Các chấp chính quan Cneius Fulvius Centumalus và Publius Sulpicius Galba, nhậm chức vào ngày rằm tháng Ba, đã triệu tập viện nguyên lão tại điện Capitol để xin ý kiến các bậc trưởng lão về tình hình nước cộng hòa, phương thức tiến hành chiến tranh, cũng như các vấn đề liên quan đến các tỉnh và quân đội. Quintus Fulvius và Appius Claudius, hai chấp chính quan của năm trước, tiếp tục được giao trọng trách nắm quyền chỉ huy; lực lượng quân đội dưới quyền họ trước kia vẫn được giữ nguyên, với điều kiện họ không được rút khỏi Capua — nơi họ đang tiến hành vây hãm — cho đến khi hạ được thành phố này. Người La Mã lúc bấy giờ đang dồn hết tâm trí vào mục tiêu ấy, không phải vì lòng căm thù — dù chẳng có thành phố nào đáng cho họ căm hận hơn thế —, mà vì họ nhận thức rằng, một khi một đô thị nổi tiếng và hùng mạnh như vậy đã lôi kéo nhiều quốc gia phản bội, thì việc khuất phục được nó cũng sẽ thu phục lại lòng trung thành của các chư hầu đối với chính quyền trung ương tối cao. Hai pháp quan của năm trước là Marcus Junius và Publius Sempronius cũng tiếp tục nắm quyền chỉ huy hai quân đoàn dưới quyền họ, người trước ở Etruria và người sau ở Gaul. Marcus Marcellus cũng được duy trì quyền chỉ huy với tư cách là cựu chấp chính quan, nhằm kết thúc cuộc chiến ở Sicily với quân đoàn ông đang có tại đó. Nếu cần thêm quân tân binh, ông được phép lấy từ các quân đoàn do cựu pháp quan Publius Cornelius chỉ huy ở Sicily, với điều kiện không chọn bất kỳ binh sĩ nào thuộc diện viện nguyên lão từng từ chối cho xuất ngũ hoặc trở về quê hương cho đến khi chiến tranh kết thúc. Cho Caius Sulpicius — người bốc thăm trúng hạt Sicily — được giao hai quân đoàn mà Publius Cornelius từng chỉ huy, và các quân đoàn này sẽ được bổ sung quân số từ tàn quân của Cneius Fulvius, lực lượng từng bị đánh bại một cách nhục nhã và gánh chịu tổn thất nặng nề năm trước tại Apulia. Đối với những binh sĩ thuộc diện này, viện nguyên lão đã ấn định thời gian phục vụ quân ngũ giống như những người từng chiến đấu tại Cannae; và như một hình phạt nhục nhã bổ sung áp dụng cho cả hai nhóm, họ không được phép trú đông tại các thị trấn hoặc tự dựng lán trại trú đông trong phạm vi mười dặm tính từ bất kỳ thị trấn nào. Cho Lucius Cornelius tại Sardinia, được giao hai quân đoàn do Quintus Mucius từng chỉ huy; nếu cần tân binh, các chấp chính quan được lệnh tuyển mộ thêm. Cho Titus Otacilius và Marcus Valerius được phân công bảo vệ bờ biển Sicily và Hylic, cùng với lực lượng hải lục quân mà họ vốn chỉ huy. Bờ biển Hy Lạp có năm mươi tàu chiến kèm một quân đoàn; bờ biển Sicily có một trăm tàu chiến kèm hai quân đoàn. Tổng cộng có hai mươi ba quân đoàn được người La Mã huy động để tiến hành chiến tranh trên bộ lẫn trên biển trong năm này.

Vào đầu năm, khi một bức thư của Lucius Marcius được trình lên viện nguyên lão, các nghị viên đánh giá những chiến công của ông là vô cùng hiển hách; thế nhưng, tước hiệu danh dự mà ông tự xưng — bởi dù chưa từng được nhân dân trao quyền chỉ huy hay được các bậc trưởng lão chỉ thị, bức thư của ông vẫn mở đầu bằng dòng: "Cựu pháp quan gửi viện nguyên lão" — lại khiến đại đa số cảm thấy chướng tai. Việc các vị tướng do quân đội tự ý suy tôn, và nghi thức bầu cử trang trọng được tiến hành dưới các điềm gác nay lại bị chuyển dịch vào tận cácanh trại, các tỉnh lệnh, tách biệt hoàn toàn khỏi sự kiềm tỏa của luật pháp cùng các quan chức để rơi vào sự cẩu thả của giới quân nhân, được xem là một tiền lệ vô cùng nguy hiểm. Mặc dù một số người cho rằng nên trưng cầu ý kiến của viện nguyên lão ngay về vấn đề này, nhưng số đông lại thấy thỏa đáng hơn nếu hoãn cuộc thảo luận lại cho đến khi các kỵ sĩ — những người đã mang bức thư của Marcius về — rời đi. Cuối cùng, người ta quyết định rằng sẽ gửi một bức thư hồi đáp liên quan đến vấn đề lương thực và quân trang của quân đội, nêu rõ rằng viện nguyên lão đang lưu tâm đến cả hai vấn đề đó; tuy nhiên, bức thư tuyệt đối không được gửi cho "Lucius Marcius, cựu pháp quan", kẻo ông ta lại tưởng rằng vấn đề vốn đang được viện nguyên lão giữ lại để bàn thảo nay đã ngã ngũ. Sau khi các kỵ sĩ lui binh, đây là vấn đề đầu tiên được các chấp chính quan đưa ra trước viện nguyên lão; và mọi ý kiến đều đồng lòng tuyệt đối rằng các hộ dân quan nên được chỉ thị để tiến hành trưng cầu ý kiến nhân dân càng sớm càng tốt, xem họ muốn cử ai sang Tây Ban Nha để nắm quyền chỉ huy đội quân từng thuộc quyền tướng quân Cneius Scipio. Các hộ dân quan đã nhận được chỉ thị tương ứng, và câu hỏi ấy được công bố trước công chúng. Thế nhưng, một cuộc tranh tụng khác đã sớm chiếm trọn tâm trí của người dân: Caius Sempronius Blaesus đã đứng ra cáo trạng Cneius Fulvius vì tội làm mất quân đoàn ở Apulia, liên tục công kích ông ta bằng những lời lẽ cay độc tại các cuộc họp công cộng: "Nhiều vị tướng," hắn lặp đi lặp lại, "từng vì sự thiếu sáng suốt và kém cỏi mà đẩy quân đội vào những hoàn cảnh hiểm nghèo, thế nhưng chẳng có ai, ngoại trừ Cneius Fulvius, lại làm rữa nát các quân đoàn của mình bằng đủ mọi thói hư tật xấu trước khi dâng nộp họ cho kẻ thù; do đó, hoàn toàn có thể nói rằng họ đã bại trận trước khi kịp nhìn thấy mặt quân địch, và họ bị đánh bại không phải bởi Hannibal, mà chính bởi vị tướng của mình. Chẳng một ai, khi cầm phiếu bầu lên, lại chịu cẩn trọng tìm hiểu xem kẻ mà mình đang trao phó sinh mệnh của một quân đoàn thực chất là loại người nào. Thật là một trời một vực khi so sánh kẻ này với Tiberius Sempronius! Vị tướng sau, dẫu được giao phó một đội quân gồm toàn nô lệ, chỉ trong một thời gian ngắn đã dùng kỷ luật và uy quyền để biến họ thành những con người mà trên chiến trường không ai còn nhớ đến thân phận hay nguồn gốc nô lệ nữa, trái lại, họ trở thành lá chắn bảo vệ đồng minh và nỗi khiếp sợ của kẻ thù. Họ từng giật lại Cumae, Beneventum và các thị trấn khác ngay từ giữa hang hùm miệng sói của Hannibal rồi trả lại cho nhân dân La Mã. Thế nhưng Cneius Fulvius lại đem những thói hư tật xấu vốn chỉ có ở đám nô lệ để tiêm nhiễm vào một quân đoàn gồm toàn công dân La Mã, những kẻ có dòng dõi cao quý và được giáo dục tử tế; để rồi hắn biến họ thành một lũ kiêu ngạo, hỗn loạn trước đồng minh, hèn nhát và vô dụng trước kẻ thù, đến nỗi chẳng chịu đựng nổi dù chỉ là tiếng hô xung trận hay sức ép từ phía người Carthage. Nhưng hỡi ơi Hercules, chẳng có gì là lạ khi đám binh lính ấy không giữ nổi trận địa, bởi chính vị tướng của chúng lại là kẻ đầu tiên cắm cổ tháo chạy; điều đáng kinh ngạc hơn cả là việc vẫn có những kẻ chịu ngã xuống tại vị trí chiến đấu của mình, chứ không phải tất cả đều trở thành kẻ đồng hành cùng Cneius Fulvius trong cơn hoảng loạn và sự tháo chạy nhục nhã ấy. Caius Flaminius, Lucius Paullus, Lucius Posthumius, Cneius và Publius Scipio đã thà hy sinh trên chiến trường còn hơn bỏ rơi quân đội khi đang rơi vào tay kẻ thù. Thế nhưng Cneius Fulvius lại là kẻ duy nhất dám quay về Roma để báo cáo về sự diệt vong của đội quân do mình lãnh đạo. Thật là một tội ác nhục nhã khi binh sĩ từng chiến đấu ở Cannae bị đày sang Sicily chỉ vì họ tháo chạy khỏi chiến trường, và không được phép quay về cho đến khi kẻ thù rút khỏi đất Ý; trong khi sắc lệnh tương tự vừa qua lại được ban hành đối với các quân đoàn của Cneius Fulvius, còn bản thân tên tướng bại trận này thì chẳng hề phải chịu một hình phạt nào vì tội tháo chạy trong một trận chiến do chính sự thiếu sáng suốt của hắn gây ra; thậm chí hắn còn được phép phè phỡn tuổi già trong những chốn lầu xanh và ổ nhơ, nơi hắn từng trải qua tuổi trẻ của mình, trong khi đám binh sĩ dưới quyền — những kẻ có tội tình duy nhất là trót giống vị tướng của chúng — lại bị tống đi lưu đày biệt xứ và chịu đựng một sự phục vụ nhục nhã. Sự tự do tại Roma," hắn ngậm ngùi kết luận, "thật bất công làm sao khi đối xử với người giàu và kẻ nghèo, giữa tầng lớp quý tộc và bình dân."

Kẻ bị cáo liền trút hết trách nhiệm lên đầu binh sĩ dưới quyền; hắn phân bua rằng: "chính vì đám lính nhốn nháo đòi giao chiến bằng được nên họ mới bị lôi ra chiến trường, không phải vào ngày họ muốn, bởi lúc đó trời đã chạng vạng, mà là vào ngày hôm sau; rằng họ đã được sắp xếp đội hình vào thời điểm thích hợp và trên một địa hình thuận lợi; thế nhưng uy danh hoặc sức mạnh của kẻ thù quá lớn nên họ không sao trụ vững được. Khi tất cả hoảng loạn tháo chạy, bản thân hắn cũng bị cuốn đi giữa dòng người, hệt như Varro từng gặp phải tại trận Cannae và nhiều vị tướng khác từng trải qua. Làm sao hắn có thể lấy một thân một mình mà cứu vãn đất nước, trừ phi cái chết của hắn có thể khắc phục được tai họa quốc gia? Rằng hắn không hề bại trận do thiếu thốn lương thảo; hắn không vì thiếu cẩn trọng mà bị lừa vào địa hình bất lợi; hắn không bị mai phục do lơ là thăm dò đường sá, mà bị đánh bại bởi sức mạnh chính diện và binh đao trong một trận chiến chính ngọc. Hắn đâu thể nắm bắt được tâm tư của binh lính mình hay lòng dạ của quân thù. Dũng khí hay sự hèn nhát vốn là bản tính tự nhiên của mỗi con người." Hắn bị cáo buộc hai lần và hình phạt chỉ dừng lại ở mức phạt tiền. Đến lần cáo trạng thứ ba, khi các nhân chứng được triệu ra trước công chúng, hắn không chỉ bị chôn vùi dưới vô số lời buộc tội ô nhục, mà rất nhiều người còn khẳng định dưới lời thề rằng cuộc tháo chạy và cơn hoảng loạn bắt nguồn chính từ viên pháp quan; rằng binh lính bị hắn bỏ rơi, và nghĩ rằng nỗi sợ của vị tướng không phải là không có cơ sở, nên mới quay lưng bỏ chạy. Trước tình hình ấy, một làn sóng phẫn nộ dâng cao dữ dội đến mức đám đông tại hội trường đã đồng loạt hô vang rằng hắn phải bị kết án tử hình. Điều này đã châm ngòi cho một cuộc tranh cãi pháp lý hoàn toàn mới; bởi khi vị hộ dân quan — kẻ từng hai lần truy tố hắn tội phạt tiền — nay, trong lần thứ ba, lại tuyên bố truy tố hắn theo khung hình phạt tử hình, thì các hộ dân quan khác liền đứng ra can thiệp, tuyên bố rằng: "họ sẽ không ngăn cản đồng nghiệp của mình tiến hành tố tụng theo đúng phong tục của tổ tiên, tùy theo cách thức mà vị ấy thấy phù hợp nhất, dù là chiếu theo luật định hay tập quán, cho đến khi vị ấy đạt được phán quyết đối với một tư nhân, kết tội kẻ đó hoặc là tử hình hoặc là phạt tiền." Nghe vậy, Sempronius tuyên bố rằng ông khép Cneius Fulvius vào tội phản quốc; đồng thời yêu cầu Caius Calpurnius, pháp quan thành phố, hãy ấn định ngày tổ chức đại hội bầu cử. Một tia hy vọng cuối cùng được kẻ bị cáo bấu víu vào lúc này là liệu người anh trai của hắn, Quintus Fulvius — người đang rực sáng với vinh quang của những chiến công quá khứ và sắp sửa hạ được thành Capua —, có thể hiện diện tại phiên tòa hay không. Fulvius đã viết thư gửi viện nguyên lão, dùng những lời lẽ đầy thống thiết để xin ơn huệ cứu lấy mạng sống của người em trai; thế nhưng các bậc trưởng lão lạnh lùng đáp rằng đại cục quốc gia không cho phép ông rời bỏ Capua. Do đó, trước khi ngày cử hành đại hội đến gần, Cneius Fulvius đã lặng lẽ bỏ trốn sang Tarquinii chịu tội lưu đày, và tầng lớp bình dân sau đó đã ra nghị quyết công nhận đó là một cuộc lưu đày hợp pháp.

Trong khi đó, toàn bộ trọng lực của cuộc chiến đều dồn vào Capua. Dù vậy, nơi đây thực chất bị siết chặt phong tỏa hơn là vây hãm. Đám nô lệ và dân nghèo vừa không chịu nổi nạn đói kém, vừa chẳng thể cử sứ giả vượt qua lớp gác xá dày đặc để liên lạc với Hannibal. Cuối cùng, người ta cũng tìm được một tên lính Numidia tình nguyện nhận nhiệm vụ mang thư phá vòng vây; hắn xuất phát vào ban đêm, lách qua giữa lòng đại bản quân La Mã để thực hiện lời hứa, qua đó thắp lên cho dân Capua niềm hy vọng thử tung một đòn đột kích phá vây từ mọi hướng khi họ vẫn còn chút sức tàn. Trong vô số cuộc đụng độ diễn ra sau đó, kỵ sĩ của họ thường giành phần thắng, nhưng bộ binh thì liên tục bại trận; dẫu vậy, việc giành chiến thắng trước một kẻ thù đã bị vây hãm và gần như khuất phục ấy hóa ra chẳng vui sướng gì so với nỗi nhục nhã ê chề khi để thua chúng dù chỉ là một chi tiết nhỏ. Cuối cùng, một kế hoạch đã được thông qua nhằm bù đắp cho sự thiếu hụt về sức mạnh bằng mưu kế. Người ta tuyển chọn từ tất cả các quân đoàn những thanh niên có cơ thể dẻo dai, nhanh nhẹn và vượt trội về tốc độ; những người này được trang bị loại thuẫn nhỏ hơn loại kỵ binh thường dùng, cùng bảy cây lao dài bốn thước, có đầu nhọn bằng thép y hệt như lao của lính chiến đấu tầm xa. Các kỵ sĩ sẽ cho mỗi người trong số họ leo lên ngựa ngồi phía sau, tập luyện cho họ thói quen bám chặt trên lưng ngựa và nhún mình nhảy phắt xuống đất ngay khi có hiệu lệnh. Sau những bài tập luyện hàng ngày, khi thấy họ đã có thể thuần thục thực hiện động tác này một cách ngăn nắp, người ta liền tung họ ra khoảng đồng bằng giữa trại giam và thành lũy, đối đầu với lực lượng kỵ sĩ Capua đang dàn trận sẵn sàng nghênh chiến. Ngay khi tiến đến tầm ném lao, theo hiệu lệnh phát ra, tốp lính nhẹ liền nhảy phắt xuống đất, biến đội ngũ kỵ sĩ thành một hàng bộ binh bất ngờ xông thẳng vào kỵ sĩ đối phương, liên tiếp phóng những loạt lao tới tấp với tốc độ cực nhanh; hàng ngàn ngọn lao phóng xối xả vào cả người lẫn ngựa không phân biệt đã hạ gục vô số kẻ địch. Sự tấn công bất ngờ và đầy tính bất ngờ này càng nhân đôi nỗi khiếp sợ; và đội kỵ sĩ La Mã lập tức chớp thời cơ xông lên, đuổi sát gót lũ giặc đang hoảng loạn tháo chạy tơi bời về tận chân cổng thành. Kể từ ngày hôm ấy, kỵ sĩ La Mã đã giành được ưu thế tuyệt đối; và quy chế biên chế lính khinh binh (velites) vào các quân đoàn chính thức được thiết lập từ đây. Sử sách ghi lại rằng Quintus Navius chính là người đã hiến kế pha trộn bộ binh vào lực lượng kỵ sĩ, và vì công trạng đó, ông đã được vị tướng quân hết lời tán dương.

Khi tình hình tại Capua đang diễn ra như vậy, Hannibal rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan giữa hai mục tiêu: chiếm lấy pháo đài Tarentum và giữ lấy Capua. Thế nhưng, nỗi lo cho Capua cuối cùng vẫn lấn át, bởi ông thừa hiểu mọi ánh mắt của cả đồng minh lẫn kẻ thù đều đang dán chặt vào nơi đây, và số phận của thành phố này sẽ là minh chứng sống còn cho hậu quả của việc phản bội người La Mã. Do đó, để lại phần lớn quân lương và toàn bộ binh sĩ mang giáp nặng tại vùng Bruttium, ông chọn lọc những tinh binh cả bộ lẫn kỵ để có thể hành quân tốc hành, rồi vội vã quay mũi giáo hướng về Campania. Dẫu hành quân thần tốc là thế, ông vẫn bị bám sát bởi ba mươi ba con voi chiến. Ông cho quân hạ trại tại một thung lũng kín đáo sau ngọn núi Tifata, nơi sừng sững nhìn xuống Capua. Vừa đến nơi, ông liền đánh chiếm đồn Galatia, dùng vũ lực quét sạch quân đồn trú ở đó rồi mới dồn toàn lực tấn công vòng vây quanh Capua. Bằng cách phái sứ giả vào trong thành báo trước thời điểm ông sẽ tấn công đại bản doanh La Mã để trong thành kịp thời chuẩn bị đột kích, đồng thời ào ạt tuôn ra từ mọi cửa khẩu, ông đã gieo rắc nỗi khiếp hoàng tột độ; một mặt, chính ông bất ngờ đánh úp từ ngoài vào, mặt khác, toàn bộ dân binh Capua — cả bộ lẫn kỵ — cùng lực lượng đồn trú Carthage dưới quyền Bostar và Hanno đồng loạt xông ra ngoài. Để tránh việc dồn cả về một hướng rồi để lộ sơ hở ở những nơi khác trong tình cảnh hiểm nghèo này, người La Mã đành phải phân tán lực lượng: Appius Claudius nghênh chiến với quân Capua; Fulvius đối đầu trực diện với Hannibal; cựu pháp quan Caius Nero cùng kỵ sĩ quân đoàn sáu trấn giữ con đường dẫn đến Suessula; còn phó tướng Caius Fulvius Flaccus cùng kỵ sĩ đồng minh án ngữ sườn bên kia sông Vulturnus. Trận chiến không chỉ bùng lên với tiếng gào thét và huyên náo quen thuộc, mà bên cạnh âm thanh của binh khí, ngựa chiến và tiếng người, một đám đông người Capua không đủ sức cầm vũ khí đứng rải rác trên tường thành cũng cất tiếng đồng thanh gào thét, kết hợp cùng tiếng khua chiêng trống bằng đồng inh ỏi — thứ âm thanh thường vang lên trong đêm sâu khi nguyệt thực — khiến ngay cả những binh sĩ đang giao chiến cũng phải lơ đễnh phân tâm. Appius dễ dàng đẩy lùi quân Capua khỏi chiến lũy. Ở sườn bên kia, Hannibal cùng quân Carthage với lực lượng đông đảo hơn đang gây áp lực nặng nề lên Fulvius. Tại đó, quân đoàn sáu bắt đầu chao đảo; bị đánh bật lùi, một đại đội người Tây Ban Nha cùng ba thoi voi chiến đã chọc thủng được chiến lũy. Họ đã xé toạc trung tuyến của quân La Mã, và đang rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan đầy lo âu: không biết nên liều chết xông vào đại bản doanh hay chấp nhận bị cắt đứt khỏi đại quân của mình. Nhìn thấy cảnh hỗn loạn của quân đoàn cùng sự nguy ngập của đại bản doanh, Fulvius liền hô hào Quintus Navius cùng các bách phu trưởng cốt cán khác xông lên phản công đại đội quân địch đang chiến đấu ngay sát chân chiến lũy; ông lớn tiếng thúc giục: "Tình thế đã ngàn cân treo sợi tóc; chúng ta hoặc phải lùi bước để chúng dễ dàng tràn vào đại bản doanh hơn cả việc chọc thủng một chiến tuyến đặc nghẹt, hoặc phải chém sạch chúng ngay dưới chân chiến lũy này. Việc đó chẳng tốn mấy sức lực, bởi chúng chỉ là một nhúm quân đơn độc bị cắt đứt khỏi đại quân; và nếu chiến tuyến vốn vừa bị chọc thủng lúc binh sĩ La Mã còn đang nhụt chí nay đồng loạt kẹp đánh chúng từ hai phía, chúng sẽ lọt thỏm vào giữa vòng vây và phơi mình trước những đòn tấn công gọng kìm." Nghe xong những lời của vị tướng, Navius liền giật phăng lá cờ của đại đội khinh binh thứ hai từ tay người giữ cờ, lao thẳng về phía quân địch kèm theo lời đe dọa sẽ ném thẳng nó vào giữa đám giặc nếu binh lính không nhanh chóng tuân lệnh tuốt gươm xông lên. Thân hình ông cao lớn sừng sững, bộ giáp uy nghi càng tôn thêm vẻ lẫm liệt; lá cờ tung bay phấp phới trên cao thu hút trọn ánh nhìn của cả chiến hữu lẫn quân thù. Thế nhưng, khi ông vừa áp sát chiến tuyến của người Tây Ban Nha, một cơn mưa lao từ bốn phương tám hướng lập tức trút xuống người ông, toàn bộ chiến tuyến địch như quay ngoắt lại để dồn áp đảo ông; dẫu vậy, số lượng kẻ thù hay uy lực của binh khí cũng chẳng thể khuất phục nổi khí phách của vị dũng tướng này.

Viên phó tướng Marcus Atilius cũng hạ lệnh giương cao lá cờ của đại đội chủ lực (principes) thuộc cùng quân đoàn ấy để xông vào đối đầu với một đại đội Tây Ban Nha khác. Các phó tướng Lucius Portius Licinus và Titus Popilius, những người chịu trách nhiệm trấn giữ đại bản doanh, đã chiến đấu vô cùng dũng cảm để bảo vệ chiến lũy, tận tay tiêu diệt những con voi chiến ngay khi chúng vừa bén mảng bước chân qua hào. Xác lũ voi chết chồng chất đã lấp kín hào sâu, tạo thành một con đường ngang qua cho quân địch chẳng khác gì đã được đổ đất hay bắc cầu; và một cuộc tàn sát đẫm máu đã diễn ra ngay trên những thây voi ngã gục. Ở sườn bên kia trại, quân Capua cùng lực lượng đồn trú Carthage lúc này cũng đã bị đẩy lùi, và trận chiến giáp lá cà diễn ra ngay trước cánh cổng thành Capua dẫn về hướng Vulturnus. Thế nhưng, thứ cản trở bước chân tiến công của người La Mã không phải là binh lính có vũ trang, mà chính là cánh cổng thành; nơi được trang bị sẵn máy bắn đá (ballistas) và máy phóng lao (scorpions), liên tục trút mưa đạn để giữ chân kẻ thù ở khoảng cách xa. Sĩ khí của quân La Mã cũng phần nào chùng xuống khi vị tướng chỉ huy Appius Claudius trúng thương; ông bị một ngọn lao găm thẳng vào phần ngực trên, ngay dưới vai trái, trong lúc đang rảo bước khích lệ binh sĩ trước tiền tuyến. Dù vậy, vô số kẻ thù đã phải bỏ mạng ngay trước cổng thành, và số còn lại bị đánh tơi bời tháo chạy hỗn loạn vào trong thành. Khi Hannibal chứng kiến đại đội Tây Ban Nha bị tiêu diệt và nhận ra đại bản doanh của kẻ thù đang được phòng thủ với sức chống trả mãnh liệt nhất, ông đành từ bỏ cuộc tấn công, ra lệnh thu quân, ra hiệu cho bộ binh quay đầu lui binh nhưng đồng thời tung kỵ sĩ bọc hậu để ngăn chặn kẻ thù bám sát truy kích. Khát vọng truy sát kẻ thù của các quân đoàn vô cùng sục sôi, thế nhưng Flaccus đã ra lệnh thổi còi lui quân, bởi ông nhận định chừng đó là quá đủ để cho dân Capua và chính Hannibal thấy rõ sự bất lực của hắn trong việc che chở cho họ. Một số sử gia ghi chép lại rằng có tới tám ngàn quân của Hannibal và ba ngàn quân Capua đã tử trận trong trận chiến này; mười lăm quân kỳ của người Carthage và mười tám của người Capua đã lọt vào tay đối phương. Trong khi đó, ở các tài liệu khác, tôi lại thấy trận chiến này không hề lớn lao đến thế; rằng sự hoảng loạn chiếm phần nhiều hơn là giao chiến; rằng một nhúm quân Numidia và Tây Ban Nha đã bất ngờ đột nhập vào trại La Mã cùng với mấy con voi chiến, và chính lũ voi khi xách mé càn quét giữa lòng đại bản doanh đã hất sụp vô số lều trại với tiếng động đinh tai nhức óc, khiến lũ gia súc hoảng sợ đứt dây cương tháo chạy tán loạn. Rằng ngoài sự hỗn loạn ấy, một mưu kế đã được giăng ra: Hannibal đã cho lính trốn vào thành — những kẻ thông thạo tiếng Latinh mà ông ta vốn sẵn có — để giả mạo mệnh lệnh của các chấp chính quan, hét lên giục giục binh sĩ mau chóng tháo chạy bằng mọi giá lên các dãy núi lân cận vì trại đã thất thủ; thế nhưng trò lừa bịp ấy nhanh chóng bị vạch trần và đè bẹp với một cuộc tàn sát kinh hoàng giáng lên đầu quân địch; lũ voi cũng bị đuổi ra khỏi trại bằng lửa. Dẫu khởi đầu ra sao hay kết thúc thế nào, đây cũng là trận chiến cuối cùng diễn ra trước khi Capua đầu hàng. Seppius Lesius giữ chức Medixtuticus, tức tối cao quan magistrat của Capua trong năm đó, một kẻ có thân phận thấp kém và gia cảnh nghèo hèn. Tương truyền rằng thuở nhỏ, khi người mẹ đang làm lễ chuộc tội cho những điềm gở xuất hiện trong gia đình mồ côi này, bà đã nhận được lời sấm từ thầy bói từ đường rằng: "chức vụ cao quý nhất rồi sẽ thuộc về nó"; và người phụ nữ ấy, khi không thấy ở Capua bất kỳ cơ sở nào cho một hy vọng hão huyền như vậy, đã thốt lên rằng: "tình hình của dân Capua chắc hẳn đã cùng đường lắm rồi, khi chức vụ tối cao lại rơi vào đứa con trai của ta." Thế nhưng ngay cả câu nói mang ý châm biếm lời tiên tri ấy cuối cùng lại trở thành sự thật; bởi khi tầng lớp quý tộc vì danh giá dòng dõi mà từ chối nhậm chức lúc thành phố đang chìm trong gươm giáo, nạn đói và mọi hy vọng đã lụi tàn, Lesius — kẻ từng lên tiếng oán thán Capua bị đám quý tộc bỏ rơi và phản bội — đã dũng cảm nhận lấy chức vụ tối cao, trở thành vị quan trưởng cuối cùng của người Capua.

Thế nhưng Hannibal, khi thấy kẻ thù không tài nào dụ ra giao chiến được nữa, cũng chẳng thể chọc thủng chiến tuyến để đánh vào Capua, bèn quyết định nhổ trại rời đi và từ bỏ ý định dang dở, vì lo sợ các tân chấp chính quan sẽ cắt đứt con đường tiếp tế lương thảo của ông. Trong lúc đang bồn chồn lo lắng không biết nên hướng bước chân về đâu, một ý nghĩ bất ngờ lóe lên trong đầu ông: tấn công thẳng vào Roma — nguồn cội của cuộc chiến tranh này. Cơ hội thực hiện ước vọng hằng ao ước từ sau trận Cannae từng bị bỏ lỡ và vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ nhiều người, bản thân ông cũng không hề phủ nhận điều đó. Ông nhen nhóm hy vọng rằng mình có thể chiếm được một phần thành phố nhờ vào cơn hoảng loạn và hỗn loạn do cuộc đột kích bất ngờ gây ra; và một khi Roma lâm nguy, các vị tướng La Mã — hoặc chí ít cũng là một trong hai người — sẽ lập tức buông bỏ Capua mà quay về cứu viện; và nếu họ chia rẽ lực lượng, việc cả hai vị tướng đều bị suy yếu sẽ mở ra thời cơ thuận lợi cho bản thân ông hoặc người Capua giành lấy những lợi thế nhất định. Duy chỉ có một điều khiến ông bứt rứt không yên, đó là sợ rằng khi ông vừa rút đi, dân Capua sẽ lập tức đầu hàng. Bằng những món quà cáp hậu hĩnh, ông đã thuyết phục một tên lính Numidia gan lì dám nhận nhiệm vụ mang thư; tên này hóa trang thành kẻ đào ngũ lén lút lách qua đại bản doanh La Mã để trốn ra ngoài rồi tìm đường đến Capua. Bức thư đong đầy những lời lẽ khích lệ. Nội dung nêu rõ: "Việc ta rút lui — vốn sẽ mang lại lợi ích cho các ngươi — sẽ khiến các tướng lĩnh và đại quân La Mã phải buông bỏ vòng vây Capua để quay về bảo vệ Roma. Các ngươi chớ nên nản lòng nhụt chí; chỉ cần kiên nhẫn thêm vài ngày nữa là sẽ vĩnh viễn rũ bỏ được gánh nặng vây hãm." Sau đó, ông ra lệnh tịch thu các tàu thuyền trên sông Vulturnus và chèo ngược lên pháo đài mà ông từng dựng lên để tự vệ trước đây. Khi nhận được tin số thuyền đã đủ để chuyên chở toàn bộ đại quân qua sông chỉ trong một đêm, sau khi chuẩn bị sẵn sàng mười ngày lương thực, ông liền hạ lệnh dẫn các quân đoàn ra bờ sông vào ban đêm và hoàn tất việc vượt sông trước khi trời rạng sáng.

Fulvius Flaccus — kẻ từng dò la được từ những tên đào ngũ về âm mưu này trước khi nó diễn ra — đã kịp gửi thư về Roma thông báo cho viện nguyên lão, khiến lòng dạ dân chúng dao động dữ dội tùy theo tâm tính của từng người. Hệt như điều tất yếu phải xảy ra trong một tình huống khẩn cấp và nguy ngập nhường ấy, viện nguyên lão ngay lập tức được triệu tập; tại đây, Publius Cornelius — mang biệt danh Asina — chủ trương triệu hồi toàn bộ các vị tướng và đại quân từ mọi ngóc ngách nước Ý về để bảo vệ kinh thành, dẹp bỏ Capua và mọi mối bận tâm khác sang một bên. Ngược lại, Fabius Maximus cho rằng việc rút lui khỏi Capua và để bản thân bị hoảng sợ, giật dây theo mệnh lệnh hay lời đe dọa của Hannibal là một nỗi nhục nhã khôn cùng. "Liệu có logic nào cho thấy kẻ từng chiến thắng tại Cannae mà vẫn chẳng dám bén mảng đến kinh thành, nay sau khi bị đánh bật khỏi Capua lại nuôi mộng chiếm lấy Roma cơ chứ? Hắn đến không phải để vây hãm Roma, mà chỉ để giải vây cho Capua mà thôi. Thần Jupiter — nhân chứng cho những hiệp ước bị Hannibal giam cầm xé bỏ — cùng các vị thần linh khác sẽ bảo vệ thành Roma bằng chính đội quân đang đóng túc trực tại kinh thành." Giữa hai luồng ý kiến trái chiều ấy, chủ trương của Publius Valerius Flaccus — người đề xuất một giải pháp trung dung — đã được ưu ái lựa chọn. Cân nhắc trọn vẹn cả hai mục tiêu, ông cho rằng nên gửi thư cho các vị tướng đang ở Capua, thông báo cho họ biết lực lượng hiện có tại kinh thành để phòng thủ, đồng thời nhắc nhở họ rằng chính họ là những người nắm rõ nhất quy mô lực lượng mà Hannibal đang dẫn theo hay số quân cần thiết để duy trì việc vây hãm Capua. Nếu một trong hai vị tướng cùng một phần quân đội có thể được cử về Roma, trong khi phần quân số và vị tướng còn lại vẫn đủ sức duy trì siết chặt Capua, thì Claudius và Fulvius nên tự thỏa thuận với nhau xem ai sẽ ở lại tiếp tục vây thành, ai sẽ về Roma để cứu kinh đô khỏi hiểm họa vây hãm. Sắc lệnh này của viện nguyên lão khi vừa truyền đến Capua, cựu chấp chính quan Quintus Fulvius — người sẽ phải về Roma vì đồng nghiệp của ông đang chấn thương nằm liệt giường — liền dẫn theo một lực lượng gồm mười lăm nghìn bộ binh và một nghìn kỵ sĩ được tuyển chọn từ ba quân đoàn để vượt sông Vulturnus. Sau khi nắm chắc lộ trình Hannibal sẽ tiến dọc theo con đường Latinh, ông liền phái người đi trước đến các thị trấn nằm trên và gần tuyến đường Appian như Setia, Cora và Lanuvium, ra chỉ thị không những phải chuẩn bị sẵn sàng lương thực trong thành, mà còn phải gom góp lương thực từ các vùng điền trang lân cận đem ra sát mặt đường, đồng thời tập trung lực lượng vào trong thành để tự vệ, bảo đảm mỗi địa phương đều có khả năng tự phòng thủ.

Vào đúng ngày vượt sông Vulturnus, Hannibal hạ trại cách con sông một khoảng không xa. Hôm sau, lướt qua Cales, ông tiến vào lãnh thổ Sidicinum, và sau khi dừng chân một ngày để tàn phá vùng đất này, ông tiếp tục dẫn quân dọc theo con đường Latinh đi qua lãnh thổ Suessa, Allifae và Casinum. Dưới chân tường thành Casinum, ông dừng quân hạ trại trong hai ngày, cày xới và tàn phá khắp các vùng lân cận; từ đó tiếp tục lướt qua Interamna và Aquinum để tiến vào lãnh thổ Fregellae, đến bờ sông Liris thì phát hiện cây cầu đã bị người Fregellae đập gãy nhằm cản bước tiến của ông. Về phần Fulvius, ông cũng bị cầm chân tại sông Vulturnus do những chiếc thuyền đã bị Hannibal thiêu rụi từ trước, khiến việc kiếm vật liệu làm bè đưa quân qua sông vô cùng khó khăn và khan hiếm. Sau khi toàn bộ đại quân đã vượt sông nhờ những chiếc bè tự tạo, chặng đường hành quân tiếp theo của Fulvius diễn ra vô cùng suôn sẻ nhờ nguồn lương thực dồi dào đã được chuẩn bị sẵn không chỉ ở các thị trấn mà còn dọc theo hai bên đường; trong khi binh sĩ của ông, với tinh thần hừng hực khí thế, liên tục thúc giục nhau rảo bước nhanh hơn khi ý thức được rằng họ đang trên đường về giải cứu quê hương. Một sứ giả từ Fregella — kẻ đã rong ruổi suốt ngày đêm không nghỉ — vừa đặt chân đến Roma đã lập tức gieo rắc một nỗi kinh hoàng tột độ; cả thành phố chìm trong cơn hoảng loạn bởi dòng người nhốn nháo chạy ngược chạy xuôi, mỗi người tự thêm thắt vào những tin đồn vỉa hè để rồi thổi phồng sự hỗn loạn ban đầu lên gấp bội. Tiếng khóc than của phụ nữ không chỉ vang lên từ các tư gia, mà các phu nhân từ khắp nơi còn ào ra đường phố công cộng, chạy ngược chạy xuôi quanh các đền thờ thần linh, dùng mái tóc xõa tung quét sạch các bệ thờ, quỳ rạp xuống đất và giơ cao đôi tay hướng lên bầu trời cùng các thần linh để khẩn nài họ cứu lấy thành Roma khỏi tay giặc dữ, bảo vệ những người mẹ và trẻ em La Mã tránh khỏi tai ương. Viện nguyên lão túc trực tại diễn đàn sát bên các quan chức để sẵn sàng tiếp nhận chỉ thị hoặc giải đáp bất cứ khi nào cần thiết. Người thì nhận lệnh lên đường đến khu vực phụ trách của mình, kẻ thì tự nguyện có mặt ở bất cứ đâu cần sự tiếp viện. Các đơn vị quân đội được bố trí khắp pháo đài, điện Capitol, trên các bức tường thành bao quanh thành phố, cũng như trên đỉnh núi Alban và đồn binh Aesula. Giữa lúc hỗn độn tột cùng ấy, tin tức truyền đến cho hay cựu pháp quan Quintus Fulvius đã dẫn quân rời Capua tiến về đây; lập tức, viện nguyên lão ra sắc lệnh trao cho Quintus Fulvius quyền lực ngang bằng với các chấp chính quan, tránh việc quyền hạn của ông bị vô hiệu hóa khi bước chân vào thành. Trong khi đó, Hannibal — sau khi tàn phá khốc liệt lãnh thổ Fregellan để trả thù việc cây cầu bị phá hủy — tiếp tục tiến vào lãnh thổ Lavici qua các ngả Frusino, Ferentinum và Anagnia; từ đó lướt qua Algidum để hướng về Tusculum; nhưng vì không được mở cửa cho vào thành, ông đành rẽ phải bên dưới Tusculum để tiến đến Gabii; và từ đó dẫn đại quân tiến vào lãnh thổ bộ lạc Pupinia, hạ trại cách kinh thành chỉ vỏn vẹn tám dặm. Kẻ thù tiến đến gần bao nhiêu, số lượng người tị nạn bị lũ kỵ sĩ Numidia đi tiên phong chém giết hay số tù nhân đủ mọi lứa tuổi bị bắt sống lại càng nhiều bấy nhiêu.

Giữa cơn lốc hoảng loạn ấy, Fulvius Flaccus dẫn quân tiến vào thành qua cổng Capua, xuyên qua trung tâm thành phố và khu Carinae để đến Esquiliae; và từ đó tiến ra ngoài hạ trại giữa hai cổng Esquiline và Colline. Các quan aedile bình dân đã mang lương thực đến tiếp tế cho họ tại đó. Các chấp chính quan và viện nguyên lão kéo đến đại bản doanh để họp bàn về tình hình đất nước. Sắc lệnh được thông qua là các chấp chính quan sẽ hạ trại ở vùng phụ cận hai cổng Colline và Esquiline; Caius Calpurnius, pháp quan thành phố, nắm quyền chỉ huy điện Capitol và pháo đài; đồng thời một viện nguyên lão với đầy đủ thành phần sẽ túc trực họp liên tục tại diễn đàn để đối phó kịp thời với mọi tình huống khẩn cấp bất ngờ. Trong khi đó, Hannibal tiến quân đến bờ sông Anio, cách thành phố ba dặm, và sau khi dựng trại tại đó, ông dẫn theo hai nghìn kỵ sĩ từ cổng Colline tiến thẳng đến đền thờ Hercules, quan sát một cách tường tận nhất có thể tường thành và cảnh quan kinh đô. Cảm thấy bị sỉ nhục trước thái độ nghênh ngang và thảnh thơi quá đỗi của kẻ thù, Flaccus liền phái một đội kỵ sĩ xuất trận với mệnh lệnh đánh bật và truy quét đám kỵ sĩ đối phương về lại trại. Ngay khi trận chiến bùng nổ, các chấp chính quan liền điều động một ngàn hai trăm tên lính đào ngũ người Numidia đang trú tại đồi Aventine băng qua giữa lòng thành phố để tiến ra Esquiliae, với phán đoán rằng không có đội quân nào thích hợp hơn họ trong việc chiến đấu giữa những khe đồi, bức tường vườn, khu lăng mộ hay những con đường hẹp chằng chịt ở khắp nơi. Thế nhưng, một vài kẻ đứng trên pháo đài và điện Capitol khi nhìn thấy dòng quân cưỡi ngựa lục đục kéo xuống sườn đồi Publician đã hoảng hốt la toáng lên rằng đồi Aventine đã thất thủ. Sự cố này gieo rắc một cơn hoảng loạn và kinh hoàng lớn đến mức nếu đại bản doanh Carthage không nằm ngoài thành phố, thì toàn bộ đám đông vì quá khiếp sợ sẽ dẫm đạp lên nhau mà tháo chạy ra ngoài. Họ nháo nhác tìm đường trốn vào các ngôi nhà và leo lên mái nhà, từ đó ném đá cùng vũ khí xuống chính những người lính của mình đang di chuyển qua đường phố vì lầm tưởng họ là quân địch. Sự hỗn loạn không sao dập tắt được, và sự hiểu lầm cũng chẳng thể đính chính khi các con đường đã nghẹt thở bởi dòng người nhà quê cùng gia súc bị cơn hoảng sợ bất ngờ lùa cả vào trong thành. Trận chiến giữa lực lượng kỵ sĩ đã giành phần thắng và đẩy lùi được kẻ thù; và để dập tắt những đám cháy hoảng loạn vô cớ cứ bùng lên ở nhiều nơi, người ta quyết định trao toàn quyền hạn cho tất cả những ai từng giữ chức độc tài, chấp chính quan hoặc giám quan cho đến khi kẻ thù chịu rút lui khỏi chân thành. Suốt thời gian còn lại của ngày hôm đó và cả đêm hôm sau, vô số vụ báo động giả cứ liên tiếp bùng lên rồi lại được dập tắt.

Hôm sau, Hannibal vượt sông Anio và dàn toàn lực ra chuẩn bị giao chiến; về phần Flaccus và các chấp chính quan, họ cũng chẳng hề nao núng từ chối cuộc chiến. Khi quân đội hai bên đã dàn trận sẵn sàng quyết định thắng bại trong trận chiến mà phần thưởng chính là thành Roma, một trận mưa tầm tã hòa lẫn mưa đá bất ngờ chút xuống khiến cả hai chiến tuyến rối loạn tơi bời, binh sĩ chật vật chẳng giữ nổi vũ khí trong tay đành phải lủi thủi rút về trại, không phải vì sợ kẻ thù mà vì thời tiết khắc nghiệt. Ngày hôm sau, một cơn giông bão tương tự lại một lần nữa chia cắt hai đạo quân đang dàn trận trên cùng một bãi chiến trường; thế nhưng ngay khi họ vừa rút về trại, bầu trời lại bỗng nhiên quang đãng và phẳng lặng đến kỳ lạ. Người Carthage xem điềm này là một sự can thiệp từ thần linh, và tương truyền người ta đã nghe thấy Hannibal thốt lên rằng: "Có những lúc ta thiếu đi ý chí để chiếm lấy Roma, nhưng cũng có những lúc lại thiếu đi thời cơ." Hai sự kiện khác — một nhỏ, một lớn — cũng góp phần làm vơi đi niềm hy vọng của ông. Điều lớn lao là trong lúc ông đang đóng quân trang bị vũ khí sát tường thành, ông nhận được tin báo rằng từ một cánh cổng khác của thành phố, các đạo quân mang theo quân kỳ phấp phới vẫn hiên ngang kéo ra để làm quân tiếp viện cho Tây Ban Nha; còn sự kiện nhỏ hơn là việc một tù nhân cho ông biết chính mảnh đất mà đại bản doanh của ông đang cắm trại lúc bấy giờ vẫn được đem ra đấu giá tại Roma mà giá cả chẳng hề sụt giảm chút nào. Thật vậy, việc có kẻ ở Roma dám đứng ra mua lại chính phần thổ nhưỡng mà ông đang nắm giữ và chiếm hữu bằng quyền lực chinh phạt được ông xem là một sự sỉ nhục và nhục nhã tột cùng, khiến ông lập tức triệu tập một phu mõ, ra lệnh đem bán đấu giá toàn bộ các tiệm kim hoàn vốn nằm xung quanh diễn đàn La Mã lúc bấy giờ. Bị thúc đẩy bởi những sự kiện ấy, ông rút lui về bờ sông Tutia, cách thành phố sáu dặm, rồi từ đó tiến đến khu rừng thánh của thần Feronia — nơi có một ngôi đền vốn nổi tiếng giàu có vào thời điểm đó. Dân cư vùng Capenati cùng các quốc gia lân cận thường mang hoa lợi đầu mùa và các phẩm vật dâng cúng đến đây tùy theo khả năng, khiến ngôi đền luôn lấp lánh vàng bạc châu báu. Và giờ đây, toàn bộ những phẩm vật ấy đã bị tước đoạt sạch sành sanh. Sau khi Hannibal rời đi, người ta tìm thấy những đống đồng khổng lồ vương vãi khắp nơi, bởi binh lính với sự tôn kính tôn giáo đã ném cả những mảnh đồng chưa đúc vào trong đó. Việc ngôi đền bị cướp phá là điều các sử gia không mảy may nghi ngờ; thế nhưng Caelius lại khẳng định rằng Hannibal trên đường tiến về Roma đã rẽ ngang qua đó từ Eretum. Theo ông ta, lộ trình của Hannibal xuất phát từ Amiternum, Caetilii và Reate; ông ta đi từ Campania vào Samnium, rồi sang Pelignia; sau đó lướt qua thị trấn Sulmio để bước vào lãnh thổ Marrucini; tiếp tục qua lãnh thổ Alban để đến đất của người Marsi, rồi từ đó mới tiến về Amiternum và ngôi làng Foruli. Sự bất đồng quan điểm này chẳng thể xem là bằng chứng cho thấy dấu vết của một đạo quân khổng lồ lại có thể bị xóa nhòa trong một khoảng thời gian ngắn ngủi đến vậy. Rằng ông ta đã đi qua con đường đó là điều hiển nhiên; câu hỏi duy nhất đặt ra chỉ là ông ta chọn lộ trình ấy để tiến đánh kinh thành, hay dùng nó để rút lui từ kinh thành về lại Campania?

Về phần Capua, Hannibal đã không thể hiện sự kiên trì ngoan cố trong việc giải vây cho nó giống như cách người La Mã dồn sức siết chặt nó; thay vào đó, rời bỏ Lucania, ông tiến thẳng vào vùng Bruttium và hành quân tới eo biển Rhegium với tốc độ nhanh đến mức suýt chút nữa đã đánh úp thành công nơi này nhờ sự xuất hiện đột ngột. Dù chiến dịch vây hãm vẫn được duy trì với cường độ không suyuy giảm trong lúc ông vắng mặt, người Capua vẫn cảm nhận rõ sự trở lại của Flaccus; và một nỗi kinh ngạc bao trùm khi họ nhận ra Hannibal đã không cùng quay về với ông ta. Về sau, qua những buổi trò chuyện râm ran, họ mới vỡ lẽ ra rằng mình đã bị bỏ rơi, bị phản bội, và người Carthage đã dập tắt mọi hy vọng cứu vãn Capua. Thêm vào đó, một lời hiệu triệu do cựu pháp quan ban hành theo sắc lệnh của viện nguyên lão đã được công bố rộng rãi giữa lòng địch, hứa hẹn sẽ ân xá cho bất kỳ công dân Capua nào chịu quay về trước thời hạn ấn định. Thế nhưng, chẳng một ai dám buông súng quy thuận, bởi nỗi sợ hãi đã trói buộc họ chặt chẽ hơn cả lòng trung thành; những tội ác mà họ đã gây ra trong thời kỳ nổi dậy quá lớn để có thể hy vọng được tha thứ. Khi không một ai chịu bước qua biên giới để tìm đường sống cho riêng mình, thì các biện pháp bảo vệ chung cho toàn bộ cộng đồng cũng chẳng hề được đoái hoài. Tầng lớp quý tộc đã quay lưng bỏ mặc đất nước, và chẳng tài nào lôi kéo nổi họ tề tựu họp bàn trong viện nguyên lão, trong khi chiếc ghế tối quan trọng lại đang bị nắm giữ bởi một kẻ chẳng mang lại chút vinh dự nào cho chức vụ, trái lại còn tự tay tước đoạt uy tín và quyền lực của nó bằng chính sự đê tiện của bản thân. Giờ đây, chẳng một tên quý tộc nào còn dám bén mảng xuất hiện tại diễn đàn hay bất kỳ chốn công cộng nào nữa, chúng lủi thủi giam mình trong bốn bức tường tư gia, ngày đêm khắc khoải chờ đợi thời khắc thành phố sụp đổ và cái chết giáng xuống đầu mình. Toàn bộ trọng trách nặng nề lúc này đè nặng lên đôi vai Bostar và Hanno, hai vị quan cai quản lực lượng đồn trú Punic — những kẻ chỉ lo sợ cho số phận của chính mình chứ chẳng mảy mai bận tâm đến đồng minh. Họ viết thư gửi Hannibal bằng những lời lẽ không chỉ tự do mà còn vô cùng cay đắng, cáo buộc ông ta "không chỉ dâng nộp Capua vào tay giặc, mà còn nhẫn tâm phản bội bỏ rơi chính họ cùng binh lính của họ trước mọi hình thức tra tấn tàn khốc nhất"; họ mắng xối xả rằng: "ông đã chuồn thẳng về vùng Bruttium như một cách trốn tránh để Capua khỏi thất thủ trước mắt mình; trong khi hỡi ơi Hercules, người La Mã trái lại chẳng hề bị lôi kéo khỏi vòng vây Capua dẫu kinh thành của họ bị tấn công trực diện. Lòng thù hận của người La Mã mới kiên định làm sao so với tình hữu nghị bạc bẽo của người Carthage! Nếu ông chịu quay lại Capua và dồn toàn lực cho chiến sự tại đây, cả chúng tôi lẫn dân Capua đều đã sẵn sàng tung ra một đòn đột kích phá vây. Họ vượt qua dãy Alps không phải để đi đánh nhau với dân cư Rhegium hay Tarentum; nơi nào có các quân đoàn La Mã, nơi đó các đạo quân Carthage phải có mặt. Chỉ bằng cách đoàn kết, bằng cách hạ trại sát sạt kẻ thù và cùng nhau thách thức vận mệnh, những chiến thắng tại Cannae và Trasimenus mới giành được." Bức thư với những lời lẽ đanh thép ấy được trao tận tay mấy tên lính Numidia — những kẻ vốn đã nhận lời phục vụ để đổi lấy phần thưởng hậu hĩnh. Bọn chúng trà trộn vào trại của Flaccus dưới vỏ bọc những tên đào ngũ, ôm ấp âm mưu tìm thời cơ chuồn đi; và nạn đói kéo dài đằng đẵng bấy lâu nay ở Capua chính là cái cớ hoàn hảo cho sự đào ngũ mà không một ai có thể hoài nghi. Thế nhưng, một người phụ nữ Capua — tình nhân của một trong số những tên đào ngũ đó — đã bất ngờ đột nhập vào trại, tố giác với viên tướng La Mã rằng nhóm người Numidia đã lẻn vào đây theo một kế hoạch phản trắc được sắp đặt từ trước và đang mang theo thư từ gửi cho Hannibal; cô ta khẳng định bản thân đủ bằng chứng để buộc tội một kẻ trong số đó vì hắn đã sơ hở thổ lộ với cô ta. Khi bị lôi ra đối chất, tên này thoạt đầu còn già mồm chối bay chối biến rằng không hề quen biết người phụ nữ nọ; thế nhưng dần dần, trước áp lực của sự thật, khi thấy đám dụng cụ tra tấn được lôi ra dăm đe chuẩn bị sẵn sàng, hắn đành cúi đầu thú nhận mọi chuyện. Những bức thư được trưng ra ánh sáng, đồng thời hé lộ một bí mật động trời khác bị ém nhẹm từ trước: hóa ra vẫn còn vô số tên lính Numidia khác đang lang thang trong trại La Mã dưới lớp áo lính đào ngũ. Hơn bảy mươi tên đã bị tóm gọn; và cùng với đám đào ngũ trước đó, chúng bị trói gô và quất roi nhừ đét; rồi sau khi bị chặt đứt cả hai tay, chúng bị lùa ngược tảng lơ trở về Capua. Cảnh tượng hình phạt tàn khốc ấy đã bóp nghẹt hoàn toàn ý chí kiên cường cuối cùng của người Capua.

Đám đông dân chúng ào ạt kéo đến tòa nhà hội nghị, ép buộc Lesius phải triệu tập viện nguyên lão, đồng thời công khai đe dọa tầng lớp quý tộc — những kẻ bấy lâu nay lẩn tránh các cuộc họp bàn công quốc — rằng nếu họ dám vắng mặt trong buổi họp này, đám đông sẽ tự mình lùng sục từng nhà lôi cổ họ ra chốn công cộng bằng vũ lực. Sợ hãi trước viễn cảnh ấy, vị quan trưởng cuối cùng cũng gom đủ một viện nguyên lão với thành phần đông đủ. Tại đây, trong khi các nghị viên khác đang tranh cãi chí chóe về việc cử sứ giả đến cầu hòa các tướng lĩnh La Mã, Vibius Virrius — kẻ từng châm ngòi cho cuộc phản loạn chống lại người La Mã — khi được hỏi ý kiến đã đứng lên lạnh lùng quan sát: "Những kẻ mở miệng đòi cử sứ giả, đòi hòa bình và đầu hàng kia hoàn toàn không một chút mảy may suy nghĩ xem nếu người La Mã rơi vào tay chúng ta thì chúng ta sẽ đối xử thế nào, hay bản thân chúng ta sẽ phải gánh chịu những gì. Cái gì cơ? Các ngươi tưởng rằng cuộc đầu hàng lần này cũng giống như thuở trước, khi chúng ta tự nguyện đặt trọn bản thân và mọi tài sản vào tay người La Mã để đổi lấy sự trợ giúp chống lại người Samnites chắc? Các ngươi đã quên mất bối cảnh chúng ta phản bội người La Mã và hoàn cảnh của họ lúc bấy giờ rồi sao? Các ngươi quên mất việc chúng ta từng tra tấn và sỉ nhục lực lượng đồn trú của họ trong vụ phản loạn ra sao rồi ư? Quên mất việc chúng ta hết lần này đến lần khác hiếu chiến đánh úp họ khi họ vây hãm thành, tấn công doanh trại của họ thế nào rồi sao? Quên mất việc chúng ta nài nỉ Hannibal đến tiêu diệt họ ra sao? Và mới đây nhất, chúng ta đã cử hắn đi đánh phá Roma thế nào? Nhưng thôi, hãy nhìn nhận ngược lại những gì họ đã làm để trả thù chúng ta, để từ đó mà thấu hiểu xem các ngươi còn lại chút hy vọng nào. Khi một kẻ thù ngoại bang tràn vào đất Ý, và kẻ thù đó chính là Hannibal; khi ngọn lửa chiến tranh bén rộn khắp mọi nơi; họ đã gạt bỏ mọi mục tiêu khác, thậm chí gạt bỏ cả chính Hannibal, để cử liền hai chấp chính quan cùng hai đại quân chấp chính đến vây hãm Capua. Đây đã là năm thứ hai, bị bao vây bởi lũy chiến hào và giam cầm trong bức tường thành này, họ đang gặm nhấm chúng ta bằng nạn đói, tự mình chịu đựng những hiểm nguy tột cùng và gian khổ khốc liệt nhất hệt như chúng ta, nhiều lần mất mạng lính ngay sát lũy hào, để rồi cuối cùng suýt chút nữa mất luôn cả đại bản doanh. Nhưng ta bỏ qua những chuyện đó. Chịu đựng gian khổ hiểm nguy khi vây hãm thành phố kẻ thù vốn là chuyện thường tình từ ngàn xưa. Hãy nhìn vào minh chứng rõ mồn một về lòng căm thù và sự cay độc tận xương tủy của họ đây. Hannibal từng dùng một lực lượng kỵ bộ binh khổng lồ đánh úp đại bản doanh của họ và chiếm lấy một phần. Trước hiểm họa tày trời ấy, họ không hề lơi lỏng vòng vây lấy một phút. Vượt sông Vulturnus, hắn thiêu rụi lãnh thổ Cales. Những tai ương giáng xuống đồng minh ấy chẳng thể lay chuyển nổi bước chân họ. Hắn ra lệnh cho quân tiến đánh thẳng vào tận kinh thành Roma. Họ khinh bỉ cơn bão táp đe dọa ấy. Vượt sông Anio, hắn hạ trại cách thành phố ba dặm, và rốt cuộc tiến thẳng đến chân tường thành và các cửa ô. Hắn buộc họ phải hiểu rằng hắn sẽ tước đoạt thành phố của họ trừ khi họ chịu buông bỏ Capua. Thế nhưng họ nhất quyết không buông. Ngay cả loài dã thú, bị thúc đẩy bởi cơn cuồng nộ và bản năng điên cuồng, còn biết bỏ dở mục tiêu để quay về cứu lấy bầy đàn nếu ngươi bén mảng đến hang ổ và con non của chúng. Còn người La Mã? Họ không tài nào bị lôi kéo khỏi Capua dẫu Roma đang bị vây hãm, dẫu vợ con họ cất tiếng khóc than vang vọng đến tận chốn này, dẫu các bệ thờ, bếp lửa thiêng, đền đài thần linh và lăng mộ tổ tiên bị phỉ báng giày xéo. Lòng căm thù muốn trừng phạt chúng ta của họ lớn lao làm sao, cơn khát thèm uống máu chúng ta mới vô độ làm sao! Và suy cho cùng, có lẽ họ chẳng sai. Nếu đổi lại là chúng ta, chắc chắn chúng ta cũng sẽ làm y hệt khi có cơ hội. Thế nhưng, vì các vị thần đã định đoạt khác đi, bản thân ta dẫu chẳng sợ cái chết, thì khi còn tự do, khi còn làm chủ chính mình, ta vẫn có quyền lựa chọn một cái chết không chỉ vinh quang mà còn nhẹ nhàng để trốn chạy khỏi những nhục hình và đì đà mà kẻ thù hằng mong mỏi giáng lên đầu ta. Ta sẽ không thèm nhìn bộ mặt kiêu ngạo vênh váo trong chiến thắng của Appius Claudius và Quintus Fulvius, cũng chẳng chịu để bị lôi xềnh xệch bằng xiềng xích qua đường phố Roma làm trò hề trong lễ khải hoàn, để rồi sau đó bị tống vào ngục tối hoặc trói cột vào cọc, chịu cảnh da thịt tơi bời vì roi vọt trước khi ngộp thở dưới rìu búa La Mã. Ta sẽ không tận mắt nhìn quê hương bị san bằng thiêu rụi, hay đám phu nhân, trinh nữ và thiếu niên tự do xứ Campania bị lôi đi cưỡng bức hiếp dâm. Alba — thành phố sinh thành ra chính dòng dõi của chúng, còn bị chúng san bằng từ gốc rễ để chẳng còn lấy một dấu vết nguồn cội, huống hồ ta lại ngây thơ tin rằng chúng sẽ buông tha Capua — nơi chúng căm thù tận xương tủy hơn cả Carthage. Do đó, hỡi những ai còn muốn khuất phục trước số phận, trước khi phải chứng kiến những cảnh tượng kinh hoàng ấy, hãy đến tư gia ta, nơi một bữa tiệc đã được bày biện sẵn sàng. Khi đã thỏa thuê rượu thịt, chính chiếc chén chuốc độc cho ta cũng sẽ được chuyền tay cho các ngươi. Thức uống ấy sẽ giải thoát thể xác chúng ta khỏi nhục hình, tâm hồn chúng ta khỏi sự sỉ nhục, đôi mắt và đôi tai chúng ta khỏi phải chứng kiến và nghe những tàn ác đì đà đang chờ đợi kẻ bại trận. Ta đã bố trí sẵn người để thiêu rụi những thể xác vô hồn của chúng ta trên một giàn hỏa táng khổng lồ dựng giữa khoảng sân tư gia. Đó là con đường duy nhất để chết trong tự do và danh dự. Chính kẻ thù cũng sẽ phải thán phục dũng khí của chúng ta, và Hannibal sẽ hiểu rằng những kẻ bị hắn bỏ rơi, phản bội hóa ra lại là những người đồng minh vô cùng dũng cảm."

Phần đông những kẻ lắng nghe bài điếu văn của Virrius đều cảm thấy tâm đắc với đề xuất trong đó, thế nhưng sự kiên cường trong tâm trí họ lại chẳng đủ lớn để biến điều đó thành hiện thực. Đa số các nghị viên nuôi hy vọng — không phải là không có cơ sở — rằng người La Mã, với lòng khoan dung từng được chứng minh qua nhiều cuộc chiến tranh, sẽ rủ lòng xót thương họ, bèn ra nghị quyết cử sứ giả đi đầu hàng người La Mã. Khoảng hai mươi bảy nghị viên quyết định đi theo Vibius Virrius về nhà, tề tựu bên mâm tiệc cùng ông; và sau khi dùng men cay để xua tan phần nào nỗi ám ảnh về thảm họa đang kề cận trong tâm trí, tất cả đã cùng nâng chén dốc cạn ly độc dược. Họ đứng dậy sau bữa tiệc, siết chặt tay nhau trao nhau cái ôm cuối cùng, hòa chung giọt nước mắt cho số phận bản thân và quê hương; một số ở lại để được thiêu chung trên cùng một giàn hỏa táng, số còn lại lủi thủi quay về tư gia. Lượng thức ăn và rượu nồng nạp vào cơ thể trước đó đã làm chậm lại hiệu lực của chất độc; kết quả là dù phần lớn trong số họ lả đi vật vã suốt đêm hôm ấy cho đến tận trưa ngày hôm sau, tất cả cuối cùng vẫn trút hơi thở cuối cùng trước khi cánh cổng thành kịp mở ra đón kẻ thù. Ngày hôm sau, cánh cổng tôn kính thần Jupiter — hướng về phía doanh trại La Mã — được lệnh của cựu pháp quan mở toang, đón một quân đoàn và hai đội kỵ binh đồng minh dưới quyền phó tướng Caius Fulvius tiến vào. Sau khi thu gom toàn bộ vũ khí và gươm giáo trong thành Capua về một mối, đồng thời cắt cử lính gác nghiêm ngặt ở mọi cổng thành để ngăn không cho bất kỳ ai ra vào hay lén lút truyền tin, ông cho bắt giữ toàn bộ lực lượng đồn trú Carthage và lệnh cho các nghị viên Capua đến trại gặp các tướng lĩnh La Mã. Vừa đến nơi, tất cả bị trói giật cánh khuỷu bằng xiềng xích và bị buộc phải kê khai toàn bộ số vàng bạc sở hữu nộp vào ngân khố. Có tổng cộng bảy mươi pa-vơ vàng và ba nghìn hai trăm pa-vơ bạc. Hai mươi lăm nghị viên bị tống giam tại Cales, hai mươi tám người khác bị đày tới Teanum; đây đều là những kẻ cầm đầu chủ chốt khơi mào cuộc phản loạn chống lại người La Mã.

Fulvius và Claudius có một sự bất đồng sâu sắc về hình thức trừng phạt dành cho nhóm nghị viên Capua. Claudius thiên về hướng ân xá cho lời cầu xin của họ, nhưng Fulvius lại cứng rắn và tàn nhẫn hơn. Do đó, Appius muốn giao phó toàn bộ quyền định đoạt số phận của họ cho viện nguyên lão La Mã. Ông cũng cho rằng các bậc trưởng lão cần có cơ hội thẩm vấn họ xem liệu có bất kỳ đồng minh Latinh hay thị trấn tự trị nào nhúng tay vào âm mưu này hay đã từng tiếp tay cho họ trong chiến tranh hay không. Ngược lại, Fulvius gạt phăng đi, khẳng định rằng tuyệt đối không được liều lĩnh đẩy lòng trung thành của các đồng minh vào vòng xoáy nghi kỵ mơ hồ, phó mặc họ cho những kẻ chỉ điểm vốn chẳng mớ gì quan tâm đến đúng sai phải quấy. Chính vì lẽ đó, ông tuyên bố sẽ ngăn chặn và đập tan mọi cuộc điều tra kiểu này. Sau màn cãi vã, cả hai đường ai nấy đi; Appius đinh ninh rằng người đồng nghiệp dù nóng nảy đến mấy cũng sẽ nhẫn nại đợi chờ một bức thư từ Roma trong một vụ việc tầm cỡ như thế này. Thế nhưng Fulvius, sợ rằng ý đồ của mình sẽ bị phá hỏng bởi chính sự chậm trễ ấy, liền giải tán hội đồng, ra lệnh cho các tiểu đoàn trưởng và quan chỉ huy đồng minh triệu tập gấp hai nghìn kỵ sĩ tinh nhuệ sẵn sàng lên đường vào tiếng kèn thứ ba. Dẫn đầu đạo kỵ sĩ này phóng thẳng tới Teanum, ông ta rẽ qua cổng thành lúc rạng đông và phi thẳng vào diễn đàn; giữa lúc đám đông dân chúng nháo nhác tụ tập trước sự xuất hiện bất ngờ của kỵ sĩ, ông ra lệnh triệu tập vị quan magistrate xứ Sidicinum, yêu cầu giải giao những kẻ Capua đang bị giam giữ. Lập tức, tất cả bị lôi ra, trói gô, quất roi tơi tả rồi chém đầu tại chỗ. Xong việc, ông tiếp tục phi ngựa hết tốc lực tới Cales; tại đó, khi ông vừa ngồi lên bục xét xử và đám tù nhân Capua vừa được lôi ra trói vào cọc, một sứ giả từ Roma hộc tốc phóng tới, trao tận tay ông bức thư của pháp quan Caius Calpurnius kèm theo sắc lệnh viện nguyên lão. Một tiếng xì xào bắt đầu lan truyền khắp bãi hội từ bục xét xử rằng toàn bộ quyền phán quyết số phận người Capua đã được chuyển giao cho viện nguyên lão định đoạt. Đoán trước được nội dung, Fulvius cầm lấy bức thư, chẳng thèm bóc ra xem mà nhét thẳng vào ngực áo, rồi lạnh lùng ra hiệu cho phu mõ giục lính hành hình làm tròn bổn phận. Thế là hình phạt tiếp tục giáng xuống đầu đám tù nhân ở Cales. Lúc bấy giờ, bức thư và sắc lệnh mới được mang ra đọc to cho mọi người nghe, khi mà mọi việc đã rồi và quá muộn để ngăn chặn một hành động vốn được thúc đẩy bằng mọi giá nhằm bóp nghẹt ý kiến can thiệp. Khi Fulvius vừa đứng dậy khỏi ghế, Jubellius Taurea — một người Capua lách qua đám đông chen vào giữa thành phố — lớn tiếng gọi tên ông; và khi Flaccus đang ngơ ngác không hiểu hắn muốn gì quay đầu ngồi xuống, Taurea quát lên: "Hãy ra lệnh xử tử luôn cả ta đi, để ngươi có thể vênh váo khoe khoang rằng chính ngươi đã ra tay hạ sát một kẻ dũng mãnh hơn ngươi vạn lần." Fulvius thoạt đầu ngớ người tưởng hắn điên, sau đó đáp rằng mình bị ràng buộc bởi sắc lệnh của viện nguyên lão nên dù muốn cũng chịu; nghe vậy, Jubellius liền hét lên: "Vì sau khi quê hương thất thủ, người thân bằng hữu vong mạng, tự tay ta phải đâm chết vợ con để họ không phải chịu nhục hình, đến cái chết cỏn con giống như đồng bào ta đây mà ngươi cũng cấm đoán, ta đành tự tìm cho mình lối thoát dũng cảm khỏi kiếp sống nhục nhã này!" Nói rồi, hắn rút từ trong vạt áo ra một thanh gươm giấu kín, đâm thẳng vào ngực mình và ngã quỵ không còn hơi thở ngay dưới chân viên tướng.

Bởi vì không chỉ vấn đề trừng phạt người Capua mà hầu hết các chi tiết khác trong vụ việc này đều được định đoạt hoàn toàn theo phán quyết của một mình Flaccus, một số sử gia quả quyết rằng Appius Claudius đã qua đời vào khoảng thời gian Capua đầu hàng, và chính Taurea đó không hề tự nguyện đến Cales cũng chẳng tự sát, mà trong lúc đang bị trói vào cọc cùng đám đông, Flaccus vì tiếng ồn ào không nghe rõ hắn gào thét gì nên đã ra lệnh trật tự, để Taurea kịp thốt lên những câu nói trước khi chết: "rằng một trang nam nhi dũng mãnh bậc nhất lại đang bị xử tử bởi một kẻ thua xa về lòng can đảm." Ngay khi hắn dứt lời, sứ giả theo lệnh của cựu pháp quan đã gầm lên: "Hỡi lictor, hãy giáng roi xuống kẻ dũng cảm này và thi hành luật pháp lên hắn đầu tiên!" Một số tác giả khác lại kể rằng ông ta đã đọc sắc lệnh của viện nguyên lão trước khi chém đầu họ, nhưng vì trong đó có điều khoản cho phép nếu thấy phù hợp thì chuyển giao toàn bộ vấn đề cho viện nguyên lão quyết định, ông đã tự ý suy diễn rằng quyền phán quyết điều gì có lợi nhất cho quốc gia đã được trao trọn cho mình. Từ Cales, ông quay trở về Capua. Atella và Calatia lần lượt xin đầu hàng và được chấp thuận. Tại đây, những kẻ chủ mưu cốt cán của cuộc phản loạn cũng phải trả giá đắt. Tám mươi nghị viên cộm cán bị xử tử, khoảng ba nghìn quý tộc Capua bị tống giam. Số còn lại bị phân tán khắp các đô thị thuộc liên minh Latinh để giam giữ, và cuối cùng bỏ mạng trong cảnh ngộ bi thảm khác nhau. Những công dân Capua còn lại đều bị đem bán làm nô lệ. Vấn đề cuối cùng cần định đoạt là thành phố và lãnh thổ của nó. Một số ý kiến cho rằng một đô thị hùng mạnh, quá cận kề và đầy thù hận như vậy cần phải bị san bằng bình địa. Thế nhưng lợi ích trước mắt đã chiến thắng; bởi vì vùng đất nơi đây vốn nổi tiếng trù phú bậc nhất nước Ý với sản lượng dồi dào và đa dạng, thành phố được giữ lại để trở thành một khu định cư cho nông dân. Nhằm tái thiết dân cư cho đô thị, một lượng lớn kiều dân, người được trả tự do, thương nhân và thợ thủ công được giữ lại, nhưng toàn bộ đất đai và nhà cửa đều bị sung công quỹ nhà nước La Mã. Dẫu vậy, người ta quyết định rằng Capua sẽ chỉ được sinh sống và cư trú như một đô thị bình thường, hoàn toàn không có thể chế chính trị, không có hội đồng nguyên lão hay hội đồng nhân dân, và tuyệt đối không có quan chức điều hành. Bởi vì người ta cho rằng một đám đông không có hội đồng công cộng, không có người lãnh đạo tối cao và không bị ràng buộc bởi bất kỳ quyền lợi chung nào sẽ chẳng bao giờ có thể kết bè kết phái mưu phản. Họ quyết định hàng năm sẽ cử một vị quan cai quản (praefect) từ Roma sang để thực thi công lý. Mọi việc tại Capua đã được dàn xếp theo một phương án hoàn toàn xứng đáng được ngợi ca. Trừng phạt kẻ chủ mưu cốt cán một cách nghiêm khắc và chớp nhoáng, quét sạch đám đông dân đen không còn hy vọng quay về, nhưng không trút giận bằng lửa và đống đổ nát lên những ngôi nhà và bức tường vô tội. Song hành cùng lợi ích, uy tín về sự khoan dung cũng được thu phục giữa các đồng minh nhờ việc bảo tồn một đô thị lẫy lừng và giàu có bậc nhất — nơi mà nếu bị san bằng, toàn bộ Campania và dân cư vùng phụ cận sẽ phải khóc thương ngập trời —, đồng thời buộc kẻ thù phải thừa nhận bản lĩnh của người La Mã trong việc trừng phạt những đồng minh bội bạc, cũng như sự bất lực của Hannibal trong việc bảo vệ những kẻ từng nương náu dưới cánh tay che chở của hắn.

Viện nguyên lão La Mã sau khi giải quyết xong xuôi mọi trọng trách liên quan đến Capua liền ban hành sắc lệnh giao cho Caius Nero sáu nghìn bộ binh và ba trăm kỵ sĩ — tùy ý ông lựa chọn trong số hai quân đoàn từng dưới quyền ông tại Capua — cùng một lực lượng tương đương bộ binh và tám trăm kỵ sĩ từ liên minh Latinh. Đội quân này được Nero đưa lên các chiến thuyền xuất phát từ Puteoli để vượt biển sang Tây Ban Nha. Cập bến Tarraco cùng hạm đội, cho quân đổ bộ, kéo thuyền lên bãi cát và vũ trang cho đám thủy thủ để gia tăng quân số, ông tiến thẳng tới bờ sông Iberus và tiếp nhận binh quyền từ tay Titus Fonteius cùng Lucius Marcius. Sau đó, ông tiến quân nghênh chiến kẻ thù. Hasdrubal — con trai Hamilcar — đang hạ trại tại vùng đá đen Ausetania, một địa điểm nằm lọt thỏm giữa hai thị trấn Illiturgi và Mentissa. Lối vào khe núi hiểm trở này đã bị Nero chẹn đứng, và Hasdrubal, để tránh việc bị bao vây cô lập bên trong, vội phái sứ giả đến thỏa thuận rằng nếu ông ta được phép rút lui bình an, ông ta sẽ rút toàn bộ đại quân của mình ra khỏi Tây Ban Nha. Vị tướng La Mã hân hoan chấp thuận đề nghị ấy; Hasdrubal bèn xin hẹn lại cuộc gặp mặt vào ngày hôm sau để hai bên cùng bàn thảo các điều kiện liên quan đến việc bàn giao các pháo đài thị trấn, ấn định ngày rút lui của lực lượng đồn trú, cũng như việc người Carthage được phép mang theo toàn bộ tài sản của mình mà không bị sách nhiễu. Đạt được mục đích, Hasdrubal liền bí mật ra lệnh ngay khi trời vừa sập tối và xuyên suốt đêm hôm đó, phần lực lượng mang nặng nhất phải tìm mọi ngõ ngách để chuồn khỏi khe núi hiểm trở. Mọi biện pháp cẩn trọng được siết chặt để số lượng người di chuyển trong đêm không quá đông, nhằm tận dụng tối đa sự thưa thớt của đội hình để qua mắt kẻ thù trong bóng đêm và trốn thoát qua những lối mòn hiểm trở chật hẹp. Hôm sau, hai bên gặp nhau trong buổi đàm phán; thế nhưng ngày hôm đó đã được cố tình kéo dài bằng vô số cuộc tranh luận và đôi co vô bổ về đủ thứ chủ đề chẳng liên quan, khiến cuộc họp phải hoãn lại sang hôm sau. Khoảng thời gian kéo dài của đêm hôm đó tiếp tục mang lại cho ông ta cơ hội tống thêm nhiều quân ra ngoài; và tình trạng này lại lặp lại trong ngày tiếp theo. Cứ thế, vô số ngày tháng trôi qua trong các cuộc tranh luận công khai ban ngày và những chuyến lén lút tống quân Carthage ra khỏi trại ban đêm; cho đến khi phần lớn đại quân đã rút sạch, hắn lật lọng vứt bỏ cả những điều khoản do chính mình đề xuất, và khi nỗi sợ vơi đi thì sự thành thật cũng bay biến, khiến hai bên ngày càng bất đồng sâu sắc. Lúc bấy giờ, hầu như toàn bộ lực lượng bộ binh đã vượt qua khe núi hiểm trở, thì vừa lúc rạng đông, một lớp sương mù dày đặc trùm kín toàn bộ khe núi và các vùng đồng bằng lân cận; nhận ra cơ hội, Hasdrubal liền phái người xin Nero hoãn cuộc đàm phán sang ngày hôm sau với lý do người Carthage coi ngày hôm đó là ngày linh thiêng không được phép tiến hành việc trọng đại. Trò lừa bịp vẫn chưa bị phát hiện. Chớp lấy thời gian ân hạn thêm ngày hôm đó, Hasdrubal lập tức rời trại cùng lực lượng kỵ binh và voi chiến, tháo chạy êm ru đến một nơi an toàn mà chẳng gây ra bất kỳ động tĩnh nào. Khoảng giờ thứ tư, khi ánh mặt trời xé tan lớp sương mù trả lại bầu trời quang đãng, người La Mã mới tá hóa nhận ra đại bản doanh của kẻ thù đã trống trơn. Ngay lập tức, Claudius nhận ra sự phản trắc của người Carthage và hiểu rằng mình đã sập bẫy, bèn lập tức tung quân truy kích kẻ thù đang rút lui với ý định quyết chiến; thế nhưng chúng nhất quyết từ chối giao chiến. Dù vậy, một vài cuộc đụng độ nhỏ lẻ vẫn nổ ra giữa lực lượng hậu vệ của người Carthage và tiền đạo của quân La Mã.

Trong suốt khoảng thời gian diễn ra những sự kiện này, các quốc gia Tây Ban Nha từng phản bội sau thảm họa thất trận trước đó vẫn không hề quay đầu về với người La Mã, nhưng bù lại cũng chẳng có thêm kẻ nào dám phản bội nữa. Tại Roma, sau khi Capua được thu hồi, sự quan tâm của viện nguyên lão và nhân dân dồn vào Tây Ban Nha chẳng kém gì đất Ý. Họ quyết định gia tăng quân số cho chiến trường này đồng thời cử một vị tổng chỉ huy mới. Thế nhưng, việc lựa chọn ai là người phù hợp lại không hề dễ dàng khi mà chỉ trong vòng ba mươi ngày đã có hai vị tướng ngã xuống, đòi hỏi người kế nhiệm phải được tuyển chọn với sự cẩn trọng chưa từng có. Người đề cử người này, kẻ tiến cử người khác, cuối cùng họ đi đến quyết định tổ chức đại hội nhân dân để bầu ra một cựu pháp quan chỉ huy Tây Ban Nha, và các chấp chính quan đã ấn định ngày cử hành bầu cử. Ban đầu, họ ngóng chờ những ai tự thấy có đủ năng lực cho trọng trách tày trời này sẽ tự dâng tên ứng cử, thế nhưng sự im lặng đến ngộp thở đã phủ lấp kỳ vọng ấy, khơi nguồn cho nỗi đau đớn về thảm họa vừa qua cùng niềm tiếc thương vô hạn dành cho những vị tướng đã mất. Đám đông dân chúng chìm trong tang tóc và tuyệt vọng đành kéo đến Trường Mars vào ngày bầu cử, ngơ ngác nhìn các quan chức và đưa mắt dò xét gương mặt của những nhân vật kiệt xuất nhất — những kẻ lúc bấy giờ cũng đang bối rối nhìn nhau trong sự ngập ngừng —, rồi nghẹn ngào thì thầm với nhau rằng tình hình đất nước đã lún sâu đến mức khốn cùng, vận mệnh nước cộng hòa đã tuyệt vọng đến độ chẳng một ai dám dũng cảm đứng lên gánh vác chiến trường Tây Ban Nha. Bất ngờ thay, Publius Cornelius — con trai của vị danh tướng Publius từng ngã xuống tại Tây Ban Nha —, một thanh niên mới tròn hai mươi tư tuổi, bước lên một gò đất cao nơi mọi người có thể trông thấy rõ, dõng dạc tuyên bố ra ứng cử. Toàn bộ ánh mắt của biển người lập tức đổ dồn về phía anh; và giữa những tiếng reo hò cùng lời tán thưởng vang dội, một điềm gở tốt lành về một nhiệm kỳ huy hoàng sung túc bỗng chốc được thắp lên. Lệnh bỏ phiếu được ban hành, và không chỉ từng thế kỷ cử tri mà đến từng cá nhân nhỏ nhất cũng đồng loạt quyết định trao phó quyền chỉ huy tại Tây Ban Nha cho Publius Scipio. Thế nhưng, khi mọi thủ tục vừa khép lại và sự cuồng nhiệt ban đầu lắng xuống, một khoảng lặng chết chóc bao trùm, nhường chỗ cho sự bất an thầm kín gặm nhấm tâm can họ: liệu sự thiên vị có lấn át mất sự sáng suốt của họ hay không? Họ lo lắng chủ yếu vì tuổi đời còn quá trẻ của anh, trong khi số khác lại bị ám ảnh bởi vận rủi đeo bám lấy dòng tộc và tên tuổi của anh — khi mà hai gia tộc gắn liền với anh vẫn đang chìm trong tang tóc, còn anh thì chuẩn bị dấn thân vào một tỉnh lệnh mà ở đó, các chiến dịch phải diễn ra lọt thỏm giữa những ngôi mộ của cha và chú mình.

Thấu hiểu nỗi băn khoăn lo lắng đang gặm nhấm tâm can mọi người sau khi đã quyết định một cách đầy cuồng nhiệt, anh liền triệu tập một buổi đại hội, đọc một bài diễn văn mang tầm vóc cao cả và quý phái về tuổi tác của mình, về trọng trách được giao phó cùng cuộc chiến mà anh sắp phải dâng thân; bài diễn văn hùng hồn đến mức đã thổi bùng và nhen nhóm lại ngọn lửa nhiệt huyết tưởng chừng đã tắt, đồng thời thắp lên trong lòng nhân dân một niềm hy vọng vững chắc hơn bất kỳ lời hứa hẹn phàm trần hay lý lẽ suy diễn nào thường mang lại. Bởi vì Scipio không chỉ xứng đáng được tán thán vì những phẩm chất thực tài của mình, mà còn bởi biệt tài độc đáo trong cách anh trưng bày chúng — một kỹ năng được tôi luyện từ thuở niên thiếu —: anh thường khuất phục đám đông bằng cách thêu dệt những giấc mộng linh thiêng ban đêm hoặc tỏ ra như thể mình đang được truyền cảm hứng thần thánh; chẳng rõ là bản thân anh cũng mang trong mình dòng máu mê tín dị đoan, hay anh chỉ mượn vỏ bọc ấy để binh sĩ tuân thủ mệnh lệnh và hành kế hoạch không chút do dự như thể đó là những lời sấm truyền từ thần linh. Nhằm dọn đường tư tưởng cho việc này từ sớm, chưa bao giờ kể từ ngày khoác lên mình chiếc áo toga trưởng thành, anh lại tiến hành bất kỳ công việc lớn nhỏ nào mà không ghé qua điện Capitol trước, bước vào đền thờ và ngồi túc trực một mình trong đó suốt một khoảng thời gian dài. Thói quen được duy trì suốt cuộc đời ấy đã gieo rắc vào tâm trí nhiều người một niềm tin — vốn được lan truyền dù hữu ý hay vô tình — rằng anh là một người có dòng dõi thần linh; đồng thời khơi lại một lời đồn đại kỳ quái và hoang đường hệt như câu chuyện từng lan truyền về Alexander Đại đế thuở trước: rằng anh được sinh ra bởi một con mãng xà khổng lồ, kẻ mang thân hình quái dị từng nhiều lần được bắt gặp ẩn hiện trong phòng ngủ của người mẹ, nhưng hỡi ôi, hễ có người bước vào là nó lại lập tức cuộn mình trườn đi khuất dạng. Niềm tin vào những điều kỳ diệu ấy chưa từng bị anh đem ra làm trò cười, trái lại còn được vun đắp khéo léo qua cách ứng xử của anh, khi anh chẳng thèm lên tiếng phủ nhận cũng chẳng công khai xác nhận. Vô số câu chuyện khác — có thật có giả — vượt quá tiêu chuẩn ngưỡng mộ thông thường của con người cũng vây lấy tuổi trẻ của anh, và chính nhờ niềm tin vào những điều phi thường ấy mà đất nước đã dám trao phó cho một thanh niên ở độ tuổi còn quá non trẻ một sứ mệnh hiểm nghèo và một trọng trách to lớn đến vậy. Cùng với lực lượng tàn quân cũ tại Tây Ban Nha và số quân được Claudius Nero đưa qua từ Puteoli, mười nghìn bộ binh và một nghìn kỵ sĩ được bổ sung thêm; đồng thời cựu pháp quan Marcus Junius Silanus cũng được cử sang để phụ tá quản lý công việc. Cùng với hạm đội gồm ba mươi tàu chiến toàn loại năm tầng chèo (quinqueremes), anh nhổ neo rời cửa sông Tiber, lướt dọc theo bờ biển Etruria, dãy Alps và vịnh Gallic, rồi vòng qua mũi Pyrenees để cho quân đổ bộ xuống Emporiae — một thành phố Hy Lạp cũng có nguồn gốc từ Phocaea. Ra lệnh cho hạm đội bám theo sau, anh tiến quân đường bộ về Tarraco; tại đây, anh triệu tập một đại hội gồm các đại sứ từ tất cả các đồng minh, bởi tin tức về sự xuất hiện của anh đã khiến các đoàn sứ thần từ mọi miền đổ xô tới tấp. Tại đây, anh ra lệnh kéo thuyền lên bãi cạn, cho phép bốn chiến thuyền ba tầng chèo của người Massilia vốn hộ tống mình từ quê nhà quay về. Sau đó, anh bắt đầu tiếp đón và trả lời các phái đoàn sứ thần từ các quốc gia vốn đang rơi vào trạng thái bấp bênh vì những thăng trầm liên tục của cuộc chiến; và anh thực hiện điều đó với một vẻ uy nghi lẫm liệt xuất phát từ niềm tin sắt đá vào tài năng bản thân, tuyệt nhiên không để lọt ra một lời cao ngạo tự phụ nào, trong khi mọi câu chữ thốt ra đều ánh lên sự oai nghiêm và chân thành tột đỉnh.

Rời Tarraco, anh đi thị sát các quốc gia đồng minh và các doanh trại trú đông của quân đội; đồng thời hết lời khen ngợi binh sĩ bởi dù phải gánh chịu hai thảm họa liên tiếp, họ vẫn kiên cường giữ vững vùng đất, không để kẻ thù gặt hái bất kỳ lợi ích nào từ những chiến thắng của chúng, dứt khoát chặn đứng chúng ngoài biên giới phía bên này sông Iberus và bảo vệ an toàn cho các đồng minh. Marcius được giữ lại bên cạnh và đối đãi với sự tôn trọng lớn đến mức ai cũng thấy rõ rằng điều anh ít sợ nhất chính là việc có kẻ cản đường vinh quang của mình. Silanus sau đó thay thế vị trí của Nero, và quân số mới được lưa vào các trại trú đông. Scipio, sau khi đã rảo bước thị sát kịp thời mọi nơi cần sự hiện diện của mình và hoàn tất mọi công việc, liền quay trở về Tarraco. Tiếng tăm của Scipio trong mắt kẻ thù cũng chẳng hề kém cạnh so với sự ngưỡng mộ mà anh nhận được từ đồng minh và đồng bào. Bọn chúng cũng nảy sinh một thứ linh cảm kỳ lạ về tương lai — một nỗi sợ hãi càng trở nên mơ hồ và ám ảnh hơn khi chúng chẳng thể lý giải nổi nguồn cơn của nó, vốn dĩ bùng lên chẳng vì một lý do cụ thể nào. Chúng tản mác rút về các trại trú đông theo những hướng khác nhau. Hasdrubal — con trai Gisgo — lùi thẳng về tận đại dương và Gades; Mago lui về các vùng nội địa phía trên khu rừng Castulo; Hasdrubal — con trai Hamilcar — trú đông vùng phụ cận Saguntum, sát nách sông Iberus. Vào thời điểm khép lại mùa hè mà Capua được thu hồi và Scipio đặt chân đến Tây Ban Nha, một hạm đội Carthage — từng được điều từ Sicily sang Tarentum nhằm cắt đứt nguồn tiếp tế của quân đồn trú La Mã tại pháo đài nơi đó — đã phong tỏa toàn bộ các ngả đường tiếp cận pháo đài từ hướng biển; thế nhưng việc chần chừ bám trụ quá lâu tại đây lại phản tác dụng, gây ra nạn thiếu hụt lương thực cho chính đồng minh nhiều hơn là kẻ thù. Bởi vì lượng ngũ cốc vận chuyển đến cho dân cư thành phố dọc theo những vùng bờ biển thân thiện và qua các hải khẩu được hạm đội Carthage mở cửa bảo vệ hoàn toàn không thấm tháp gì so với lượng tiêu thụ khổng lồ của chính hạm đội — nơi quy tụ một đám đông hỗn tạp đủ mọi thành phần. Hậu quả là lực lượng đồn trú ít ỏi trong pháo đài vẫn sống khỏe re dựa vào kho dự trữ tích trữ từ trước mà chẳng cần nhập khẩu thêm, trong khi lượng lương thực nhập vào lại chẳng đủ nhét kẽ răng cho người Tarentum và hạm đội. Cuối cùng, hạm đội đành phải lủi thủi rút đi trong sự ngậm ngùi của tất cả. Nạn đói kém vì thế cũng chẳng được khơi thông là bao, bởi khi chiếc lá chắn bảo vệ trên biển đã biến mất thì lương thực cũng chẳng tài nào chở tới được.

Vào cuối mùa hè năm đó, Marcus Marcellus từ chiến trường Sicily trở về kinh thành và được pháp quan Caius Calpurnius tổ chức buổi tiếp kiến trước viện nguyên lão tại đền thờ Bellona. Tại đây, sau khi điểm lại những chiến công hiển hách của mình và dùng những lời lẽ ôn hòa — không chỉ vì quyền lợi bản thân mà còn cho đám binh sĩ — để oán thán rằng dẫu đã bình định hoàn toàn tỉnh lệnh, ông lại không được phép dẫn quân đoàn về khải hoàn, ông bèn khẩn khoản xin phép được tiến vào thành trong lễ khải hoàn; thế nhưng yêu cầu ấy đã bị khước từ. Một cuộc tranh cãi nảy lửa nổ ra xoay quanh câu hỏi: liệu có bất công hay không khi từ chối lễ khải hoàn đối với người mà khi vắng mặt từng được viện nguyên lão ban hành sắc lệnh cầu phúc và dâng lễ dâng lên các vị thần bất tử cho những chiến công giành được dưới quyền chỉ huy của ông; hay ngược lại, khi đã ra lệnh cho ông bàn giao quân đội cho người kế nhiệm — điều vốn dĩ chẳng bao giờ xảy ra nếu chiến tranh trong tỉnh lệnh vẫn chưa kết thúc —, lại cho phép ông khải hoàn như thể chiến tranh đã chấm dứt, trong khi chính đội quân — nhân chứng cho việc có xứng đáng khải hoàn hay không — lại vắng mặt. Lựa chọn một giải pháp trung dung giữa hai luồng ý kiến, người ta quyết định rằng ông sẽ được tiến vào thành trong lễ tụng ca (ovation). Các hộ dân quan theo chỉ thị của viện nguyên lão bèn đệ trình trước nhân dân đề xuất trao quyền chỉ huy cho Marcus Marcellus trong suốt ngày ông cử hành lễ tụng ca vào thành. Trước ngày bước chân vào kinh thành một ngày, ông đã tổ chức lễ khải hoàn trên đỉnh núi Alban; sau đó, ông tiến vào thành trong lễ tụng ca, đi trước là vô số chiến lợi phẩm khổng lồ cùng một mô hình thu nhỏ ghi lại cảnh lừa lấy Syracuse. Hàng loạt máy bắn đá, máy phóng lao và mọi loại vũ khí chiến tranh khác lần lượt được diễu qua; kế đến là những báu vật lộng lẫy được các vị vua tích trữ qua một thời kỳ hòa bình dài đằng đẵng; một khối lượng lớn bạc đúc, đồng đúc cùng vô số hiện vật khác, những tấm vải quý hiếm và một rừng các bức tượng danh tiếng từng tô điểm cho Syracuse vươn lên hàng ngũ những thành phố Hy Lạp hàng đầu. Tám con voi chiến cũng được lùa theo như biểu tượng chiến thắng trước người Carthage. Sosis người Syracuse và Mericus người Tây Ban Nha — những kẻ đi trước cầm những chiếc vòng nguyệt quế bằng vàng — đã tạo thành một điểm nhấn đầy thú vị trong đoàn biểu dương; chính nhờ sự dẫn dắt của một trong hai kẻ đó mà người La Mã mới đột nhập được Syracuse vào ban đêm, trong khi kẻ kia thì dâng nộp hòn đảo cùng toàn bộ lực lượng đồn trú cho họ. Cả hai đều được ban tặng quyền công dân La Mã và năm trăm mẫu đất mỗi người. Sosis được nhận phần đất của mình tại lãnh thổ Syracuse, trích từ những điền sản từng thuộc về các vị vua hoặc kẻ thù của nhân dân La Mã, kèm theo một ngôi nhà tại Syracuse từng là tài sản của một trong những kẻ đã bị xử tử theo luật chiến tranh. Mericus cùng những người Tây Ban Nha đi theo được lệnh cấp cho một thị trấn và vùng đất tại Sicily từng thuộc về những kẻ phản bội người La Mã. Nhiệm vụ phân bổ đất đai và thành trấn cho họ được giao phó toàn quyền cho Marcus Cornelius. Tại cùng vùng đất đó, bốn trăm mẫu đất được ban sắc lệnh dành cho Belligenes — người đã đóng vai trò bắc cầu thuyết phục Mericus quy thuận. Sau khi Marcellus rời khỏi Sicily, một hạm đội Carthage đã thả bão táp trút xuống đây tám ngàn bộ binh và ba nghìn kỵ sĩ Numidia. Nương theo đó, vùng lãnh thổ Murgantia nổi dậy phản bội; tiếp theo là Hybla, Macella và một vài thị trấn nhỏ tuổi khác. Lực lượng Numidia dưới sự chỉ huy của Mutines tung hoành ngang dọc khắp Sicily, dùng biển lửa tàn phá các điền trang của đồng minh La Mã. Gộp chung với những tai ương khốn cùng ấy, binh sĩ La Mã vì bực tức một phần vì không được rút khỏi tỉnh lệnh cùng vị tướng của mình, phần khác vì bị cấm trú đông trong các thành phố, đã tỏ ra chểnh mảng trong thi hành nhiệm vụ, thiếu một thủ lĩnh hô hào hơn là thiếu đi ngọn lửa nổi loạn. Giữa muôn vàn khó khăn ấy, pháp quan Marcus Cornelius khi thì dùng lời lẽ vỗ về, khi thì nghiêm khắc quở trách, đã thành công xoa dịu tâm lý binh lính và khuất phục toàn bộ các quốc gia nổi dậy; từ đó, ông cắt vùng Murgantia trao cho đám người Tây Ban Nha vốn đang chờ đợi được ban đất theo sắc lệnh của viện nguyên lão.

Vì cả hai chấp chính quan đều nhận Apulia làm tỉnh lệnh của mình, và áp lực từ phía Hannibal cùng người Carthage lúc này đã vơi bớt, họ được yêu cầu bốc thăm phân định giữa Apulia và Macedonia. Hạt Macedonia trúng vào tay Sulpicius, người kế nhiệm Laevinus. Fulvius được triệu về Roma để lo việc bầu cử, đã chủ trì đại hội để chọn ra các tân chấp chính quan; tại đây, thế kỷ cử tri trẻ tuổi của bộ tộc Veturia — có quyền bỏ phiếu trước tiên — đã xướng tên Titus Manlius Torquatus và Titus Otacilius. Đám đông rào rào vây quanh Manlius — người đang có mặt tại đó — để chúc mừng, và khi chắc như đinh đóng cột rằng nhân dân sẽ đồng lòng bầu cho ông, ông liền rảo bước giữa vòng vây tung hô tiến thẳng đến bục của chấp chính quan, xin phép được nói vài lời và yêu cầu triệu hồi thế kỷ cử tri vừa bỏ phiếu. Giữa lúc tất cả mọi người đang nín thở chờ đợi xem ông chuẩn bị đòi hỏi điều gì, ông liền viện lý do thị lực kém của mình để thoái thác, phát biểu rằng: "Một người hoa tiêu hay một vị tướng quân sẽ bị xem là ngạo mạn và liều lĩnh khôn cùng nếu dám cả gan đem sinh mệnh và tài sản của người khác phó thác vào tay mình, trong khi bản thân mọi hành động lại phải nương nhờ vào đôi mắt của kẻ khác. Do đó, nếu ngài thấy phù hợp, xin hãy ra lệnh cho thế kỷ cử tri trẻ tuổi Veturia quay lại bỏ phiếu một lần nữa; và trong lúc cầm phiếu bầu chọn chấp chính quan, hãy nhớ đến cuộc chiến tranh đang diễn ra ngay trên đất Ý cùng những hiểm họa khát khao của đất nước lúc này. Tiếng ồn ào và sự hỗn loạn do kẻ thù gây ra khi chúng suýt leo lên tường thành Roma mới chỉ vài tháng trước đây hình như vẫn còn văng vẳng bên tai." Ngay khi dứt lời, cả thế kỷ cử tri đồng loạt cất tiếng gào to rằng: "Chúng tôi sẽ không đời nào thay đổi lá phiếu của mình dẫu chỉ một ly, và vẫn sẽ xướng tên những con người ấy cho chức chấp chính quan!" Torquatus lạnh lùng đáp trả: "Về phần ta, với tư cách chấp chính quan, ta không thể dung thứ cho tác phong của các ngươi, và các ngươi cũng chẳng đời nào thỏa mãn với sự cai trị của ta. Hãy quay lại và bỏ phiếu lần nữa, đồng thời ghi nhớ rằng các ngươi đang có một cuộc chiến Punic ngay tại sân nhà, và thủ lĩnh của kẻ thù chính là Hannibal." Trước uy quyền của vị dũng tướng cùng tiếng gào thét của đám đông ngưỡng mộ xung quanh, thế kỷ cử tri ấy cuối cùng đành bẽ bàng cầu xin chấp chính quan triệu tập thế kỷ cử tri lớn tuổi Veturia; bởi họ khao khát được tham vấn ý kiến của những bậc cao niên đi trước và xướng tên chấp chính quan theo đúng lời khuyên của các cụ. Sau khi thế kỷ cử tri lớn tuổi Veturia được triệu tập, thời gian được buông lỏng để họ tự do hội tụ bàn thảo riêng với nhau bên trong khu vực rào chắn (ovile). Các bô lão nêu tên ba nhân vật xứng đáng để cân nhắc bầu chọn, trong đó hai người đã kinh qua toàn bộ các chức vụ danh giá là Quintus Fabius và Marcus Marcellus; và nếu họ quá khao khát bầu một gương mặt mới toanh làm chấp chính quan để đối đầu với người Carthage, thì Marcus Valerius Laevinus chính là cái tên từng tiến hành các chiến dịch chống lại vua Philip cả trên bộ lẫn trên biển với những thành công vang dội. Ba cái tên đã được tung ra để cân nhắc, các bô lão lui ra, và nhóm cử tri trẻ tuổi bước lên bỏ phiếu. Họ xướng tên các chấp chính quan mới là Marcus Claudius Marcellus — lúc bấy giờ đang rực rỡ với chiến tích chinh phục Sicily — và Marcus Valerius, cả hai đều vắng mặt. Toàn bộ các thế kỷ cử tri còn lại đồng loạt tuân theo sự giới thiệu của thế kỷ bỏ phiếu đầu tiên. Hỡi những kẻ hiện tại, hãy cứ đem đám người sùng bái cổ đại ra làm trò hề đi. Ngay cả khi thực sự tồn tại một nước cộng hòa của những kẻ thông thái — thứ mà giới học giả chỉ dám tưởng tượng ra chứ chưa từng thấy mặt —, cá nhân ta vẫn không tài nào thuyết phục nổi bản thân rằng lại có thể có một tầng lớp quý tộc nào mang tư duy sáng suốt hơn, kiềm chế hơn trong khát vọng quyền lực, hay một nhân dân nào có đạo đức sáng ngời hơn thế. Thật vậy, việc một thế kỷ cử tri trẻ tuổi lại sẵn sàng hạ mình tham vấn các bậc bô lão xem nên phó thác quyền chỉ huy cho ai qua lá phiếu của mình, là điều gần như không thể xảy ra trong bối cảnh đám trẻ thời nay xem thường và giễm đạp lên uy quyền của chính cha mẹ chúng.

Đại hội bầu chọn các pháp quan sau đó được tiến hành, trong đó Publius Manlius Vulso, Lucius Manlius Acidinus, Caius Laetorius và Lucius Cincius Alimentus đã đắc cử. Xui xẻo thay, ngay khi các cuộc bầu cử vừa khép lại, tin dữ truyền tới cho hay Titus Otacilius — người mà nhân dân suýt nữa đã bầu làm chấp chính quan khi vắng mặt cùng với Titus Manlius nếu tiến trình bầu cử không bị ngắt quãng — đã qua đời tại Sicily. Các đại lễ tôn vinh thần Apollo từng được cử hành vào năm trước, nay theo đề nghị của pháp quan Calpurnius về việc tiếp tục tổ chức trong năm nay, viện nguyên lão đã ban hành sắc lệnh yêu cầu phải thề nguyện cử hành nó hàng năm cho các thế hệ mai sau. Cũng trong năm này, vô số điềm gở đã xuất hiện và được đồn đại khắp nơi. Tại đền thờ thần Concord, bức tượng Nữ thần Chiến thắng ngự trên mái nhà bị sét đánh văng xuống, vướng lại giữa các hình tượng Nữ thần Chiến thắng trang trí dưới hiên và may mắn không rơi hẳn xuống đất. Cả Anagnia lẫn Fregellae đều báo tin tường thành và vài cánh cổng bị sét đánh trúng. Tại diễn đàn Sudertum, những dòng máu tươi rỉ ra chảy ròng ròng suốt cả ngày không dứt; tại Eretum xuất hiện một trận mưa đá; còn tại Reate, một con lừa đẻ con. Những điềm gở này được chuộc lỗi bằng những vật tế thần loại lớn, nhân dân được lệnh dâng lời cầu nguyện suốt một ngày và cử hành các nghi lễ linh thiêng kéo dài chín ngày. Vô số chức sắc tư tế cộng đồng qua đời trong năm này và các nhân sự mới đã được bổ nhiệm. Thay thế Manius Aemilius Numida trong hội đồng mười người lo nghi lễ thiêng liêng (decemvir) là Marcus Aemilius Lepidus; thay thế Manius Pomponius Matho trong hàng ngũ tư tế tối cao (pontiff) là Caius Livius; thay thế Spurius Carvilius Maximus trong hàng ngũ điềm sư (augur) là Marcus Servilius. Riêng Titus Otacilius Crassus — một tư tế tối cao — vì qua đời sau khi năm tài chính đã khép lại nên không có người được đề cử kế nhiệm. Caius Claudius, tế chủ của thần Jupiter (flamen), từ chức vì đã tiến hành phân phối nội tạng tế vật không đúng quy cách.

Cùng khoảng thời gian đó, Marcus Valerius Laevinus, sau khi dò la ý định của các nhân vật chủ chốt thông qua những cuộc gặp gỡ bí mật, đã cập bến đại hội người Aetolia trên mấy chiếc thuyền nhẹ theo lịch hẹn từ trước. Tại đây, với vẻ tự đắc, ông chỉ tay về chiến tích hạ thành Syracuse và Capua như những minh chứng không thể chối cãi cho sự thành công của binh đao La Mã tại Sicily và Ý, rồi nói thêm rằng: "Người La Mã vốn có một truyền thống tốt đẹp được lưu truyền từ tổ tiên là luôn tôn trọng các đồng minh; một số được họ thu nạp vào quốc gia và ban cho quyền lợi ngang bằng chính mình, trong khi số khác được đối đãi hậu hĩnh đến mức họ thà làm đồng minh còn hơn làm công dân La Mã. Dân Aetolia sẽ càng được họ tôn vinh hơn nữa bởi các ngươi là quốc gia đầu tiên ở bên kia bờ biển kết nghĩa thâm giao với chúng ta. Vua Philip và người Macedonia là những tên hàng xóm phiền toái đối với các ngươi, thế nhưng ta đã bẻ gãy sức mạnh lẫn tinh thần của chúng rồi, và sẽ còn tiếp tục nghiền nát chúng đến mức chúng chẳng những phải cuốn xéo khỏi các thành phố đã cướp đoạt của người Aetolia, mà còn biến chính Macedonia thành một bãi chiến trường chìm trong khói lửa. Còn về phần người Acarnanian — những kẻ rứt khỏi khối liên hiệp từng gieo rắc nỗi buồn cho người Aetolia —, ta sẽ đưa họ trở lại dưới hệ thống pháp luật và quyền thống trị truyền thống của các ngươi." Những tuyên bố và hứa hẹn đầy sức nặng của vị tướng La Mã đã được Scopas — lúc bấy giờ là pháp quan của xứ đó — cùng Dorymachus, một nhân vật cộm cán người Aetolia, đứng ra xác nhận bằng uy tín cá nhân, khi họ không tiếc lời ca ngợi sức mạnh và sự vĩ đại của nhân dân La Mã với thái độ bạo dạn và sức thuyết phục mạnh mẽ hơn hẳn. Dẫu vậy, niềm hy vọng khôi phục lại vùng Acarnania mới là thứ chủ yếu lay chuyển được tâm trí họ. Do đó, các điều khoản gia nhập liên minh và hữu nghị với nhân dân La Mã đã được đặt bút thành văn, kèm theo điều khoản bổ sung: "Nếu các ngươi thấy thuận lòng và mong muốn, người Elean, người Lacedaemon, cùng Attalus, Pleuratus và Scerdilaedas cũng sẽ được gộp vào cùng điều kiện tương tự." Attalus là vua xứ Asia; những cái tên sau là vua của người Thracian và Illyrian. Các điều kiện bao gồm: "Người Aetolia sẽ lập tức tuyên chiến với Philip trên đất liền, và người La Mã sẽ hỗ trợ không dưới hai mươi tàu năm tầng chèo. Địa điểm, công trình xây dựng, tường thành cùng lãnh thổ của tất cả các thành phố trải dài đến Corcyra sẽ thuộc quyền sở hữu của người Aetolia, còn mọi chiến lợi phẩm khác thuộc về người La Mã. Người La Mã sẽ tìm mọi cách đưa người Aetolia trở lại nắm giữ Acarnania. Nếu người Aetolia ký hòa ước với Philip, họ phải chèn thêm điều khoản rằng hòa ước đó chỉ có giá trị với điều kiện Philip không được gây hấn với người La Mã, đồng minh của họ và các quốc gia phụ thuộc. Tương tự, nếu người La Mã kết thân với nhà vua, họ phải bảo đảm rằng ông ta không có quyền cất quân đánh phá người Aetolia cùng đồng minh của họ." Những điều khoản ấy đã được thỏa thuận xong xuôi; các bản sao của nó được người Aetolia lưu giữ hai năm sau đó tại Olympia và bởi người La Mã tại điện Capitol, để chúng làm chứng nhân vĩnh hằng qua những văn bản thiêng liêng này. Sự chậm trễ phát sinh là do các đại sứ Aetolia bị giữ chân lại Roma. Dẫu vậy, điều đó chẳng thể cản trở bánh xe chiến tranh lăn bánh. Cả người Aetolia lập tức cất binh chống lại Philip, còn Laevinus thì đánh chiếm toàn bộ — ngoại trừ pháo đài — hòn đảo nhỏ Zacynthus nằm gần Aetolia cùng thị trấn mang tên hòn đảo này, đồng thời tước đoạt Aeniadae và Nasus khỏi tay người Acarnanian để sáp nhập vào đất Aetolia; sau đó, nhận thấy Philip đã bận bịu ngập đầu với chiến sự xứ láng giềng đến mức chẳng còn tâm trí nào màng tới Ý, người Carthage hay hiệp ước với Hannibal, ông bèn rút lui về Corcyra.

Tin tức về việc người Aetolia phản bội đã bay tới tai Philip khi ông đang trú đông tại Pella. Nhằm chuẩn bị cất quân tiến đánh Hy Lạp vào đầu mùa xuân, ông chớp nhoáng thực hiện một chiến dịch đột kích chớp nhoáng vào lãnh thổ Oricum và Apollonia, cốt để ngăn chặn việc Macedonia bị quấy rối bởi người Illyrian và các đô thị giáp ranh, nhân tiện dằn mặt họ bằng nỗi khiếp sợ. Dân Apollonia kéo ra cản đường, nhưng bị ông đánh cho tơi bời hoảng loạn tháo chạy về rúc hết trong thành. Sau khi tàn phá các vùng phụ cận Illyricum, ông bẻ lái tiến thẳng sang Pelagonia với tốc độ chớp nhoáng không kém. Kế đến, ông hạ thành Sintia, một thị trấn của người Dardanian vốn mở toang con đường thâm nhập Macedonia cho chúng. Hoàn thành vô số chiến dịch với tốc độ kinh hồn, không quên việc mình đang đối đầu liên quân Aetolia và La Mã, ông tiếp tục hành quân xuống Thessaly qua các ngả Pelagonia, Lyncus và Bottiaea. Tin rằng người dân nơi đây có thể bị thuyết phục đứng về phía mình trong cuộc chiến chống Aetolia, ông để lại Perseus cùng bốn nghìn quân chiến đấu trấn giữ cửa ngõ hiểm trở dẫn vào Thessaly — nhằm chặn đứng bước tiến của người Aetolia trước khi ông kịp bận bịu với các đại sự —, rồi tự mình dẫn đại quân tiến về Macedonia, từ đó thọc sâu vào Thrace và Maedica. Vùng đất này vốn có thói quen thò tay quấy rối Macedonia mỗi khi thấy nhà vua bận bôn ba chiến trận ngoại bang và để quốc gia sơ hở không người canh gác. Do đó, ông bắt đầu tàn phá các điền trang lân cận vùng Phragandae, đồng thời siết chặt vòng vây thành Jamphorina — kinh đô và pháo đài chủ chốt của Maedica. Scopas, khi nhận được tin nhà vua đã thâm nhập Thrace và đang vướng vào chiến sự ở đó, lập tức vũ trang cho toàn bộ thanh niên Aetolia, sẵn sàng rục rịch xâm chiếm Acarnania. Dân tộc Acarnanian, với lực lượng yếu kém thua xa kẻ thù, lại chứng kiến cảnh Aeniadae và Nasus đã thất thủ cùng gươm giáo La Mã đang lăm le kề cổ, bèn quyết định bước vào cuộc chiến bằng sự giận dữ nhiều hơn là lý trí. Sau khi tống vợ con và những người trên sáu tuổi tị nạn sang các vùng lân cận Epirus, toàn bộ những kẻ ở độ tuổi từ mười lăm đến sáu mươi đã cùng nhau thề độc sẽ không quay về nếu chưa giành chiến thắng. Để đảm bảo không một ai dám dung túng cho những kẻ hèn nhát tháo chạy khỏi chiến trường vào nhà hay bước chân qua cửa nhà mình, họ soạn ra một bản tuyên ngôn nguyền rủa thậm tệ giáng lên đầu những đồng bào dám làm thế, kèm theo lời khẩn nài khẩn thiết nhất gửi đến các quốc gia đồng minh. Đồng thời, họ nài nỉ dân Epirotes hãy chôn chung tất cả những chiến sĩ ngã xuống trong một nấm mồ duy nhất, khắc trên bia mộ dòng chữ: NƠI ĐÂY YÊN NGHỈ NHỮNG NGƯỜI ACARNIAN, ĐÃ HY SINH TRONG TRẬN CHIẾN BẢO VỆ QUÊ HƯƠNG CHỐNG LẠI BẠO LỰC VÀ SỰ BẤT CÔNG CỦA KẺ THÙ AETOLIA. Đẩy sĩ khí dâng cao đến tột đỉnh bằng những lời thề thốt ấy, họ kéo quân hạ trại ngay vùng biên ải xa xôi nhất chắn ngang đường tiến của kẻ thù; đồng thời phái sứ giả báo tin tình thế ngàn cân treo sợi tóc cho Philip, ép buộc ông phải tạm gác lại cuộc chiến đang theo đuổi dù khi ấy Jamphorina đã buông súng đầu hàng và mọi việc đang xuôi chèo mát mái. Sĩ khí của người Aetolia lập tức bị dội một gáo nước lạnh khi hay tin liên minh Acarnanian được thành lập; và chẳng bao lâu sau, tin tức Philip đang ào ạt tiến về càng ép họ phải cắm cổ rút sâu vào nội địa. Về phần Philip, ông cũng chẳng tiến xa hơn Dium dẫu đã hành quân hỏa tốc nhằm ngăn chặn việc người Acarnanian bị đè bẹp; và khi nhận được tin người Aetolia đã rút khỏi Acarnania, ông cũng quay đầu hồi giá về Pella.

Laevinus nhổ neo rời Corcyra vào đầu mùa xuân, vòng qua mũi Leucate để cập bến Naupactus; tại đây, ông phát đi thông báo rằng mình sẽ tiến đánh Anticyra, yêu cầu Scopas và quân Aetolia sẵn sàng tề tựu tại đó để hội quân. Anticyra tọa lạc tại Locris, nằm bên tay trái khi bạn bước vào vịnh Corinth. Khoảng cách giữa Naupactus và nơi này khá ngắn cả đường thủy lẫn đường bộ. Chỉ tầm ba ngày sau, chiến dịch tấn công thành phố này bùng nổ từ cả hai mặt trận hải lục quân. Cuộc tấn công từ hướng biển mang lại hiệu quả vang dội nhất bởi các chiến thuyền được chở theo vô số cỗ máy chiến tranh và công thành phòng thủ, đồng thời người La Mã siết chặt vòng vây từ hướng đó. Do đó, chỉ sau vài ngày ngắn ngủi, thành phố đã buông súng đầu hàng và được giao nộp cho người Aetolia, còn chiến lợi phẩm thuộc về người La Mã theo đúng hiệp định. Ngay lúc ấy, Laevinus nhận được bức thư báo tin ông đã đắc cử chấp chính quan khi vắng mặt, và Publius Sulpicius đang trên đường sang thay thế ông. Ông về đến Roma muộn hơn dự kiến của mọi người do bị một cơn bệnh dai dẳng cầm chân. Về phần Marcus Marcellus, sau khi nhậm chức chấp chính quan vào ngày rằm tháng Ba, ông triệu tập viện nguyên lão trong ngày hôm đó chỉ để làm thủ tục hình thức. Ông dõng dạc tuyên bố rằng: "Trong lúc đồng nghiệp vắng mặt, ta sẽ không đụng chạm đến bất kỳ vấn đề nào liên quan đến quốc gia hay các tỉnh lệnh." Ông nói thêm: "Ta thừa biết có rất nhiều kiều dân Sicily đang lảng vảng quanh các biệt thự vùng ngoại ô của những kẻ từng bôi nhọ ta, và ta chẳng những không hề muốn ngăn cản họ đường hoàng vạch trần tại Roma những lời cáo trạng bịa đặt do kẻ thù giật dây sau lưng ta, mà ngược lại, nếu họ không viện cớ sợ hãi khi bàn về một chấp chính quan trong lúc đồng nghiệp vắng mặt, ta đã sớm lôi họ ra trước viện nguyên lão để đối chất rồi. Chờ đến khi đồng nghiệp của ta trở về, ta sẽ dứt khoát không cho phép bất kỳ công việc nào được tiến hành trước khi đám người Sicily ấy được lôi ra trước viện nguyên lão. Marcus Cornelius đã dựng lên một cuộc tuyển mộ khắp xứ Sicily cốt để càng nhiều kẻ kéo về Roma vu khống ta càng tốt, chính kẻ đó đã nhồi nhét vào kinh thành những bức thư giả mạo phao tin chiến sự ở Sicily vẫn chưa dứt nhằm hạ thấp chiến công của ta." Vị chấp chính quan, sau khi ghi điểm bằng một phong thái điềm đạm và tỉnh táo trong ngày hôm đó, bعلن tuyên bố giải tán viện nguyên lão; và ai nấy đều thấy rằng mọi công việc gần như sẽ bị đình trệ hoàn toàn cho đến ngày vị chấp chính quan còn lại đặt chân về kinh thành. Sự nhàn rỗi chết chóc ấy, hệt như thông lệ, lại châm ngòi cho những tiếng thở dài bất mãn trong lòng dân chúng. Họ oán thán về sự kéo dài lê thê của cuộc chiến tranh, rằng các vùng đất xung quanh kinh thành đang bị tàn phá bất cứ nơi nào Hannibal hắt bóng quân đi; rằng đất nước Ý đang cạn kiệt vì các cuộc trưng binh, năm nào quân đội cũng bị chém giết tơi bời; rằng cả hai vị chấp chính quan vừa đắc cử đều là những kẻ khát máu hiếu chiến, ngạo mạn và bồng bột, những kẻ sẵn sàng châm ngòi cho chiến tranh giữa thời bình để tước đi hơi thở cuối cùng của đất nước giữa thời họa lửa.

Một vụ hỏa hoạn bùng lên ngùn ngụt ở nhiều nơi xung quanh diễn đàn vào đêm trước lễ hội nữ thần Minerva đã tạm ngắt đi những lời bàn tán ấy. Bảy cửa hiệu — nơi năm cửa hiệu sau đó được dựng lại —, cùng khu ngân hàng mà nay gọi là ngân hàng mới, đồng thời bốc cháy dữ dội. Chẳng mấy chốc ngọn lửa lan sang các tư gia, bởi thuở đó nơi đây chưa có các sảnh đường công cộng, thiêu rụi cả nhà tù mang tên Hầm mỏ, chợ cá và hoàng cung. Đền thờ thần Vesta chỉ may mắn thoát nạn trong đường tơ kẽ tóc nhờ nỗ lực phi thường của mười ba tên nô lệ — những kẻ sau đó được chuộc thân bằng công quỹ và trả lại sự tự do. Trận hỏa hoạn kéo dài suốt một ngày một đêm. Ai nấy đều nhận ra rành rành đây là một vụ phóng hỏa có chủ ý, bởi những lưỡi lửa đột ngột bùng lên ở nhiều điểm khác nhau cách xa nhau cả quãng đường. Do đó, vị chấp chính quan theo lời khuyên của viện nguyên lão đã phát thông cáo công khai treo thưởng lớn: ai tố giác được kẻ chủ mưu phóng hỏa sẽ nhận tiền thưởng nếu là người tự do, và được trả tự do nếu là nô lệ. Bị cám dỗ bởi món tiền thưởng hậu hĩnh ấy, một tên nô lệ thuộc gia tộc Capua của Calavius tên là Mannus liền bước ra khai báo rằng: "Chủ nhân của hắn cùng năm thanh niên quý tộc Capua có cha mẹ bị Fulvius xử tử chính là thủ phạm gây ra vụ hỏa hoạn này, và chúng sẽ còn thực hiện vô số hành động tàn bạo tương tự nếu không bị bắt giam lập tức." Lập tức, bọn chúng cùng đám nô lệ bị tóm gọn. Thoạt đầu, lời khai và chứng cứ của tên chỉ điểm bị xem nhẹ với lý do "hắn vừa bỏ trốn khỏi nhà chủ ngày hôm trước vì bị quất roi tơi tả, nên đã nhân một tai nạn ngẫu nhiên để bịa đặt ra màn vu khống này nhằm thỏa mãn sự cay cú và bản tính trác táng." Thế nhưng khi chúng được lôi ra đối chất trực tiếp mặt đối mặt với kẻ cáo buộc, đồng thời đám tay sai thực hiện tội ác bị lôi ra tra khảo giữa diễn đàn, tất cả đã cúi đầu thú nhận, và hình phạt lập tức giáng xuống đầu các ông chủ lẫn đám nô lệ tòng phạm. Tên chỉ điểm nhận được tự do và hai mươi nghìn đồng as tiền thưởng. Trong khi đó, vị chấp chính quan Laevinus trên đường đi ngang qua Capua đã bị một biển người dân Capua vây kín, họ nghẹn ngào rơi nước mắt khẩn nài ông cho phép được cử đại sứ đến Roma gặp viện nguyên lão, hy vọng các ngài dẫu có động lòng trắc ẩn phần nào thì cũng đừng để cơn căm hận đẩy đi quá xa đến mức xóa sổ hoàn toàn cái tên dân tộc Capua khỏi bản đồ dưới bàn tay tàn nhẫn của Quintus Flaccus. Flaccus dõng dạc tuyên bố rằng: "Bản thân ta không hề có tư thù cá nhân với người Capua, nhưng ta căm hận họ xuất phát từ đại nghĩa quốc gia bởi họ là kẻ thù, và ta sẽ giữ mãi mối thù đó chừng nào còn đinh ninh rằng trong lòng họ vẫn nung nấu tư tưởng chống lại nhân dân La Mã; bởi chẳng có quốc gia hay dân tộc nào trên đời này lại mang lòng căm thù tận xương tủy với cái tên La Mã hơn họ. Lý do ta bắt họ phải giam mình sau bức tường thành là bởi hễ lọt ra ngoài bất cứ xó xỉnh nào là bọn chúng lại tung tăng càn quét đồng quê hệt như lũ dã thú, xé xác và tàn sát bất cứ thứ gì cản đường. Một số đã bỏ trốn sang phe Hannibal, số khác lén lút quay về phóng hỏa Roma; vị chấp chính quan sẽ còn tận mắt nhìn thấy dấu vết tội ác của người Capua ngay tại diễn đàn bị thiêu rụi một nửa. Đền thờ thần Vesta, ngọn lửa vĩnh cửu cùng bảo vật thiêng liêng định mệnh bảo hộ cho đế chế La Mã cất giấu trong đền chính là mục tiêu tấn công của bọn chúng. Theo quan điểm của ta, việc cho phép bất kỳ kẻ Capua nào đặt chân qua cổng thành Roma lúc này là hành động tự sát." Laevinus ra lệnh cho phái đoàn Capua tuân lệnh theo chân ông về Roma, sau khi Flaccus đã bắt họ thề độc sẽ quay trở lại Capua vào ngày thứ năm tính từ thời điểm nhận được phán quyết của viện nguyên lão. Được bao bọc bởi đoàn người hỗn tạp ấy, cùng sự hộ tống của đám đông người Sicily và Aeolia kéo ra đón chào, ông tiến về kinh thành; mang theo bên mình đến trước những kẻ từng đập tan hai đô thị lẫy lừng nhất chính những nạn nhân từng bị họ khuất phục dưới gươm giáo. Dẫu vậy, việc đầu tiên cả hai vị chấp chính quan làm là đệ trình trước viện nguyên lão vấn đề thời sự của đất nước và phương án sắp xếp các tỉnh lệnh.

Tại buổi họp này, Laevinus đã trình bày tường tận về tình hình Macedonia cùng Hy Lạp, người Aetolia, Acarnanian, Locrians, cũng như những chiến công mà chính ông đã lập nên tại đó trên cả hai mặt trận hải lục quân. Rằng: "Vua Philip — kẻ đang lăm le dẫn quân đánh phá người Aetolia — đã bị ông đánh bật ngược trở về Macedonia và ép phải lủi thủi rút sâu vào trung tâm vương quốc. Do đó, quân đoàn trú đóng tại chiến trường đó có thể được rút về, và lực lượng hạm đội hiện tại hoàn toàn đủ sức bóp nghẹt ý định thâm nhập Ý của nhà vua." Đó là toàn bộ những gì ông báo cáo về bản thân và tỉnh lệnh từng chỉ huy. Tiếp đó, hai vị chấp chính quan đồng thuận đệ trình vấn đề phân bổ các tỉnh lệnh, và viện nguyên lão đã ban hành sắc lệnh: "Đất Ý và chiến cuộc chống Hannibal sẽ là tỉnh lệnh của một chấp chính quan; vị còn lại sẽ nắm quyền chỉ huy hạm đội do Titus Otacilius từng lãnh đạo cùng toàn bộ vùng Sicily, phối hợp cùng pháp quan Lucius Cincius." Hai quân đoàn được định đoạt giao cho họ chính là lực lượng đang đồn trú tại Etruria và Gaul, bao gồm bốn quân đoàn. Hai quân đoàn thành phố của năm trước được điều sang Etruria, và hai quân đoàn từng dưới quyền chấp chính quan Sulpicius sẽ được điều đến Gaul; ông ta sẽ nắm quyền chỉ huy vùng Gaul với sự hỗ trợ của các quân đoàn tại đó do chấp chính quan phụ trách mặt trận Ý chỉ định. Caius Calpurnius được gia hạn quyền chỉ huy thêm một năm sau khi nhiệm kỳ pháp quan khép lại, tiếp tục được phái sang Etruria. Riêng Quintus Fulvius cũng được gia hạn quyền chỉ huy thêm một năm tại tỉnh lệnh Capua. Đội ngũ quân số gồm công dân và đồng minh được lệnh tinh giản, cứ hai quân đoàn gộp lại thành một quân đoàn mới gồm năm nghìn bộ binh và ba trăm kỵ sĩ, đồng thời giải ngũ những ai đã phục vụ qua nhiều mùa chiến dịch nhất. Về phần lực lượng đồng minh, bảy nghìn bộ binh và ba trăm kỵ sĩ được giữ lại, áp dụng quy chế tính niên hạn phục vụ tương tự để cho phép lính cũ xuất ngũ. Riêng cựu chấp chính quan Cneius Fulvius không có bất kỳ thay đổi nào về tỉnh lệnh Apulia lẫn quân đội dưới quyền; ông ta chỉ đơn thuần được gia hạn quyền chỉ huy thêm một năm. Publius Sulpicius — người đồng nghiệp của ông — nhận lệnh giải ngũ toàn bộ binh sĩ ngoại trừ lực lượng thủy quân. Viện nguyên lão cũng ra sắc lệnh điều động đội quân từng dưới quyền Marcus Cornelius rời khỏi Sicily ngay khi vị chấp chính quan mới đặt chân tới tỉnh lệnh. Hai quân đoàn từng tham gia chiến trận Cannae được giao trọn cho pháp quan Lucius Cincius để chiếm đóng Sicily. Tương tự, lực lượng quân đoàn từng do Lucius Cornelius chỉ huy tại Sardinia năm trước được giao lại cho pháp quan Publius Manlius Vulso để trấn giữ vùng này. Các chấp chính quan được yêu cầu tiến hành tuyển mộ quân đội bảo vệ kinh thành với nguyên tắc tuyệt đối không nạp bất kỳ ai từng phục vụ trong các đạo quân của Marcus Claudius, Marcus Valerius hay Quintus Fulvius, nhằm đảm bảo tổng số quân đoàn La Mã trong năm đó không vượt quá con số hai mươi mốt.

Ngay sau khi viện nguyên lão thông qua các sắc lệnh ấy, hai vị chấp chính quan tiến hành bốc thăm phân định tỉnh lệnh. Sicily và hạm đội rơi vào tay Marcellus; còn đất Ý cùng cuộc chiến chống Hannibal thuộc về Laevinus. Kết quả bốc thăm này khiến nhóm kiều dân Sicily đang đứng chen chúc sát bên để ngóng chờ kết quả phải hoảng sợ tột độ, những tiếng khóc than xé lòng và tiếng gào thét thảm thiết của họ không chỉ thu hút trọn ánh nhìn của tất cả mọi người lúc bấy giờ mà sau đó còn trở thành đề tài bàn tán râm ran khắp nơi. Bởi vì họ kéo đến từng nhà các nghị viên trong bộ trang phục tang tóc, nức nở kêu gào rằng: "Không chỉ quê hương xứ sở của mỗi người bị bỏ rơi, mà toàn bộ Sicily sẽ bị tàn sát sạch sành sanh nếu Marcellus một lần nữa đặt chân đến đó với tư cách toàn quyền. Thuở trước hắn từng tàn nhẫn không màng tình nghĩa với họ dẫu họ chẳng phạm một lỗi lầm nào, thì nay, khi đang bừng bừng nợ máu căm phẫn vì họ dám lết xác về Roma khiếu kiện hắn, hắn sẽ còn làm ra những trò tàn ác gì nữa? Thà để hòn đảo ấy bị ngọn lửa Etna nuốt chửng hay chìm nghỉm xuống đáy đại dương còn hơn là bị dâng nộp như một súc vật lên đoạn đầu đài cho kẻ thù." Những lời oán thán của người Sicily, được rỉ tai truyền đi qua các dinh thự quý tộc và liên tục bàn tán râm ran — một phần vì lòng trắc ẩn dành cho họ, phần khác vì ác cảm sẵn có dành cho Marcellus —, cuối cùng cũng dội đến tai viện nguyên lão. Các chấp chính quan được yêu cầu trưng cầu ý kiến viện nguyên lão về việc hoán đổi tỉnh lệnh cho nhau. Marcellus đứng lên phát biểu: "Nếu người Sicily từ đầu đã được viện nguyên lão tiếp kiến, ý kiến của ta có lẽ đã rẽ sang hướng khác; thế nhưng cơ sự đã đến nước này, để không một ai có thể tung tin rằng họ bị bịt miệng trong sợ hãi không dám bày tỏ những lời khiếu kiện về ta — kẻ mà quyền sinh quyền sát đang nắm trong tay —, ta sẵn sàng hoán đổi tỉnh lệnh cho đồng nghiệp nếu điều đó chẳng làm phiền lòng ngài ấy. Ta phản đối một quyết định vội vàng từ phía viện nguyên lão, bởi vì nếu việc đồng nghiệp ta tự ý chọn tỉnh lệnh mà không cần bốc thăm là bất công, thì việc tước đoạt kết quả lá thăm của ta để nhét vào tay ngài ấy lại càng là một sự bất công, thậm chí là sự nhục nhã tột độ." Kết quả là viện nguyên lão — thiên về hướng ngầm ra ý chỉ hơn là ban sắc lệnh chính thức — đành tuyên bố bãi hội. Màn hoán đổi tỉnh lệnh cuối cùng tự được thực hiện giữa hai vị chấp chính quan, trong khi vận mệnh đang lùa Marcellus bước thẳng vào cuộc đụng độ sinh tử với Hannibal, để ông trở thành vị tướng La Mã cuối cùng — qua sự ngã xuống của mình giữa lúc chiến sự đang hừng hực khí thế — góp phần tô điểm thêm vinh quang cho chính kẻ từng gán cho ông danh hiệu "vị tướng La Mã đầu tiên đánh bại hắn".

Sau khi các tỉnh lệnh đã được hoán đổi xong xuôi, phái đoàn người Sicily được mời bước vào viện nguyên lão để dồi dào ca tụng lòng trung thành kiên định không đổi dời của tiên vương Hiero dành cho nhân dân La Mã, xem đó như một công trạng chung của toàn dân tộc. Họ phân bua rằng: "Các bạo chúa Hieronymus, và kế tiếp là Hippocrates cùng Epicydes, từ lâu đã là những đối tượng bị họ căm ghét tột cùng, không chỉ vì những nguyên do khác mà đặc biệt bởi hành vi phản bội người La Mã để về phe Hannibal. Chính vì tội ác đó mà Hieronymus đã bị tầng lớp thanh niên ưu tú của họ phán quyết cái chết gần như với sự đồng thuận của toàn dân, và một âm mưu ám sát Epicydes cùng Hippocrates đã được vạch ra bởi bảy mươi thanh niên kiệt xuất nhất; thế nhưng vì sự chần chừ của Marcellus — kẻ đã lờ đi không chịu đưa quân tiếp viện đến Syracuse đúng như thời gian thỏa thuận —, tất cả bọn họ cuối cùng đã bị các bạo chúa lùng bắt và xử tử sau một phiên tòa giả hiệu. Chính sự tàn ác mà Marcellus thực hiện trong chiến dịch cướp phá Leontini đã dọn đường cho bạo quyền của Hippocrates và Epicydes trỗi dậy. Kể từ thời điểm đó, các nhân vật cốt cán xứ Syracuse chưa từng ngơi nghỉ việc tìm đường trốn sang đầu quân cho Marcellus, hứa hẹn dâng nộp thành phố bất cứ khi nào ông muốn; thế nhưng ông ta, thoạt đầu thì khăng khăng muốn đánh chiếm thành phố bằng vũ lực, rồi sau đó khi nhận ra chẳng đời nào hạ nổi thành trì cả trên bộ lẫn trên biển dẫu đã áp dụng trăm phương ngàn kế, lại thà nhận Syracuse từ tay Sosis — một gã thợ đồng — và Mericus — một tên lính Tây Ban Nha — còn hơn là nhận lấy từ tay những người đứng đầu Syracuse từng ngỏ lời dâng hiến tự nguyện không biết bao nhiêu lần; rõ ràng mục đích của hắn chỉ là để kiếm một cái cớ đường hoàng nhằm tha hồ tàn sát và hôi của những đồng minh lâu đời nhất của nhân dân La Mã. Nếu kẻ phản bội Hannibal không phải là Hieronymus mà là toàn thể nhân dân và viện nguyên lão Syracuse; nếu chính quần chúng Syracuse chứ không phải hai bạo chúa Hippocrates và Epicydes đang kìm kẹp họ mới là kẻ đóng cửa thành từ chối Marcellus; nếu họ gây hấn với người La Mã bằng thái độ hiếu chiến của người Carthage, thì liệu Marcellus có thể làm gì tồi tệ hơn thế nữa mà không cần phải san bằng Syracuse khỏi mặt đất? Thật vậy, chẳng còn lại gì ở Syracuse ngoài những bức tường thành trơ trụi và những căn nhà bị khoét rỗng ruột gan, những ngôi đền thần linh bị đập phá hôi của; ngay cả các bức tượng thần cùng đồ trang sức cũng đã bị bê sạch đi. Tài sản của bao người bị tước đoạt sạch sành sanh đến mức họ chẳng tài nào tự nuôi nổi bản thân và gia đình dẫu chỉ từ mảnh đất hoang tàn — thứ duy nhất còn sót lại sau thảm họa hôi của. Họ khẩn khoản van xin các nghị viên hãy ra lệnh trả lại cho chủ nhân của chúng — nếu không được toàn bộ thì chí ít cũng là một phần tài sản nào có thể tìm lại và nhận diện được." Ngay khi họ dứt lời khiếu kiện, Laevinus ra lệnh cho họ lui ra khỏi phòng họp để viện nguyên lão tự do bàn thảo; thế nhưng Marcellus lập tức đùng đùng nổi giận quát lớn: "Không! Hãy để họ ở lại đây để ta có thể trực tiếp vạch trần những lời vu khống của họ trước mặt họ, bởi vì chúng ta dâng thân đánh giặc thay cho các ngài, hỡi các nghị viên, trên cái điều kiện trớ trêu là phải đối mặt với những kẻ cáo buộc chính là những bại tướng dưới gươm giáo của chúng ta. Trong hai thành phố bị hạ gục năm nay, hãy để Capua tra khảo Fulvius, và Syracuse phán quyết Marcellus."

Khi các đại sứ được lôi trở lại phòng họp của viện nguyên lão, vị chấp chính quan dõng dạc tuyên bố: "Ta không hề lãng quên phẩm giá của nhân dân La Mã và chức vụ chấp chính quan ta đang gánh vác, hỡi các nghị viên, để phải đi phân bua trước những lời vu khống của một đám người Hy Lạp nếu vụ việc chỉ xoay quanh lỗi lầm cá nhân của ta. Thế nhưng điều tranh chấp ở đây không phải là ta đã làm gì, mà là chúng đáng phải chịu đựng những gì. Bởi vì nếu chúng không phải là kẻ thù của chúng ta, thì việc cướp phá Syracuse lúc đó và thuở vua Hiero còn sống chẳng có gì khác biệt. Ngược lại, nếu chúng đã dứt áo tơ tưởng cắt đứt quan hệ với chúng ta, tuốt gươm xông vào đâm chém sứ giả của ta, đóng chặt cửa thành sừng sững đối đầu với ta bằng một đội quân Carthage, thì thử hỏi ai lại dám tức giận khi chúng phải gánh chịu chính thứ gươm giáo mà chúng từng chĩa vào ta? Ta từng quay lưng phớt lờ những nhân vật cộm cán xứ Syracuse khi họ khao khát dâng hiến thành phố, và đánh giá Sosis cùng Mericus là những con người phù hợp hơn cho một sứ mệnh trọng đại nhường ấy. Giờ đây, chính các ngươi — những kẻ chẳng lấy gì làm sang trọng cho cam ở Syracuse — lại đứng đây mở miệng dè bỉu thân phận thấp kém của người khác. Thế nhưng trong số các ngươi, kẻ nào từng dám đứng ra hứa hẹn mở cửa thành đón các chiến binh vũ trang của ta bước vào? Các ngươi căm ghét và nguyền rủa những kẻ từng làm điều đó; và ngay tại chốn này các ngươi vẫn không tài nào kìm chế được thói quen phun nọc độc chửi rủa họ, thế thì đời nào các ngươi lại chịu làm một hành động tương tự? Chính thân phận thấp kém của những con người mà các ngươi đang dùng để dè bỉu, hỡi các nghị viên, lại là minh chứng đanh thép nhất khẳng định rằng ta chưa từng hất hủi bất kỳ ai thực sự muốn dâng hiến công sức cho đất nước chúng ta. Trước khi vây hãm Syracuse, ta từng tìm kiếm hòa bình bằng mọi cách: khi thì cử sứ giả, lúc lại trực tiếp đích thân đến gặp họ; và sau khi họ bất chấp luân thường đạo lý tui tay thượng cẳng chân hạ cẳng tay với sứ giả của ta, thậm chí câm lặng từ chối đối thoại khi ta đứng trước cửa thành gặp gỡ giới chóp bu của họ, lúc đó ta mới buộc phải hạ thành Syracuse bằng sức mạnh binh đao sau khi đã nếm đủ mọi đắng cay khổ cực trên cả đất liền lẫn mặt trận hải quân. Về những gì chúng phải gánh chịu sau khi thành thất thủ, chúng nên tìm đến Hannibal, người Carthage và những kẻ từng bại trận cùng chúng để mà khóc lóc oán thán, thay vì chìa mặt ra trước viện nguyên lão của một dân tộc chiến thắng. Hỡi các nghị viên, nếu ta có ý định giấu giếm việc mình đã tước đoạt Syracuse, ta đã chẳng dại dột đem chiến lợi phẩm của nó về tô điểm cho kinh thành Roma. Còn về những tài sản cá nhân ta tịch thu hay ban phát với tư cách kẻ chiến thắng, ta đinh ninh rằng mình đã hành xử hoàn toàn tuân thủ luật pháp chiến tranh và xứng đáng với công trạng của từng người. Việc các ngài đứng ra chuẩn y những hành động của ta, hỡi các nghị viên, rõ ràng quan trọng với đất nước này hơn là với bản thân ta, bởi ta đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận của mình; thế nhưng bảo vệ các tướng lĩnh đời sau khỏi việc bị chùn tay cụt hứng vì những phán quyết lật lọng chính là trách nhiệm tối cao của quốc gia. Và giờ đây, khi các ngài đã lắng nghe đầy đủ lời lẽ từ cả người Sicily lẫn bản thân ta trước mặt nhau, chúng ta sẽ cùng nhau lui ra ngoài để viện nguyên lão có thể tự do bàn thảo sâu hơn." Nói rồi, sau khi đuổi đám người Sicily ra ngoài, bản thân ông cũng quay lưng tiến thẳng lên điện Capitol để tiếp tục tuyển mộ binh sĩ.

Vị chấp chính quan còn lại bèn đưa thỉnh nguyện thư của người Sicily ra trước hội đồng trưởng lão, khơi mào cho một cuộc tranh luận kéo dài lê thê. Đại đa số các nghị viên ngầm đồng tình với quan điểm do Titus Manlius Torquatus xướng lên: "Cuộc chiến vốn dĩ phải được tiến hành nhắm vào bọn bạo chúa — những kẻ thù chung của cả người Syracuse lẫn nhân dân La Mã; thành phố cần phải được giải cứu chứ không phải chinh phục; và một khi đã được giải cứu, nó phải được tái lập vững chắc dưới những luậtς pháp và sự tự do truyền thống của mình, thay vì bị tàn phá trong chiến tranh khi cơ thể đã kiệt quệ vì xiềng xích nô lệ. Giữa lúc cuộc chiến giữa bạo chúa và vị tướng La Mã diễn ra, đô thị diễm lệ và lẫy lừng bậc nhất ấy — vốn từng là kho lúa và kho bạc của nhân dân La Mã, phần thưởng vinh quang cho kẻ chiến thắng — lại bị san bằng; một thành phố từng bằng sự hào phóng và thịnh tình của mình đã không ít lần tiếp sức, tô điểm cho nước cộng hòa, đặc biệt là trong chính cuộc chiến Punic khốc liệt này. Nếu tiên vương Hiero — người bạn trung thành bậc nhất của đế chế La Mã — sống lại từ cõi chết, liệu người sẽ mang bộ mặt nào để nhìn vào Syracuse hay Roma, khi chứng kiến quê hương mình bị tàn phá một nửa và hôi của sạch sành sanh, lại thấy ngay tại tiền sảnh kinh thành Roma — và gần như ngay trước cổng thành — bày la liệt chiến lợi phẩm cướp từ quê hương ông?" Mặc dù những lời lẽ xót xa này cùng vô số luận điệu tương tự được tuôn ra nhằm bôi nhọ vị chấp chính quan đồng thời khơi gợi lòng trắc ẩn cho người Sicily, các bậc trưởng lão vì nể trọng Marcellus vẫn chọn cách ban hành một sắc lệnh ôn hòa hơn: "Những gì Marcellus đã làm trong quá trình tiến hành chiến tranh cũng như khi chiến thắng đều được chuẩn y. Còn về tương lai, viện nguyên lão sẽ tự tay giám sát các vấn đề của Syracuse, đồng thời giao phó cho chấp chính quan Laevinus trách nhiệm chăm lo lợi ích của xứ đó trong hạn mức không làm tổn hại đến đại cục quốc gia." Hai nghị viên được cử lên điện Capitol để mời vị chấp chính quan quay lại phòng họp; và khi người Sicily được gọi trở vào, sắc lệnh của viện nguyên lão được đọc to lên. Phái đoàn được vỗ về bằng những lời lẽ tử tế rồi cho lui ra, thế nhưng họ lại bất ngờ sụp quỳ rạp xuống chân chấp chính quan Marcellus, khẩn khoản van xin ông tha thứ cho những lời lẽ họ từng thốt ra cốt để khơi gợi lòng thương cảm và tìm kiếm sự cứu rỗi khỏi thảm họa, đồng thời nài nỉ ông hãy thu nạp chính họ cùng thành phố Syracuse dưới sự bảo bọc và bảo trợ của ông; đáp lại, vị chấp chính quan mỉm cười ân cần an ủi rồi cho họ ra về.

Buổi tiếp kiến trước viện nguyên lão sau đó được dành cho phái đoàn người Capua. Lời lẽ của họ mang nhiều màu sắc khơi gợi lòng trắc ẩn hơn, thế nhưng hoàn cảnh của họ lại chẳng mấy sáng sủa; bởi họ vừa chẳng tài nào chối cãi được tội lỗi xứng đáng phải chịu hình phạt, lại chẳng có bóng dáng tên bạo chúa nào để trút gánh nặng trách nhiệm sang. Dù vậy, họ vẫn nuôi hy vọng rằng cái chết của hàng loạt nghị viên bằng độc dược và dưới lưỡi dao hành hình đã là quá đủ để chuộc lại tội lỗi. Họ van xin: "Chỉ còn một nhúm các bậc quý tộc thoi thóp sót lại — những kẻ chưa từng bị sự cắn rứt lương tâm xui xẻo đẩy vào hành động tuyệt vọng nào, và cũng chẳng bị phán quyết tử hình bởi cơn thịnh nộ của phe chiến thắng. Những con người này chỉ khẩn nài được khôi phục tự do cùng một phần tài sản nhỏ nhoi cho bản thân và gia đình, bởi họ vốn là công dân La Mã, phần lớn có quan hệ thông gia hoặc huyết thống thân thiết với người La Mã qua những cuộc hôn nhân kéo dài qua nhiều thế hệ." Sau khi họ được lệnh lui ra khỏi phòng họp, một cuộc tranh luận chớp nhoáng nổ ra xoay quanh việc có nên triệu hồi Quintus Fulvius từ Capua về hay không (vì cựu pháp quan Claudius đã qua đời sau khi hạ thành), nhằm đem vụ việc ra mổ xẻ trước mặt vị tướng từng trực tiếp nhúng tay hệt như trường hợp giữa Marcellus và người Sicily. Thế nhưng khi nhìn thấy sự hiện diện của Marcus Atilius và Caius Fulvius — em trai của Flaccus đồng thời là phó tướng của ông —, cùng Quintus Minucius và Lucius Veturius Philo — những vị phó tướng cũng từng có mặt trong mọi biến cố — đang ngồi trong viện nguyên lão; và vì không muốn triệu hồi Fulvius rời Capua hay bắt người Capua phải đợi chờ, Marcus Atilius Regulus — nhân vật có sức nặng lớn nhất trong số những người từng đặt chân đến Capua có mặt ở đó — khi được hỏi ý kiến đã dõng dạc tuyên bố: "Tôi tin rằng mình từng tham dự hội đồng do các chấp chính quan triệu tập ngay sau khi hạ thành Capua, nơi cuộc điều tra được tiến hành để xem có bất kỳ người Capua nào lập công với đất nước hay không, và kết quả là có hai người phụ nữ: Vestia Oppia, một công dân Atella cư ngụ tại Capua, và Faucula Cluvia, một kỹ nữ lâu năm. Người trước từng ngày ngày dâng lễ cầu an và thành công cho nhân dân La Mã, còn người sau thì lén lút tuồn lương thực cứu đói cho các tù nhân. Còn lại, tâm tư của toàn bộ phần đông người Capua đối với chúng ta," ông quả quyết, "hoàn toàn giống hệt người Carthage; và những kẻ bị Fulvius chém đầu đều là những cái tên nổi cộm về địa vị chứ không phải vì tội lỗi kém cỏi hơn. Tôi không thấy viện nguyên lão có quyền phán quyết số phận những người Capua mang quốc gia công dân La Mã nếu không có sự ủy quyền từ nhân dân. Hơn nữa, tiền lệ mà tổ tiên chúng ta từng áp dụng trong vụ việc người Satricani nổi loạn là: Marcus Antistius, hộ dân quan, phải đứng ra đề xuất trước để đại chúng ban hành sắc lệnh trao quyền cho viện nguyên lão phán xét người Satricani. Do đó, quan điểm của tôi là nên thỉnh cầu các hộ dân quan cử một hoặc vài người đứng ra đệ trình trước nhân dân một đạo luật ủy quyền cho chúng ta toàn quyền định đoạt số phận người Capua." Hộ dân quan Lucius Atilius theo đề xuất của viện nguyên lão đã đệ trình trước nhân dân đạo luật với nội dung: "Liên quan đến toàn bộ dân Capua, Atellani, Calatini và Sabatini — những kẻ từng đầu hàng cựu pháp quan Fulvius và phó mặc thân phận dưới quyền thống trị của nhân dân La Mã; đồng thời liên quan đến tài sản, đất đai, đô thị, thần quyền hay nhân quyền cùng tư trang và mọi thứ họ đã bàn giao kèm theo thân xác; hỡi các công dân La Mã, ý các vị muốn định đoạt ra sao?" Đại chúng đã bỏ phiếu tuyên bố: "Bất cứ điều gì viện nguyên lão tuyên thệ hoặc đa số những người có mặt quyết định, chúng tôi đều tuân thủ và tuân lệnh."

Viện nguyên lão, sau khi mổ xẻ vấn đề một cách thấu đáo tuân theo sắc lệnh của nhân dân, trước tiên trả lại tài sản và sự tự do cho Oppia và Cluvia, đồng thời chỉ thị rằng nếu họ muốn thỉnh cầu thêm phần thưởng nào khác từ viện nguyên lão, hãy trực tiếp đến Roma. Những sắc lệnh riêng biệt lần lượt được ban hành cho từng gia đình Capua, chi tiết đến mức chẳng đáng để liệt kê hết. Tài sản của một số người bị sung công; bản thân họ, con cái và vợ ngài bị đem bán làm nô lệ, ngoại trừ những cô con gái đã kết hôn trước khi rơi vào quyền kiểm soát của nhân dân La Mã. Số khác bị tống giam xiềng xích để chờ xét xử vào một dịp sau. Họ dùng mức độ thu nhập làm thước đo để quyết định xem có nên tịch thu tài sản của những người Capua còn lại hay không. Sắc lệnh quy định trả lại cho chủ nhân toàn bộ gia súc bị tịch thu ngoại trừ ngựa, toàn bộ nô lệ ngoại trừ nam giới trưởng thành, cùng mọi tài sản không gắn liền với đất đai. Họ ra lệnh rằng toàn bộ dân Capua, Atellani, Calatini và Sabatini — trừ những kẻ đích thân hoặc có cha mẹ nằm trong hàng ngũ kẻ thù — đều được tự do, với điều kiện tuyệt đối không một ai được trở thành công dân La Mã hay đồng minh Latinh; đồng thời những kẻ từng có mặt trong thành Capua khi cửa thành đóng kín không được phép bén mảng ở lại thành phố hay lãnh thổ Capua sau một thời hạn định sẵn. Một vùng đất bên kia sông Tiber — không giáp ranh bờ sông — được chỉ định để họ định cư. Những kẻ chưa từng đặt chân đến Capua hay bất kỳ đô thị Capua nào phản bội trong chiến tranh được phép cư trú ở bờ bên này sông Liris hướng về Roma; còn những ai từng quay về với người La Mã trước khi Hannibal đặt chân đến Capua sẽ được chuyển đến định cư ở bờ bên này sông Vulturnus, với điều kiện tuyệt đối không được sở hữu nhà cửa hay đất đai trong phạm vi mười lăm dặm tính từ bờ biển. Những kẻ bị đày ra bên kia sông Tiber cùng hậu duệ của họ tuyệt đối không được mua sắm hay sở hữu bất kỳ tài sản nào ngoại trừ các lãnh thổ Veii, Sutrium hoặc Nepete, và với điều kiện mỗi người không được sở hữu diện tích đất vượt quá năm mươi mẫu. Toàn bộ tài sản của tầng lớp nghị viên và những kẻ từng làm quan magistrate tại Capua, Calatia và Atella được lệnh đem bán đấu giá tại Capua; riêng số người tự do bị phán quyết đem bán sẽ được đày về Roma để bán nô lệ tại đó. Đối với các bức tượng thần và tượng đồng bị cướp từ tay kẻ thù — dù là vật linh thiêng hay phàm tục —, họ giao phó toàn quyền cho hội đồng tư tế tối cao định đoạt. Phái đoàn Capua rời khỏi phòng họp trong tâm trạng tồi tệ và đau đớn hơn bội phần so với lúc họ mới bước chân đến, bởi những sắc lệnh nghiệt ngã này; và giờ đây, họ chẳng còn hơi sức đâu để oán thán sự tàn nhẫn của Quintus Fulvius nữa, mà chỉ biết nguyền rủa sự cay nghiệt của các vị thần cùng vận mệnh khốn nạn của chính mình.

Sau khi người Sicily và Capua đã lui ra, chiến dịch tuyển binh được khởi động; và ngay khi các tân binh đã được nạp đủ cho quân đội, họ bắt đầu bàn tính đến việc gom góp số lượng chèo thủ. Thế nhưng vì nguồn nhân lực cho mục đích ấy đã cạn kiệt, kho bạc nhà nước lúc bấy giờ cũng nhẵn thín chẳng còn xu dính túi để mua sắm hay trả lương cho họ, các chấp chính quan đành phải phát đi chiếu chỉ bắt buộc các tư nhân phải tự động đóng góp chèo thủ tỷ lệ thuận với thu nhập và địa vị của mình, kèm theo tiền lương và lương thực đủ dùng trong ba mươi ngày. Sóng gió phẫn nộ cùng tiếng xì xào oán thán dâng cao ngất trời trong lòng dân chúng trước chiếu chỉ ngặt nghèo ấy, đến mức người ta thiếu một thủ lĩnh hô hào chứ chẳng thiếu đi chất liệu để bùng nổ một cuộc nổi dậy. Người ta râm ran bàn tán rằng: "Các chấp chính quan, sau khi đã đày đọa tơi bời người Sicily và Capua, nay quay sang giở trò tàn phá, lột da rút xương chính tầng lớp bình dân La Mã; bị vắt kiệt mồ hôi nước mắt qua bao nhiêu năm đóng thuế, họ chẳng còn lại gì ngoài những điền trang trơ trụi hoang tàn. Kẻ thù thì thiêu rụi nhà cửa, còn nhà nước thì cướp đi những tên nô lệ cày cấy đất đai của họ: lúc thì ép bán giá rẻ mạt để đi lính, lúc lại bắt đóng góp chèo thủ. Hễ ai còn sót lại chút bạc đồng nào cũng bị tước đoạt sạch để nộp tiền chèo thủ hoặc thuế hàng năm. Không một thế lực nào có thể ép buộc và không một mệnh lệnh nào có thể bắt họ phải nôn ra những thứ mà họ hoàn toàn không có. Cứ việc bán sạch tài sản của họ đi rồi đem thân xác họ ra mà tra tấn đì đà, bởi đó là tất cả những gì còn sót lại trên người họ. Chẳng còn chút tài sản nào để mà chuộc thân nữa." Những lời oán thán ấy không hề bị giấu giếm mà được tuôn ra oang oang giữa diễn đàn công cộng trước mắt ngay các vị chấp chính quan, vây quanh bởi một biển người đông nghìn nghịt; và các chấp chính quan chẳng tài nào trấn an nổi họ dẫu dùng biện pháp dăm dọa hay vỗ về. Thấy vậy, họ tuyên bố cho dân chúng ba ngày để suy ngẫm lại sự tình; khoảng thời gian đó được các chấp chính quan tận dụng triệt để để hội họp và tính toán sách lược. Hôm sau, họ triệu tập viện nguyên lão để bàn về vấn đề huy động chèo thủ; và sau một hồi tranh luận gay gắt để thừa nhận rằng sự từ chối của nhân dân là hoàn toàn có cơ sở, họ bẻ lái vấn đề đến kết luận rằng dẫu có công bằng hay bất công đi nữa, gánh nặng này vẫn buộc các tư nhân phải gánh vác. Bởi vì nếu không lấy từ đó thì tìm đâu ra nguồn chèo thủ khi kho bạc trống rỗng? Và nếu không có hạm đội, lấy gì để kìm chân Sicily, ngăn chặn Philip thâm nhập Ý hay bảo vệ đường bờ biển đất nước?

Giữa hoàn cảnh ngặt nghèo bế tắc, khi mọi cuộc bàn thảo đều chìm trong bất động và một thứ tê liệt tựa sương mù phủ kín tâm trí mọi người, vị chấp chính quan Laevinus đứng lên phân tích: "Vì các quan chức được tôn vinh hơn các nghị viên, và các nghị viên được tôn vinh hơn thứ dân, tự thân họ cũng phải là những kẻ tiên phong gánh vác mọi trọng trách nặng nề và gian khổ nhất. Nếu các ngươi muốn áp đặt bất kỳ nghĩa vụ nào lên kẻ dưới, hãy tự mình và gia quyến đứng ra gánh lấy trước tiên, các ngươi sẽ thấy thiên hạ sẵn sàng tuân lệnh răm rắp; chẳng ai cảm thấy gánh nặng xót xa khi tận mắt chứng kiến những người đứng đầu tự nguyện ôm lấy phần thiệt thòi lớn hơn tỷ lệ của họ. Phải chăng chúng ta đang khao khát nhân dân La Mã sở hữu và trang bị một hạm đội? Phải chăng muốn các tư nhân tự nguyện cung cấp chèo thủ mà không cằn nhằn? Hãy tự tay thi hành mệnh lệnh đó trước tiên đi! Hỡi các nghị viên, ngày mai hãy mang toàn bộ vàng, bạc và đồng đúc của chúng ta nộp sạch vào ngân khố, mỗi người chỉ được giữ lại nhẫn cho bản thân, vợ và con cái, cùng một chiếc vòng bulla cho con trai; ai có vợ hoặc con gái được giữ lại một lượng vàng nhỏ cho mỗi người. Những ai từng ngồi trên ghế curule được phép giữ lại bộ trang sức ngựa và một pa-vơ bạc để làm đĩa muối và bát cúng dường thần linh. Phần còn lại trong chúng ta, các nghị viên, mỗi gia chủ chỉ được giữ lại đúng một pa-vơ bạc và năm nghìn đồng as đồng đúc. Toàn bộ số vàng, bạc và đồng đúc còn lại, hãy tức tốc nộp hết cho bộ ba quan chức quản lý ngân khố (triumviri), hoàn toàn không cần đợi viện nguyên lão ban hành sắc lệnh; để sự đóng góp tự nguyện cùng tinh thần thi đua cứu quốc của chúng ta khơi ngợi ngọn lửa trước tiên trong tầng lớp kỵ sĩ noi theo, rồi từ đó lan rộng ra toàn thể cộng đồng. Đây là con đường duy nhất mà hai vị chấp chính quan các ngươi, sau bao nhiêu trăn trở bàn thảo, mới tìm ra được. Hãy áp dụng nó, và cầu mong các vị thần phù hộ cho quốc kế dân sinh. Nếu đất nước được bảo tồn, nó sẽ dễ dàng che chở tài sản cho từng cá nhân; nhưng một khi đã phản bội lợi ích chung, các ngươi có cố giữ tài sản riêng cũng chỉ là công dã tràng." Đề xuất này đón nhận sự đồng thuận tuyệt đối đến mức những lời cảm ơn tự phát được gửi đến các chấp chính quan. Viện nguyên lão sau đó tuyên bố bãi hội, và từng vị nghị viên rầm rộ mang vàng, bạc, đồng của mình nộp vào ngân khố với một tinh thần thi đua hừng hực đến độ tên tuổi của họ xếp hàng dài chật ních trên các bảng công khai, khiến bộ ba quan chức ngân khố lẫn đám thư ký làm việc không xuể. Sự đồng lòng tuyệt đối của viện nguyên lão đã trở thành tấm gương chói lọi để tầng lớp kỵ sĩ noi theo, và tầng lớp kỵ sĩ lại tiếp tục truyền lửa cho thứ dân. Cứ thế, chẳng cần đến bất kỳ chiếu chỉ hay sự cưỡng ép nào từ quan chức, nhà nước vừa không thiếu chèo thủ để khỏa lấp quân số, vừa thừa tiền để trả lương; và sau khi mọi công tác chuẩn bị cho chiến tranh đã hoàn tất, các chấp chính quan rầm rộ lên đường tiến về các tỉnh lệnh.

Chưa từng có một giai đoạn nào trong suốt cuộc chiến mà cả người Carthage lẫn người La Mã — cùng ngụp lặn trong vô vàn thăng trầm — lại rơi vào trạng thái bấp bênh đầy lo âu giữa hy vọng và sợ hãi đến thế. Về phía người La Mã, xét trên các tỉnh lệnh của họ, thất bại tại Tây Ban Nha một bên và thành công rực rỡ tại Sicily bên kia đã đan xen giữa niềm vui và nỗi buồn; còn trên đất Ý, việc mất Tarentum là một cú sốc thương tổn và nguồn cơn đau khổ, nhưng sự bảo toàn bất ngờ của pháo đài cùng lực lượng đồn trú bên trong lại thắp lên niềm hân hoan. Cơn hoảng loạn bất ngờ châm ngòi từ chiến dịch vây hãm thành Roma nhanh chóng biến thành niềm vui vỡ oà nhờ việc hạ thành Capua chỉ vài ngày sau đó. Tình hình hải ngoại của họ cũng được san bằng qua một sự đền bù tương xứng. Philip trở thành kẻ thù vào thời điểm có phần bất lợi; thế nhưng sự góp mặt của người Aetolia và vua Attalus xứ Asia vào hàng ngũ đồng minh như một điềm báo vận mệnh đang trao trọn quyền bá chủ phương đông cho người La Mã. Về phần người Carthage, họ lấy việc mất Capua để bù trừ cho chiến tích chiếm Tarentum; và dẫu việc tiến đến chân tường thành Roma không gặp sự kháng cự nào được xem là vinh quang đối với họ, sự thất bại trong nỗ lực đột phá cùng nỗi nhục nhã bị xem thường — khi họ đang lảng vảng dưới chân tường Roma thì một đạo quân La Mã lại hiên ngang kéo ra từ cánh cổng đối diện để tiến đánh Tây Ban Nha — lại là một cái tát đau điếng. Xét riêng chiến trường Tây Ban Nha, hy vọng chiến cuộc nơi đây đã khép lại và người La Mã bị quét sạch sau thảm họa diệt vong của hai vị danh tướng cùng đại quân của họ lớn bao nhiêu, thì nỗi phẫn nộ trước việc chiến thắng ấy bị Lucius Marcius — một vị tướng tự phát — bóp nghẹt thành công cốc lại cay đắng bấy nhiêu. Cứ thế, vận mệnh liên tục cân bằng các sự kiện, để lại cả hai phe chìm trong mơ hồ bấp bênh, với hy vọng và nỗi sợ mạnh mẽ hệt như ngày đầu bước chân vào cuộc chiến.

Điều khiến Hannibal đau đớn hơn bất cứ thứ gì chính là thực tế phũ phàng rằng Capua — bị người La Mã vây hãm kiên trì hơn là được ông ta bảo vệ — đã làm lung lay lòng trung thành của phần lớn các quốc gia Ý đối với ông; và ông hoàn toàn không thể giữ chân tất cả bọn chúng bằng các đồn binh trừ phi chấp nhận xé nát đại quân thành vô số nhúm quân lẻ tẻ, điều mà vào thời điểm đó là tối kỵ; nhưng mặt khác, việc rút lui các đồn binh cũng đồng nghĩa với việc đẩy lòng trung thành của đồng minh ra trước sóng gió của hy vọng và sợ hãi. Bản tính vốn dĩ tham lam và tàn nhẫn đã thúc giục ông ta tàn phá những đô thị không còn giữ nổi, để lại chúng trong đống tro tàn hoang tàn cho kẻ thù. Quyết định tàn độc này vừa sai lầm về nguyên tắc vừa thảm hại về hậu quả, bởi không chỉ tình cảm của những kẻ hứng chịu sự khắc nghiệt ấy bị bóp méo, mà cả các quốc gia khác cũng quay lưng, vì bài học cảnh cáo ấy giáng họa lên đầu nhiều kẻ hơn là chính nạn nhân thực sự. Về phần vị chấp chính quan La Mã, ông ta không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để dò la tâm tư hướng về mình của các thành phố hễ có chút triển vọng nào ló dạng. Dasius và Blasius là hai nhân vật chóp bu tại Salapia; Dasius là chiến hữu thân cận của Hannibal, còn Blasius lại ngầm thúc đẩy lợi ích La Mã trong âm thầm và qua các sứ giả bí mật từng thắp lên trong lòng Marcellus hy vọng về một vụ phản bội dâng hiến thành phố, thế nhưng việc đó bất thành nếu thiếu đi sự nhúng tay của Dasius. Sau bao nhiêu lần chần chừ do dự và cuối cùng đành liều vì chẳng còn kế sách nào khả dĩ hơn, Blasius tìm cách tiếp cận Dasius; thế nhưng Dasius — vốn vừa chống đối lại vừa căm ghét người đồng cấp đối thủ — liền tung hoành đi tố cáo với Hannibal. Cả hai bị triệu tập, và trong lúc Hannibal đang xử án trên bục xét xử, dự tính chốc nữa sẽ phán quyết vụ việc của Blasius, hai kẻ cáo buộc và bị cáo đứng tách biệt khỏi đám đông bị đẩy lùi phía sau; Blasius nhân cơ hội này vẫn rỉ tai lôi kéo Dasius về vụ dâng hiến thành phố; lập tức Dasius gào toáng lên như thể tang chứng rành rành trước mắt rằng hắn đang bị gạ gẫm phản bội thành phố ngay trước mặt Hannibal. Hành động táo tợn đến mức khó tin ấy lại khiến Hannibal và các thuộc hạ có mặt cảm thấy vô lý. Họ đinh ninh rằng cáo buộc ấy chỉ là trò đấu đá phe phái mang đậm màu sắc ganh đua thù hận cá nhân, được dựng lên vì nó chẳng có nhân chứng vật chứng nào để chứng minh nên càng dễ bề thêu dệt. Do đó, cả hai được lệnh lui ra. Thế nhưng Blasius vẫn không từ bỏ mưu đồ táo bạo của mình, liên tục rỉ tai rót vào tai những luận điểm thiết thực về lợi ích của bản thân lẫn đất nước cho đến khi hắn thành công lôi kéo được lực lượng đồn trú Punic gồm năm trăm kỵ binh Numidia và thành Salapia dâng nộp trọn vẹn cho Marcellus. Việc dâng nộp không thể diễn ra êm thấm mà không có đổ máu, bởi đây là lực lượng kỵ binh dũng mãnh bậc nhất trong toàn bộ đại quân Punic. Do đó, dẫu biến cố diễn ra bất ngờ và ngựa chiến chẳng thể phát huy tác dụng trong không gian chật hẹp của thành phố, họ vẫn vội vã vác vũ khí vùng lên tìm đường phá vây; và khi không tài nào tháo chạy nổi, họ chiến đấu đến giọt máu cuối cùng, để lại chưa đầy năm mươi mạng sống rơi vào tay kẻ thù. Sự tổn thất của khối kỵ binh tinh nhuệ này giáng một đòn đau điếng cho Hannibal hơn cả việc mất Salapia, bởi kể từ ngày đó, vị tướng Carthage chưa bao giờ khôi phục được ưu thế kỵ binh — thứ từng là thứ vũ khí lợi hại nhất của ông trước kia.

Trong khoảng thời gian đó, nạn lương thực trong pháo đài Tarentum đã chạm ngưỡng không thể chịu đựng nổi; lực lượng đồn trú La Mã tại đây cùng Marcus Livius — quan cai quản pháo đài và thành trì — phó thác toàn bộ hy vọng vào nguồn tiếp tế từ Sicily; để đảm bảo đoàn tàu vận tải lướt qua vùng biển Ý an toàn, một hạm đội gồm khoảng hai mươi chiến thuyền được bố trí túc trực tại Rhegium. Decius Quinctius — một con người có xuất thân bần hàn nhưng nổi danh lừng lẫy qua vô số chiến công dũng cảm — được giao phó trọng trách chỉ huy hạm đội và các đoàn hộ tống. Thoạt đầu, ông được Marcellus cấp cho năm chiến thuyền, lớn nhất là hai chiếc thuyền ba tầng chèo, nhưng sau đó, ghi nhận tác phong xông xáo của ông trong nhiều chiến dịch, ba chiến thuyền năm tầng chèo được bổ sung thêm; và cuối cùng, bằng cách gom góp từ các đô thị đồng minh Rhegium, Velia và Paestum số tàu chiến mà họ có nghĩa vụ cung cấp theo hiệp ước, ông đã gầy dựng được một hạm đội gồm hai mươi tàu như đã đề cập. Hạm đội này nhổ neo rời Rhegium, chạm trán Democrates tại Sacriportus — cách thành phố khoảng mười lăm dặm — cùng với một hạm đội tàu Tarentum có quy mô tương đương. Trớ trêu thay, vị tướng La Mã lúc đó đang giương buồm ung dung tiến tới mà chẳng mảy may ngờ tới một trận đụng độ sắp kề bên, thế nhưng khi lướt qua vùng Croto và Sybaris, ông đã kịp trang bị chèo thủ đầy đủ cho tàu thuyền, sắp xếp hạm đội vô cùng ngăn nắp và vũ trang kỹ lưỡng tương xứng với quy mô các con tàu; và thật tình cờ, đúng vào khoảnh khắc kẻ thù lấp ló xuất hiện, ngọn gió bỗng đột ngột lặng thinh, đủ thời gian để họ hạ buồm, sẵn sàng bố trí chèo thủ và binh sĩ nghênh chiến. Rất hiếm khi trong lịch sử các hạm đội chính quy lại chạm trán nhau với một khí thế ngút trời đến thế, bởi thứ họ đang tranh giành vượt xa giá trị của chính những con tàu. Người Tarentum quyết chiến để sau gần một thế kỷ lấy lại thành phố, họ có thể giải cứu luôn pháo đài, đồng thời bóp nghẹt nguồn tiếp tế của kẻ thù nếu một trận chiến trên biển giúp họ giành lại quyền bá chủ đại dương. Người La Mã quyết chiến để việc giữ chặt pháo đài là minh chứng hùng hồn rằng Tarentum thất thủ không phải vì sức mạnh và dũng khí của kẻ thù, mà do phản trắc lén lút. Do đó, hiệu lệnh cất lên từ cả hai phía, các chiến thuyền lao thẳng vào nhau bằng những chiếc mỏ neo sắc bén, chẳng ai chịu lùi bước hay cho phép tàu địch gỡ ra khỏi mình khi những chiếc móc sắt đã níu chặt lấy nhau; trận chiến giáp lá cà khốc liệt đến mức họ không chỉ dùng tên lao tầm xa mà còn đánh giáp lá cà bằng gươm giáo cự ly gần chân đối chân. Mũi tàu dính chặt vào nhau bất động trong lúc phần đuôi tàu bị sức chèo của đối phương quay mòng mòng. Mật độ tàu thuyền dày đặc đến mức hiếm có một mũi lao nào rơi xuống biển mà không găm trúng đích. Họ dàn hàng ngang đối đầu hệt như các bộ binh xung trận trên đất liền, và binh sĩ có thể bước qua lại giữa các con tàu. Thế nhưng màn giao tranh nảy lửa nhất diễn ra giữa hai chiến thuyền đi đầu ở mũi tiền tuyến. Trên chiến thuyền La Mã là chính Quinctius, còn bên chiến thuyền Tarentum là Nico — biệt danh Perco —, kẻ mang nỗi căm thù ngút trời với người La Mã không chỉ vì đại sự quốc gia mà còn bởi tư thù cá nhân, vì hắn thuộc phe phái từng dâng nộp Tarentum cho Hannibal. Kẻ này đã phóng một ngọn lao xuyên thủng người Quinctius khi ông đang lơ đễnh vừa chiến đấu vừa hô hào binh sĩ; ông lập tức ngã nhào cắm đầu xuống biển cùng toàn bộ vũ khí qua mũi tàu. Tên Tarentum đắc thắng lập tức nhảy xập vào con tàu đang chìm trong hỗn loạn vì mất tướng, đẩy lùi người La Mã và chiếm lấy mũi tàu; thế nhưng trong lúc người La Mã chụm lại thành một khối vững chắc tuyệt vọng cố thủ ở phần đuôi, một chiếc thuyền ba tầng chèo khác của kẻ thù lại bất ngờ xuất hiện áp sát đuôi tàu. Thế là chiến thuyền La Mã bị kẹp giữa hai làn đạn và sa vào tay giặc. Hoảng loạn bao trùm phần còn lại của hạm đội khi chứng kiến chiến thuyền chủ tướng thất thủ, chúng tháo chạy tán loạn mọi hướng: kẻ bị đánh chìm giữa đại dương, kẻ hộc tốc chèo cuống cuồng vào bờ để rồi chẳng mấy chốc trở thành miếng mồi ngon cho dân Thurii và Metapontum. Về phần đoàn tàu vận tải chở lương thực đi theo phía sau, chỉ có một nhúm nhỏ sa vào tay giặc, số còn lại đổi hướng cánh buồm nương theo những luồng gió đổi chiều để tháo chạy ra vùng biển khơi an toàn. Một biến cố mang sắc thái hoàn toàn trái ngược lại diễn ra tại Tarentum vào thời điểm đó; khi một toán bốn nghìn quân kéo nhau ra ngoài đi kiếm củi, rải rác tản mác khắp đồng quê, Livius — viên chỉ huy pháo đài và lực lượng đồn trú La Mã — hằng ao ước chớp lấy mọi thời cơ ra tay, liền phái Caius Persius — một sĩ quan xông xáo — dẫn hai nghìn quân từ pháo đài đánh úp bất ngờ vào đám đông đang tản mác lêu lổng trên các đồng điền; sau một hồi tàn sát rảnh tay khắp các hướng, hắn lùa nhúm tàn quân sống sót chạy tháo thân về thành phố trong hoảng loạn kinh hoàng, chen chúc giẫm đạp lên nhau qua những cánh cổng mở hờ để tránh việc thành phố thất thủ theo cùng một đòn đánh. Cứ thế, thế trận tại Tarentum được duy trì cân bằng khi người La Mã thắng trên bộ còn người Tarentum thắng trên biển; cả hai bên đều hụt hẫng trong hy vọng chờ đợi lương thực tưởng chừng đã nằm trong tầm mắt.

Giữa lúc các sự kiện ấy đang diễn ra, vị chấp chính quan Laevinus — khi phần lớn thời gian trong năm đã trôi qua — vừa đặt chân đến Sicily, nơi đang mòn mỏi ngóng chờ ông từ cả hai phía đồng minh cũ lẫn mới, liền xem nhiệm vụ cấp bách và trọng tâm nhất của mình là tái thiết trật tự tại Syracuse — nơi bầu không khí hãy còn hỗn loạn vì hòa bình vừa mới lập lại. Kế đến, ông dẫn các quân đoàn tiến về Agrigentum — căn cứ địa của tàn quân địch đang được cố thủ bởi một lực lượng đồn trú hùng hậu của người Carthage; và tại đây, vận mệnh mỉm cười với nỗ lực của ông. Hanno giữ chức tổng tư lệnh quân Carthage, nhưng toàn bộ niềm hy vọng của chúng đều dồn vào Mutines và đám kỵ binh Numidia. Mutines, tung hoành khắp xứ Sicily, chuyên tâm cướp phá điền trang của đồng minh La Mã, chẳng tài nào bị bẫy hay chặn đứng ngoài Agrigentum hay ngăn cản hắn tung hoành ra vào thành phố theo ý muốn. Tiếng tăm lừng lẫy mà hắn thu lượm được qua những hành động này dần lu mờ cả uy danh của tổng tư lệnh, cuối cùng biến thành nguồn cơn ghen tị; khiến những chiến công của hắn không còn được đón nhận với sự hào hứng xứng đáng. Vì những lý do đó, Hanno cuối cùng quyết định trao quyền chỉ huy cho chính con trai mình, với ảo tưởng rằng việc tước đoạt binh quyền của Mutines sẽ đồng thời tước luôn cả uy tín của hắn đối với đám lính Numidia. Thế nhưng kết quả lại hoàn toàn trái ngược; tình cảm gắn bó của đám lính dành cho hắn không những không giảm mà còn nhân lên gấp bội trước sự bất công ghen tị ấy. Bản thân Mutines cũng chẳng thèm nuốt trôi cục tức từ sự đối xử khinh miệt này, liền bí mật phái sứ giả đến gặp Laevinus để bàn chuyện dâng nộp Agrigentum. Sau khi các điều khoản đã được thỏa thuận và phương án thực thi được lên kế hoạch chi tiết qua các sứ giả ấy, lực lượng Numidia bỗng chốc xông lên chiếm lấy cánh cổng dẫn ra hướng biển sau khi đánh đuổi hoặc chém sạch lính gác, rồi mở cửa đón một toán quân La Mã tiến vào thành theo kế hoạch; và khi đoàn quân ấy ào ạt tiến sâu vào trung tâm thành phố và diễn đàn với tiếng hò reo inh ỏi, Hanno đinh ninh rằng đó chỉ là một vụ bạo loạn tản mác thông thường của đám Numidia hệt như trước kia, bèn lồng lộn xông ra dập tắt cuộc nổi dậy; thế nhưng khi quan sát từ xa và nhận ra quân số đông đảo vượt xa đám Numidia, đồng thời nghe tiếng hô xung trận quen thuộc của người La Mã, hắn quay đầu tháo chạy trước khi kịp lọt vào tầm ném lao của đối phương. Thoát ra ngoài bằng cánh cổng ở sườn đối diện, kéo theo Epicydes đi cùng, hắn chạy ra tới bờ biển với một nhúm tùy tùng; và vô cùng may mắn bắt gặp một chiếc thuyền nhỏ, hai kẻ đó vứt bỏ hòn đảo Sicily — nơi chúng từng gồng mình tranh chấp ròng rã bao nhiêu năm trời — để vượt biển tháo chạy về Châu Phi. Đám tàn quân Carthage và Sicily còn lại hoảng loạn tháo chạy tán loạn, nhưng vì mọi ngả đường tẩu thoát đều đã bị bịt kín, chúng bị chém giết không sót một mạng ngay sát chân cổng thành. Khi chiếm được thành phố, Laevinus lập tức quất roi rồi chém đầu những kẻ cầm đầu cuộc phản loạn tại Agrigentum. Số còn lại cùng toàn bộ chiến lợi phẩm đều bị đem bán làm nô lệ. Toàn bộ tiền bạc được chuyển về Roma. Tin tức về thảm họa giáng xuống đầu dân Agrigentum lan truyền khắp Sicily khiến toàn bộ các quốc gia hốt hoảng quay đầu về với người La Mã. Chỉ trong một thời gian ngắn, hai mươi thành phố đã tự nguyện dâng nộp, sáu thành được hạ bằng vũ lực và chừng bốn mươi thành khác xin đầu hàng vô điều kiện. Vị chấp chính quan — sau khi thưởng phạt phân minh theo đúng công trạng của các thủ lĩnh xứ này, đồng thời ép buộc dân Sicily sau một thời gian dài cầm gươm giáo nay phải quay về chú tâm cày cấy ruộng đồng để sản lượng hòn đảo không chỉ nuôi sống dân bản địa mà còn tiếp tục đóng góp vào kho dự trữ của Roma và Ý hệt như bao lần trước — liền thu xếp quay về Ý, kéo theo một đám đông hỗn tạp vô gia cư từ Agathyrna. Bọn chúng có tới bốn ngàn người, là sự tụ tập đủ mọi thành phần cặn bã: kẻ lưu vong, con nợ khốn cùng, phần lớn là tội phạm từng sống bằng nghề cướp bóc trấn lột cả trong thời điểm sống dưới sự kìm kẹp của luật pháp quê nhà lẫn khi dòng xô đẩy của số phận gom tụ họ lại tại Agathyrna. Laevinus nhận thấy việc để lại đám người này trên hòn đảo đang dần bước vào một giai đoạn thanh bình bất thường là điều cực kỳ nguy hiểm, bởi chúng sẽ là mầm mống cho những bất ổn mới; vả lại, chúng rất hữu ích đối với dân cư Rhegium — những kẻ đang khát thèm một băng nhóm chuyên nghề cướp bóc để tung hoành phá hoại lãnh thổ Bruttium. Cứ thế, chiến sự tại mặt trận Sicily chính thức khép lại trong năm đó.

Tại Tây Ban Nha, vào thời điểm đầu mùa xuân, Publius Scipio hạ thủy hạm đội và ra chiếu chỉ triệu tập lực lượng quân tiếp viện đồng minh tề tựu về Tarraco, đồng thời lệnh cho hạm đội và các tàu vận tải tiến thẳng đến cửa sông Iberus. Ông cũng ra lệnh cho các quân đoàn rời trại trú đông để tề tựu tại cùng địa điểm, rồi tự mình dẫn năm nghìn quân đồng minh xuất phát từ Tarraco để hội quân. Khi đặt chân đến đại bản doanh, ông thấy cần thiết phải đọc một bài điếu văn khích lệ binh sĩ, đặc biệt là đám lính kỳ cựu từng sống sót qua những thảm họa kinh hoàng; bèn triệu tập đại hội và cất lời dõng dạc: "Chưa từng có một vị tướng mới nào trước ta có đủ tư cách và lý lẽ chính đáng để bày tỏ lời cảm ơn đến binh sĩ của mình trước khi kịp sử dụng họ trong bất kỳ chiến dịch nào. Vận mệnh đã trói buộc ta vào các ngươi bằng những ân nghĩa từ trước khi ta đặt chân lên tỉnh lệnh hay nhìn thấy doanh trại của các ngươi; trước hết là vì sự tôn trọng mà các ngươi dành cho cha và chú ta lúc sinh thời cũng như khi ngã xuống, và kế đến là vì lòng dũng cảm giúp các ngươi thu hồi và bảo toàn nguyên vẹn cho nhân dân La Mã cùng ta — người kế nhiệm — vùng lãnh thổ từng bị bỏ rơi sau một thảm họa khốc liệt tột cùng. Thế nhưng giờ đây, nhờ ơn các vị thần, mục đích và nỗ lực của chúng ta không còn là cố thủ lại Tây Ban Nha nữa, mà là quét sạch người Carthage; không phải đứng sững bên bờ sông Iberus để chặn địch vượt sông, mà là chính chúng ta sẽ băng qua đó trước và mang chiến tranh sang phần đất bên kia. Ta chỉ sợ rằng đối với một số người trong các ngươi, đại sự này quá đỗi lớn lao và táo bạo khi nhìn lại những thảm họa vừa qua hãy còn hằn nguyên trong ký ức cùng tuổi đời còn quá non trẻ của ta. Chẳng có ai mang nỗi đau mất mát chiến trận tại Tây Ban Nha khó phai mờ trong tâm trí hơn ta; bởi chính nơi đó, cha và chú ta đã ngã xuống chỉ trong vòng ba mươi ngày, nối tiếp nhau giáng những đòn thảm họa chất chồng lên gia tộc ta. Thế nhưng, nếu sự côi cút và nỗi đau tột cùng của gia đình gieo rắc sự u uất vào lòng ta, thì vận may và dũng khí của dân tộc lại cấm ta được phép tuyệt vọng trước sự an nguy của đất nước. Dường như đó là một định mệnh nghiệt ngã rằng trong mọi cuộc chiến tranh trọng đại, chúng ta luôn giành chiến thắng sau khi đã nếm mùi thất bại. Ta xin bỏ qua những cuộc chiến thuở xa xưa với Porsena, người Gaul và người Samnite, mà xin bắt đầu từ các cuộc chiến tranh Punic. Đã có bao nhiêu hạm đội, bao nhiêu tướng lĩnh và đại quân vùi thây trong cuộc chiến trước? Cần gì phải nhắc lại những chuyện đã xảy ra trong cuộc chiến này? Ta hoặc từng tận mắt chứng kiến mọi thảm họa từng trải qua, hoặc gánh chịu nỗi đau lớn hơn bất cứ ai trong những trận chiến ta vắng mặt. Trebia, Trasimenus và Cannae là gì nếu không phải là những đài tưởng niệm cho sự diệt vong của các đạo quân và chấp chính quan La Mã? Hãy cộng thêm vào đó sự phản bội của nước Ý, phần lớn Sicily và Sardinia, cùng cơn hoảng loạn tột cùng khi đại bản doanh Carthage dựng sừng sững giữa sông Anio và tường thành Roma, để rồi thấy tận mắt Hannibal chiến thắng lảng vảng ngay trước cổng thành chúng ta. Giữa đống đổ nát ngập tràn ấy, dũng khí của nhân dân La Mã là thứ duy nhất đứng vững một cách bất khuất và hiên ngang. Khi mọi thứ sụp đổ rạp xuống mặt đất, chính dũng khí ấy đã vực dậy và gánh vác cả quốc gia. Các ngươi, hỡi những người lính, dưới sự dẫn dắt và dưới điềm gác của cha ta, chính là những kẻ đầu tiên chặn đứng Hasdrubal trên đường tiến về dãy Alps và đất Ý sau thảm họa Cannae — kẻ mà nếu hợp lực được với người anh của mình, cái tên La Mã lúc bấy giờ đã bị xóa sổ hoàn toàn khỏi bản đồ. Những chiến công ấy đã cân bằng lại những thất bại. Giờ đây, ơn các vị thần linh, mọi thứ tại Ý và Sicily đều đang xuôi chèo mát mái, mỗi ngày trôi qua lại mang đến những niềm vui mới và những bước tiến triển tốt đẹp hơn. Tại Sicily, Syracuse và Agrigentum đã bị hạ gục, kẻ thù bị quét sạch khỏi hòn đảo và tỉnh lệnh được thu phục trở lại dưới quyền thống trị của người La Mã. Tại Ý, Arpi được thu hồi và Capua thất thủ. Hannibal bị lùa vào góc khuất hẻo lánh nhất xứ Bruttium, chạy trối chết từ tận Roma về đến đó trong sự hoảng loạn tột cùng; và giờ đây hắn chẳng cầu xin các vị thần điều gì hơn là được phép rút lui bình an, cuốn xéo khỏi lãnh thổ kẻ thù. Vậy thì hỡi các chiến binh, còn điều gì vô lý hơn việc các ngươi — những kẻ từng gánh vác nền móng đang chao đảo của nhân dân La Mã cùng các bậc sinh thành của ta (vì họ hoàn toàn xứng đáng đứng chung hàng ngũ với cái tên gọi vinh quang ấy) trong những ngày tháng thảm họa dồn dập nối tiếp nhau, khi ngay cả các vị thần dường như cũng đứng về phe Hannibal — lại nản lòng nhụt chí ngay giữa lúc mọi thứ đang tiến băng băng trong vinh quang và thịnh vượng? Ngay cả với những biến cố vừa xảy ra gần đây, ta cũng ước gì chúng trôi qua với nỗi đau ít ỏi cho ta hệt như với các ngươi. Lúc này đây, các vị thần bất tử cai quản vận mệnh đế chế La Mã — những kẻ từng xui khiến toàn bộ các thế kỷ cử tri trao quyền cho ta —, chính những vị thần ấy, qua các điềm gác, quẻ bói và cả những giấc mộng ban đêm, đang tiên tri về một chiến thắng trọn vẹn và niềm vui ngập tràn. Bản thân tâm trí ta — vốn từ trước đến nay chưa từng lừa dối ta — cũng tiên cảm rằng Tây Ban Nha sẽ thuộc về chúng ta; toàn bộ thế lực Carthage sẽ chẳng mấy chốc bị đày ải khỏi vùng đất này, gieo rắc nỗi trốn chạy nhục nhã khắp đất liền lẫn đại dương. Những điều tâm trí ta tiên cảm tự nhiên ấy cũng được hậu thuẫn bởi những lý lẽ vững chắc. Kẻ thù của chúng ta đang bị chư hầu bóp nghẹt, sứ giả đang tấp nập tìm đến cầu cứu sự bảo hộ của chúng ta; ba vị tướng của chúng bất hòa đến mức gần như đoạn tuyệt với nhau, chia năm xẻ bảy đại quân thành ba khối tản mác trốn đến những vùng đất xa xôi nhất có thể. Cơn ác mộng từng giáng xuống đầu chúng ta giờ đây đang lăm le gí vào cổ chúng; bởi chúng cũng đang bị chư hầu bỏ rơi hệt như chúng ta từng bị người Celtiberia quay lưng thuở trước, và chúng đang tự tay xé nát đại quân — nguyên nhân từng chôn vùi cha và chú ta. Nội chiến bất hòa sẽ không cho phép chúng hợp lực, và chúng cũng chẳng tài nào đương đầu nổi với chúng ta khi đơn thương độc mã. Chỉ cần các ngươi, hỡi các chiến binh, hãy hướng lòng tin về cái tên Scipio, hãy ủng hộ giòng dõi của các vị tướng từng chỉ huy các ngươi, một mầm non vừa vươn lên từ gốc cây bị đốn ngã. Nào những cựu binh, hãy dẫn dắt vị chỉ huy mới và đạo quân mới của các ngươi vượt qua sông Iberus, băng qua vùng đất mà các ngươi từng chinh chiến qua bao chiến công dũng cảm. Ta sẽ sớm chứng minh rằng, hệt như các ngươi đang nhìn thấy nét mặt, vóc dáng và dung mạo của cha và chú ta hiện diện trong ta, ta cũng sẽ phục dựng lại tinh thần, danh dự và dũng khí của họ cho các ngươi, để rồi bất kỳ ai trong các ngươi cũng sẽ phải thốt lên rằng vị tướng Scipio của mình hoặc đã hồi sinh, hoặc được sinh ra một lần nữa."

Sau khi khích lệ sĩ khí đại quân bằng bài diễn văn hùng hồn ấy, để lại Marcus Silanus cùng ba nghìn bộ binh và ba trăm kỵ sĩ trấn giữ vùng đất đó, ông vượt sông Iberus cùng toàn bộ lực lượng còn lại gồm hai mươi lăm nghìn bộ binh và hai nghìn năm trăm kỵ sĩ. Dù có một số kẻ cố nài nỉ ông nên chớp lấy thời điểm các đạo quân Carthage rút về ba hướng xa xôi để đánh úp một trong số chúng trước tiên, Scipio lại tính toán rằng nếu làm vậy sẽ rước lấy hiểm họa đẩy chúng hợp lực toàn bộ lực lượng, và một mình ông sẽ không tài nào cân nổi số đông đối thủ; do đó ông quyết định tấn công New Carthage — một thành phố không chỉ giàu có tột bậc mà còn nhét đầy mọi loại quân tư chiến khí của kẻ thù: vũ khí, tiền bạc và con tin từ khắp nơi trên đất Tây Ban Nha. Thêm vào đó, vị trí của nó vô cùng thuận lợi không chỉ cho việc vượt biển sang Châu Phi mà còn nằm sát bên một hải cảng đủ sức dung chứa hạm đội với bất kỳ quy mô nào, và có lẽ là hải cảng duy nhất dọc theo bờ biển Tây Ban Nha được gột rửa bởi vùng biển của chúng ta. Không một ai ngoài Caius Laelius biết đích xác điểm đến của họ. Ông được điều đi vòng theo đường biển với hạm đội, nhận lệnh điều tiết tốc độ di chuyển của tàu thuyền sao cho bộ binh và hạm đội cùng lúc cập bến cảng. Cả hải quân lẫn lục quân đã cập bến New Carthage cùng một thời điểm vào ngày thứ bảy kể từ khi rời sông Iberus. Doanh trại được hạ trại đối diện với hướng bắc của thành phố. Một chiến lũy được dựng lên để bảo vệ sườn phía sau, bởi sườn phía trước đã được che chắn an toàn bởi địa hình tự nhiên. Địa hình New Carthage được miêu tả như sau: nằm ở khoảng giữa bờ biển Tây Ban Nha có một vịnh biển quay mặt phần lớn về hướng tây nam, sâu chừng hai nghìn năm trăm bước và rộng hơn một chút. Ngay cửa vịnh là một hòn đảo nhỏ đóng vai trò như bức tường chắn sóng ngoài khơi, bảo vệ hải cảng khỏi mọi hướng gió trừ tây nam. Từ đáy vịnh nhô ra một bán đảo tạo thành ngọn đồi gồ ghề nơi thành phố được xây dựng; sườn đông và nam được gột rửa bởi biển cả, còn sườn tây được bao bọc bởi một hồ nước kéo dài lên tận phía bắc, có độ mực nước nông sâu thay đổi tùy theo thủy triều lên xuống. Một eo đất rộng chừng hai trăm bước nối liền thành phố với đại lục, nơi mà dẫu công việc chẳng tốn mấy sức lực, vị tướng La Mã lại không hề dựng chiến lũy; chẳng rõ là để phô diễn sự tự tin đầy ngạo mạn trước kẻ thù, hay để chừa lối thối lui thuận lợi khi liên tục rảo bước tiến sát tường thành.

Sau khi hoàn tất các công trình cần thiết khác, ông cho dàn trận hạm đội ngay trong hải cảng nhằm trưng ra trước mặt kẻ thù bóng dáng của một cuộc phong tỏa toàn diện từ hướng biển; rồi rảo quanh hạm đội, dặn dò các sĩ quan chỉ huy tàu thuyền phải hết sức cẩn trọng cắt cử phiên gác đêm bởi kẻ thù khi bị vây hãm thường giở mọi thủ đoạn cố thủ từ mọi ngóc ngách vào thời điểm ban đầu, ông mới quay trở về doanh trại; và để giải thích cho binh sĩ hiểu rõ nguyên nhân tại sao ông lại chọn mở màn chiến dịch bằng cuộc vây hãm thành phố thay vì bất kỳ mục tiêu nào khác, đồng thời thắp lên ngọn lửa hy vọng hạ thành qua những lời khích lệ, ông triệu tập đại hội và cất lời dõng dạc: "Hỡi các chiến binh, nếu bất kỳ ai trong các ngươi tưởng rằng mình bị lôi đến đây chỉ để đánh chiếm một thành phố đơn lẻ, kẻ đó đang đánh giá thấp lợi nhuận khổng lồ đằng sau giọt mồ hôi hiện tại. Các ngươi quả thực sẽ tấn công tường thành của một thành phố đơn lẻ, nhưng bên trong thành phố đơn lẻ ấy, các ngươi sẽ tóm gọn toàn bộ Tây Ban Nha. Nơi đây giam giữ con tin của tất cả các vị vua và quốc gia hào kiệt nhất; và ngay khi các ngươi tóm được họ, họ sẽ lập tức dâng nộp vào tay các ngươi mọi thứ đang thuộc quyền kiểm soát của người Carthage. Nơi đây cất giữ toàn bộ kho báu của kẻ thù — thứ thiếu nó chúng chẳng tài nào duy trì nổi chiến tranh vì đang phải thuê mướn lính đánh thuê —, và nó sẽ là trợ thủ đắc lực nhất để chúng ta thu phục lòng trung thành của đám rợ man tộc. Nơi đây ngập tràn máy móc, vũ khí, thiết bị chiến tranh và mọi thứ cần thiết cho binh đao; thứ sẽ cung cấp ngay lập tức cho các ngươi và đẩy kẻ thù vào cảnh tay trắng. Hơn thế nữa, chúng ta sẽ chiếm được một thành phố không chỉ đẹp đẽ giàu có bậc nhất, mà còn sở hữu một hải cảng tuyệt vời để làm căn cứ tiếp tế cho mọi chiến dịch cả trên bộ lẫn trên biển. Lợi ích thu về lớn bao nhiêu, sự tổn thất giáng xuống đầu kẻ thù lại khủng khiếp bấy nhiêu. Đây chính là pháo đài, là kho lúa, kho bạc, kho vũ khí và nơi trú ẩn cho mọi thứ của chúng. Từ đây có con đường thẳng tắp sang Châu Phi; đây là trạm dừng chân duy nhất cho hạm đội trải dài từ Pyrenees đến Gades; đây là chiếc chìa khóa trao quyền thống trị toàn bộ Tây Ban Nha cho Châu Phi. Nào, hãy dàn trận và tiến thẳng vào cuộc assault New Carthage bằng toàn bộ sức mạnh và lòng can đảm không nao núng." Ngay lập tức, đồng thanh một tiếng, toàn bộ binh sĩ gào thét đồng ý; và ông dẫn họ tiến thẳng đến Carthage, ra lệnh mở màn cuộc tấn công từ cả đường bộ lẫn đường biển.

Về phần Mago — vị tướng Carthage —, khi nhận ra chiến dịch vây hãm đang được ráo riết chuẩn bị từ cả hai hướng hải lục quân, cũng lập tức bố trí lực lượng: ông cắt hai nghìn dân binh chặn đánh kẻ thù ở sườn hướng về trại La Mã; chiếm cứ pháo đài bằng năm trăm binh sĩ, đồng thời bố trí năm trăm lính khác trên một gò đất nhô về hướng đông; phần lực lượng còn lại được ra lệnh túc trực sẵn sàng lao ra tiếp viện bất cứ ngóc ngách nào có tiếng gào thét hay tình huống khẩn cấp vang lên. Sau đó, bật tung cánh cổng, ông lùa lực lượng dàn trận ra ngoài tiến về hướng trại địch. Quân La Mã, tuân thủ tuyệt đối chỉ thị của tướng quân, lùi lại một bước để áp sát lực lượng dự bị vốn đang chờ sẵn để tiếp viện trong lúc giao tranh. Thoạt đầu, hai bên giằng co với lực lượng tương đương, thế nhưng chẳng mấy chốc, những tốp quân dự bị được liên tiếp tung ra từ doanh trại không những đánh bật đối phương quay đầu tháo chạy mà còn truy sát sát gót đến độ nếu không có còi lui quân thổi lên, có lẽ họ đã tràn vào thành phố cùng đám tàn quân. Nỗi hoảng loạn ngoài chiến trường không hề kém cạnh so với bên trong thành phố; vô số đài gác bị bỏ hoang trong cơn kinh hoàng tháo chạy, các bức tường thành vắng bóng người khi ai nấy nhảy nhót tháo thân xuống bất kỳ vị trí nào gần mình nhất. Scipio — người lúc bấy giờ đang đứng quan sát từ ngọn đồi mang tên đồi Thủy Tinh — nhận thấy tường thành ở nhiều nơi đã bị lính canh bỏ hoang, bèn ra lệnh cho toàn bộ đại quân rời trại tiến công thành phố, đồng thời mang theo thang leo tường. Bản thân vị tướng, được che chở bởi khiên của ba chàng thanh niên vạm vỡ (bởi lúc bấy giờ một cơn mưa lao đủ loại từ tường thành đang chút xuống như trút nước), tiến sát chân tường, hô hào thúc giục và ban hành những mệnh lệnh cần thiết; và điều quan trọng nhất khơi ngột sĩ khí binh sĩ là việc ông xuất hiện ngay giữa làn tên đạn như một nhân chứng tận mắt quan sát sự dũng cảm hay hèn nhát của từng người. Lập tức, họ lao lên bất chấp thương tích và gươm giáo; chẳng bức tường hay đám lính gác nào cản nổi bước chân cuồng nhiệt leo lên của họ. Cùng lúc đó, hạm đội mở màn cuộc tấn công vào sườn thành phố được gột rửa bởi biển cả. Thế nhưng sự hỗn loạn ở đây lại lớn hơn cả sức mạnh có thể phát huy; bởi khi các chiến thuyền cập bờ, mọi người hấp tấp tranh nhau ném thang và nhảy xuống đất, ai nấy chen lấn cốt đặt chân lên bờ nhanh nhất đã vô tình cản trở lẫn nhau bởi chính sự hấp tấp và cuồng nhiệt của mình.

Trong khi đó, quân Carthage đã nhanh chóng lấp đầy các bức tường thành bằng binh lính vũ trang, được cung cấp một lượng lớn đạn dược từ những kho tàng khổng lồ tích trữ sẵn. Thế nhưng dẫu là người hay đạn dược, chẳng thứ gì bảo vệ họ hiệu quả bằng chính bức tường thành; bởi rất ít chiếc thang đạt tới chiều cao của nó, và những chiếc thang dài hơn số còn lại thì lại ọp ẹp yếu ớt tương ứng. Do đó, những kẻ leo lên cao nhất chẳng tài nào bám trụ nổi, lại tiếp tục bị đám đông phía sau đè nặng khiến thang gãy gập vì sức nặng. Một số khác, dẫu thang đứng vững, lại bị hoa mắt chóng mặt vì độ cao nên ngã cắm đầu xuống đất. Giữa lúc người và thang liên tục đổ rạp tứ tung, trong khi sự gan lì và cuồng nhiệt của kẻ thù ngày một tăng vọt nhờ những thành công ban đầu, còi lui quân được thổi lên, mang lại cho bên bị vây hãm không chỉ quãng nghỉ ngơi quý giá sau trận chiến nhọc nhằn mà còn cả hy vọng cho tương lai, khi hiển nhiên thành phố của họ không thể bị hạ gục bằng thang leo hay vây hãm. Việc đắp công sự vây hãm được nhận định là sẽ vô cùng gian khổ và cho phép các tướng lĩnh địch có thời gian mang quân tiếp viện tới. Vừa lúc tiếng ồn ào ban đầu lắng xuống, Scipio lập tức ra lệnh cho những tốp lính mới chưa mệt mỏi thay thế thang của những kẻ bị thương mệt, tiếp tục tiến công thành phố với cường độ dữ dội hơn. Nhận được tin báo thủy triều đang rút, và trước đó từng được vài ngư dân Tarraco — những kẻ hay lội qua hồ hoặc dùng thuyền nhẹ qua lại — mách nước rằng lòng hồ có một lối đi cạn dễ dàng cho bộ binh tiến sát tường thành, ông quyết định tự mình dẫn một toán lính vũ trang tiến vào hướng đó. Lúc bấy giờ là giữa trưa, ngoài việc nước rút tự nhiên theo chu kỳ thủy triều, một cơn gió bắc giật mạnh còn thổi thốc dòng nước trong hồ đang chuyển động theo hướng cùng chiều thủy triều, cạn kiệt đến mức có đoạn nước chỉ ngập đến rốn, có đoạn suýt soát đầu gối. Scipio, gán phát hiện chói lọi này — vốn thu được nhờ sự cẩn trọng và sắc bén của bản thân — cho ơn các vị thần linh và phép màu đã xoay chuyển dòng chảy đại dương, rút nước khỏi hồ và mở ra những lối đi chưa từng có dấu chân người để dâng lối cho quân La Mã, liền hô hào binh sĩ xem thần Neptune là kim chỉ nam, băng qua giữa lòng hồ để tiến thẳng đến chân tường thành.

Nhóm quân tiến công thành phố bằng đường bộ gặp vô vàn gian nan khốn khổ; bởi họ không chỉ bị cản trở bởi độ cao của bức tường mà còn hứng trọn mưa đạn từ nhiều hướng của kẻ thù, khiến hai sườn bị đe dọa nhiều hơn mặt tiền. Trái lại, ở hướng bên kia, năm trăm quân lính băng qua hồ không chút trở ngại và trèo phắt lên tường thành; bởi nơi đó hoàn toàn không có công sự phòng thủ nào do người ta đinh ninh địa hình tự nhiên và hồ nước đã đủ sức bảo vệ thành phố, đồng thời chẳng có đài gác hay lính canh túc trực vì tất cả đã dồn sức tiếp viện cho mặt trận đang giao chiến ác liệt. Vừa bước chân vào thành không chút kháng cự, họ tiến thẳng với tốc độ chóng mặt tới cánh cổng nơi trận chiến đang tập trung cao độ; và vì tâm trí, mắt mũi lẫn tai tai của tất cả mọi người — từ kẻ đang chém giết cho đến đám đông đứng xem hô hào cổ vũ — đều bị hút hồn vào đó, chẳng một ai nhận ra thành phố đã thất thủ từ phía sau cho đến khi những ngọn lao dội xuống lưng và kẻ thù kẹp họ từ hai phía. Bị tống vào cơn hoảng loạn tột cùng, đám lính gác vừa mất tường thành vừa thấy cổng bị phá vỡ từ trong lẫn ngoài; chẳng mấy chốc cánh cửa bị đập nát vụn để mở đường cho đại quân ào ạt tràn vào. Vô số lính cũng leo qua tường, nhưng họ tản mác đi tàn sát dân bản địa; trong khi những kẻ tiến vào bằng cửa cổng, tuân thủ kỷ luật đội ngũ và có sĩ quan chỉ huy, hiên ngang tiến qua trung tâm thành phố thẳng tiến vào diễn đàn. Scipio khi thấy kẻ thù chia thành hai hướng tháo chạy — một nhóm lên ngọn đồi phía đông có năm trăm quân đồn trú, nhóm còn lại theo chân chính Mago tháo thân vào pháo đài cùng hầu hết tàn quân từ trên tường thành trốn xuống — liền phái một nửa quân lực đánh chiếm ngọn đồi, phần còn lại do chính ông chỉ huy tiến thẳng vào pháo đài. Ngọn đồi bị hạ gục ngay trong đợt xung phong đầu tiên, và Mago sau một hồi cố thủ bất thành, thấy bốn bề vây kín bởi kẻ thù và chẳng còn lấy một tia hy vọng, đành buông súng đầu hàng cùng pháo đài và lực lượng đồn trú. Cho đến khi pháo đài thất thủ, cuộc tàn sát diễn ra không thương tiếc ở mọi ngóc ngách trong thành phố; không một ai đã đến tuổi trưởng thành lọt vào mắt họ được tha mạng: thế nhưng ngay sau đó, theo hiệu lệnh phát ra, cuộc tàn sát chấm dứt và phe chiến thắng chuyển hướng sang hôi của với một khối lượng tài sản kếch xù đủ mọi thể loại.

Số lượng nam giới tự do bị bắt sống lên tới mười nghìn người. Trong số này, ông cho phép những ai là công dân New Carthage được tự do ra đi, trả lại cho họ thành phố cùng toàn bộ tài sản không bị chiến tranh tàn phá. Hai nghìn thợ thủ công được sung công phục vụ nhân dân La Mã, kèm theo lời hứa hẹn sẽ sớm trả lại tự do nếu họ cật lực cống hiến cho chiến sự. Phần dân chúng còn lại, gồm thanh niên trai tráng và nô lệ khỏe mạnh, được biên chế vào hàng ngũ phục vụ hạm đội để khỏa lấp quân số chèo thủ. Hạm đội của ông cũng được gia cố thêm năm chiến thuyền tịch thu được. Ngoài biển người đó, các con tin người Tây Ban Nha vẫn ở lại, được chăm sóc chu đáo hệt như con cái của các đồng minh. Một khối lượng khổng lồ quân tư chiến khí cũng lọt vào tay họ: một trăm hai mươi máy bắn đá loại lớn, hai trăm tám mươi mốt máy loại nhỏ; hai mươi ba máy phóng đá loại lớn, năm mươi hai loại nhỏ; vô số máy phóng lao (scorpions) lớn nhỏ, cùng vũ khí, gươm giáo và bảy mươi mốn quân kỳ. Vàng bạc được chở về nộp cho quan tài chính tấp nập không xuể: hai trăm bảy mươi sáu chiếc chén vàng nặng xấp xỉ một pa-vơ mỗi chiếc; mười tám nghìn ba trăm pa-vơ bạc đúc và bạc thỏi; cùng vô số đồ dùng bằng bạc. Toàn bộ được cân đong đo đếm chính xác giao nộp cho quan tài chính Caius Flaminius. Hai mươi nghìn giạ lúa mì và hai trăm bảy mươi giạ lúa đại mạch. Một trăm mười ba tàu vận tải bị cướp và chiếm gọn trong hải cảng, nhiều chiếc chở đầy hàng hóa gồm lúa mì, vũ khí, đồng, sắt, buồm, sợi gai (spartum) và các vật liệu hàng hải khác phục vụ cho việc trang bị hạm đội; khiến giữa lúc kho quân tư chiến khí khổng lồ rơi vào tay, bản thân thành Carthage lại trở thành thứ có giá trị nhỏ nhất.

Sau khi ra lệnh cho Caius Laelius cùng lực lượng thủy quân ở lại trấn giữ thành phố, Scipio tự mình dẫn các quân đoàn quay về doanh trại trong ngày; và vì binh sĩ đã rã rời sau một ngày kiệt sức vắt kiệt qua mọi hình thức lao động quân sự — họ vừa đánh giáp lá cà ngoài chiến trường, vừa oằn mình chịu đựng hiểm nguy khốc liệt để hạ thành, rồi ngay sau đó lại phải chiến đấu trên địa hình bất lợi với đám tàn quân trốn trong pháo đài —, ông cho phép họ nghỉ ngơi hồi sức. Hôm sau, hội quân cả lục quân lẫn hải quân, trước tiên ông cất lời ca ngợi và dâng lời cảm tạ các vị thần bất tử — những đấng tối cao không chỉ ban cho ông quyền thống trị đô thị giàu có bậc nhất Tây Ban Nha chỉ trong một ngày mà còn gom tụ về đó của cải của gần như toàn bộ Châu Phi và Tây Ban Nha, để rồi trong khi kẻ thù trắng tay thì ông và quân đội lại ngập chìm trong sự sung túc. Kế đến, ông không tiếc lời ca ngợi dũng khí của binh sĩ khi chẳng có đợt đột kích nào của kẻ thù, chẳng có bức tường thành cao vút nào, chẳng có lòng hồ vô định nào, chẳng có pháo đài trên đỉnh đồi cao nào hay chính pháo đài kiên cố nhất có thể ngăn cản nổi bước chân họ vượt qua và phá nát mọi thứ. Do đó, dù mọi công trạng đều thuộc về tất cả, ông tuyên bố rằng kẻ đầu tiên trèo lên tường thành cần phải được vinh danh vượt trội bằng chiếc mão tường thành (mural crown), và yêu cầu ai tự thấy xứng đáng với phần thưởng đó hãy bước lên nhận. Hai cái tên bước ra nhận phần thưởng là Quintus Trebellius — bách phu trưởng quân đoàn bốn — và Sextus Digitius — một lính thủy. Thế nhưng cuộc tranh chấp giữa họ lại không gay gắt bằng sự khích bác của chính hai khối quân mà họ thuộc về. Caius Laelius, đô đốc hạm đội, đứng ra bảo trợ cho lính thủy; còn Marcus Sempronius Tuditanus bảo trợ cho bộ binh quân đoàn. Cuộc tranh cãi suýt chút nữa biến thành một vụ nổi loạn khi Scipio thông báo sẽ chỉ định ba ủy viên sau khi thẩm định nhân chứng và chứng cứ sẽ đưa ra phán quyết ai là kẻ đầu tiên trèo lên tường thành và bước vào thị trấn; bên cạnh Laelius và Sempronius — đại diện cho hai phe —, ông chèn thêm Publius Cornelius Caudinus làm trung gian, yêu cầu ba ủy viên này ngồi lại phán quyết vụ án. Thế nhưng khi cuộc tranh chấp ngày càng đẩy lên cao trào bởi những nhân vật thế lực kia rời bỏ vai trò trọng tài để đứng hẳn về phía bảo trợ, Caius Laelius liền rời hội đồng, bước thẳng đến bục của Scipio để thông báo: "Cuộc tranh chấp đang vượt ngoài tầm kiểm soát và giới hạn, suýt chút nữa đã thượng cẳng chân hạ cẳng tay với nhau. Dù bạo lực chưa xảy ra, tiến trình này đang tạo ra một tiền lệ vô cùng tồi tệ khi vinh quang của lòng dũng cảm lại bị tranh đoạt bằng sự gian dối và gian lận lời thề. Một bên là lính bộ binh, một bên là lính thủy, sẵn sàng thề thốt trước mọi vị thần về những gì họ muốn hơn là những gì họ thực sự chứng kiến, kéo theo tội danh gian dối không chỉ bản thân họ mà cả quân kỳ, đại bàng và lời thề danh dự. Ta mang những điều này báo cáo lên ngài theo quan điểm của Publius Cornelius và Marcus Sempronius." Scipio hết lời ca ngợi Laelius, liền triệu tập đại hội và tuyên bố: "Ta đã xác minh thỏa đáng rằng Quintus Trebellius và Sextus Digitius đã trèo lên tường thành cùng một thời điểm, và ta trao tặng cả hai chiếc mão tường thành vì dũng khí của họ." Kế đến, ông ban thưởng cho số còn lại tùy theo công trạng và lòng dũng cảm của từng người. Hơn hết thảy, ông vinh danh đô đốc hạm đội Caius Laelius bằng cách đặt ông ngồi ngang hàng với mình, ban tặng mọi lời khen ngợi cao quý nhất kèm theo một chiếc mão bằng vàng và ba mươi con bò.

Kế đến, ông ra lệnh triệu tập các con tin Tây Ban Nha. Ta ngần ngại không dám nêu chính xác con số này bởi sử sách ghi chép bất nhất: kẻ nói chừng ba nghìn, người lại bảo bảy trăm hai mươi lăm. Sự vênh lệch tương tự cũng đeo bám các chi tiết khác. Có tác giả viết lực lượng Punic gồm mười nghìn quân, kẻ khác bảo bảy nghìn, người thứ ba nói không quá hai nghìn. Có sách bảo mười nghìn người bị bắt, sách khác bảo hơn hai mươi lăm nghìn. Ta hẳn đã ghi con số máy phóng đá lớn nhỏ là sáu mươi nếu theo dõi tác giả Hy Lạp Silenus, nhưng Valerius Antius lại ghi loại lớn sáu nghìn, loại nhỏ mười ba nghìn — mức độ phóng đại của họ mới lớn làm sao. Ngay cả các tướng lĩnh cũng không được thống nhất: đa số bảo Laelius chỉ huy hạm đội, vài người lại bảo Marcus Junius Silanus. Valerius Antius bảo Arines chỉ huy đồn trú Punic và đầu hàng người La Mã, các sử gia khác lại khẳng định là Mago. Họ chẳng thống nhất nổi số lượng tàu chiến bị tịch thu, trọng lượng vàng bạc hay số tiền nộp vào công quỹ. Nếu buộc phải tin một nguồn, mức trung bình là sát sự thật nhất. Dẫu vậy, Scipio sau khi triệu tập các con tin, trước hết vỗ về họ hãy vững tâm bởi: "Các ngươi rơi vào tay nhân dân La Mã — những kẻ quen trói buộc con người bằng ân huệ thay vì nỗi sợ, duy trì sự gắn kết của các dân tộc ngoại bang bằng danh dự và tình hữu nghị thay vì đẩy họ vào xiềng xích nô lệ u tối." Sau đó, ghi nhận tên tuổi các quốc gia họ thuộc về, ông điểm danh từng tù nhân theo từng tộc người, phái sứ giả về tận quê nhà nhắn họ đến đón người thân. Nếu có đại sứ của quốc gia nào hiện diện, ông trực tiếp trao trả người thân cho họ, đồng thời cắt cử quan tài chính Caius Flaminius chăm sóc chu đáo phần còn lại. Giữa lúc đó, từ giữa đám đông con tin, một phụ nữ lớn tuổi bước ra — vợ của Mandonius, em trai tù trưởng Indibilis xứ Illergetia; bà sụp quỳ rạp dưới chân vị tướng, nức nở khẩn nài ông hãy ban hành những chỉ thị ngặt nghèo nhất cho lính canh đối với việc đối đãi và chăm sóc phụ nữ. Scipio đáp rằng chắc chắn không có chuyện thiếu sót đó; người phụ nữ liền nghẹn ngào: "Chúng tôi chẳng bận tâm mấy đến những thứ đó, bởi trong hoàn cảnh này còn gì để mà đòi hỏi? Một mối lo khác đang cắn rứt tâm can tôi khi nhìn vào độ tuổi của những thiếu nữ này; còn bản thân tôi thì chẳng còn nằm trong tầm ngắm của những hiểm họa dành cho phụ nữ nữa." Xung quanh bà là các tiểu thư con gái của Indibilis đang độ xuân sắc rạng ngời cùng những thiếu nữ quý tộc khác, tất cả đều ngước nhìn bà như mẹ hiền. Scipio liền đáp: "Vì kỷ luật mà ta và dân tộc La Mã hằng duy trì, ta sẽ đảm bảo không một thứ gì được xem là thiêng liêng ở bất cứ đâu lại bị xâm phạm giữa chúng ta. Trong trường hợp của các ngươi, phẩm hạnh và địa vị của các ngươi càng buộc ta phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn; bởi ngay giữa cơn bĩ cực, các ngươi vẫn không hề đánh mất sự nết na của những phu nhân." Nói rồi, ông bàn giao họ cho một người đàn ông có phẩm hạnh đã được kiểm chứng, ra lệnh đối đãi với sự tôn trọng và nhã nhặn không kém gì vợ mẹ của những vị khách quý.

Binh sĩ sau đó dẫn đến trước mặt ông một nữ tù nhân — một thiếu nữ vừa tròn trăng với sắc đẹp kiều diễm đến mức đi đến đâu cô cũng hút sạch ánh nhìn của mọi người. Scipio khi gặng hỏi về quê quán và gia thế của cô, được nghe kể rằng cô đã được đính hôn với một hoàng tử trẻ tuổi người Celtiberian tên là Allucius. Ngay lập tức, ông triệu tập cha mẹ và vị hôn phu của cô đến; và trong lúc chờ đợi, hay tin chàng trai đang chìm trong cơn đau khổ tuyệt vọng vì người yêu, ngay khi cậu ta đặt chân đến, ông cất lời trò chuyện với cậu ta một cách cởi mở hơn cả cha mẹ cô: "Là một thanh niên trẻ tuổi, ta trò chuyện với một thanh niên trẻ tuổi, do đó chúng ta chẳng cần phải giữ kẽ làm gì. Ngay khi vị hôn thê của cậu bị lính của ta bắt giữ đưa đến trước mặt ta, và ta được thông báo rằng cô ấy rất được lòng cậu — điều hoàn toàn dễ hiểu qua nhan sắc tuyệt trần ấy —, nếu lòng ta không bị bận rộn bởi đại sự quốc gia, và ta có quyền tự do tận hưởng những niềm vui lứa tuổi thanh xuân (đặc biệt trong một tình yêu trong sáng hợp pháp) hệt như ta mong muốn người khác bao dung cho khát vọng tình yêu của chính mình, ta đã rộng lòng nhường lại cho cậu rồi. Vị hôn thê của cậu trong suốt thời gian nằm dưới sự bảo bọc của ta đã nhận được sự tôn trọng tuyệt đối hệt như đang ở dưới mái nhà của cha mẹ ruột, cha vợ và mẹ vợ cậu. Cô ấy được giữ gìn an toàn nguyên vẹn cho cậu, để trao trả lại cho cậu một món quà xứng đáng với ta và với cậu. Phần thưởng duy nhất ta đòi hỏi để đổi lại ân huệ này chính là: hãy trở thành một người bạn của nhân dân La Mã, và nếu cậu tin rằng ta là một người chính trực — hệt như các quốc gia từng biết đến cha và chú ta thuở trước —, hãy đinh ninh rằng trong lòng nước La Mã có vô số người giống như chúng ta, và chẳng có quốc gia nào trên thế giới này mà cậu hay người thân của cậu nên tránh làm kẻ thù hơn là kết nghĩa thâm giao." Chàng trai trẻ, vỡ òa trong xúc động giữa niềm vui và sự bẽn lẽn, siết chặt bàn tay phải của Scipio, khẩn khoản cầu xin các vị thần ban phước đền ơn đáp nghĩa cho ông bởi bản thân cậu chẳng tài nào kham nổi lòng tốt quá đỗi của Scipio. Tiếp đó, cha mẹ và họ hàng của thiếu nữ — những người mang theo một lượng vàng khổng lồ để chuộc con nhưng nay nhận lại cô hoàn toàn miễn phí — liền nài nỉ Scipio hãy nhận số vàng đó như một món quà cá nhân, khẳng định rằng nếu ông nhận, họ sẽ mang ơn sâu sắc hệt như khi con gái họ được trả về nguyên vẹn. Trước sự nài nỉ thiết tha của họ, Scipio đành hứa nhận lấy và ra lệnh đặt nó ngay dưới chân mình. Kế đến, gọi Allucius lại gần, ông bảo: "Bên cạnh của hồi môn cậu sắp nhận từ cha vợ, hãy cầm lấy thêm món quà cưới này từ ta," và ra lệnh cho cậu mang số vàng ấy về nhà riêng. Đê mê trong hạnh phúc và vinh dự, cậu ra về và gieo rắc khắp quê hương những lời ca ngợi Scipio xứng đáng: "Có một vị nam thần trẻ tuổi đã đặt chân đến vùng đất này, kẻ chinh phục mọi thứ không chỉ bằng gươm giáo mà bằng lòng nhân ái và sự hào phóng." Nhờ đó, thu phục được đám đông tùy tùng, cậu quay trở lại gặp Scipio chỉ sau vài ngày với một ngàn bốn trăm kỵ sĩ tinh nhuệ.

Scipio giữ Laelius ở lại bên mình cho đến khi toàn bộ tù nhân, con tin và chiến lợi phẩm được định đoạt xong xuôi theo lời khuyên của ông; nhưng khi mọi việc đã xuôi chèo mát mái, ông ban cho Laelius một chiến thuyền năm tầng chèo, chọn lấy Mago cùng chừng mười lăm nghị viên bị bắt cùng lúc với hắn nhét lên tàu, rồi cử ông ta về Roma báo tin chiến thắng. Bản thân ông dành những ngày ngắn ngủi còn lại tại Carthage để rèn luyện lực lượng hải lục quân. Ngày thứ nhất, các quân đoàn mang vũ khí thực hiện các bài tập di chuyển qua cự ly bốn dặm; ngày thứ hai, họ kiểm tra và lau chùi vũ khí trước lều; ngày thứ ba, họ tham gia các trận giả đấu bằng gươm gỗ, ném lao bịt đầu bằng những quả cầu bọc giẻ; ngày thứ tư được nghỉ ngơi; ngày thứ ba lại tiếp tục di chuyển dưới vũ khí. Chuỗi ngày luyện tập và nghỉ ngơi ấy được duy trì đều đặn suốt thời gian họ bám trụ tại Carthage. Lực lượng chèo thủ và thủy quân thì thả neo ra khơi những ngày biển lặng để thử nghiệm sự linh hoạt của tàu chiến qua những trận hải chiến giả định. Những bài rèn luyện cả trên bộ lẫn trên biển ngoài vòng thành ấy đã tôi luyện tâm trí và thể xác họ sẵn sàng cho chiến tranh. Bản thân thành phố ngập tràn tiếng động nhộn nhịp của công tác chuẩn bị chiến tranh, thợ thủ công đủ mọi thể loại được gom tụ về các xưởng công cộng. Vị tướng rảo quanh mọi công trình với sự tập trung cao độ tương đương: lúc thì ở xưởng tàu cùng hạm đội, lúc thì luyện tập cùng các quân đoàn, đôi khi dành thời gian kiểm tra các công trình đang được cật lực thi công từng ngày bởi đám thợ thủ công trong xưởng, xưởng vũ khí và xưởng tàu. Sau khi guồng máy chuẩn bị đã lăn bánh trơn tru, vá víu xong những đoạn tường thành bị phá hủy và bố trí quân canh gác thành phố, ông lên đường về Tarraco; và dọc đường được chào đón bởi vô số phái đoàn sứ thần — một số được giải quyết ngay trên đường đi, số khác được hẹn gặp lại khi ông về đến Tarraco, nơi ông đã ấn định làm điểm hẹn hội tụ toàn bộ đồng minh cũ và mới. Tại đó, đại sứ từ hầu hết các quốc gia cư ngụ bên này sông Iberus và rất nhiều người vùng Tây Ban Nha xa xôi đã tề tựu. Các tướng lĩnh Carthage thoạt đầu ngấm ngầm ém nhẹm tin tức thành Carthage thất thủ, nhưng khi nó lan rộng đến mức không tài nào che đậy hay ém nhẹm được nữa, họ bèn hạ thấp tầm quan trọng của nó bằng lời lẽ miệt thị. Họ loan truyền rằng: "Chỉ vì một cuộc đánh úp bất ngờ và trơ trẽn trong một ngày, một thành phố của Tây Ban Nha đã bị cướp mất; một tên tướng trẻ tuổi kiêu ngạo, huyễn hoặc bởi một chiến thắng cỏn con ấy đã thổi phồng nó lên thành một chiến công vĩ đại bằng niềm vui sướng điên cuồng của mình; thế nhưng ngay khi hắn nghe tin ba vị tướng và ba đại quân chiến thắng của chúng ta đang ào tới, ký ức về cái chết của người thân trong gia đình sẽ dội về trong tâm trí hắn." Đó là giọng điệu họ dùng để trấn an dân chúng trước công chúng, dẫu trong thâm tâm họ thừa thừa hiểu sức mạnh của mình đã bị gặm nhấm tơi bời đến nhường nào trên mọi phương diện sau sự thất thủ của Carthage.