳng màng cả cơn thịnh nộ từ các vị thần, nếu diễn tả như thế là hợp lệ. Thế nhưng, lạy Hercules, dẫu ngài vẫn bình an, chiến thắng và hiện diện ngay tại chỗ (đến mức ngài gần như có thể nghe thấy tiếng gào thét của vợ con chúng tôi và chứng kiến những kiến trúc của chúng tôi chìm trong biển lửa), chúng tôi vẫn phải gánh chịu trong mùa hè này những cuộc tàn phá liên miên đến mức Marcellus, chứ không phải Hannibal, mới là kẻ giành chiến thắng tại Cannae; trong khi người La Mã kiêu hãnh rân rân rằng ngài chỉ có đủ sức mạnh để giáng xuống một đòn duy nhất, rồi sau đó như thể đã để lại ngòi độc, nay nằm bất động tê liệt.

Suốt gần một thế kỷ, chúng tôi đã tiến hành chiến tranh với người La Mã mà không cần sự trợ giúp từ bất kỳ vị tướng hay đạo quân ngoại tộc nào; ngoại trừ việc trong hai năm trời, Pyrrhus chủ yếu gia tăng sức mạnh cho chính ông ta bằng cách bổ sung lực lượng của chúng tôi hơn là bảo vệ chúng tôi. Tôi sẽ không khoe khoang về những chiến công của chúng tôi, rằng hai vị quan chấp chính cùng hai đạo quân chấp chính từng phải chui qua ách nhục nhã bởi chúng tôi, hay bất kỳ sự kiện vui mừng và hiển hách nào khác từng xảy ra với chúng tôi. Chúng tôi có thể kể về những khó khăn và khốn cùng từng trải qua thuở đó với sự phẫn nộ ít hơn so với những gì đang diễn ra lúc này. Các nhà độc tài—những quan chức có uy quyền cao tột ấy—cùng các bậc thầy kỵ binh của họ, hai vị quan chấp chính cùng hai đạo quân chấp chính, từng bước vào biên giới của chúng tôi, và sau khi thám thính cùng bố trí lực lượng dự bị, họ dẫn quân theo đội hình chính thức để tàn phá đất đai chúng tôi. Giờ đây, chúng tôi lại là con mồi của một phó quan duy nhất và một đội quân đồn trú bé nhỏ được phái đến để bảo vệ Nola. Giờ đây, chúng thậm chí chẳng thèm giới hạn bản thân trong việc cướp bóc theo đội hình, mà hệt như những tên cướp biển, chúng lang thang khắp đất nước chúng tôi từ đầu chí cuối, thản nhiên hơn cả khi chúng đi dạo trong lãnh thổ La Mã. Và nguyên nhân chính là vì điều này: ngài không tự mình bảo vệ chúng tôi, trong khi toàn bộ thanh niên của chúng tôi—những kẻ lẽ ra nếu ở nhà sẽ giữ chúng tôi được an toàn—đang phục vụ dưới các hiệu kỳ của ngài. Chúng tôi chẳng biết gì về ngài hay đạo quân của ngài, nhưng chúng tôi biết rõ rằng sẽ rất dễ dàng cho một kẻ từng đánh tan tác và tẻ nhạt biết bao đạo quân La Mã có thể quét sạch đám cướp bóc lang thang này của chúng tôi—những kẻ đang tung tăng bừa bãi về bất kỳ hướng nào mà hy vọng chiến lợi phẩm dẫu hão huyền đến đâu thu hút chúng. Hết thảy chúng rồi sẽ trở thành con mồi của một nhúm quân Numidia, và lực lượng đồn trú phái đến chỗ chúng tôi cũng sẽ đánh bật được lực lượng tại Nola, miễn là ngài không xem những con người ấy là không xứng đáng để ngài bảo vệ như những người đồng minh, trong khi ngài từng đánh giá họ xứng đáng với liên minh của ngài."

Đáp lại những lời đó, Hannibal tuyên bố rằng: "Người Hirpini và Samnites lúc nào cũng làm mọi thứ cùng một lúc: họ vừa bày tỏ nỗi bất hạnh, vừa cầu xin cứu viện, lại vừa than vãn rằng họ không được bảo vệ và bị bỏ rơi. Trong khi đó, lẽ ra họ phải bày tỏ nỗi bất hạnh trước tiên, rồi mới cầu xin cứu viện; và cuối cùng, nếu những sự cứu viện ấy không đáp ứng, lúc đó mới cất lời phàn nàn rằng sự trợ giúp đã được cầu cứu mà chẳng mang lại kết quả gì. Rằng ngài sẽ dẫn quân tiến không phải vào đồng ruộng của người Hirpini và Samnites để chính ngài cũng không trở thành gánh nặng cho họ, mà vào những vùng đất liền kề trực tiếp thuộc về các đồng minh của nhân dân La Mã; bằng cách tàn phá nơi đó, ngài sẽ làm giàu cho binh sĩ của mình đồng thời buộc kẻ thù phải rút lui vì sợ hãi. Liên quan đến cuộc chiến La Mã, nếu trận Trasimenus hiển hách hơn trận Trebia, và trận Cannae lừng lẫy hơn trận Trasimenus, ngài sẽ lu mờ danh tiếng của trận Cannae bằng một chiến thắng vĩ đại hơn và rực rỡ hơn nữa." Với câu trả lời đó cùng những món quà hào phóng, ngài cho các sứ thần lui đi.

Sau khi để lại một lực lượng đồn trú khá lớn tại Tifata, ngài lên đường cùng phần lực lượng còn lại để tiến về Nola. Tại đó, Hanno từ xứ Bruttii kéo đến mang theo đám tân binh và voi chiến được vận chuyển từ Carthage. Sau khi dựng doanh trại không xa nơi này, ngài phát hiện ra mọi thứ hoàn toàn khác biệt so với những gì mình từng nghe từ các sứ thần đồng minh. Bởi Marcellus chẳng hề hành động theo cách có thể bị coi là liều lĩnh dấn thân vào vận mệnh hay kẻ thù. Ông từng thực hiện các cuộc viễn chinh cướp bóc sau khi đã thám thính cẩn thận, bố trí lực lượng canh gác vững chắc và đảm bảo đường rút lui an toàn; sự cẩn trọng tương tự được duy trì và các biện pháp phòng ngừa giống hệt được thiết lập cứ như thể Hannibal đang hiện diện ngay trước mặt.

Vào thời điểm này, khi nhận ra sự áp sát của kẻ thù, ông giữ lực lượng của mình bên trong các bức tường thành, ra lệnh cho các nguyên lão Nola đi tuần tra tường thành và quan sát mọi hướng diễn biến của quân địch. Trong số đó, Herennius Bassus và Herius Petrius—sau khi được mời bởi Hanno (kẻ đã tiến sát chân tường thành) tham gia một cuộc hội kiến và bước ra ngoài với sự cho phép của Marcellus—đã được viên tướng này ngỏ lời thông qua một thông dịch viên. Sau khi ca ngợi lòng dũng cảm cùng vận mệnh tốt lành của Hannibal, đồng thời phỉ báng uy quyền của nhân dân La Mã—vốn được ông mô tả là đang chìm dần vào sự suy tàn cùng nguồn sức mạnh cạn kiệt—hạt nhân lời lẽ của ông là: "Dẫu họ có thể ngang ngửa nhau về những khía cạnh ấy như đã từng trong quá khứ, nhưng những ai từng trải nghiệm sự cai trị áp bức của Rome đối với các đồng minh của họ mới thấu hiểu sự khoan dung lớn lao nhường nào của Hannibal, ngay cả đối với tất cả các tù nhân mang danh nghĩa Ý, nên buộc phải ưu ái tình bạn và liên minh với người Carthage hơn là người La Mã." Nếu cả hai vị quan chấp chính cùng các đạo quân của họ có mặt tại Nola, họ cũng chẳng thể nào làm đối thủ của Hannibal hơn là tại Cannae, huống hồ một vị pháp quan duy nhất cùng một nhúm tân binh lại có thể bảo vệ được nó. Vấn đề này liên quan đến chính bản thân họ nhiều hơn là Hannibal, liệu ngài sẽ chiếm lấy Nola trong tư thế một thành phố thất thủ hay đầu hàng, bởi ngài chắc chắn sẽ làm chủ được nó hệt như cách ngài từng làm đối với Capua và Nuceria; và sự khác biệt giữa số phận của Capua và Nuceria ra sao thì chính người Nola, với vị trí nằm gần như ở giữa hai nơi ấy, thừa hiểu rõ hơn ai hết.

Ông nói rằng mình không muốn tiên tri trước những tai họa sẽ giáng xuống thành phố nếu nó thất thủ bởi vũ lực, nhưng thưa nhận tốt hơn hết hãy cam kết rằng nếu họ giao nộp Nola cùng Marcellus và đạo quân đồn trú của ông, sẽ chẳng có bất kỳ ai khác ngoài chính họ được quyền định đoạt các điều kiện để bước vào tình bạn và liên minh với Hannibal.

Đáp lại những lời đó, Herennius Bassus tuyên bố rằng: "Một tình bạn đã tồn tại suốt bao nhiêu năm qua giữa người La Mã và người Nola, và cho đến ngày nay không bên nào hối tiếc về điều đó; và dẫu họ có khuynh hướng thay đổi bạn bè trước sự xoay vần của vận mệnh đi nữa, thì lúc này cũng đã quá muộn để thay đổi; nếu họ có ý định đầu hàng Hannibal, họ lẽ ra không nên triệu tập một đạo quân đồn trú La Mã đến trợ giúp: rằng toàn bộ mọi biến cố của vận mệnh đều đã và sẽ luôn được chia sẻ cùng những người từng đến bảo vệ họ."

Cuộc hội kiến này tước đi của Hannibal mọi hy vọng chiếm đoạt Nola bằng mưu phản; do đó, ngài tiến hành vây bọc toàn bộ thành phố nhằm tấn công tường thành ở mọi hướng cùng một lúc. Marcellus, khi nhận ra kẻ thù đã áp sát tường thành, liền dàn trận binh sĩ bên trong cổng, ồ ạt xuất kích với sức mạnh dũng mãnh; vô số kẻ bị hất ngã và tàn sát ngay trong đợt xung phong đầu tiên. Sau đó, khi quân lính ùa đến tiếp ứng cho những ai đang giao chiến và lực lượng của họ được đặt lên bàn cân bình đẳng, trận chiến trở nên vô cùng khốc liệt; và sẽ chẳng có nhiều cuộc đụng độ nào đáng nhớ bằng nếu các chiến binh không bị chia cắt bởi một trận mưa rào đi kèm với cơn bão dữ dội.

Vào ngày hôm đó, sau khi tham gia một cuộc chạm trán nhỏ với tâm trạng sục sôi căm hờn, họ rút lui: quân La Mã về thành phố, quân Carthage về doanh trại. Tuy nhiên, số quân Carthage bỏ mạng dưới sức ép từ đợt xuất kích đầu tiên không vượt quá ba mươi người, và phía người La Mã không mất một ai. Cơn mưa kéo dài không ngớt suốt cả đêm cho đến tận giờ thứ ba của ngày hôm sau; và do đó, dẫu cả hai bên đều khao khát chiến trận, họ vẫn buộc phải giữ mình bên trong các công trình phòng thủ trong suốt ngày hôm đó.

Vào ngày thứ ba, Hannibal phái một phần quân đội vào vùng đất của người Nola để cướp bóc. Nhận thấy điều này, Marcellus lập tức dẫn quân ra ngoài và dàn trận, và Hannibal không từ chối giao chiến. Khoảng cách giữa thành phố và doanh trại dài khoảng một dặm. Trong không gian ấy—và toàn bộ vùng nông thôn quanh Nola đều là những vùng đất phẳng—hai đạo quân gặp nhau. Tiếng hô vang dội cất lên từ cả hai phía đã gọi giật trở lại chiến trận—lúc bấy giờ đã bùng nổ—những nhóm binh sĩ nằm gần nhất trong số những đạo quân từng tản mác ra đồng ruộng để cướp bóc.

Người Nola cũng hòa mình vào chiến tuyến La Mã. Marcellus, sau khi dành những lời khen ngợi nhiệt liệt cho họ, đề nghị họ đứng vào vị trí dự bị và làm nhiệm vụ khiêng thương binh khỏi chiến trường chứ không tham gia giao chiến, trừ khi nhận được hiệu lệnh từ ông.

Đó là một trận chiến giằng co; các vị tướng tận lực hết mình trong việc khích lệ và binh sĩ hết lòng chiến đấu. Marcellus thúc giục binh sĩ ép sát tấn công những kẻ từng bị đánh bại chỉ mới ba ngày trước, từng bị tháo chạy tại Cumae cách đây không lâu, và từng bị đuổi khỏi Nola vào năm ngoái bởi chính ông—với tư cách tổng tư lệnh, dẫu dưới những đạo quân khác nhau. Ông nói rằng: "Toàn bộ lực lượng của kẻ thù không có mặt đầy đủ trên chiến trường; chúng đang lang thang khắp đồng ruộng trong các nhóm cướp bóc, và ngay cả những kẻ đang đối đầu đây cũng đã suy kiệt vì sự xa hoa của Campania, rã rời vì say xỉn, dâm ô cùng mọi hình thức truỵ lạc mà chúng đắm chìm trong suốt mùa đông. Năng lượng và sự tráng kiện đã rời bỏ chúng, thể lực cùng tâm trí từng giúp chúng vượt qua dãy Pyrenees và đỉnh cao các dãy Alps nay đã bay biến. Những kẻ đang chiến đấu trước mặt các vị đây chỉ là tàn dư của những con người với sức mạnh vỏn vẹn không đủ chống đỡ nổi vũ khí và thân hình chính mình. Capua đã trở thành một Cannae đối với Hannibal; chính tại nơi đó, lòng can đảm trong chiến trận, kỷ luật quân đội, danh tiếng từng đạt được cùng những hy vọng về vinh quang tương lai của hắn đã lụi tàn hoàn toàn."

Trong lúc Marcellus đang khơi dậy tinh thần cho binh sĩ bằng những lời phỉ báng kẻ thù như thế, Hannibal cũng giáng lên họ những lời quở trách còn nặng nề hơn. Ngài nói rằng: "Ta nhận ra thứ vũ khí và hiệu kỳ từng được ta nhìn thấy và sử dụng tại Trebia, Trasimenus, và cuối cùng là tại Cannae; nhưng quả thực ta đã dẫn một loại quân này vào doanh trại mùa đông tại Capua, và lại lôi ra một loại quân khác. Lẽ nào các ngươi—những kẻ từng khiến hai đạo quân chấp chính chẳng thể chống cự—nay lại chật vật giữ vững trận địa trước một vị phó quan La Mã và một quân đoàn độc nhất cùng một nhúm lực lượng đồng minh hay sao? Lẽ nào Marcellus nay lại lần thứ hai cả gan công kích chúng ta không chút hề hấn gì bằng một đám tân binh và các đồng minh Nola? Kẻ từng chặt đầu vị quan chấp chính Caius Flaminius sau khi kéo hắn ngã ngựa của ta đâu rồi? Kẻ từng hạ sát Lucius Paulus tại Cannae đâu rồi? Lẽ nào thanh gươm đã cùn đi rồi sao? Hay đôi bàn tay của các ngươi đã tê liệt rồi? Hay có phép màu nào khác đang diễn ra? Các ngươi—những kẻ khi ít ỏi vẫn thường quen thuộc với việc chinh phục số đông—nay lại chật vật giữ vững trận địa, số đông trước số ít. Chỉ giỏi khoác lác bằng lời nói, các ngươi từng quen thuộc với việc khoe khoang rằng sẽ đánh chiếm Rome nếu tìm được một vị tướng dẫn dắt các ngươi. Nào! Đây là một nhiệm vụ ít khó khăn hơn. Ta muốn các ngươi thử sức mạnh và lòng can đảm của mình ngay tại đây. Hãy chiếm lấy Nola—một thị trấn nằm trên vùng đồng bằng, chẳng được bảo vệ bởi sông ngòi hay biển cả; sau đó, khi các ngươi đã làm giàu cho bản thân bằng của cải chiến lợi phẩm từ thị trấn giàu có ấy, ta sẽ hoặc dẫn đầu hoặc theo sau các ngươi đi đến bất cứ nơi nào các ngươi muốn."

Dẫu vậy, chẳng có lời ca ngợi hay quở trách nào phát huy tác dụng củng cố lòng dũng cảm của họ. Bị đánh bật khỏi trận địa trên mọi mặt trận, trong khi người La Mã nhận được nguồn tinh thần tươi mới không chỉ từ những lời khích lệ của vị tướng của họ mà còn từ người Nola—những kẻ qua những tiếng hò reo cổ vũ gửi gắm thiện chí đã thổi bùng ngọn lửa chiến trận—quân Carthage quay lưng tháo chạy và bị lùa thẳng về doanh trại. Đám lính La Mã tỏ ra vô cùng sốt sắng muốn tấn công doanh trại đó, nhưng Marcellus đã dẫn họ quay trở về Nola giữa niềm vui hân hoan tột độ cùng những lời chúc mừng từ ngay cả tầng lớp bình dân—những kẻ trước đó vốn tỏ ra thân thiện với người Carthage hơn. Hơn năm ngàn quân địch đã bỏ mạng trong ngày hôm đó, sáu trăm người bị bắt sống cùng mười chín hiệu kỳ quân sự và hai con voi. Bốn con voi chiến bị hạ sát ngay trong trận giao chiến. Phía người La Mã thiệt mạng chưa đầy một ngàn người.

Ngày hôm sau được dành cho cả hai bên để chôn cất người chết dưới một nền thỏa thuận ngầm. Marcellus thiêu rụi chiến lợi phẩm của kẻ thù để thực hiện lời khấn vuyện dâng lên thần Vulcan. Vào ngày thứ ba sau đó, do một chút bất hòa nào đó, tôi đoán thế, hoặc vì hy vọng về một sự phục vụ có lợi hơn, một ngàn hai trăm bảy mươi hai kỵ binh gồm người Numidia và Tây Ban Nha đã đào ngũ sang phe Marcellus. Người La Mã từng thường xuyên tận dụng sự dũng cảm và lòng trung thành của họ trong cuộc chiến đó. Sau khi chiến tranh kết thúc, các khoảnh đất đai đã được phân phát cho người Tây Ban Nha tại Tây Ban Nha, và cho người Numidia tại Châu Phi, như sự ghi nhận cho lòng dũng cảm của họ. Sau khi phái Hanno quay trở lại xứ Bruttii từ Nola cùng lực lượng từng đi theo ông ta, Hannibal tự mình lên đường bước vào khu đông tại Apulia và chiếm lấy vị trí đóng quân ở vùng lân cận Arpi.

Quintus Fabius, ngay khi hay tin Hannibal đã khởi hành đi Apulia, liền vận chuyển ngũ cốc thu gom từ Nola và Naples về doanh trại phía trên Suessula; và sau khi gia cố các công trình phòng thủ cùng để lại một lượng quân đồn trú đủ bảo vệ nơi này qua mùa đông, ông dịch chuyển doanh trại đến gần Capua hơn, tàn phá đồng ruộng Campania bằng lửa và gươm giáo; đến mức cuối cùng người Campania, dẫu không quá tự tin vào sức mạnh của mình, vẫn buộc phải bước ra khỏi các cổng thành để dựng một doanh trại ngay tại khoảng không gian mở trước thành phố. Họ có sáu ngàn quân vũ trang, nhưng bộ binh thì không thích hợp cho chiến đấu. Về mặt kỵ binh, họ nắm giữ lực lượng mạnh hơn nhiều, và do đó họ quấy rối kẻ thù bằng cách sử dụng lực lượng này tấn công. Giữa vô số nhân vật kiệt xuất phục vụ trong kỵ binh Campania có một người tên là Cerrinus Jubellius (biệt danh Taurea). Dẫu mang dòng máu đó, ông ta lại là một công dân La Mã và là kỵ binh dũng mãnh bậc nhất của toàn bộ người Campania, đến mức khi phục vụ dưới các hiệu kỳ La Mã, chỉ có duy nhất một người—Claudius Asellus, một người La Mã—có thể sánh ngang với ông ta về danh tiếng kỵ binh.

Taurea, người từng miệt mài tìm kiếm con người này trong suốt một thời gian dài, khi phi ngựa đến các liên đoàn kỵ binh địch, cuối cùng sau khi yêu cầu giữ trật tự im lặng, đã cất tiếng hỏi Claudius Asellus đang ở đâu, và chất vấn rằng: tại sao một kẻ từng quen thuộc tranh cãi về năng lực của họ qua lời nói lại không chịu quyết định vấn đề bằng lưỡi gươm, và nếu thất bại hãy trao cho ông ta chiến lợi phẩm tối cao spolia opima, hoặc nếu chiến thắng hãy lấy nó.

Asellus—lúc đang ở trong doanh trại—sau khi được thông báo về việc này, chỉ đợi xin phép quan chấp chính để được rời khỏi lộ trình thông thường và giao chiến với kẻ thù từng thách thức mình. Được sự cho phép, ông ngay lập tức mặc giáp, phi ngựa ra ngoài các trạm tiền đồn và gọi lớn tên Taurea, giục hắn tiến đến giao chiến bất cứ lúc nào hắn muốn. Lúc này, người La Mã đã kéo ra với số lượng lớn để chứng kiến cuộc đụng độ, trong khi người Campania không chỉ chen chúc chật ních trên chiến lũy doanh trại mà còn trèo lên cả tường thành thị trấn để chiêm ngưỡng.

Sau những lời lẽ khiêu khích qua lại, họ thúc ngựa phóng đi với những mũi giáo chĩa thẳng. Sau đó, né tránh các đợt tấn công của nhau bởi họ có không gian tự do để di chuyển, họ kéo dài trận chiến mà chẳng có lấy một vết thương nào. Bấy giờ, viên kỵ binh Campania lên tiếng với người La Mã: "Trò này chỉ là một màn thử tài giữa những con ngựa của chúng ta chứ không phải giữa các kỵ binh, trừ khi chúng ta phi ngựa xuống từ vùng đồng bằng này đi vào con đường trũng kia. Ở đó, vì chẳng có không gian để tháo lui, chúng ta mới thực sự bước vào cận chiến."

Gần như nhanh hơn cả lời nói, Claudius nhảy phóc xuống con đường trũng. Taurea, kẻ hùng hồn trên lời nói hơn là thực tế, thấu hiểu tình thế liền thốt lên: "Đừng dại làm con lừa chết dưới mương"; một biểuนอน từ hoàn cảnh đó đã trở thành tục ngữ thông dụng trong dân gian. Claudius sau khi phi ngựa đi đi lại lại dọc theo con đường một khoảng khá xa rồi trở lại vùng đồng bằng mà không gặp được đối thủ của mình, đã thốt ra những từ ngữ mang tính chỉ trích sự hèn nhát của kẻ thù rồi quay về trong vinh quang giữa những tiếng hò reo chúc mừng rộn rã.

Bên cạnh câu chuyện về cuộc đụng độ kỵ binh này, một số sử gia còn bổ sung thêm một tình tiết vô cùng kinh ngạc—tính xác thực của nó ra sao vẫn là một vấn đề bỏ ngỏ—rằng Claudius, khi truy đuổi Taurea đang tháo chạy về thành phố, đã phi thẳng qua một trong các cổng thành của địch lúc bấy giờ đang mở toang và tẩu thoát bình an vô sự qua một cổng khác trong sự bàng hoàng ngỡ ngàng của kẻ thù trước sự kỳ lạ của tình huống ấy.

Các doanh trại khi ấy chìm trong sự tĩnh lặng, vị quan chấp chính thậm chí còn dịch chuyển doanh trại của mình lùi về phía sau để người Campania có thể hoàn tất mùa vụ gieo trồng, đồng thời ông không gây bất kỳ tổn hại nào cho đồng ruộng cho đến khi những chồi non trên các cánh đồng lúa mì vươn cao đủ mức để dùng làm thức ăn cho gia súc. Ông thu gom chúng về doanh trại Claudian phía trên Suessula và dựng các khu đông tại đó. Marcus Claudius—vị phó quan chấp chính—được lệnh giữ lại Nola một lực lượng đủ dùng để bảo vệ nơi này và phái phần còn lại về Rome, để họ không trở thành gánh nặng cho đồng minh cũng như chi phí cho nước cộng hòa.

Tiberius Gracchus cũng dẫn các quân đoàn của mình từ Cumae đến Luceria tại Apulia, sau đó phái pháp quan Marcus Valerius đến Brundusium cùng lực lượng từng được ông chỉ huy tại Luceria, kèm theo lệnh bảo vệ dải bờ biển lãnh thổ Sallentine và chuẩn bị các công tác đối phó với Philip cùng cuộc chiến Macedon. Vào thời điểm khép lại mùa hè—những sự kiện mà tôi vừa mô tả—các bức thư được gửi đến từ Publius và Cneius Scipio, tường thuật về quy mô và thành công trong các chiến dịch của họ tại Tây Ban Nha, nhưng đồng thời thông báo rằng đạo quân đang rơi vào cảnh thiếu thốn tiền bạc, quân phục cùng ngũ cốc, và các thủy thủ đoàn thì thiếu thốn mọi thứ. Về mặt lương bổng, họ nói rằng nếu ngân khố quốc gia cạn kiệt, họ sẽ tự áp dụng một kế hoạch nào đó để thu mua từ người Tây Ban Nha, nhưng các nguồn cung cấp khác chắc chắn phải được phái đi từ Rome, bởi nếu không thì quân đội không thể duy trì sự đoàn kết và tỉnh lộc cũng không thể bảo tồn.

Khi các bức thư được đọc lên, tất cả mọi người đều đồng lòng thừa nhận rằng tuyên bố đó hoàn toàn chính xác và yêu cầu đó rất hợp lý; nhưng điều xuất hiện trong tâm trí họ là những lực lượng khổng lồ mà họ đang duy trì trên bộ lẫn trên biển, và quy mô hạm đội lớn nhường nào sẽ sớm phải được trang bị nếu cuộc chiến với Macedon bùng nổ; rằng Sicily và Sardinia—những nơi trước chiến tranh từng tạo ra nguồn doanh thu—nay chật vật lắm mới đủ sức duy trì các đạo quân bảo vệ những tỉnh lộc ấy; rằng các khoản chi phí được cung cấp bởi thuế khóa, trong khi số lượng những người đóng thuế ấy lại suy giảm nghiêm trọng bởi những tổn thất tàn khốc trong các đạo quân của họ tại Trasimenus và Cannae, và số ít ỏi còn sống sót, nếu tiếp tục bị đè nặng bởi những khoản áp thuế nhân đôi, sẽ bỏ mạng vì một thảm họa mang hình thái khác. Do đó, nếu nhà nước không thể tồn tại dựa trên tín dụng, nó không thể đứng vững bằng nguồn lực của chính mình.

Do đó, quyết định được thông qua là pháp quan Fulvius sẽ xuất hiện trước đại hội công chúng của nhân dân, chỉ ra những nhu cầu thiết yếu của nhà nước và kêu gọi những cá nhân từng gia tăng khối tài sản gia phả của họ thông qua việc thầu khoán các nguồn thu công cộng hãy cung cấp các khoản vay tạm thời phục vụ cho nhà nước—nơi đã mang lại cho họ sự giàu có—đồng thời đứng ra nhận thầu cung cấp những gì cần thiết cho quân đội tại Tây Ban Nha, đổi lại điều kiện sẽ được thanh toán trước tiên ngay khi ngân khố có tiền. Những điều này được pháp quan trình bày trước đại hội, đồng thời ấn định ngày ông sẽ tiến hành ký kết hợp đồng cung cấp quân phục, ngũ cốc cùng những vật dụng cần thiết khác cho các thủy thủ đoàn của quân đội tại Tây Ban Nha.

Khi ngày đó đến, ba công ty gồm mười chín cá nhân đã bước lên để đứng ra nhận thầu hợp đồng; nhưng họ đưa ra hai yêu cầu: thứ nhất, họ phải được miễn nghĩa vụ quân sự trong thời gian tham gia kinh doanh nguồn thu công cộng đó; thứ hai, nhà nước phải chịu toàn bộ tổn thất đối với hàng hóa do họ vận chuyển có thể phát sinh từ các cuộc tấn công của kẻ thù hoặc từ bão tố. Sau khi được chấp thuận cả hai yêu cầu, họ chính thức ký kết hợp đồng, và các công việc của nhà nước từ đó được duy trì vận hành thông qua các nguồn quỹ tư nhân.

Phẩm chất và tình yêu tổ quốc ấy đồng nhất thấm nhuần qua mọi tầng lớp. Hệt như tất cả các cam kết được thực hiện với sự hào sảng, chúng cũng được hoàn thành với độ trung thực nghiêm ngặt nhất; và các nguồn cung cấp được trao đi theo đúng phương thức như trước kia, xuất phát từ một kho bạc dồi dào. Vào thời điểm những nguồn tiếp tế này cập bến, thị trấn Illiturgi đang bị vây hãm bởi Hasdrubal, Mago và Hamilcar (con trai Bomilcar) vì thị trấn này đã phản bội quay sang phe người La Mã. Giữa ba doanh trại của kẻ thù ấy, anh em nhà Scipio đã đột phá thành công vào bên trong thị trấn của các đồng minh sau một cuộc giao chiến ác liệt cùng tổn thất lớn của đối phương, đồng thời mang theo một ít ngũ cốc—vốn đang rơi vào cảnh khan hiếm—và sau khi khích lệ người dân bảo vệ tường thành bằng chính tinh thần mà họ từng chứng kiến quân đội La Mã chiến đấu nhân danh mình, họ dẫn quân tiến đánh doanh trại lớn nhất—nơi Hasdrubal nắm giữ quyền chỉ huy.

Đến doanh trại này, hai vị tướng còn lại của người Carthage cùng các đạo quân của họ cũng tề tựu, khi nhận thức rõ rằng trận chiến quyết định sẽ diễn ra tại đó. Do đó, họ xuất kích từ doanh trại và giao chiến. Số lượng quân địch tham gia chiến đấu lên đến sáu ngàn người; phía người La Mã khoảng mười sáu ngàn; tuy nhiên, chiến thắng mang lại sự quyết định đến mức người La Mã tiêu diệt số lượng quân địch lớn hơn cả quân số của chính mình, đồng thời bắt sống hơn ba ngàn người cùng gần một ngàn ngựa chiến và năm mươi chín hiệu kỳ quân sự, năm con voi bị hạ sát trong giao chiến. Họ làm chủ toàn bộ ba doanh trại ngay trong ngày hôm đó.

Sau khi cuộc vây hãm Illiturgi được giải tỏa, các đạo quân Carthage bị điều động rời đi để vây hãm Intibili—với lực lượng được củng cố từ tỉnh lộc vốn ham chuộng chiến tranh hơn bất kỳ nơi nào khác miễn là có chiến lợi phẩm hoặc lương bổng để thu hái, và vào thời điểm đó đang dồi dào thanh niên trai tráng. Một trận chiến chính thức thứ hai bùng nổ, mang theo kết quả vận may tương tự cho cả hai bên; trong đó hơn ba ngàn quân địch bị tiêu diệt, hơn hai ngàn người bị bắt sống cùng bốn mươi hai hiệu kỳ và chín con voi. Khi ấy, quả thực gần như toàn bộ người dân Tây Ban Nha đều quy thuận người La Mã, và các chiến tích tại Tây Ban Nha trong mùa hè đó trở nên vô cùng quan trọng, vượt xa những gì diễn ra tại Ý.