Trong thời gian chấp chính của Lucius Genucius và Servius Cornelius, đất nước gần như được tận hưởng khoảng thời gian nghỉ ngơi trọn vẹn khỏi các cuộc chiến tranh ngoại xâm. Các thuộc địa được thành lập tại Sora và Alba. Đối với Alba, nằm trên vùng đất của người Aequan, sáu nghìn kiều dân đã được ghi danh. Sora trước đây thuộc lãnh thổ Volsci, nhưng đã rơi vào tay người Samnite: bốn nghìn người định cư đã được phái đến đó. Năm nay, quyền tự do của nhà nước đã được ban cho người Arpinian và Trebulan. Dân cư Frusinone bị phạt một phần ba đất đai, vì người ta phát hiện ra rằng họ đã thông đồng với người Hernici; và những kẻ cầm đầu âm mưu đó, sau một phiên tòa trước các quan chấp chính được tiến hành theo sắc lệnh của viện nguyên lão, đã bị đánh bằng roi và chặt đầu. Tuy nhiên, để người La Mã không trải qua trọn vẹn một năm hoàn toàn miễn nhiễm với chiến tranh, một cuộc viễn chinh nhỏ đã được thực hiện vào Umbria; sau khi nhận được tin báo từ nơi đó rằng những kẻ có vũ trang đã từng đoàn xuất phát từ một hang động nào đó để tấn công vùng đất lân cận. Quân đội đã mang theo cờ hiệu thâm nhập vào hang động này, và vì nơi đây tối tăm, họ đã hứng chịu nhiều vết thương, chủ yếu là do đá ném vào. Cuối cùng, khi tìm thấy lối ra thứ sابق của hang — bởi vì hang này thông suốt hai đầu — cả hai miệng hang đều bị lấp kín bằng củi, rồi châm lửa đốt. Nhờ khói và sức nóng, không dưới hai nghìn người đã thiệt mạng; và đến phút chót, nhiều người trong số họ khi cố gắng tìm đường thoát thân đã lao thẳng vào biển lửa.

Hai ông nhà Marci là Livius Denter và Aemilius nối ngôi chấp chính, chiến tranh lại bùng nổ với người Aequan; những kẻ vô cùng bất mãn với thuộc địa được thiết lập trên lãnh thổ của họ chẳng khác nào một pháo đài. Sau khi dốc toàn lực định chiếm lấy nơi này, chúng đã bị chính các kiều dân đẩy lùi. Tuy nhiên, sự việc ấy gây ra nỗi hoang mang lớn tại Rome đến mức để dẹp yên cuộc nổi dậy này, Caius Junius Bubulcus được chỉ định làm quan độc tài: bởi vì thật khó lòng tin rằng người Aequan, sau khi bị suy yếu đến mức độ ấy, lại có thể đơn độc mạo hiểm dấn thân vào một cuộc chiến. Vị quan độc tài tiến ra chiến trường cùng Marcus Titinius, quan tư mã, ngay trong trận giao tranh đầu tiên đã buộc người Aequan phải quy phục; và trở về thành phố trong khúc khải hoàn vào ngày thứ tám, trên cương vị quan độc tài, ông đã khánh thành ngôi đền Nữ thần Sức khỏe — nơi mà ông từng khấn vái khi làm quan chấp chính và ký hợp đồng xây dựng khi làm quan giám sát.

Cũng trong năm này, một hạm đội của người Hy Lạp dưới sự chỉ huy của Cleonymus, một người Lacedaemon, đã đến bờ biển nước Ý và chiếm được Thuriae, một thành phố nằm trên lãnh thổ của người Sallentine. Chống lại kẻ thù này, quan chấp chính Aemilius được phái đi, và chỉ trong một trận chiến, ông đã đánh bại hoàn toàn chúng, đẩy họ phải quay về tàu. Thuriae sau đó được trả lại cho những cư dân cũ, và hòa bình được lập lại trên vùng đất của người Sallentine. Trong một số biên niên sử, tôi tìm thấy ghi chép rằng Junius Bubulcus được cử làm quan độc tài đến vùng đất ấy, còn Cleonymus thì rút khỏi nước Ý mà không dám liều lĩnh giao tranh với người La Mã. Ông ta liền giương buồm vòng qua mũi đất Brundusium, hướng xuống vùng giữa vịnh Adriatic; bởi vì ông ta sợ bên trái là bờ biển Ý không có bến cảng, còn bên phía phải là người Illyria, Liburnia và Istria — những tộc người dã man và khét tiếng cướp biển — nên ông ta tiếp tục tiến đến bờ biển người Venetian. Tại đây, sau khi cho một nhúm quân lên bờ thám thính địa hình và được biết có một dải bãi cát hẹp kéo dài dọc bờ biển, phía sau là những vùng đầm lầy bị thủy triều nhấn chìm; rằng đất khô nằm cách đó không xa, bằng phẳng ở đoạn gần và nhô lên thành đồi ở phía sau, vượt qua đó là cửa của một dòng sông rất sâu, nơi họ từng thấy tàu bè được dẫn vào neo đậu an toàn (đây chính là sông Meduacus), ông ta ra lệnh cho hạm đội tiến vào và ngược dòng nước. Vì lòng sông không chứa nổi những con tàu lớn, binh lính chuyển sang các thuyền nhẹ hơn và đến được một vùng đất do ba tổng xã ven biển của người Patavian định cư trên bờ biển ấy chiếm giữ. Tại đây họ đổ bộ, để lại một đội canh gác nhỏ canh giữ tàu thuyền, làm chủ các tổng xã này, phóng hỏa thiêu rụi các ngôi nhà, cướp đi một lượng lớn gia súc cùng tù binh, và vì bị sự ngọt ngào của chiến lợi phẩm cám dỗ, họ tiếp tục tiến xa hơn khỏi bờ biển.

Khi tin tức này truyền đến Patavium — nơi sự giáp ranh với người Gaul khiến cư dân luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu — họ chia thanh niên thành hai tốp. Một tốp được dẫn đến khu vực nơi bọn cướp phá được cho là đang hoành hành; tốp kia đi theo một con đường khác để tránh chạm trán với bất kỳ tên cướp biển nào, tiến về trạm đậu tàu cách thị trấn mười lăm dặm. Một cuộc tấn công được thực hiện nhằm vào những chiếc thuyền nhỏ, và sau khi lính canh bị giết, những thủy thủ hoảng sợ buộc phải di chuyển tàu thuyền sang bờ bên kia sông. Ở tuyến đường bộ, cuộc tấn công nhắm vào những kẻ đi tản mát cướp bóc cũng thành công không kém; và người Hy Lạp, khi tháo chạy thục mạng về phía tàu của mình, đã bị người Venetian chặn lại dọc đường. Thế là họ bị kẹp chặt ở cả hai phía và bị tước đoạt sinh mạng; và một số kẻ bị bắt làm tù binh đã khai rằng hạm đội của nhà vua Cleonymus chỉ cách đó ba dặm. Sau khi phái các tù binh đến tổng xã gần nhất để giam giữ dưới sự canh gác, một số binh sĩ bước lên những chiếc thuyền đáy bằng — được thiết kế chuyên dụng để vượt qua các vùng nước cạn một cách dễ dàng — những người khác thì lên các con tàu vừa chiếm được từ tay kẻ thù, xuôi dòng nước bao vây những chiếc chiến thuyền cồng kềnh vốn đang vô cùng khiếp sợ các bãi cát và vùng nước nông chưa biết rõ còn hơn cả sợ người La Mã, và thể hiện sự nôn nóng muốn trốn ra vùng biển sâu hơn là chống trả. Các binh sĩ truy đuổi chúng đến tận cửa sông; và sau khi bắt giữ cùng thiêu rụi một phần hạm đội bị mắc cạn trong cảnh hoảng loạn, hỗn độn, họ đã khải hoàn trở về. Cleonymus, không thu được thành công ở bất kỳ góc nào của biển Adriatic, đành quay gót ra đi với số chiến thuyền còn lại chưa đầy một phần năm. Nhiều người hiện nay vẫn còn sống từng tận mắt nhìn thấy mỏ neo của những con tàu ấy cùng chiến lợi phẩm của người Lacedaemon treo trong ngôi đền cổ kính của nữ thần Juno. Để tưởng nhớ sự kiện này, tại Patavium cứ đến ngày kỷ niệm hằng năm, người ta lại tổ chức một trận chiến giả trên sông ngay giữa lòng thị trấn.

Một hiệp ước đã được ký kết tại Rome trong năm nay với người Vestinian, những kẻ đang cầu cạnh tình hữu nghị. Nhiều mối lo ngại khác nhau sau đó nảy sinh. Tin tức bay về rằng Etruria đang nổi dậy; cuộc bạo loạn bắt nguồn từ sự bất hòa của người Arretian. Chuyện là gia tộc Cilnius đã trở nên hùng mạnh đến mức quá đỗi, khiến một phe phái do đố kỵ với sự giàu có của họ đã dùng vũ khí mưu toan trục xuất họ. [Các báo cáo cũng cho hay] người Marsian đã cưỡng chiếm các vùng đất lẽ ra phải thuộc về thuộc địa Carseoli — nơi bao gồm bốn nghìn binh sĩ. Do đó, vì những biến động này, Marcus Valerius Maximus được chỉ định làm quan độc tài, và ông đã chọn Marcus Aemilius Paullus làm quan tư mã cho mình. Tôi thiên về giả thuyết này hơn là cho rằng Quintus Fabius, ở độ tuổi của ông khi ấy và sau khi đã thụ hưởng vô vàn danh vọng, lại chấp nhận đứng ở vị trí dưới quyền Valerius; nhưng tôi nghĩ cũng không loại trừ khả năng sự nhầm lẫn bắt nguồn từ biệt hiệu Maximus. Vị quan độc tài, sau khi lên đường đứng đầu một đạo quân, chỉ trong một trận chiến đã đánh tan tác người Marsian, dồn họ vào các thị trấn kiên cố, rồi ít ngày sau đó chiếm được Milionia, Plestina và Fresilia; để rồi sau đó, khi bắt gặp người Marsian ở một góc đất của họ, ông đã ban cho họ đặc ân ký lại hiệp ước. Cuộc chiến sau đó chuyển hướng sang chống lại người Etruria; và khi vị quan độc tài phải về Rome để làm lễ xin điềm lành, vị quan tư mã đi ra ngoài kiếm cỏ nuôi ngựa đã rơi vào ổ phục kích của kẻ thù, buộc phải tháo chạy nhục nhã về trại sau khi mất đi vài lá cờ và rất nhiều binh sĩ. Sự cố bại trận này xảy ra với Fabius là điều vô cùng khó xảy ra; không chỉ bởi vì nếu xét về bất kỳ phẩm chất nào, đặc biệt là tư chất của một nhà cầm quân, ông hoàn toàn xứng đáng với biệt hiệu của mình; mà ngoài ra, vốn ghi nhớ sự nghiêm khắc của Papirius, ông không bao giờ có thể bị cám dỗ để giao chiến mà không có lệnh của quan độc tài.

Tin tức về thảm họa này đã gây ra tại Rome sự hoảng loạn vượt quá mức cần thiết so với tầm quan trọng thực tế của sự việc; bởi vì cứ như thể toàn bộ quân đội đã bị tiêu hủy, một sắc lệnh đình hoãn việc công (justitium) được ban bố, lính gác được bố trí tại các cổng thành, canh gác nghiêm ngặt ở mọi con phố, và giáp trụ cùng vũ khí được chất đống trên tường thành. Tất cả các công dân trẻ tuổi đều bị buộc phải tòng quân, và quan độc tài được lệnh nhanh chóng hội quân cùng đạo quân chính. Tại đó, ông thấy mọi thứ còn bình yên hơn dự kiến; trật tự đã được vãn hồi nhờ sự chăm lo của vị quan tư mã, doanh trại được dời đến nơi an toàn hơn, các đại đội từng làm mất cờ hiệu thì bị bỏ lại ngoài lều trại phía bên ngoài chiến lũy, còn binh lính thì vô cùng khao khát chiến đấu để có thể sớm rửa sạch nỗi nhục nhã. Do đó, ông lập tức thúc quân tiến vào lãnh thổ Rusella. Kẻ thù cũng bám theo đến đó, và mặc dù kể từ sau chiến thắng gần đây, chúng nuôi dưỡng những kỳ vọng vô cùng sáng sủa từ một cuộc đọ sức công khai, chúng vẫn mưu toan đánh lừa đối phương bằng một mưu kế từng được thực hiện thành công trước đó. Cách trại của người La Mã không xa là những ngôi nhà đổ nát một nửa của một thị trấn từng bị thiêu rụi trong những chuyến tàn phá vùng quê. Một đội quân được mai phục tại đó, trong khi một số gia súc được lùa ra trong tầm mắt của một đồn tiền tiêu của người La Mã do tướng trù bị (lieutenant-general) Cneius Fulvius chỉ huy.

Khi không một ai vì sự cám dỗ đó mà rời bỏ vị trí của mình, một kẻ chăn gia súc tiến sát đến các công sự và lớn tiếng kêu lên rằng những kẻ khác đang nhởn nhơ lùa lũ gia súc ấy ra từ đống đổ nát của thị trấn, cớ sao họ lại cứ đứng ì ra đó trong khi hoàn toàn có thể lùa chúng đi qua giữa lòng doanh trại người La Mã một cách an toàn? Khi lời này được một vài người bản xứ Caere dịch lại cho viên tướng trù bị nghe, và sự thiếu kiên nhẫn lan tỏa khắp mọi đại đội binh sĩ — những người tuy thế vẫn không dám di chuyển khi chưa có lệnh — ông bèn ra lệnh cho một số người thông thạo ngôn ngữ chú ý quan sát xem giọng điệu của kẻ chăn gia súc giống tiếng dân quê hay dân thành thị hơn. Khi những người này báo cáo rằng ngữ điệu, cách nói năng và vẻ bề ngoài của họ đều mang nét tinh tế hơn mức bình thường của những kẻ chăn cừu, ông liền nói: "Đi nào, hãy bảo chúng rằng chúng có thể phơi bày ổ mai phục đang che giấu vô ích kia đi, rằng người La Mã đã thấu tỏ mọi mưu chước của chúng và giờ đây không thể bị đánh lừa bằng mưu kế cũng như không thể bị khuất phục bằng vũ lực." Khi những lời này được nghe thấy và truyền đến tai những kẻ đang mai phục, chúng lập tức vùng dậy khỏi nơi ẩn nấp và tiến hàng ngũ ra bãi trống nơi có thể phóng tầm mắt nhìn thấy toàn cảnh. Viên tướng trù bị cho rằng lực lượng của chúng quá mạnh để nhóm quân nhỏ bé của ông có thể đương đầu. Vì vậy, ông vội vã sai người cầu viện Valerius, đồng thời tự mình chống cự lại đợt tấn công của kẻ thù.

Nhận được thông điệp, quan độc tài ra lệnh nhổ cờ và giục binh sĩ mang vũ khí theo sau. Thế nhưng mọi việc diễn ra còn nhanh hơn cả mệnh lệnh. Cờ và vũ khí được chộp lấy ngay lập tức, và họ hầu như không thể kìm chế nổi việc lao đi như vũ bão; cả sự phẫn nộ vì trận thua vừa rồi lẫn những tiếng hò reo ngày càng vang dội khi cuộc chiến trở nên ác liệt đều thúc đẩy họ. Do đó, họ hối thúc lẫn nhau và giục giã những người mang cờ phải bước nhanh hơn. Vị quan độc tài càng thấy họ xông lên hăng hái bao nhiêu, ông lại càng cố gắng kìm hãm tốc độ của họ bấy nhiêu, và ra lệnh cho họ hành quân chậm lại. Về phía người Etruria, ngay từ khoảnh khắc giao tranh vừa chớm nở, họ đã huy động toàn lực kéo đến, và các trần tình cứ liên tiếp gửi đến quan độc tài rằng tất cả các vùng đất của người Etruria đều đã tham chiến và quân của ông không còn có thể chịu đựng được nữa; đồng thời, từ trên vị trí cao, chính ông cũng nhìn thấy tình cảnh hiểm nghèo của cánh quân nọ. Tuy nhiên, đinh ninh rằng viên tướng trù bị vẫn đủ sức duy trì cuộc chiến, và nghĩ rằng bản thân mình đang ở ngay gần để giải cứu họ khỏi thất bại, ông muốn để cho kẻ thù mệt lả đi hết mức có thể, để rồi khi chúng đã rơi vào trạng thái ấy, ông sẽ tung lực lượng sung sức của mình vào giáng cho một đòn chí mạng. Dù hành quân chậm chạp, khoảng cách lúc này đã vừa đủ để kỵ binh bắt đầu đà xung trận. Các tiểu đoàn bộ binh tiến ở tuyến đầu để đề phòng kẻ thù nghi ngờ bất kỳ động thái bí mật hay bất ngờ nào, nhưng những khoảng trống vẫn được chừa lại giữa các hàng bộ binh để làm lối cho ngựa phi qua. Cùng lúc ấy, toàn tuyến cất tiếng hò reo, và kỵ binh phi nước đại lao vào kẻ thù, gieo rắc sự hoảng loạn tột độ ở khắp nơi. Sau đó, cũng giống như việc quân viện trợ đến với cánh quân bị bao vây có phần hơi muộn màng, giờ đây họ được nghỉ ngơi hoàn toàn khi đội quân tươi mới tự mình gánh vác toàn bộ gánh nặng chiến trận.

Trận chiến ấy chẳng kéo dài cũng chẳng mơ hồ. Kẻ thù, nay đã bị đánh tan tác, tháo chạy về doanh trại của chúng, và khi người La Mã tiến lên tấn công, chúng đầu hàng và chen chúc lèn chặt vào tận cùng góc khuất của trại. Trong lúc tháo chạy, chúng bị cản trở bởi những cánh cổng chật hẹp, khiến phần lớn phải trèo lên ụ đất và chiến lũy để mong tự vệ dựa vào lợi thế địa hình hoặc tìm cách vượt qua mà trốn thoát. Một đoạn chiến lũy do không được gia cố vững chắc đã sụt lún dưới sức nặng của đám đông đứng trên đó và đổ sụp xuống hào. Nhân cơ hội ấy, lớn tiếng la hét rằng các vị thần đã mở lối thoát thân cho họ, phần lớn bọn chúng tẩu thoát, để lại vũ khí rơi rớt lại phía sau. Qua trận chiến này, sức mạnh của người Etruria một lần nữa bị đè bẹp triệt để, đến mức họ đồng ý cung cấp lương hướng cho hai tháng cùng tiền lương một năm, rồi với sự cho phép của quan độc tài, họ phái sứ thần đến Rome để bàn chuyện hòa bình. Đề nghị này bị từ chối, nhưng một lệnh hưu chiến kéo dài hai năm đã được ban cho họ. Quan độc tài khải hoàn trở về thành phố. Tôi từng thấy lời khẳng định rằng sự yên bình đã được vãn hồi ở Etruria bởi quan độc tài mà không cần đến bất kỳ trận chiến lừng danh nào, chỉ bằng cách dàn xếp những bất hòa của người Arretian và tạo dựng sự hòa giải giữa gia tộc Cilnius cùng tầng lớp bình dân. Marcus Valerius được bầu làm quan chấp chính trước khi nhiệm kỳ quan độc tài của ông kết thúc — theo nhiều người tin tưởng là khi ông không hề tranh cử và thậm chí khi vắng mặt — và cuộc bầu cử ấy do một vị nhiếp chính (interrex) chủ trì. Có một điểm mà tất cả đều đồng thuận, đó là ông đã đảm nhận chức quan chấp chính cùng Quintus Appulcius Pansa.

Trong thời gian chấp chính của Marcus Valerius và Quintus Appulcius này, tình hình ngoại giao khoác lên mình một diện mạo vô cùng hòa bình. Những tổn thất mà họ gánh chịu trong chiến tranh, cùng với lệnh hưu chiến, đã giữ cho người Etruria nằm yên. Người Samnite, bị đè nặng bởi những bất hạnh qua nhiều năm, vẫn chưa tỏ ra bất mãn với liên minh mới của họ. Tại Rome, việc đưa quá nhiều kiều dân đến các thuộc địa cũng giúp tầng lớp bình dân giữ được sự bình ổn và làm nhẹ bớt gánh nặng của họ. Thế nhưng, để mọi thứ không thể bình yên trên mọi mặt trận, một cuộc tranh chấp đã nổ ra giữa những nhân vật chủ chốt trong khối thịnh vượng chung — một bên là quý tộc, bên kia là bình dân — do hai anh em nhà Ogulnii là Quintus và Cneius khởi xướng. Những vị hộ dân quan này tìm kiếm mọi cơ hội để vu khống giới quý tộc trước tai người dân; và sau khi thấy những mưu toan khác đều vô ích, họ đã tiến hành một thủ tục nhằm khơi ngọn lửa sục sôi, không phải ở tầng lớp bình dân thấp kém nhất, mà ở những nhân vật chốt của họ — những người bình dân thuộc hàng ngũ chấp chính và khải hoàn — những người mà vinh quang của họ giờ đây chỉ còn thiếu mỗi chức vụ tư tế vốn vẫn chưa rộng mở với họ. Do đó, họ công bố một dự luật rằng: trong khi trước đây có bốn nhà tiên tri (augur) và bốn tư tế tối cao (pontiff), và người ta đã quyết định tăng số lượng các chức sắc tôn giáo lên, thì bốn tư tế tối cao và năm nhà tiên tri bổ sung đều phải được chọn ra từ tầng lớp bình dân.

Làm thế nào mà hội đồng các nhà tiên tri có thể bị cắt giảm xuống còn bốn người, nếu không phải do cái chết của hai người, là điều tôi không thể hiểu nổi: bởi vì có một quy tắc trong số các nhà tiên tri rằng con số của họ phải được cấu thành từ các bội số của ba, sao cho ba bộ tộc cổ xưa — Ramnes, Titienses và Luceres — mỗi bộ tộc đều có nhà tiên tri riêng của mình; hoặc trong trường hợp cần nhiều hơn thế, mỗi bộ tộc phải tăng số lượng nhà tiên tri của mình với tỷ lệ ngang bằng với những bộ tộc khác, giống như khi họ nâng con số từ bốn lên năm để thành chín, sao cho mỗi bộ tộc có ba người. Tuy nhiên, vì người ta đề xuất rằng họ nên được tuyển chọn từ tầng lớp bình dân, giới quý tộc cảm thấy bị xúc phạm sâu sắc chẳng kém gì khi họ chứng kiến chức vụ chấp chính được chia sẻ chung; thế nhưng họ vẫn ra vẻ rằng vấn đề này không liên quan đến họ nhiều bằng các vị thần — những đấng sẽ "lo liệu để việc thờ cúng của chính họ không bị vấy bẩn; còn về phần mình, họ chỉ cầu mong không có bất hạnh nào giáng xuống khối thịnh vượng chung." Dù vậy, họ kháng cự kém quyết liệt hơn, vì giờ đây họ đã quen với việc nếm mùi thất bại trong những loại tranh chấp như thế; và họ nhìn thấy đối phương — không còn như trước đây, với tay đến những thứ mà họ hầu như không dám hy vọng vươn tới là các chức vụ cao quý — mà đã nắm giữ trong tay tất cả những lợi thế ấy, những thứ mà thuở ban đầu với viễn cảnh mờ mịt họ từng phải duy trì tranh đấu để có được, từ việc nắm giữ nhiều chức chấp chính, giám sát cho đến các lễ khải hoàn.

Cuộc tranh đấu chủ yếu trong việc ủng hộ và phản đối dự luật này, theo người ta kể lại, diễn ra giữa Appius Claudius và Publius Decius Mus. Sau khi hai ông đưa ra những luận điểm gần như tương tự nhau về đặc quyền của giới quý tộc và bình dân — những luận điểm từng được sử dụng trước đây để ủng hộ và phản đối luật Licinian khi đề xuất mở cửa chức vụ chấp chính cho người bình dân — Decius được cho là đã vẽ nên một bức tranh sinh động về chính người cha của mình, giống như cách mà nhiều người có mặt lúc đó ở đại hội từng chứng kiến ông: thắt đai theo kiểu Gabine, đứng trên một ngọn giáo, trong tư thế mà ông từng hiến tế bản thân mình vì người dân và các legion; và ông nói thêm rằng quan chấp chính Publius Decius khi ấy được các vị thần bất tử coi là một vật hiến tế thuần khiết và thành kính chẳng khác nào việc đồng nghiệp của ông là Titus Manlius đem hiến tế vậy. Và chẳng phải vị Publius Decius ấy hoàn toàn có thể được chọn một cách thích hợp để cử hành các nghi lễ tôn thờ công cộng của người La Mã hay sao? Liệu có chút nguy hiểm nào cho thấy các vị thần sẽ ít chú tâm đến lời cầu nguyện của ông hơn là lời cầu nguyện của Appius Claudius? Liệu người sau có cử hành các nghi lễ tôn sùng tư gia với một tâm hồn thuần khiết hơn, hay tôn thờ các vị thần một cách thành kính hơn ông hay không? Ai có lý do gì để phàn nàn về những lời khấn vái được dâng lên thay mặt cho khối thịnh vượng chung bởi rất nhiều vị quan chấp chính và quan độc tài bình dân, dù là khi xuất quân ra trận hay giữa lúc chiến trận cam go? Nếu đếm số lượng các vị tướng trong những năm tháng mà công việc bắt đầu được điều hành dưới sự chỉ đạo và điềm lành của những người bình dân, người ta cũng sẽ tìm thấy con số các lễ khải hoàn tương đương như vậy. Tầng lớp bình dân giờ đây không có lý do gì để bất mãn với giới quý tộc của chính họ. Ngược lại, họ hoàn toàn đinh ninh rằng trong trường hợp một cuộc chiến bất ngờ bùng nổ, viện nguyên lão và nhân dân Rome sẽ không đặt niềm tin lớn hơn vào những vị tướng quý tộc so với các vị tướng bình dân.

"Đã là như thế," ông nói, "thì vị thần hay con người nào lại có thể coi là bất hợp pháp khi những kẻ mà quý vị đã vinh danh bằng ghế đại quan (curule chair), bằng chiếc áo choàng viền tía, bằng áo thêu cành cọ, bằng vương miện khải hoàn và vòng nguyệt quế — những người mà tư gia quý vị đã tôn lên nổi bật hơn những người khác bằng cách gắn vào đó chiến lợi phẩm của kẻ thù bị chinh phục — lại được thêm vào đó những biểu trưng của nhà tiên tri hay tư tế tối cao? Nếu một người từng cưỡi chiếc xe mạ vàng đi khắp thành phố, được trang hoàng bằng các phù hiệu của Jupiter tối cao tối đại và đã leo lên đồi Capitol, lại được nhìn thấy với một chiếc cốc thánh và gậy thần; thì có gì là không phù hợp — tôi xin nhắc lại — khi chính con người ấy, với chiếc đầu được trùm kín, lại ra tay hạ sát một con vật tế hay thực hiện nghi lễ bói toán trên thành lũy? Khi dòng chữ khắc trên bức tượng của một người đọc lên thấy các chức vụ chấp chính, giám sát và khải hoàn được ghi nhận một cách bình thản, thì đôi mắt của người đọc lại chẳng thể dung nổi việc bổ sung thêm chức vụ nhà tiên tri hay tư tế tối cao hay sao? Thật lòng mà nói (tôi xin phép được nói điều này trước các vị thần), tôi tin rằng nhờ lòng nhân hậu của nhân dân Rome, chúng ta có đủ phẩm chất để thông qua nhân cách cao đẹp của mình mà phản chiếu trở lại vào hội đồng tư tế thứ ánh sáng chẳng kém gì những gì chúng ta nhận được; và chúng ta có quyền đòi hỏi, không chỉ vì lợi ích riêng của mình mà còn vì lợi ích của các vị thần, rằng những đấng mà chúng ta tôn thờ trong không gian riêng tư cũng có thể được chúng ta tôn thờ trên tư cách công cộng."

"Nhưng cớ sao tôi phải biện luận thế này, cứ như thể sự nghiệp của giới quý tộc liên quan đến chức vụ tư tế vẫn chưa hề chạm đến vậy? Và cứ như thể chúng ta hiện chưa nắm giữ một chức vụ tư tế thuộc hàng cao nhất rồi không bằng? Chúng ta thấy những người decemvir bình dân thực hiện các tế lễ, là những người thông dịch các lời tiên sấm Sibyl và số mệnh của quốc gia; chúng ta cũng thấy họ là những chủ toạ trong lễ hội của Apollo và các nghi lễ tôn giáo khác. Chẳng có sự bất công nào đối với giới quý tộc được thực hiện khi số lượng các ủy viên thực hiện tế lễ được tăng thêm để ưu ái cho tầng lớp bình dân; và giờ đây cũng chẳng có bất công nào khi một vị hộ dân quan — một con người can đảm và nhiệt huyết — muốn bổ sung thêm năm vị trí nhà tiên tri và bốn vị trí tư tế tối cao để những người bình dân có thể được đề cử vào đó; không phải để Appius trục khỏi vị trí của quý vị, mà để những người mang dòng dõi bình dân có thể hỗ trợ quý vị trong việc quản lý các vấn đề thần linh với cùng sự nhiệt thành như họ hỗ trợ quý vị trong các vấn đề nhân thế. Hỡi Appius, chớ nên hổ thẹn khi có một người đồng nghiệp trong chức vụ tư tế mà quý vị hoàn toàn có thể chọn làm đồng nghiệp trong chức vụ giám sát hay chấp chính, một người mà quý vị có thể làm quan tư mã cho ông ta khi ông ta là quan độc tài, cũng như có thể làm quan độc tài khi ông ta là quan tư mã của quý vị. Một kẻ phiêu lưu gốc Sabine, cội nguồn đầu tiên của giới quý tộc nhà ông — dù là Attus Clausus hay Appius Claudius, tùy ý ông chọn — đã từng được những người quý tộc cổ xưa thu nạp vào hàng ngũ của họ; vậy thì về phần mình, xin chớ khinh miễn mà hãy thu nạp chúng tôi vào hàng ngũ các tư tế. Chúng tôi mang theo bên mình vô số vinh quang; quả thực là tất cả những vinh quang từng khiến phe phái của quý vị trở nên kiêu hãnh nhường ấy. Lucius Sextius là vị quan chấp chính đầu tiên được chọn từ giai cấp bình dân; Caius Licinius Stolo là vị quan tư mã đầu tiên; Caius Marcius Rutilus là vị quan độc tài đầu tiên, đồng thời cũng là quan giám sát; Quintus Publilius Philo là vị quan pháp quan (praetor) đầu tiên. Trong mọi dịp, người ta đều nghe thấy sự lặp đi lặp lại của những luận điểm quen thuộc: rằng quyền bói toán thuộc về quý vị; rằng chỉ mình quý vị có quyền thừa kế tổ tiên; rằng chỉ một mình quý vị mới có quyền hợp pháp đối với quyền tối cao chỉ huy và điềm lành trong cả thời chiến lẫn thời bình. Quyền tối cao chỉ huy từ trước đến nay vẫn vậy, và sẽ tiếp tục gặt hái nhiều thành công rỡ ràng trong tay người bình dân chẳng kém gì trong tay giới quý tộc. Quý vị chưa từng nghe nói rằng những người quý tộc đầu tiên được tạo ra không phải là những kẻ được thả xuống từ thiên đường, mà là những người có thể nhắc đến cha mình — tức là chẳng có gì khác hơn ngoài những kẻ sinh ra tự do hay sao? Giờ đây tôi có thể kể tên cha mình là một quan chấp chính; và con trai tôi mai sau cũng sẽ có thể nhắc đến một người ông là quan chấp chính. Hỡi các công dân, chẳng có uẩn khúc nào khác trong chuyện này, ngoài việc chúng ta sẽ chẳng bao giờ đạt được bất cứ thứ gì nếu không thông qua sự từ chối. Giới quý tộc chỉ chực chờ tranh cãi; và chúng chẳng thèm bận tâm cuộc tranh cãi ấy kết thúc ra sao. Về phần tôi, nguyện cho điều này mang lại lợi ích, hạnh phúc và sự thịnh vượng cho quý vị cùng khối thịnh vượng chung, tôi cho rằng dự luật này nên được ban hành."

Người dân ra lệnh lập tức triệu tập các bộ tộc lại; và mọi dấu hiệu đều cho thấy dự luật sẽ được chấp thuận. Tuy nhiên, nó đã bị hoãn lại trong ngày hôm đó bởi một lời phản đối — nhưng ngay ngày hôm sau, các hộ dân quan đã không còn chùn bước trước lời phản đối ấy — và dự luật đã được thông qua với sự tán thành của đại đa số áp đảo. Các tư tế tối cao được bầu chọn gồm có: Publius Decius Mus — người biện hộ cho dự luật; Publius Sempronius Sophus, Caius Marcius Rutilus và Marcus Livius Denter. Năm nhà tiên tri — cũng thuộc tầng lớp bình dân — gồm có: Caius Genucius, Publius Aelius Paetus, Marcus Minucius Fessus, Caius Marcius và Titus Publilius. Cứ như thế, số lượng các tư tế tối cao được nâng lên thành tám, và các nhà tiên tri là chín. Cũng trong năm đó, quan chấp chính Marcus Valerius đã thúc đẩy việc thông qua một đạo luật liên quan đến quyền kháng cáo, được siết chặt hơn với các biện pháp chế tài bổ sung. Đây là lần thứ ba kể từ khi các vị vua bị trục xuất, đạo luật này được đưa ra, và luôn được thực hiện bởi cùng một dòng gia tộc. Lý do khiến nó phải được đổi mới thường xuyên như vậy, tôi tin là không có gì khác ngoài việc sức ảnh hưởng của một nhóm nhỏ thường tỏ ra quá mạnh mẽ so với tự do của tầng lớp bình dân. Tuy nhiên, luật Porcia dường như chỉ nhằm mục đích duy nhất là bảo vệ thân thể của các công dân, khi nó giáng những hình phạt nặng nề lên bất kỳ kẻ nào dám đánh đòn hoặc tước đoạt sinh mạng của một công dân La Mã. Luật Valerius, sau khi cấm đánh đòn và chặt đầu một người đã kháng án, còn bổ sung thêm rằng nếu bất kỳ ai hành động trái với điều đó, thì việc làm ấy dẫu sao cũng chỉ bị xem là một hành vi tội ác. Điều này, tôi cho rằng, đã được đánh giá là đủ mạnh để buộc người ta phải tuân thủ luật pháp vào thời kỳ đó; bởi vì ý thức về sự hổ thẹn của con người lúc bấy giờ vô cùng mạnh mẽ; còn ở hiện tại, người ta có lẽ sẽ khó lòng dùng một lời đe dọa như vậy một cách nghiêm túc. Người Aequan nổi dậy, và vị quan chấp chính cũ lại dẫn quân đánh dẹp họ; không có sự kiện nào đáng nhớ xảy ra trong chiến dịch này, bởi vì ngoại trừ sự hung hãn, họ chẳng còn giữ lại được gì từ tình trạng huy hoàng thuở xưa của mình. Vị quan chấp chính còn lại là Appuleius đã bao vây thị trấn Nequinum ở Umbria. Địa hình nơi đây — chính là nơi nay là thành phố Narnia — rất hiểm trở (thậm chí có một mặt dựng đứng như vách đá), điều này khiến thị trấn trở nên bất khả xâm phạm trước cả các cuộc tấn công trực diện lẫn các công sự vây hãm. Do đó, công việc ấy vẫn dang dở rơi vào tay các quan chấp chính kế nhiệm là Marcus Fulvius Paetinus và Titus Manlius Torquatus.

Khi tất cả các bách nhân đoàn (centuria) đồng loạt suy tôn Quintus Fabius làm quan chấp chính cho năm đó dù ông không hề ứng cử, Macer Licinius và Tubero thuật lại rằng chính ông đã khuyên họ hoãn việc trao chức quan chấp chính cho mình cho đến một năm nào đó mà quân đội có nhiều việc để làm hơn; đồng thời nói thêm rằng trong năm nay, ông có thể hữu ích hơn cho đất nước nếu đảm nhận một chức quan đô thành; và thế là, vừa không che giấu điều mình ưa thích, vừa không trực tiếp xin xỏ, ông được bổ nhiệm làm quan đại quan curule (curule aedile) cùng với Lucius Papirius Cursor. Piso — một nhà biên niên sử cổ đại hơn — ngăn cản tôi khẳng định điều này là chắc chắn; ông quả quyết rằng các quan đại quan curule năm đó là Caius Domitius Calvinus — con trai của Cneius — và Spurius Carvilius Maximus — con trai của Caius. Tôi cho rằng chính cái họ phía sau của người này đã gây ra sự nhầm lẫn về các quan đại quan, và từ đó dẫn đến một câu chuyện phù hợp với sự nhầm lẫn ấy, được chắp vá từ hai cuộc bầu cử — bầu quan đại quan và bầu quan chấp chính. Cuộc tổng điều tra dân số được tiến hành trong năm này bởi hai quan giám sát Publius Sempronius Sophus và Publius Sulpicius Saverrio, và có thêm hai bộ tộc mới được sáp nhập là Aniensian và Terentine. Đó là những sự kiện diễn ra tại Rome.

Trong khi đó, sau khi vô số thời gian bị bỏ phí trong cuộc vây hãm kéo dài đầy mệt mỏi tại Nequinum, hai cư dân trong thị trấn có nhà nằm giáp với tường thành đã đào một đường hầm ngầm, đi qua lối đi bí mật đó để đến được các đồn tiền tiêu của người La Mã; rồi từ đó được dẫn diện kiến quan chấp chính, họ ngỏ ý muốn mở đường cho một toán lính vũ trang đột nhập vào bên trong các công sự và tường thành. Đề xuất này bị cho là thứ không nên cự tuyệt, nhưng cũng chẳng thể gật đầu đồng ý mà thiếu đi sự cẩn trọng. Bắt giữ một trong hai kẻ làm con tin, người còn lại dẫn đường cho hai thám tử đi qua đường hầm ngầm, và sau khi nhận được thông tin chính xác từ họ, ba trăm binh sĩ vũ trang được dẫn dắt bởi kẻ phản bội đã bước vào thành phố và chiếm lấy cánh cổng gần nhất vào ban đêm. Khi cánh cổng bị phá tung, quan chấp chính người La Mã cùng đoàn quân của ông đã làm chủ toàn bộ thành phố mà không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào. Cứ như thế, Nequinum rơi vào quyền thống trị của nhân dân Rome. Một thuộc địa được phái đến đó như một hàng rào chống lại người Umbrian, và được đặt tên là Narnia theo dòng sông Nar. Đoàn quân trở về Rome với chiến lợi phẩm vô cùng dồi dào. Cũng trong năm này, người Etruria ráo riết chuẩn bị chiến tranh bất chấp lệnh hưu chiến. Thế nhưng, một đại quân khổng lồ của người Gaul tràn vào lãnh thổ của họ đúng lúc sự chú ý của chúng bị hướng sang một phía khác, đã khiến kế hoạch đó tạm thời bị đình hoãn. Sau đó, dựa vào lượng tài nguyên tiền bạc dồi dào đang nắm giữ, chúng tìm cách kết nghĩa đồng minh với người Gaul thay vì biến họ thành kẻ thù, ngõ hầu với lực lượng hợp sức trong tay, chúng có thể tấn công người La Mã. Bọn người dã man không hề phản đối liên minh này, và một cuộc thương lượng được mở ra nhằm ấn định giá cả; sau khi mọi thứ được thỏa thuận, chi trả và chuẩn bị sẵn sàng để bắt đầu hành động, người Etruria ngỏ ý muốn người Gaul cùng tòng hành trên bước đường hành quân của họ.

Họ từ chối với lý do rằng: "Họ chỉ giao kèo mức giá để chiến đấu chống lại người La Mã; còn khoản thanh toán đã thực hiện, họ nhận được là để đổi lấy việc không tàn phá lãnh thổ Etruria hoặc không dùng vũ khí chống lại cư dân nơi đây. Tuy nhiên, nếu đó là mong muốn của người Etruria, họ vẫn sẵn sàng tham gia chiến tranh, nhưng với điều kiện duy nhất là phải được chia phần đất đai và cuối cùng có được một chốn định cư vĩnh viễn." Nhiều hội đồng của các tiểu quốc Etruria đã được triệu tập về vấn đề này, nhưng chẳng có gì được ngã ngũ; không hẳn vì họ ác cảm với việc cắt xẻo lãnh thổ của mình, mà bởi vì ai nấy đều nơm nớp sợ hãi việc để một giống dân dã man như thế định cư quá gần sát bên cạnh họ. Thế là người Gaul bị rẩy khứ hồi hương với một số tiền khổng lồ thu về mà chẳng hề tốn chút công sức hay mạo hiểm nào. Tiếng đồn về cuộc bạo loạn của người Gaul, cộng thêm chiến tranh Etruria, đã gây ra những mối lo ngại trầm trọng tại Rome; và chính vì lý do đó, không chút do dự, một liên minh đã được ký kết với nhà nước Picentine.

Vùng đất Etruria rơi vào tay quan chấp chính Titus Manlius qua hình thức bốc thăm; và khi ông vừa mới đặt chân đến xứ sở kẻ thù, trong lúc đang cưỡi ngựa huấn luyện kỵ binh quay vòng với tốc độ tối đa, ông đã bị ngã ngựa và suýt mất mạng tại chỗ; ba ngày sau cú ngã ấy, ông qua đời. Người Etruria nắm lấy điềm gở này — xem như điềm báo cho tiến trình chiến tranh tương lai — và nhận thấy các vị thần đã khơi mào chiến sự vì lợi ích của họ, họ liền trỗi dậy một niềm can đảm mới. Tại Rome, tin tức này gây ra nỗi đau buồn sâu sắc, vừa vì sự tổn thất của một con người như thế, vừa vì sự bất thời điểm của tình thế; đến mức một hội đồng được triệu tập nhằm tìm người thay thế quan chấp chính — được tiến hành hoàn toàn theo ý nguyện của những nhân vật quyền thế bậc nhất — đã ngăn cản viện nguyên lão ra lệnh tạo ra một quan độc tài. Tất cả các phiếu bầu và các bách nhân đoàn đều đồng lòng nhất trí bổ nhiệm Marcus Valerius làm quan chấp chính — chính là con người mà viện nguyên lão từng muốn lệnh cho làm quan độc tài. Sau đó, họ ra lệnh cho ông lập tức lên đường tiến thẳng đến các legion ở Etruria. Sự xuất hiện của ông tạo ra một sự chấn động mạnh mẽ đối với người Etruria, khiến không một tên nào dám ló mặt ra khỏi chiến lũy kể từ lúc đó trở đi; nỗi sợ hãi của chính họ biến thành một gông cùm vây hãm. Vị quan chấp chính mới cũng không thể dùng cách tàn phá ruộng đồng và thiêu rụi nhà cửa để dụ họ ra nghênh chiến; bởi vì người ta chỉ thấy những ngôi nhà nông thôn cùng vô số thị trấn bốc khói chìm trong tro tàn ở mọi ngả đường. Trong khi cuộc chiến này diễn ra chậm chạp hơn dự kiến, một tin tức khác lại dồn dập báo về về việc một cuộc chiến tranh mới bùng nổ — cuộc chiến này không phải không có lý do khi bị coi là vô cùng khủng khiếp, hậu quả từ những tổn thất nặng nề mà cả hai phía từng gieo rắc trong quá khứ — theo thông tin từ những đồng minh mới của họ là người Picentine, người Samnite đang ráo riết mưu cầu vũ khí và nối lại chiến tranh, đồng thời chính họ cũng bị lôi kéo gia nhập vào hàng ngũ đó. Người Picentine nhận được lời cảm ơn từ nhà nước; và phần lớn sự chú ý của viện nguyên lão đã dịch chuyển từ Etruria sang Samnium. Vật giá leo thang cũng đẩy nhà nước vào cơn túng quẫn trầm trọng, và họ suýt phải nếm trải tận cùng của sự khốn cùng — theo lời kể của những ai ghi chép rằng Fabius Maximus làm quan đại quan curule năm đó — nếu không có sự năng nổ cảnh giác của con người ấy, người từng thể hiện tài năng trong vô số trận chiến ngoài chiến trường, nay lại được phát huy với cùng một sự nhiệt thành tại hậu phương trong việc quản lý thị trường, thu mua và tích trữ các kho lúa. Một thời kỳ nhiếp chính (interregnum) đã diễn ra trong năm nay, dù lý do không được nhắc đến. Appius Claudius, và tiếp sau đó là Publius Sulpicius, là các vị nhiếp chính. Người sau đã chủ trì cuộc bầu cử quan chấp chính, chọn ra Lucius Cornelius Scipio và Cneius Fulvius.

Vào đầu năm nay, các sứ thần từ Lucania đến gặp các quan chấp chính mới để phàn nàn rằng: "Người Samnite, sau khi nhận ra họ không thể dùng bất kỳ bổng lộc nào để cám dỗ người Lucania tham gia chiến tranh, đã đem quân xâm lược lãnh thổ của họ, tàn phá ruộng đồng và ép buộc họ phải chiến đấu; rằng người dân Lucania trong quá khứ từng sai lầm đủ điều, thậm chí là quá mức; rằng tư tưởng của họ giờ đây đã kiên định đến mức họ thà chịu đựng mọi gian khổ còn hơn một lần nữa xúc phạm đến danh xưng La Mã: họ khẩn khoản xin viện nguyên lão che chở cho nhân dân Lucania, bảo vệ họ khỏi sự bất công và bạo ngược của người Samnite; rằng mặc dù lòng trung thành của họ đối với người La Mã giờ đây trở thành một điều tất yếu khi cuộc chiến tranh chống lại người Samnite đã nổ ra, nhưng họ vẫn sẵn sàng trao cả con tin."

Cuộc thảo luận của viện nguyên lão diễn ra ngắn ngủi. Tất cả mọi người đều đồng tâm hiệp lực cho rằng nên ký kết một hiệp ước với người Lucania và đòi lại sự công bằng từ người Samnite: theo đó, một câu trả lời thiện chí đã được gửi đến người Lucania và liên minh chính thức được thành lập. Các quan sứ giả (herald) sau đó được phái đi yêu cầu người Samnite rời khỏi lãnh thổ của đồng minh và rút quân khỏi vùng đất Lucanian. Trên đường đi, họ bị chặn lại bởi những kẻ do người Samnite phái đến để cảnh cáo họ rằng: "Nếu họ xuất hiện tại bất kỳ hội đồng nào ở Samnium, họ đừng mong có thể bước chân ra về an toàn." Ngay khi tin này truyền về Rome, viện nguyên lão đã bỏ phiếu và nhân dân ra lệnh tuyên chiến với người Samnite. Các quan chấp chính bèn phân chia các tỉnh với nhau: Etruria thuộc về Scipio, còn Samnium thuộc về Fulvius; và họ lên đường theo những ngả đường khác nhau, mỗi người tiến đánh kẻ thù được phân công cho mình. Scipio, trong lúc đang chờ đợi một chiến dịch dài lê thê giống như năm trước, thì đụng độ với người Etruria trong đội hình chiến trận ngay gần Volaterra. Trận chiến kéo dài suốt phần lớn thời gian trong ngày, thương vong vô cùng lớn ở cả hai phía, và màn đêm buông xuống khi vẫn chưa rõ chiến thắng nghiêng về bên nào. Thế nhưng ánh bình minh ngày hôm sau đã vạch rõ kẻ chiến thắng và kẻ bại trận; bởi vì người Etruria đã âm thầm nhổ trại trong đêm sâu. Người La Mã, tiến quân ra với ý định nối lại giao tranh, thấy sự vượt trội của mình được thừa nhận qua sự rút lui của kẻ thù, bèn tiến thẳng đến doanh trại của chúng; và khi thấy tiền đồn này cũng đã bị bỏ hoang, họ liền chiếm lấy nó cùng một lượng chiến lợi phẩm khổng lồ. Vị quan chấp chính sau đó dẫn quân trở lại lãnh thổ Faliscian, để lại đoàn quân lý lịch cùng một đội canh gác nhỏ tại Falerii, rồi xuất phát cùng lực lượng trang bị nhẹ để tàn phá xứ sở kẻ thù. Mọi nơi đều bị chìm trong lửa đao tàn phá; chiến lợi phẩm bị lùa đi từ mọi ngả; và không chỉ mặt đất bị bỏ hoang hóa đối với kẻ thù, mà ngay cả các pháo đài và thị trấn nhỏ của chúng cũng bị thiêu rụi — ông chỉ kiềm chế không tấn công các thành phố lớn nơi nỗi sợ hãi đã dồn người Etruria trốn vào đó. Quan chấp chính Cneius Fulvius đã chiến đấu một trận lừng lẫy tại Samnium, gần Bovianum, mang lại thành công vô cùng rõ rệt. Sau đó, tiến đánh Bovianum và chẳng lâu sau là Aufidena, ông đã chiếm được chúng qua các cuộc tấn công bão táp. Cũng trong năm này, một thuộc địa được thiết lập tại Carseoli, thuộc lãnh thổ của người Aequicolae. Quan chấp chính Fulvius đã khải hoàn nhờ chiến thắng trước người Samnite.

Khi các cuộc bầu cử quan chấp chính đã cận kề, một lời đồn thổi lan ra rằng người Etruria và Samnite đang ráo riết gầy dựng những đại quân khổng lồ; rằng các thủ lĩnh của người Etruria bị chỉ trích công khai trong mọi hội đồng vì đã không mướn được sự trợ giúp của người Gaul bằng bất kỳ giá nào; còn các quan chức của người Samnite thì bị lên án vì đã đem một đạo quân vốn sinh ra để đánh người Lucania ra cản đường người La Mã. Rằng hệ quả là nhân dân đang nổi dậy cầm vũ khí, huy động toàn bộ sức mạnh của chính họ và các đồng minh; và sự việc này có vẻ như sẽ không thể kết thúc mà thiếu đi một cuộc chiến cam go hơn nhiều so với trước. Mặc dù các ứng viên cho chức quan chấp chính đều là những nhân vật lừng lẫy, tin tức đáng sợ này lại hướng suy nghĩ của tất cả mọi người về phía Quintus Fabius Maximus — người vốn ban đầu không hề tìm kiếm chức vụ ấy, và sau đó khi phát hiện ra mong muốn của họ, ông thậm chí còn từ chối. "Cớ sao," ông nói, "lại trút một gánh nặng khó nhọc như thế lên vai một kẻ đã xế chiều và đã trải qua trọn vẹn mọi thăng trầm của lao nhọc lẫn phần thưởng của nó? Cả sức mạnh thể xác lẫn tâm trí của ta đều không còn như trước, và ta vô cùng e sợ chính vận mệnh, e rằng trước mắt thần linh, ta tỏ ra quá ơn huệ và kiên định hơn mức mà trần thế cho phép. Ta đã lần lượt kế thừa những danh vọng của các bậc tiền bối, và ta nhìn thấy với niềm hoan hỉ lớn lao những người khác vươn lên kế thừa vinh quang của mình. Tại Rome chẳng hề thiếu hụt danh vọng dành cho những người có công trạng cao cả, hay những con người lỗi lạc xứng đáng với những chức vụ cao quý nhất."

Sự vô tư này chẳng những không dập tắt mà còn thổi bùng lên, đồng thời biện minh cho sự nhiệt thành của họ. Thế nhưng, đinh ninh rằng điều này cần phải được kiềm chế bởi sự tôn trọng luật pháp, ông đã yêu cầu đọc vang lên điều khoản cấm tái đắc cử quan chấp chính trong vòng mười năm đối với cùng một người. Đạo luật ấy hầu như bị nuốt chửng trong tiếng la ó ồn ào; và các hộ dân quan tuyên bố rằng "sắc lệnh này sẽ chẳng thể trở thành vật cản; bởi vì họ sẽ đề xuất một sắc lệnh trước nhân dân để miễn trừ cho ông khỏi sự ràng buộc của luật pháp." Thế nhưng ông vẫn kiên quyết phản đối, đặt câu hỏi: "Luật pháp được ban hành ra để làm gì, nếu chúng bị lách luật chính bởi những kẻ đã thúc đẩy ra chúng? Giờ đây luật pháp," ông nói, "thay vì cai trị lại bị cai trị." Mặc dù vậy, nhân dân vẫn tiến hành bỏ phiếu; và cứ theo mỗi bách nhân đoàn được gọi tên, họ lập tức xướng tên Fabius làm quan chấp chính. Bấy giờ, bị khuất phục trước nguyện vọng chung của toàn dân tộc, ông mới lên tiếng: "Hỡi những người La Mã, nguyện xin các thần linh phù hộ cho hiện tại và mọi hành động tương lai của quý vị. Nhưng vì xét về phần ta, quý vị định hành xử theo ý muốn của mình, xin hãy để ý kiến của ta tìm được chỗ đứng trong lòng quý vị đối với vị đồng nghiệp. Ta khẩn khoản cầu xin quý vị hãy đặt Publius Decius vào chức quan chấp chính sánh vai cùng ta; một con người mà ta từng trải qua sự hòa hợp tột độ trong việc đồng cai quản chức vụ đó; một con người xứng đáng với quý vị, xứng đáng với người cha của anh ấy." Lời khuyên này được cho là có cơ sở vững chắc, và tất cả các bách nhân đoàn còn lại đều đồng loạt bầu Quintus Fabius và Publius Decius làm quan chấp chính.

Cũng trong năm này, vô số người đã bị các quan đại quan truy tố vì sở hữu lượng đất đai vượt quá hạn mức cho phép của nhà nước, và hầu như không ai được tha bổng cả: nhờ đó, lòng tham vô đáy đã bị kìm hãm một cách mạnh mẽ.

Trong lúc các vị quan chấp chính mới — Quintus Fabius Maximus lần thứ tư, và Publius Decius Mus lần thứ ba — đang bàn định với nhau xem ai sẽ chỉ huy chiến dịch chống người Samnite, ai chống người Etruria; lực lượng bao nhiêu là đủ cho mặt trận này và mặt trận kia; và ai là vị tướng thích hợp hơn cho mỗi cuộc chiến; các sứ thần từ Sutrium, Nepete và Falerii đến thông báo rằng các tiểu quốc Etruria đang họp hội đồng về chủ đề cầu hòa, họ liền dồn toàn lực vũ khí nhắm thẳng vào Samnium. Để nguồn cung cấp lương thực diễn ra suôn sẻ hơn và khiến kẻ thù càng thêm hoang mang không rõ hướng tấn công sẽ giáng xuống đâu, Fabius dẫn các legion của mình tiến vào Samnium qua lãnh thổ Sora, còn Decius dẫn qua lãnh thổ Sidicinum. Ngay khi đặt chân đến biên giới của kẻ thù, cả hai vị đều tiến quân dũng mãnh, gieo rắc tàn phá bất cứ nơi nào họ đi qua; đồng thời họ cũng thám thính vùng đất vượt xa khỏi khu vực mà binh sĩ đang bận rộn cướp bóc. Do đó, sự thật không thể lọt khỏi tầm mắt người La Mã rằng kẻ thù đã tập hợp đội hình trong một thung lũng khuất gần Tifernum — nơi khi người La Mã bước vào, chúng đang chuẩn bị tấn công từ vùng đất cao hơn. Fabius bèn gửi hành lý đến một nơi an toàn, cắt một đội canh gác nhỏ trông coi, rồi sau khi thông báo cho binh sĩ rằng trận chiến đã cận kề, ông tiến theo đội hình khối vuông đến nơi ẩn nấp của kẻ thù vừa nhắc tới. Người Samnite, vỡ mộng trong việc tạo ra một đợt tấn công bất ngờ, bèn quyết định đánh một trận chính diện khi sự việc đã tiến đến bờ vực của một cuộc đọ sức công khai. Do đó, họ kéo ra bãi trống, và với tinh thần cao hơn hy vọng, phó thác số phận cho vận may.

Tuy nhiên, dù là do họ đã gom góp toàn bộ lực lượng từ mọi tiểu quốc, hay vì ý thức về việc tất cả đang đứng trước ranh giới sinh tử đã đẩy tinh thần họ lên cao, họ vẫn tạo ra một mối lo ngại đáng kể ngay cả trong giao tranh trực diện. Khi Fabius thấy kẻ thù không chịu lùi bước ở bất kỳ chỗ nào, ông bèn ra lệnh cho Marcus Fulvius và Marcus Valerius — những viên quan tư mã mà ông cùng lao lên tiền tuyến — đến gặp lực lượng kỵ binh để khích lệ họ rằng: "Nếu họ nhớ bất kỳ trường hợp nào mà cộng hòa từng nhận được lợi ích từ sự phục vụ của kỵ binh, thì vào ngày hôm nay, họ hãy dốc hết sức mình để bảo vệ danh tiếng bất khả chiến bại của binh đoàn ấy"; đồng thời bảo họ rằng kẻ thù đang đứng sừng sững không nao núng trước nỗ lực của bộ binh, và hy vọng duy nhất còn lại nằm ở cú xung trận của kỵ binh. Ông đặc biệt nhắn nhủ cả hai chàng thanh niên ấy với cùng một sự thân mật, vừa ngợi khen vừa hứa hẹn đủ điều. Thế nhưng, nghĩ rằng trong trường hợp nỗ lực ấy vẫn thất bại, ông sẽ cần phải dùng mưu kế để hoàn thành những gì sức mạnh cơ bắp không thể làm được, ông bèn ra lệnh cho Scipio — một trong các viên tướng trù bị — rút các tay lao thương của legion thứ nhất ra khỏi đội hình; dẫn họ vòng vèo thật kín đáo đến những ngọn núi gần nhất; rồi qua một lối leo núi khuất tầm mắt, chiếm lấy các đỉnh cao và bất ngờ xuất hiện ở phía sau lưng kẻ thù. Kỵ binh, do các quan tư mã dẫn đầu, bất ngờ lao lên trước đội hình tiên phong, gây ra sự hỗn loạn chẳng kém gì ở phía kẻ thù so với quân mình. Tuyến quân của người Samnite đứng vững trước đợt tấn công hung hãn của các kỵ sĩ; họ không hề bị xô bật khỏi vị trí cũng như không bị phá vỡ ở bất kỳ khúc nào. Nhận ra nỗ lực của mình vô ích, kỵ binh rút lui khỏi cuộc chiến và lùi về phía sau đội hình bộ binh. Nhân cơ hội đó, tinh thần của kẻ thù tăng cao, đến mức các binh sĩ La Mã ở tuyến đầu suýt không thể chống đỡ nổi cuộc chiến, cũng như lực lượng đang dâng cao sự tự tin vào bản thân ấy, nếu như tuyến thứ hai không theo lệnh quan chấp chính tiến lên thay thế vị trí của tuyến đầu. Những gương mặt tươi mới này chặn đứng bước tiến của người Samnite — những kẻ lúc này đã bắt đầu giành được thế thượng phong; và vào thời điểm thích hợp đó, các đồng đội của họ bất ngờ xuất hiện trên những ngọn núi, cất tiếng hò reo, gieo rắc vào lòng người Samnite nỗi sợ về một mối nguy lớn hơn thực tế; Fabius lớn tiếng gào lên rằng đồng nghiệp Decius của ông đang tiến đến, khiến tất cả các binh sĩ ngập tràn niềm vui sướng, háo hức lặp lại rằng vị quan chấp chính kia đã tới, các legion đã đến nơi! Mưu kế này, tuy hữu ích với người La Mã, lại lấp đầy người Samnite bằng sự kinh hoàng và khiếp sợ — sợ rằng với cơ thể mệt lả, họ sẽ bị đè bẹp bởi một đội quân khác hoàn toàn tươi mới và nguyên vẹn. Khi chúng phân tán tản mát trong lúc tháo chạy về mọi hướng, lượng máu đổ ít hơn so với dự kiến nếu xét đến độ trọn vẹn của chiến thắng. Có ba nghìn bốn trăm tên bị giết, khoảng tám trăm ba mươi tên bị bắt làm tù binh, và hai mươi ba lá cờ hiệu bị thu giữ.

Người Apulia suýt nữa đã hợp sức cùng người Samnite trước trận chiến này, nếu như quan chấp chính Publius Decius không đóng trại ở vùng lân cận Maleventum; và sau khi tìm cách lôi kéo họ vào một trận giao tranh, ông đã đánh tan tác họ. Tại đây cũng vậy, cảnh tượng tháo chạy diễn ra nhiều hơn là đổ máu. Hai nghìn người Apulia bị giết; nhưng Decius, khinh miễn một kẻ thù như thế, đã dẫn các legion của mình tiến vào Samnium. Tại đó, hai đạo quân chấp chính càn quét mọi ngóc ngách của đất nước trong suốt năm tháng, tàn phá nó hoàn toàn. Có tới bốn mươi lăm địa điểm ở Samnium mà Decius lập trại, và tám mươi sáu nơi đối với vị quan chấp chính còn lại. Họ không chỉ để lại những dấu vết cho thấy mình từng đi qua như chiến lũy và hào rãnh, mà còn những kỷ vật kinh hoàng khác — sự hoang tàn tổng thể và những vùng đất bị depopulate (tiêu điều). Fabius cũng chiếm được thành phố Cimetra, nơi ông bắt sống hai nghìn bốn trăm binh sĩ; và khoảng bốn trăm ba mươi tên bị giết trong cuộc tấn công. Từ đó trở về Rome để chủ trì các cuộc bầu cử, ông tiến hành công việc đó với tốc độ khẩn trương nhất. Tất cả các bách nhân đoàn được gọi tên đầu tiên đều đồng thanh bầu Quintus Fabius làm quan chấp chính. Appius Claudius là một ứng viên — một nhân vật mang cấp bậc chấp chính, đầy táo bạo và tham vọng; và vì ông khao khát đạt được vinh quang đó cho bản thân chẳng kém gì mong muốn giới quý tộc giành lại quyền nắm giữ cả hai ghế quan chấp chính, ông đã dốc toàn lực bản thân, được hậu thuẫn bởi toàn thể giới quý tộc, để thuyết phục họ bầu ông làm quan chấp chính sánh vai cùng Quintus Fabius. Fabius phản đối điều này, ban đầu viện dẫn những lý do tương tự như ông từng đưa ra vào năm ngoái. Giới quý tộc khi đó xúm lại quanh ghế của ông, khẩn khoản xin ông hãy kéo chức quan chấp chính thoát khỏi vũng bùn bình dân, đồng thời khôi phục lại phẩm giá nguyên thủy cho chính chức vụ ấy lẫn tầng lớp quý tộc. Bấy giờ, Fabius ra hiệu giữ im lặng, rồi dịu giọng xoa dịu cơn nóng giận của họ bằng một lời tuyên bố rằng: "Ta hẳn đã dàn xếp để nhận tên của hai người quý tộc, nếu ta thấy có ý định bầu một ai khác ngoài bản thân ta vào chức quan chấp chính. Tình hình hiện tại không cho phép ta tạo ra một tiền lệ xấu bằng cách tự điền tên mình vào danh sách ứng viên; một hành động như thế đi ngược lại luật pháp." Ngay sau đó, Appius Claudius và Lucius Volumnius — một người bình dân từng là đồng nghiệp trong chức vụ đó trước đây — đã đắc cử quan chấp chính. Giới quý tộc trách móc Fabius vì đã từ chối hành động chung với Appius Claudius, bởi vì ông rõ ràng vượt trội hơn hẳn về tài hùng biện và năng lực chính trị.

Khi cuộc bầu cử kết thúc, các quan chấp chính tiền nhiệm — với nhiệm kỳ được gia hạn thêm sáu tháng — được lệnh tiếp tục tiến hành chiến tranh tại Samnium. Theo đó, ngay trong năm tiếp theo dưới thời chấp chính của Lucius Volumnius và Appius Claudius, Publius Decius — người được đồng nghiệp để lại Samnium với tư cách là quan chấp chính toàn quyền (proconsul) — vẫn không ngừng gieo rắc sự tàn phá khắp mọi miền của xứ sở ấy, cho đến khi cuối cùng ông đánh đuổi hoàn toàn đạo quân người Samnite vốn chưa từng dám đối mặt với ông trên chiến trường ra khỏi lãnh thổ của chúng. Bị trục xuất khỏi quê hương như thế, chúng quay ngoắt hướng đi về phía Etruria; và cho rằng công việc vốn nhiều lần thất bại qua đường sứ thần nay có thể được thương lượng hiệu quả hơn khi được hậu thuẫn bởi một lực lượng vũ trang hùng mạnh như thế, đồng thời có thể đan xen nỗi kinh hoàng với những lời khẩn cầu, chúng bèn yêu cầu một cuộc gặp gỡ với các tù trưởng Etruria. Khi các tù trưởng đã tề tựu đông đủ, chúng kể lể về khoảng thời gian dài đằng đẵng mà chúng đã trải qua để chiến đấu chống lại người La Mã vì sự tự do: "Chúng tôi đã," chúng nói, "cố gắng gánh vác bằng chính sức mình sức nặng của một cuộc chiến tranh vĩ đại nhường ấy; chúng tôi cũng đã thử nghiệm sự hậu thuẫn từ các quốc gia lân cận, nhưng chẳng mang lại bao nhiêu kết quả. Khi không thể tiếp tục duy trì cuộc xung đột, chúng tôi đã cầu xin nhân dân Rome hòa bình; và chúng tôi lại cầm vũ khí lên, bởi vì chúng tôi cảm thấy hòa bình đối với những kẻ chịu cảnh nô lệ còn đau đớn hơn là chiến tranh đối với những con người tự do. Niềm hy vọng duy nhất còn lại của chúng tôi giờ đây đặt trọn vào người Etruria. Chúng tôi biết rằng quốc gia đó là quốc gia hùng mạnh nhất nước Ý về binh lực, nhân lực và tài chính; lại có người Gaul là chòm xóm sát sườn, những kẻ sinh ra giữa khói lửa chiến tranh, mang lòng dũng cảm cuồng nộ cả về bản tính tự nhiên lẫn sự căm thù đặc biệt đối với nhân dân Rome — những kẻ mà họ tự hào không chút sai sự thật rằng đã từng bắt sống và chuộc về bằng vàng. Nếu người Etruria sở hữu tinh thần giống như Porsena và tổ tiên của họ ngày trước, thì chẳng có gì ngăn cản họ ép người La Mã phải tháo chạy khỏi mọi vùng đất ở phía bên này sông Tiber để chiến đấu cho sự tồn vong của chính họ, chứ không phải cho quyền thống trị không tài nào dung nổi mà họ áp đặt lên nước Ý. Đạo quân Samnite đã đến với quý vị trong tư thế sẵn sàng hành động, được trang bị vũ khí lẫn tiền lương, và sẵn sàng tòng hành ngay lập tức, dẫu cho có phải dẫn đường tiến đánh chính thành phố Rome."

Trong lúc chúng đang mải miết diễn thuyết và mưu mô tại Etruria, các hoạt động của người La Mã ngay tại lãnh thổ của họ lại giáng những đòn tàn khốc xuống đầu chúng. Bởi vì Publius Decius, khi thám thính qua thám tử biết được sự khởi hành của đạo quân Samnite, bèn triệu tập hội đồng và tuyên bố: "Cớ sao chúng ta lại cứ lang thang khắp chốn, mang chiến tranh từ làng này sang làng khác? Cớ sao không đánh thẳng vào các thành phố và cứ điểm kiên cố? Chẳng còn đạo quân nào canh giữ Samnium nữa. Chúng đã tháo chạy khỏi quê hương; chúng đã lưu vong tự nguyện." Đề xuất này được toàn thể nhất trí thông qua, ông bèn tiến đánh Murgantia — một thành phố có sức mạnh đáng kể; và sự hăng hái của binh sĩ — bắt nguồn từ tình yêu thương dành cho vị tổng chỉ huy cùng niềm hy vọng về những kho báu giàu có hơn hẳn những gì có thể tìm thấy khi cướp bóc các vùng quê — lớn đến mức họ chỉ mất một ngày để hạ thành bằng một đợt bão táp. Tại đây, hai nghìn một trăm người Samnite kháng cự đã bị vây hãm và bắt sống; cùng vô số chiến lợi phẩm khác bị thu giữ.

Decius, không muốn binh sĩ của mình bị vướng víu trên đường hành quân bởi hành lý nặng nề, bèn ra lệnh tập hợp họ lại và nói: "Quý vị có định thỏa mãn với một chiến thắng duy nhất và số chiến lợi phẩm này hay không? Hay quý vị chọn nuôi dưỡng những hoài bão tương xứng với lòng dũng cảm của mình? Tất cả các thành phố của người Samnite, cùng tài sản bỏ lại trong đó, đều thuộc về quý vị; kể từ khi sau bao lần đánh bại các legion của chúng, cuối cùng quý vị đã tống cổ chúng ra khỏi đất nước. Hãy bán đống tài sản trong tay quý vị đi, và dụ dỗ các thương nhân bằng viễn cảnh lợi nhuận để họ bám theo bước chân hành quân của quý vị. Ta sẽ, từ thời điểm này sang thời điểm khác, cung cấp hàng hóa cho các ngươi buôn bán. Nào, chúng ta hãy rời khỏi đây để tiến đến thành phố Romulea — nơi không có nỗi nhọc nhằn lớn hơn, nhưng lợi ích lớn hơn đang chờ đón quý vị." Sau khi tống khứ số chiến lợi phẩm và nồng nhiệt đón nhận kế hoạch của vị tướng, họ tiến về Romulea. Tại đó cũng vậy, chẳng cần công sự hay máy móc, ngay khi các tiểu đoàn vừa tiếp cận, các binh sĩ không bị bất kỳ sự kháng cự nào cản trở trên tường thành đã hối hả dựng thang lên bất cứ chỗ nào thuận tiện nhất cho từng người, rồi trèo lên các công sự. Thị trấn bị chiếm và bị cướp bóc. Hai nghìn ba trăm người bị giết, sáu nghìn bị bắt làm tù binh, và binh sĩ thu về vô vàn chiến lợi phẩm. Họ buộc phải bán chúng y hệt như lần trước; và dẫu không được cho phép nghỉ ngơi chút nào, họ vẫn tiến bước với sự hăng hái tột độ để đến Ferentinum. Thế nhưng tại đây, họ vấp phải muôn vàn khó khăn và hiểm nguy lớn hơn: các công sự được bảo vệ bằng sự kiên quyết tột độ, và nơi này cực kỳ kiên cố cả về tự nhiên lẫn nhân tạo. Mặc dù vậy, các binh sĩ lúc này đã quen với việc cướp bóc, đã vượt qua mọi chướng ngại. Ba nghìn quân địch bị giết ngay dưới chân tường thành, và chiến lợi phẩm được ban cho binh sĩ. Trong một số biên niên sử, phần lớn vinh quang của việc chiếm được những thành phố này được quy cho Maximus. Họ nói rằng Murgantia bị chiếm bởi Decius; còn Romulea và Ferentinum bởi Fabius. Một số khác lại gán vinh quang này cho các quan chấp chính mới: kẻ khác thì không quy cho cả hai, mà chỉ cho một người — Lucius Volumnius — rằng tỉnh Samnium đã rơi vào tay ông ta.

Trong lúc mọi chuyện diễn ra như thế ở Samnium — bất kể kẻ nào nắm quyền chỉ huy và điềm lành đi nữa — một liên minh hùng mạnh bao gồm nhiều tiểu quốc đã được thành lập tại Etruria để chống lại người La Mã, với kẻ chủ mưu chính là Gellius Egnatius, một người Samnite. Hầu như toàn bộ người Etruria đã hợp nhất trong cuộc chiến này. Các quốc gia lân cận ở Umbria cũng bị lôi kéo vào như thể nhiễm phải cơn dịch bệnh; và quân viện trợ được thuê mướn từ người Gaul: tất cả các lực lượng của họ tề tựu tại doanh trại của người Samnite. Khi tin tức về cuộc bạo động bất ngờ này truyền đến Rome — sau khi quan chấp chính Lucius Volumnius đã khởi hành đi Samnium cùng các legion thứ hai, thứ ba và mười lăm nghìn đồng minh — người ta bèn quyết định rằng Appius Claudius phải ngay lập tức tiến vào Etruria vào thời điểm sớm nhất có thể. Hai legion người La Mã bám theo sau ông — thứ nhất và thứ tư — cùng mười hai nghìn đồng minh; doanh trại của họ được dựng lên cách quân địch một khoảng ngắn. Tuy nhiên, lợi ích thu được từ việc ông đến sớm nằm ở chỗ sự uy hiếp của danh xưng La Mã đã kìm hãm một số tiểu quốc Etruria vốn có ý đồ chiến tranh, chứ không phải từ bất kỳ chiến dịch khôn ngoan hay thành công nào dưới sự dẫn dắt của vị quan chấp chính. Vô số trận chiến đã diễn ra vào những thời điểm và địa điểm bất lợi, và sự tự tin ngày càng tăng khiến kẻ thù trở nên đáng sợ hơn từng ngày; đến mức mọi chuyện suýt rơi vào tình trạng mà ở đó binh sĩ chẳng thể đặt niềm tin vào vị tướng, và vị tướng cũng chẳng thể tin tưởng binh sĩ của mình.

Sách sử của ba tác giả khác nhau ghi lại rằng một bức thư đã được gửi bởi quan chấp chính để triệu tập đồng nghiệp của ông từ Samnium về. Nhưng tôi sẽ không khẳng định điều đòi hỏi nhiều bằng chứng xác thực hơn, vì điểm đó là một vấn đề tranh chấp giữa hai vị quan chấp chính của nhân dân Rome — những người lần thứ hai cùng kết hợp trong một chức vụ: Appius phủ nhận việc bức thư được gửi đi, còn Volumnius khẳng định ông được triệu tập đến đó bởi một bức thư từ Appius. Volumnius lúc này đã chiếm được ba pháo đài ở Samnium — nơi ba nghìn quân địch bị giết và khoảng một nửa con số đó bị bắt làm tù binh; đồng thời, một cuộc nổi loạn do tầng lớp bình dân và những kẻ khốn khó nhất khởi xướng ở Lucania đã được ông dẹp yên — mang lại niềm hân hoan lớn cho giới quý tộc — bằng cách phái Quintus Fabius, quan chấp chính toàn quyền, cùng đội quân kỳ cựu của chính ông đến đó. Ông để lại chiến dịch tàn phá xứ sở kẻ thù cho Decius, và tiến quân cùng binh sĩ của mình vào Etruria để hội quân với đồng nghiệp; tại đó, khi ông đến nơi, toàn bộ đạo quân đã chào đón ông trong niềm vui sướng. Appius, nếu không viết bức thư ấy, với ý thức của mình, thì theo quan điểm của tôi, có lý do chính đáng để phật ý; nhưng nếu ông thực sự cần đến sự giúp đỡ, việc chối bỏ nó — như cách ông đã làm — bắt nguồn từ một tâm hồn thấp hèn và vô ơn. Bởi vì khi ra đón ông, lúc họ vừa mới chào hỏi nhau lấy lệ, ông ta liền cất lời: "Mọi chuyện đều ổn cả chứ, Lucius Volumnius? Tình hình ở Samnium ra sao? Động lực nào khiến ông rời khỏi tỉnh của mình vậy?"

Volumnius đáp rằng: "Tình hình ở Samnium đang vô cùng khởi sắc; và tôi đến đây theo yêu cầu trong bức thư của ông. Nhưng nếu đó là một bức thư giả mạo, và không có nhu cầu nào cần đến tôi ở Etruria, tôi sẽ lập tức quay đầu bỏ đi."

"Ông có thể đi," kẻ kia đáp lời, "chẳng ai giữ ông lại cả: bởi vì thật là một sự mâu thuẫn hoàn toàn khi có lẽ bản thân ông còn chẳng nổi sức quản lý cuộc chiến của chính mình, mà lại đi khoe khoang chuyện đến đây để cứu rỗi kẻ khác."

Đáp lại lời này, Volumnius nói: "Nguyện xin thần Hercules dẫn dắt mọi sự đến chốn tốt đẹp nhất; về phần mình, ông cảm thấy vui mừng hơn vì đã tốn công vô ích, còn hơn là để xảy ra bất kỳ tình thế nào khiến một đạo quân chấp chính trở nên bất cập đối với Etruria."

Khi các quan chấp chính đang từ biệt nhau, các tướng trù bị và quan đại đội của đạo quân Appius quây quần xung quanh họ. Một số nài nỉ chính vị tổng chỉ huy của họ đừng từ chối lời đề nghị tự nguyện giúp đỡ từ đồng nghiệp — thứ lẽ ra phải được cầu xin ngay từ đầu; phần lớn những người khác nỗ lực ngăn cản Volumnius, khẩn khoản xin ông "đừng vì một cuộc tranh cãi cộc cằn với đồng nghiệp mà bỏ rơi lợi ích của khối thịnh vượng chung; đồng thời đại diện cho ông thấy rằng trong trường hợp bất kỳ tai họa nào xảy ra, lỗi lầm sẽ đổ lên đầu kẻ bỏ đi chứ không phải kẻ bị bỏ lại; rằng tình thế sự việc lúc bấy giờ nghiêm trọng đến mức sự vinh hiển hay tai tiếng của mọi thành công lẫn thất bại ở Etruria sẽ bị quy cho Lucius Volumnius: bởi vì chẳng ai đi hỏi những lời của Appius là gì, mà chỉ nhìn vào tình trạng của đạo quân. Appius quả thực đã tống khứ ông đi, nhưng khối thịnh vượng chung và quân đội lại đòi hỏi ông phải ở lại. Xin ông hãy thử một lần kiểm chứng ý chí của binh sĩ xem sao."

Bằng những lời nhắc nhở và nài nỉ như thế, họ như lôi kéo những vị quan chấp chính vốn đang ngấm ngầm kháng cự tiến vào một buổi họp hội đồng. Tại đó, những bài diễn thuyết dài hơn với cùng nội dung như trước đã diễn ra trước mặt một số ít người. Và khi Volumnius — người chiếm ưu thế trong các lập luận — cho thấy mình không hề thiếu thốn tài hùng biện, bất chấp tài hùng biện phi thường của đồng nghiệp, Appius mỉa mai nhận xét rằng: "Họ nên thừa nhận mình mang ơn ông ta, vì đã có được một vị quan chấp chính cũng sở hữu tài hùng biện, thay vì câm như hến và chẳng thốt nổi một lời giống như trong nhiệm kỳ chấp chính trước đây, đặc biệt là trong những tháng đầu tiên, khi ông ta thậm chí còn không há nổi miệng; thế mà giờ đây, trong các bài diễn văn của mình, ông ta lại còn khao khát cả sự nổi tiếng."

Volumnius đáp trả: "Ta mới khao khát biết bao nhiêu nếu như ông học được ở ta cách hành động mạnh mẽ, thay vì ta học ở ông cách nói năng hoa mỹ! Giờ đây ông đưa ra một đề xuất cuối cùng, điều sẽ quyết định — không phải ai là nhà hùng biện giỏi hơn, vì đó không phải là thứ công chúng cần — mà là ai là vị tổng chỉ huy tài ba hơn. Các tỉnh là Etruria và Samnium: xin ông chọn bất cứ nơi nào ông thích; còn ta, cùng với đạo quân của mình, sẽ đảm nhận việc quản lý công việc ở Etruria hoặc Samnium."

Binh sĩ lúc bấy giờ, với những tiếng hò reo vang dội, yêu cầu họ hãy cùng nhau hợp sức tiến hành chiến tranh ở Etruria; khi Volumnius nhận ra đó là nguyện vọng chung, ông liền cất tiếng: "Vì ta đã hiểu lầm ý của đồng nghiệp, ta sẽ đảm bảo rằng sẽ chẳng còn chỗ cho sự hiểu lầm nào nữa liên quan đến ý định của các ngươi. Hãy thể hiện bằng một tiếng hò hét xem các ngươi chọn ta ở lại hay ra đi."

Ngay lập tức, một tiếng hô vang lên, to đến mức lôi kéo kẻ thù ra khỏi doanh trại của chúng: chúng vồ lấy vũ khí và kéo xuống theo đội hình chiến trận. Volumnius cũng ra lệnh tấu kèn và thúc cờ tiến lên từ doanh trại. Người ta kể lại rằng Appius do dự, nhận ra rằng dù ông chiến đấu hay đứng ì không làm gì, đồng nghiệp của ông vẫn sẽ giành chiến thắng; và sau đó, vì sợ rằng các legion của chính mình cũng sẽ hùa theo Volumnius, ông cũng đành phát lệnh theo mong ước khẩn thiết của binh sĩ mình. Ở cả hai phía, lực lượng đều không được xếp đặt đội hình một cách thuận lợi; bởi vì một bên, Gellius Egnatius — viên tướng Samnite — đã đi kiếm cỏ cùng một vài đại đội, và người của ông ta lao vào trận chiến theo sự thôi thúc của cảm xúc bạo liệt hơn là theo bất kỳ sự chỉ đạo hay mệnh lệnh nào. Phía bên kia, các đạo quân La Mã vừa không cùng nhau bước ra vừa chẳng có đủ thời gian để tập hợp: Volumnius bắt đầu giao chiến trước khi Appius kịp đến chỗ kẻ thù, hậu quả là trận chiến khởi đầu với đội hình không đồng đều; và bởi sự hoán đổi ngẫu nhiên nào đó của các đối thủ quen thuộc, người Etruria chiến đấu chống lại Volumnius, còn người Samnite — sau một hồi chần chừ do sự vắng mặt của vị tướng của họ — chống lại Appius.

Người ta kể rằng Appius, giữa lúc chiến trận cam go, ngước hai tay lên trời sao cho có thể được nhìn thấy ở những hàng đầu tiên, đã cầu nguyện như sau: "Hỡi Bellona, nếu ngài ban cho chúng con chiến thắng ngày hôm nay, ta xin thề dâng hiến cho ngài một ngôi đền." Và rằng sau lời thề này, như thể được truyền cảm hứng bởi nữ thần, ông thể hiện một mức độ can đảm sánh ngang với đồng nghiệp và binh sĩ của mình. Các vị tướng hoàn thành mọi bổn phận, và mỗi đạo quân của họ đều thi thố sự quyết liệt tột độ bằng tinh thần cạnh tranh, sợ rằng chiến thắng sẽ rơi vào tay phe bên kia. Do đó, họ đánh tan tác và đuổi cùng giết tận kẻ thù — những kẻ vốn kém cỏi trong việc chống chọi lại một lực lượng vượt trội hơn hẳn so với những kẻ mà họ từng quen đối đầu; rồi dồn ép chúng khi chúng lùi bước và bám sát gót khi chúng tháo chạy, họ đẩy thẳng chúng vào doanh trại. Tại đây, nhờ sự can thiệp của Gellius cùng các đại đội Samnite của ông ta, trận chiến được nối lại trong chốc lát. Thế nhưng khi đám này cũng nhanh chóng bị tản mác, doanh trại nay đã bị những kẻ chiến thắng đánh chiếm; và trong khi tự thân Volumnius dẫn quân đánh vào một trong các cánh cổng, Appius — liên tục khẩn cầu Nữ thần Bellona Khải Hoàn — thổi bùng lòng can đảm của binh sĩ, phá vỡ chiến lũy và hào rãnh để tràn vào. Doanh trại bị chiếm và bị cướp bóc, vô số chiến lợi phẩm được tìm thấy và ban phát cho binh sĩ. Bảy nghìn ba trăm kẻ thù bị giết, và hai nghìn một trăm hai mươi tên bị bắt sống.

Trong lúc cả hai vị quan chấp chính, với toàn bộ lực lượng của người La Mã, dồn tâm sức chủ yếu vào cuộc chiến ở Etruria, một đạo quân mới nổi lên ở Samnium với mưu đồ tàn phá biên giới đế chế La Mã đã vượt qua vùng đất của người Vescian để tiến vào lãnh thổ Campania và Falernian, gây ra những cuộc cướp bóc tàn khốc. Volumnius, khi đang hối hả quay về Samnium bằng những cuộc hành quân cưỡng bức — vì thời hạn tại vị của Fabius và Decius sắp hết — nghe tin về đạo quân người Samnite này và những tai họa mà chúng gây ra ở Campania; do đó, quyết định bảo vệ các đồng minh, ông bẻ lái hướng đi về phía đó. Khi đến quận Gales, ông tìm thấy những dấu vết tàn phá mới của chúng; và cư dân Gales thông báo cho ông hay rằng kẻ thù mang theo một lượng chiến lợi phẩm lớn đến mức chúng hầu như chẳng thể duy trì bất kỳ trật tự nào trong hành quân; và rằng các vị tướng khi đó đã công khai chỉ đạo các binh sĩ rằng hãy tức tốc tiến về Samnium, cất giấu của cải chiến được tại đó, rồi sau đó mới quay trở lại với công cuộc viễn chinh, vì họ không được mạo hiểm đem một đạo quân mang nặng trĩu của cải ra đánh cược trong một trận giao chiến.

Mặc dù tường thuật này mang đầy vẻ chân thật, ông vẫn thấy cần phải thu thập thông tin xác thực hơn; do đó ông phái một số kỵ sĩ đi bắt sống vài tên lặn lội tản mát; từ những kẻ này, qua tra hỏi, ông hay tin quân địch đang đồn trú tại sông Vulturnus; rằng chúng dự định rời đi vào canh ba; và hướng đi của chúng là về phía Samnium. Nhận được thông tin đáng tin cậy này, ông lên đường và đóng trại cách kẻ thù một khoảng đủ xa để sự xuất hiện của ông không bị phát hiện do quá gần, đồng thời có thể đánh úp chúng khi chúng đang kéo ra khỏi doanh trại. Rất lâu trước khi trời sáng, ông tiến sát đến đồn của chúng và phái những kẻ am hiểu tiếng Oscan đến dò la xem chúng đang làm gì; những kẻ này — hòa lẫn vào quân địch vốn là điều vô cùng dễ dàng trong khung cảnh hỗn loạn ban đêm — phát hiện ra rằng các cờ hiệu đã xuất phát với số lượng lính thưa thớt; rằng số chiến lợi phẩm và những kẻ được giao trọng trách canh giữ chúng lúc ấy mới bắt đầu khởi hành, một đoàn người thật đáng khinh; mỗi kẻ bận rộn với việc riêng của mình, chẳng có chút phối hợp nào với những người khác hay màng gì đến mệnh lệnh. Đây được đánh giá là thời điểm thích hợp nhất để tấn công, và ánh ngày lúc này đã sắp ló dạng; ông ra lệnh tấu kèn xung trận và đánh ập vào kẻ thù ngay lúc chúng đang kéo quân ra ngoài.

Người Samnite vì vướng víu với chiến lợi phẩm và rất ít kẻ mang vũ khí, người thì rảo bước lùa của cải chạy trước, kẻ thì khựng lại bàn xem tiến lên hay quay về trại mới an toàn hơn; và trong lúc họ còn đang chần chừ, họ đã bị bắt kịp và tàn sát. Người La Mã lúc này đã vượt qua chiến lũy và làm ngập lụt doanh trại bằng sự chém giết lẫn hỗn loạn; đạo quân Samnite — ngoài sự hỗn loạn do kẻ thù gây ra — còn bị bồi đắp thêm sự rối loạn bởi cuộc nổi dậy bất ngờ của các tù nhân; một số người trong số đó tự cởi trói để giải thoát cho những kẻ khác, trong khi số khác giật lấy vũ khí được buộc gọn trong hành lý, rồi hòa lẫn vào hàng ngũ binh lính để khơi mào một cuộc bạo loạn còn kinh hoàng hơn cả bản thân trận chiến. Sau đó, họ thực hiện một chiến tích đáng nhớ: khi tấn công Statius Minacius — vị tướng đang cưỡi ngựa đi giữa các hàng quân để khích lệ binh sĩ — họ đánh tan tác đám kỵ sĩ hầu cận xung quanh, quây kín lấy chính ông ta, và lôi xềnh xệch vị tướng đang ngồi trên lưng ngựa làm tù binh dâng lên quan chấp chính La Mã. Động thái này kéo các tiểu đoàn tiền phương của người Samnite quay trở lại, và trận chiến tưởng chừng đã ngã ngũ lại được nối lại; thế nhưng họ không thể chống đỡ nổi lâu. Sáu nghìn tên bị giết, hai nghìn rưỡi bị bắt — trong số đó có bốn quan đại đội — cùng ba mươi lá cờ hiệu bị thu giữ, và điều mang lại niềm vui lớn nhất cho những kẻ chiến thắng là bảy nghìn bốn trăm tù nhân đã được giải cứu. Số chiến lợi phẩm cướp từ các đồng minh vô cùng khổng lồ, và những chủ nhân của chúng được triệu tập bằng một lời hiệu triệu để đến nhận lại tài sản. Vào ngày được định sẵn, toàn bộ của cải không có chủ nhân đến nhận đều được trao cho binh sĩ — những kẻ buộc phải bán chúng đi để chẳng còn bận tâm bất cứ điều gì ngoài bổn phận của mình.

Những cuộc tàn phá giáng xuống lãnh thổ Campania đã gây ra nỗi hoang mang dữ dội tại Rome, và ngẫu nhiên vào khoảng thời gian đó, tin tức từ Etruria báo về rằng sau sự rời đi của đạo quân Volumnius, toàn bộ xứ sở ấy đã đồng loạt cầm vũ khí vùng lên, và Gellius Egnatius — thủ lĩnh người Samnite — đang lôi kéo người Umbrian tham gia cuộc nổi dậy đồng thời cám dỗ người Gaul bằng những lời hứa hẹn hậu hĩnh. Khiếp sợ trước tin này, viện nguyên lão ra lệnh đóng cửa các tòa án công lý và tiến hành một cuộc tổng động viên mọi tầng lớp. Theo đó, không chỉ những kẻ sinh ra tự do và trai tráng trẻ tuổi bị bắt buộc phải tòng quân, mà các đại đội còn được thành lập từ những công dân lớn tuổi, và con cháu của những người được trả tự do cũng được sáp nhập vào các bách nhân đoàn. Các kế hoạch phòng thủ thành phố được vạch ra, và quan pháp quan Publius Sempronius được trao quyền tối cao chỉ huy. Tuy nhiên, viện nguyên lão đã được gánh bớt một nửa nỗi lo âu nhờ một bức thư từ quan chấp chính Lucius Volumnius thông báo rằng đạo quân tàn phá Campania đã bị đánh bại và giải tán; do đó, họ sắc lệnh một lễ tạ ơn công khai cho thành công này dưới danh nghĩa của quan chấp chính. Các tòa án được mở cửa trở lại sau mười tám ngày đóng cửa, và lễ tạ ơn được cử hành trong niềm hân hoan lớn lao. Họ sau đó quay sang suy tính các biện pháp nhằm đảm bảo an ninh tương lai cho vùng đất bị người Samnite tàn phá, và với mục đích này, người ta quyết định rằng hai thuộc địa nên được thiết lập trên biên giới lãnh thổ Vescian và Falernian — một ở cửa sông Liris mang tên Minturnae, thuộc địa kia ở khu vực rừng Vescian giáp ranh lãnh thổ Falernian, nơi người ta kể từng có Sinope, một thành phố của người Hy Lạp từ đó về sau được các kiều dân La Mã gọi là Sinuessa. Các hộ dân quan được giao nhiệm vụ thỉnh cầu một sắc lệnh từ nhân dân, ra lệnh cho quan pháp quan Publius Sempronius tổ chức các lễ khải hoàn vì việc dẫn dắt các thuộc địa đến những nơi đó. Thế nhưng người ta không dễ dàng tìm thấy những ai chịu ghi danh, bởi vì họ cho rằng bản thân đang bị tống vào những nơi chẳng khác nào một đồn tiền tiêu thường trực chốn chiến trường, chứ không phải một nơi định cư an toàn; cuối cùng, công việc đó đã được hoàn thành bởi những người từng là tam công chấp chính (triumvirs) cho việc thành lập thuộc địa, thông qua việc ghi danh những kẻ có tư cách thấp kém.

Cùng thời điểm đó, sự bất hòa giữa các đồng nghiệp trong chức vụ chấp chính — Appius Claudius và Lucius Volumnius — lại được nhắc đến trong viện nguyên lão, và các nghị sĩ bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với Volumnius vì sự khoan dung của ông, đồng thời quở trách sự cay độc của Appius; bên cạnh đó, họ cũng ca ngợi sự hòa hợp giữa Fabius và Decius, xem đó như một ví dụ điển hình về sự đồng lòng ngăn ngừa những tệ nạn phát sinh từ sự bất hòa của họ trong việc điều hành các vấn đề quân sự; đồng thời lưu ý rằng "sự hiểm nghèo đã cận kề đến mức nào bởi cuộc tranh chấp vừa qua giữa đồng nghiệp của ông ta và chính ông ta." Ông nồng nhiệt khuyên nhủ Decius và Fabius hãy "chung sống với một tâm hồn và một ý chí." Nhận xét rằng "họ là những con người có phẩm chất tự nhiên để chỉ huy quân sự: vĩ đại trong hành động, nhưng chưa từng luyện tập qua chốn tranh giành ngôn từ và hùng biện; tài năng của họ vô cùng xứng đáng với các quan chấp chính. Còn đối với những luật sư và nhà hùng biện đầy xảo quyệt khôn khéo như Appius Claudius, họ nên được giữ lại ở hậu phương để chủ trì thành phố và diễn đàn; và được bổ nhiệm làm quan pháp quan để thực thi công lý." Khoảng thời gian ngày hôm đó trôi qua trong những tiến trình này, và vào ngày tiếp theo, các cuộc bầu cử cả quan chấp chính lẫn quan pháp quan đều được tiến hành, tuân thủ theo những lời khuyên do quan chấp chính đề xuất. Quintus Fabius và Publius Decius được bầu làm quan chấp chính; Appius Claudius làm quan pháp quan; tất cả đều vắng mặt; và theo sắc lệnh của viện nguyên lão nối tiếp bởi sắc lệnh của nhân dân, Lucius Volumnius được gia hạn quyền chỉ huy thêm một năm nữa.

Trong năm đó đã xảy ra vô số điềm gở. Nhằm mục đích xua đuổi chúng, viện nguyên lão ra lệnh tổ chức một lễ cầu khấn kéo dài hai ngày; rượu vang và nhũ hương phục vụ cho các tế lễ đều do công quỹ tài trợ, và đông đảo các tầng lớp nam thanh nữ tú đã tề tựu tham dự buổi lễ. Lễ cầu khấn này trở nên nổi bật bởi một cuộc cãi vã bùng nổ giữa các mệnh phụ phu nhân tại điện thờ Tiết hạnh Quý tộc — nằm ở chợ gia súc, gần ngôi đền tròn của Hercules. Virginia — con gái của Aulus, một phụ nữ quý tộc nhưng đã kết hôn với Volumnius, vị quan chấp chính mang dòng dõi bình dân — vì đã kết hôn với người ngoài giới quý tộc, đã bị các mệnh phụ phu nhân loại trừ khỏi việc chia sẻ các nghi lễ linh thiêng; một cuộc đôi co ngắn diễn ra, sau đó do sự thiếu kiềm chế về mặt cảm xúc vốn có của phái nữ, đã thổi bùng lên ngọn lửa tranh chấp. Virginia quả quyết một cách chân thật rằng nàng hoàn toàn có quyền bước vào điện thờ Tiết hạnh Quý tộc, vì nàng mang dòng dõi quý tộc, giữ mình trinh bạch trong nhân cách, và ngoài ra, là vợ của một người chồng duy nhất — người mà nàng đính ước khi còn trinh trắng, và chẳng có lý do gì phải bất mãn với chồng, hay với những chiến tích cùng danh vọng của ông; bên cạnh những lời lẽ đầy khí phách ấy, nàng còn tăng thêm phần trọng thể bằng một hành động phi thường. Trong con phố dài nơi nàng cư trú, nàng cho quây kín một phần ngôi nhà bằng một bức vách có kích thước đủ làm một nhà nguyện nhỏ, và dựng lên ở đó một tế đàn. Sau đó, triệu tập các mệnh phụ phu nhân bình dân lại, phàn nàn về hành vi bất công của các tiểu thư quý tộc, nàng nói:

"Ta dâng hiến tế đàn này cho Tiết hạnh Bình dân, và khuyên nhủ các ngươi rằng tinh thần cạnh tranh vốn tồn tại giữa những người đàn ông của nhà nước này trong vấn đề dũng khí, cũng có thể được duy trì bởi phụ nữ trong vấn đề trinh tiết; và rằng các ngươi hãy cống hiến sự chăm sóc tốt nhất của mình để tế đàn này có được uy tín về mức độ linh thiêng cao hơn, và được phụ nữ trinh bạch hơn so với tế đàn kia, nếu có thể."

Các nghi lễ trang nghiêm được cử hành tại tế đàn này theo những quy định gần như tương tự với những nghi lễ ở tế đàn cổ kính hơn; không một ai được phép tham gia vào các tế lễ ngoại trừ một người phụ nữ có phẩm hạnh được công nhận và là vợ của một người chồng duy nhất. Thể chế này, sau đó bị vấy bẩn bởi sự dung túng cho những kẻ đồi bại, không chỉ bởi các mệnh phụ mà còn phụ nữ đủ mọi tầng lớp, cuối cùng đã chìm vào quên lãng. Trong năm này, anh em nhà Ogulnii — Cneius và Quintus — với tư cách là quan đại quan curule, đã tiến hành truy tố một số kẻ cho vay nặng lãi; từ số tài sản bị phạt sung công quỹ của chúng, họ đã ra lệnh làm những bậc thềm bằng đồng cho đồi Capitol, các dụng cụ bằng bạc cho ba chiếc bàn trong điện thờ thần Jupiter, bức tượng thần Jupiter trên chiếc xe bốn ngựa được đặt trên mái nhà, và những bức tượng miêu tả những nhà sáng lập thành phố thuở còn thơ ấu dưới bầu vú của con sói tại cây vả Ruminal. Họ cũng lát bằng những viên đá vuông các con đường từ cổng Capua đến điện thờ thần Mars. Bởi các quan đại quan bình dân — Lucius Aelius Paetus và Caius Fulvius Corvus — từ số tiền thu được qua các án phạt giáng lên các chủ trại chăn nuôi công cộng bị kết tội làm ăn sai phạm, các trò chơi đã được tổ chức và những chiếc bát vàng đã được đặt trong điện thờ nữ thần Ceres.

Bấy giờ, Quintus Fabius bước vào nhiệm kỳ chấp chính lần thứ năm, và Publius Decius lần thứ tư. Họ từng là đồng nghiệp từ thời làm quan giám sát cho đến hai lần chấp chính, và nổi tiếng không chỉ vì những thành tựu lừng lẫy của mình — dẫu chúng có rực rỡ nhường nào — mà còn vì sự đồng lòng luôn gắn kết giữa họ. Sự tiếp diễn của cảm giác này, tôi có thiên hướng cho rằng đã bị gián đoạn bởi một sự xích mích giữa các tầng lớp [đối lập] thay vì giữa chính họ với nhau: giới quý tộc nỗ lực đòi Fabius phải nhận Etruria làm tỉnh của mình mà không cần bốc thăm, trong khi phe bình dân khăng khăng đòi Decius phải đưa vấn đề ra phán quyết của các lá thăm. Quả thực đã có một cuộc tranh chấp trong viện nguyên lão, và với lợi thế nghiêng về Fabius tại đó, sự việc đã được đưa ra trước nhân dân. Tại đây, giữa những người lính trận đặt nặng hành động hơn lời nói, cuộc tranh luận diễn ra ngắn ngủi. Fabius nói rằng "thật vô lý khi sau khi ông đã trồng một cái cây, kẻ khác lại đến hái quả của nó. Ông đã mở cửa khu rừng Ciminian, và dọn đường cho vũ khí La Mã đi qua những đèo dốc vốn dĩ không thể vượt qua cho đến lúc đó. Cớ sao họ lại quấy rầy ông vào độ tuổi ấy của cuộc đời, nếu họ định giao quyền điều hành cuộc chiến cho kẻ khác?"

Sau đó, dưới hình thức một lời quở trách nhẹ nhàng, ông nhận xét rằng "thay vì một đồng nghiệp trong quyền chỉ huy, ông lại chọn phải một đối thủ; và rằng Decius nghĩ việc sự đồng lòng của họ kéo dài qua ba đời chấp chính là quá nhiều." Cuối cùng, ông tuyên bố rằng "ông chẳng mong mỏi gì hơn, ngoại trừ việc nếu họ cho rằng ông đủ phẩm chất cho quyền chỉ huy tại tỉnh đó, hãy cứ phái ông đến đó. Ông từng cúi đầu trước phán quyết của viện nguyên lão, và giờ đây sẽ tuân theo thẩm quyền của nhân dân." Publius Decius phàn nàn về sự bất công trong viện nguyên lão; và quả quyết rằng "giới quý tộc đã nỗ lực hết sức có thể để tước đoạt mọi con đường tiếp cận các chức vụ cao quý của tầng lớp bình dân; và kể từ khi phẩm giá — bằng chính sức mạnh nội tại của nó — đã chiến thắng đến mức không cho phép bất kỳ tầng lớp nào bị ngăn cản việc đạt được danh vọng, người ta lại tìm kiếm những mưu chước để làm sao không chỉ các lá phiếu của nhân dân, mà thậm chí cả những phán quyết của vận mệnh cũng bị vô hiệu hóa và biến thành công cụ khuếch trương cho một nhúm kẻ. Tất cả các quan chấp chính trước ông đều phân chia các tỉnh bằng bốc thăm; giờ đây, viện nguyên lão lại ban phát một tỉnh cho Fabius không cần bốc thăm. Nếu việc này được xem như một dấu ấn vinh danh, những công lao của Fabius đối với khối thịnh vượng chung và đối với cá nhân ông lớn đến mức ông sẽ vui vẻ ủng hộ sự thăng tiến danh tiếng của người đồng nghiệp, miễn là sự rực rỡ ấy có thể gia tăng mà không làm tổn hại đến danh dự của chính mình.

"Thế nhưng ai lại không nhìn thấy rằng, khi một cuộc chiến đầy khó khăn, hiểm nguy và nằm ngoài thông lệ chỉ được giao phó cho một mình vị quan chấp chính ấy, người còn lại sẽ bị xem là vô dụng và tầm thường? Fabius kiêu hãnh với những chiến tích ông đã lập nên ở Etruria: Publius Decius cũng khao khát một chủ đề vinh quang tương tự, và có lẽ sẽ dập tắt hoàn toàn ngọn lửa mà người kia để lại âm ỉ, đến mức nó thường xuyên bùng cháy trở lại trong những vụ hỏa hoạn bất ngờ. Cuối cùng, danh vọng và phần thưởng, ông sẵn sàng nhường lại cho đồng nghiệp vì sự tôn trọng dành cho tuổi tác và nhân cách cao quý của ông ấy; nhưng khi hiểm nguy, khi một cuộc đấu tranh mãnh liệt với kẻ thù đang bày ra trước mắt, ông chưa bao giờ, và sẽ chẳng bao giờ, tự nguyện nhường bước cả. Liên quan đến tranh chấp hiện tại, điều này ít nhất ông sẽ giành được bằng mọi giá: một vấn đề thuộc thẩm quyền tài jurisdiction của nhân dân phải được quyết định bởi sắc lệnh của chính nhân dân đó, chứ không phải bị viện nguyên lão tước đoạt bằng những lời nịnh bợ. Ông cầu xin thần Jupiter tối cao tối đại và tất cả các vị thần bất tử chớ nên ban cho ông một cơ hội công bằng với đồng nghiệp, trừ khi họ định ban cho ông năng lực và thành công tương đương trong việc điều hành chiến tranh. Bản thân nó vốn dĩ hợp lý, mang lại tấm gương lành mạnh, và liên quan đến danh tiếng của nhân dân Rome, khi các quan chấp chính phải là những con người có năng lực đến mức dưới sự chỉ huy của bất kỳ ai trong số họ, một cuộc chiến với Etruria đều có thể được quản lý tốt đẹp."

Fabius, sau khi không yêu cầu nhân dân điều gì khác ngoài việc trước khi các bộ tộc được gọi vào bỏ phiếu, họ hãy lắng nghe những bức thư của quan pháp quan Appius Claudius viết từ Etruria, bèn bước khỏi Comitium; và với sự đồng lòng của nhân dân chẳng kém gì viện nguyên lão, tỉnh Etruria đã được sắc phong cho ông mà không cần phải nhờ đến bốc thăm.

Ngay lập tức, hầu như toàn bộ các công dân trẻ tuổi đổ xô đến chỗ vị quan chấp chính và hăng hái ghi danh; khát vọng được phục vụ dưới quyền một vị tổng chỉ huy như thế mạnh mẽ làm sao. Nhìn thấy đám đông vây quanh mình quá lớn, ông cất tiếng: "Ý định của ta là chỉ tuyển mộ bốn nghìn bộ binh và sáu nghìn kỵ binh: những ai trong số các ngươi ghi danh vào ngày hôm nay và ngày mai, ta sẽ mang theo bên mình. Ta quan tâm nhiều hơn đến việc đưa tất cả binh sĩ của mình trở về nhà trong cảnh giàu sang, thay vì sử dụng một đám đông ô hợp." Theo đó, với một số lượng binh sĩ vừa đủ — những kẻ mang trong mình niềm hy vọng và sự tự tin lớn lao hơn vì một đội quân đông đảo không được yêu cầu — ông hành quân đến thị trấn Aharna, nơi kẻ thù đóng quân không xa, rồi tiến thẳng đến doanh trại của quan pháp quan Appius. Khi còn cách đó vài dặm, ông chạm trán một nhóm binh sĩ được phái đi đốn củi dưới sự hộ tống. Quan sát các lictor đi trước và nhận ra đó là quan chấp chính Fabius, họ tràn ngập niềm vui sướng và hăng hái; họ bày tỏ lòng biết ơn tới các vị thần và nhân dân Rome vì đã phái đến một vị tổng chỉ huy như thế. Bấy giờ, khi họ quây quần lại để bày tỏ sự kính trọng, Fabius hỏi họ đang đi đâu, và khi họ đáp rằng họ đang đi kiếm củi, ông bèn nói: "Các ngươi nói gì thế, các ngươi không có chiến lũy dựng quanh doanh trại của mình hay sao?" Khi họ đáp lại rằng: "Chúng tôi có chiến lũy kép, có hào rãnh, và dẫu thế vẫn vô cùng lo sợ."

"Thế thì tốt," ông nói, "các ngươi có thừa thãi củi rồi đấy, hãy quay về và san bằng chiến lũy đi."

Họ bèn quay trở lại doanh trại và san bằng chiến lũy tại đó, đẩy những binh sĩ ở lại trong trại lẫn bản thân Appius vào nỗi hoang mang tột độ, cho đến khi trong niềm vui tột độ, từng người gọi lớn với những người khác rằng: "Họ hành động theo lệnh của quan chấp chính Quintus Fabius." Ngày hôm sau, doanh trại được dời đi từ đó, và quan pháp quan Appius được tống khứ về Rome. Kể từ thời điểm đó, người La Mã không còn giữ một vị trí cố định nào nữa, vị quan chấp chính khẳng định rằng việc cứ ì một chỗ là có hại cho một đạo quân, và thông qua những cuộc hành quân thường xuyên cùng sự thay đổi địa điểm, quân đội sẽ trở nên khỏe mạnh hơn, có khả năng tung ra những đòn giáng chớp nhoáng mãnh liệt hơn; và các cuộc hành quân được thực hiện dài hơi hết mức có thể cho phép khi mùa đông vẫn chưa chấm dứt. Bấy giờ, vào đầu mùa xuân, để lại legion thứ hai gần Clusium — nơi trước đây gọi là Camertian — và trao quyền chỉ huy doanh trại cho Lucius Scipio với tư cách là quan pháp quan toàn quyền (propraetor), ông trở về Rome nhằm điều chỉnh các biện pháp tiếp tục tiến hành chiến tranh — có lẽ do chính phán đoán của ông dẫn dắt, vì cuộc chiến có vẻ nghiêm trọng hơn những gì ông tin tưởng qua lời đồn, hoặc do được triệu tập bởi sắc lệnh của viện nguyên lão, vì các sử gia đưa ra cả hai bản tường thuật.

Một số người chọn tin rằng ông bị ép phải quay về bởi quan pháp quan Appius Claudius — kẻ trong cả viện nguyên lão lẫn trước mặt nhân dân đã phóng đại mức độ nguy hiểm của chiến tranh Etruria y như thói quen trong mọi bức thư của hắn, khi biện luận rằng "một vị tướng hay một đạo quân duy nhất sẽ không đủ để đối chọi lại bốn dân tộc. Dù những dân tộc này dồn toàn lực lượng hợp sức chống lại một mình hắn hay hành động riêng rẽ ở các chiến tuyến khác nhau, người ta vẫn có lý do để lo sợ rằng hắn sẽ không thể chống đỡ nổi mọi tình huống bất ngờ. Hắn ta chỉ để lại ở đó hai legion người La Mã; và số lượng bộ binh lẫn kỵ binh đi cùng Fabius còn chưa tới năm nghìn. Do đó, ý kiến của hắn là quan chấp chính Publius Decius nên lập tức lên đường đến chỗ đồng nghiệp ở Etruria, và tỉnh Samnium nên được giao cho Lucius Volumnius. Nhưng nếu quan chấp chính thích đến tỉnh của chính mình hơn, thì khi ấy Volumnius nên dẫn một đạo quân chấp chính đầy đủ đến Etruria để hội quân với vị quan chấp chính kia." Khi lời khuyên của quan pháp quan ảnh hưởng đến phần lớn các nghị sĩ, người ta kể rằng Publius Decius đã khuyến nghị nên giữ mọi thứ ở trạng thái bất định và bỏ ngỏ cho Quintus Fabius, cho đến khi ông hoặc tự mình về Rome nếu có thể làm điều đó mà không gây hại cho công ích, hoặc phái một số tướng trù bị về để viện nguyên lão có thể tường tận thực trạng chiến tranh ở Etruria cùng số lượng binh sĩ và bao nhiêu vị tướng cần thiết để tiến hành nó.

Fabius, ngay khi trở về Rome, đã điều chỉnh các bài diễn văn của mình — cả trong viện nguyên lão lẫn khi được đưa ra trước nhân dân — theo cách sao cho không phóng đại hay thu nhỏ bất kỳ chi tiết nào liên quan đến chiến tranh; và để cho thấy rằng khi đồng ý cho một vị tướng khác nhập bọn cùng mình, ông chỉ đang chìu theo nỗi sợ hãi của những kẻ khác hơn là phòng bị trước bất kỳ hiểm nguy nào cho bản thân hay công ích. "Thế nhưng nếu họ chọn," ông nói, "trao cho ông một kẻ phụ tá trong chiến tranh và một đồng nghiệp trong quyền chỉ huy, làm sao ông có thể bỏ qua quan chấp chính Publius Decius — người mà ông từng thử thách qua biết bao nhiệm kỳ đồng hành? Chẳng có con người nào trên đời này mà ông mong muốn được hợp tác cùng hơn thế: với Publius Decius, ông sẽ có lực lượng đầy đủ và chẳng bao giờ có quá nhiều kẻ thù. Tuy nhiên, nếu đồng nghiệp của ông thích một công việc nào khác, vậy hãy trao cho ông ta Lucius Volumnius làm người phụ tá."

Việc phân định mọi chi tiết được giao phó hoàn toàn cho Fabius bởi nhân dân, viện nguyên lão và thậm chí bởi chính đồng nghiệp của ông. Và khi Decius tuyên bố rằng ông sẵn sàng đi đến Etruria hoặc Samnium, một bầu không khí chúc mừng và thỏa mãn chung đã diễn ra tột độ đến mức chiến thắng như thể đã được định đoạt trước, và người ta có cảm giác như một lễ khải hoàn, chứ không phải một cuộc chiến, đã được sắc phong cho các quan chấp chính. Tôi tìm thấy trong một số sử gia ghi chép rằng Fabius và Decius, ngay khi vừa bước chân vào nhiệm kỳ, đã cùng nhau lên đường đến Etruria mà không hề đả động gì đến việc bốc thăm các tỉnh hay những cuộc tranh chấp mà tôi vừa kể lại. Những người khác, không thỏa mãn với việc tường thuật những tranh chấp đó, còn bồi thêm các cáo buộc sai phạm do Appius dựng lên trước nhân dân chống lại Fabius khi vắng mặt; và sự kháng cự cứng đầu được duy trì bởi quan pháp quan đối với vị quan chấp chính khi có mặt; cùng một cuộc tranh chấp khác giữa các đồng nghiệp khi Decius khăng khăng đòi mỗi quan chấp chính phải tự lo liệu việc quản lý tỉnh riêng biệt của mình. Tuy nhiên, sự chắc chắn chỉ bắt đầu xuất hiện kể từ thời điểm cả hai quan chấp chính lên đường ra chiến dịch.

Bấy giờ, trước khi các quan chấp chính đặt chân đến Etruria, người Gaul Senonian đã kéo đến Clusium với một lực lượng vô cùng đông đảo nhằm tấn công legion cùng doanh trại của người La Mã. Scipio — viên tướng chỉ huy doanh trại — muốn khỏa lấp sự thiếu hụt quân số bằng lợi thế địa hình, đã dẫn quân trèo lên một ngọn đồi nằm giữa doanh trại và thành phố; thế nhưng vì vội vã nên ông đã quên mất việc thám sát địa hình, để rồi khi lên đến gần đỉnh, ông phát hiện nơi đó đã bị kẻ thù chiếm giữ từ trước — những kẻ đã leo lên từ sườn bên kia. Hậu quả là legion bị tấn công từ phía sau và bị vây hãm ở giữa khi kẻ thù chèn ép từ mọi phía. Một số sử gia ghi chép rằng toàn bộ quân số đã bị tàn sát sạch sẽ đến mức không một ai sống sót để mang tin về, và không một thông tin nào về thảm họa lọt đến tai các quan chấp chính — những người vào thời điểm đó đang đóng quân không xa Clusium — cho đến khi kỵ sĩ Gaul lọt vào tầm mắt, mang theo những cái đầu của những kẻ đã ngã xuống — kẻ thì treo trước ngực ngựa, kẻ thì xiên trên mũi giáo — và reo hò đắc thắng bằng những bài ca theo phong tục của họ. Những người khác khẳng định rằng thất bại đó gây ra bởi người Umbrian chứ không phải người Gaul, và tổn thất gánh chịu không lớn đến thế. Rằng một tốp đi kiếm cỏ dưới quyền Lucius Manlius Torquatus — tướng trù bị — bị bao vây, và Scipio — quan pháp quan toàn quyền — đã đem quân tiếp viện từ doanh trại đến, rồi sau khi trận chiến được nối lại, người Umbrian vốn vừa mới đắc thắng đã bị đánh bại, tù nhân và chiến lợi phẩm được đoạt lại.

Thế nhưng, khả năng cao là đòn giáng này xuất phát từ kẻ thù người Gaul hơn là người Umbrian, bởi vì trong năm đó — giống như trường hợp thường xảy ra vào các thời điểm khác — mối hiểm nguy mà công chúng lo sợ bậc nhất chính là bóng ma bạo loạn của người Gaul; vì lý do đó, mặc dù cả hai vị quan chấp chính đều đã tiến đánh kẻ thù cùng bốn legion, một lực lượng lớn kỵ binh người La Mã kết hợp với một nghìn kỵ binh tinh nhuệ được cung cấp từ Campania cùng một thân binh đồng minh và liên minh Latinh vượt trội hơn hẳn người La Mã về mặt số lượng, thì hai đạo quân khác vẫn được bố trí gần thành phố ở mặt hướng về Etruria — một ở lãnh thổ Faliscian, một ở lãnh thổ Vatican. Cneius Fulvius và Lucius Postumius Megellus — cả hai đều là quan pháp quan toàn quyền — được ra lệnh giữ vững các lực lượng đóng tại những nơi đó.

Các quan chấp chính, sau khi vượt qua dãy Apennines, đã đuổi kịp kẻ thù tại lãnh thổ Sentinum; doanh trại của chúng được dựng lên tại đó cách chừng bốn dặm. Vô số hội đồng sau đó được tổ chức bởi kẻ thù, và kế hoạch hành động của chúng được định đoạt như sau: chúng sẽ không đóng trại cùng nhau, cũng không cùng nhau ra trận; người Gaul hợp sức cùng người Samnite, còn người Umbrian hợp sức với người Etruria. Ngày giao chiến được ấn định. Phần việc duy trì chiến đấu được giao cho người Samnite và người Gaul; còn người Etruria và Umbrian được lệnh tấn công doanh trại người La Mã giữa lúc chiến trận đang hồi cam go nhất. Kế hoạch này đã bị phá sản bởi ba kẻ đào ngũ người Clusium — những kẻ đã vượt tuyến sang đầu hàng Fabius vào ban đêm, và sau khi tiết lộ các mưu đồ kể trên, đã được phái trở lại kèm theo quà cáp để họ có thể dò la và mang tin tức về bất kỳ âm mưu mới nào được định đoạt.

Các quan chấp chính sau đó viết thư cho Flavius và Postumius giục họ di chuyển các đạo quân của mình — một từ xứ Faliscian, một từ xứ Vatican — tiến về Clusium; đồng thời tàn phá lãnh thổ của kẻ thù bằng mọi phương tiện trong khả năng. Tin tức về những cuộc tàn phá này đã kéo người Etruria rời khỏi Sentinum để về bảo vệ vùng đất của chính họ. Trong lúc họ vắng mặt, các quan chấp chính tìm mọi cách châm ngòi cho một cuộc giao chiến. Trong hai ngày, họ nỗ lực qua nhiều đợt tấn công để khiêu khích kẻ thù ra đánh; trong khoảng thời gian đó, dẫu vậy chẳng có gì đáng chú ý được thực hiện. Vài kẻ ngã xuống ở mỗi bên, nhưng tâm trí [của người La Mã] vẫn bị kích động đến mức khao khát một trận chiến tổng lực; dẫu thế vẫn chưa có điều gì quyết định được liều lĩnh hành động. Vào ngày thứ ba, cả hai phe đều tung toàn lực ra chiến trường: tại đây, trong lúc các đạo quân đang đứng vào đội hình chiến trận, một con hươu bị sói đuổi từ trên núi chạy thục mạng qua bãi trống nằm giữa hai chiến tuyến: tại đó, khi hai con vật rẽ theo hai hướng khác nhau, con hươu bẻ hướng về phía người Gaul, còn con sói chạy về phía người La Mã; đường liền được rẽ ra giữa các hàng quân cho con sói, trong khi người Gaul phóng lao hạ sát con hươu; nhân cơ hội đó, một binh sĩ La Mã ở tuyến đầu liền cất lời:

"Về phía kia — nơi các ngươi nhìn thấy một con vật linh thiêng của nữ thần Diana đang nằm sõng soài — con đường tháo chạy và tàn sát đang vẫy gọi; còn về phía này, con sói chiến thắng của thần Mars, bình an vô sự và nguyên vẹn, nhắc nhở chúng ta về vị thủy tổ của mình và dòng dõi xuất thân từ vị thần ấy."

Người Gaul được bố trí ở cánh phải, còn người Samnite ở cánh trái: chống lại lực lượng sau, Fabius dựng lên cánh phải của mình gồm legion thứ nhất và thứ ba; chống lại người Gaul, Decius hình thành cánh trái gồm legion thứ năm và thứ sáu. Legion thứ hai và thứ tư được sử dụng trong chiến tranh ở Samnium dưới quyền quan chấp chính toàn quyền Lucius Volumnius. Ngay trong đợt va chạm đầu tiên, cuộc chiến được duy trì với sức mạnh cân bằng đến mức nếu người Etruria và Umbrian có mặt — dù là ngoài chiến trường hay trong doanh trại, ở bất cứ nơi nào họ có thể sử dụng lực lượng của mình — người La Mã chắc chắn đã phải ôm hận thất bại.

Thế nhưng, dẫu cho chiến thắng vẫn còn lấp lửng bất phân thắng bại khi vận may chưa chịu nghiêng về bên nào, tiến trình chiến trận lại chẳng hề tương đồng chút nào giữa cánh trái và cánh phạt. Đội quân người La Mã dưới quyền Fabius có vẻ thiên về chống đỡ hơn là tấn công dồn dập, và cuộc đọ sức bị kéo dài cho đến tận lúc muộn màng trong ngày, bởi vì vị tổng chỉ huy thừa hiểu rằng cả người Samnite lẫn người Gaul đều vô cùng hung hãn trong đợt xung trận đầu tiên, do đó chỉ cần cưỡng lại họ là đủ. Người ta cũng biết rõ rằng trong một cuộc chiến kéo dài, tinh thần của người Samnite sẽ dần sa sút, và thậm chí thân xác của người Gaul — vốn nổi tiếng kém chịu đựng lao nhọc và sức nóng — cũng sẽ trở nên rũ rượi hoàn toàn, để rồi dẫu trong những nỗ lực đầu tiên họ vượt qua cả giới hạn con người, thì đến những phút cuối họ lại kém xa cả phụ nữ. Do đó, ông giữ gìn sức lực của quân mình nguyên vẹn nhất có thể, cho đến thời điểm kẻ thù nhiều khả năng bị quật ngã nhất.

Decius — bộc trực hơn vì đang ở độ tuổi sung mãn nhất của cuộc đời và tràn trề nhựa sống — dốc toàn lực bản thân vào đợt va chạm đầu tiên, và nghĩ rằng bộ binh chưa đủ năng động, ông bèn tung kỵ binh vào chiến trận. Tự thân dẫn đầu một toán kỵ sĩ trẻ tuổi nổi danh dũng cảm, ông khẩn khoản nài nỉ những chàng trai ấy — bông hoa của đạo quân — hãy cùng ông xông lên đánh thốc vào kẻ thù, [nhắn nhủ họ rằng] "họ sẽ gặt hái một lượng vinh quang gấp bội nếu chiến thắng khởi nguồn từ cánh trái và nhờ vào nỗ lực của họ." Hai lần họ ép kỵ binh Gaul phải tháo chạy. Đến đợt xung phong thứ hai, khi họ tiến xa hơn và đang kịch chiến giữa các tiểu đoàn kẻ thù, bằng một phương pháp chiến đấu hoàn toàn mới mẻ đối với họ, họ bị đẩy vào cảnh hoảng loạn. Một số lượng lớn kẻ thù cưỡi chiến xa và xe ngựa lao về phía họ với tiếng lạo xạo đinh tai nhức óc từ tiếng vó ngựa giẫm đạp và tiếng bánh xe lăn, khiến những con ngựa của người La Mã vốn chưa quen với những hoạt động hỗn độn như thế phải khiếp sợ.

Bằng cách này, lực lượng kỵ binh chiến thắng bị tản mác vì hoảng loạn, và người lẫn ngựa trong cơn tháo chạy thục mạng đã lăn kềnh ngổn ngang xuống đất. Từ đó, các tiểu đoàn bộ binh cũng bị xáo trộn đội hình do sự bấn loạn của lũ ngựa và những cỗ xe mà chúng kéo lướt qua các hàng quân, khiến nhiều binh sĩ ở tuyến đầu bị giẫm đạp hoặc bầm dập đến chết, trong khi chiến tuyến của người Gaul — ngay khi thấy kẻ thù rối loạn — liền bám sát lợi thế, không cho họ thời gian thở hay lấy lại bình tĩnh. Decius lớn tiếng gào lên: "Chúng mày đang chạy đi đâu, hay còn hy vọng gì trong chuyện tháo chạy này?" cố gắng chặn đứng chúng khi chúng quay lưng bỏ trốn; thế nhưng khi nhận ra bằng mọi nỗ lực ông chẳng thể thuyết phục chúng giữ vững vị trí — vì chúng đã quá khiếp đảm — ông bèn cất tiếng gọi tên cha mình là Publius Decius. Ông nói:

"Cớ sao ta còn trì hoãn số phận đã được định sẵn cho gia tộc mình? Nó đã được ấn định cho dòng giống chúng ta rằng chúng ta phải làm vật tế thần để xua đuổi hiểm họa công cộng. Giờ đây ta sẽ dâng hiến các legion của kẻ thù, cùng với chính bản thân ta, để làm vật hy sinh cho Thần Đất và các vị thần âm phủ."

Nói xong những lời này, ông ra lệnh cho Marcus Livius — một vị tư tế tối cao mà khi ra chiến trường ông từng dặn dò không được rời khỏi mình — đọc giúp công thức từ ngữ để ông có thể hiến tế bản thân mình và các legion kẻ thù thay cho đạo quân của nhân dân La Mã, những công dân Quirites. Theo đó, ông được hiến tế với những lời nguyền rủa y hệt và trong bộ trang phục tương tự như cách mà người cha của ông — Publius Decius — từng ra lệnh cho phép bản thân được hiến tế tại Veseris trong cuộc chiến tranh Latinh. Khi ngay sau lời nguyền rủa trang nghiêm ấy, ông nói thêm rằng "ông đang xua đuổi trước mặt mình sự hoảng loạn cùng nỗi tháo chạy, sự tàn sát cùng máu chảy, và cơn thịnh nộ của các vị thần trên thiên đàng lẫn âm phủ; rằng với sức ảnh hưởng lây lan của các nữ thần furies — những sứ giả của cái chết — ông sẽ làm vấy bẩn cờ hiệu, vũ khí và giáp trụ của kẻ thù; và rằng chính nơi đó sẽ là chốn diệt vong của bản thân ông cũng như của người Gaul và Samnite."

Sau khi thốt lên những lời nguyền rủa ấy nhắm vào chính mình và kẻ thù, ông quất ngựa phi thẳng đến nơi nào thấy chiến tuyến của người Gaul dày đặc nhất, rồi lao mình vào vũ khí của quân địch, tìm đến cái chết.

Kể từ khoảnh khắc đó, trận chiến dường như được chiến đấu bằng một mức độ sức mạnh vượt qua cả giới hạn con người. Người La Mã, trước cái chết của vị tổng chỉ huy — một hoàn cảnh mà trong những dịp khác thường khơi gợi sự kinh hoàng — đã chặn đứng bước chân tháo chạy và khao khát bắt đầu lại trận chiến từ đầu. Người Gaul, và đặc biệt là đám đông vây quanh thi thể vị quan chấp chính, như thể mất trí, phóng lao vô định chẳng trúng đích; một số trở nên đần độn đến mức chẳng thèm nghĩ đến chuyện chiến đấu hay tháo chạy nữa; trong khi ở phía bên kia, Livius — vị tư tế tối cao mà Decius đã trao lại các lictor cùng lệnh hành động như quan pháp quan toàn quyền — lớn tiếng gào lên rằng "người La Mã đã chiến thắng, được cứu rỗi nhờ cái chết của vị quan chấp chính của họ. Rằng người Gaul và Samnite giờ đây là vật tế của Mẹ Đất và các vị thần âm phủ. Rằng Decius đang triệu tập và lôi kéo về phía mình đạo quân bị hiến tế cùng với ông, và rằng giữa lòng kẻ thù, tất cả đang ngập tràn sự hoảng loạn cùng cơn báo thù của mọi nữ thần furies."

Trong lúc binh sĩ đang bận rộn khôi phục lại chiến trận, Lucius Cornelius Scipio và Caius Marcius — cùng một số lực lượng dự bị từ tuyến sau được Quintus Fabius phái đến để cứu nguy cho đồng nghiệp — đã tiến đến nơi. Tại đó, cái chết của Decius được xác thực, trở thành động lực mạnh mẽ để dũng cảm đương đầu với mọi hiểm nguy vì sự nghiệp chung của đất nước. Do đó, khi người Gaul đứng thành hàng ngũ khít khao với những chiếc khiên kết thành hàng rào che chắn trước mặt, và có rất ít viễn cảnh thành công xuất hiện từ một cuộc giao chiến cận chiến, những cây lao nằm vương vãi giữa hai chiến tuyến liền được các viên tướng trù bị ra lệnh nhặt lên từ mặt đất rồi phóng thẳng vào khiên của kẻ thù; và khi phần lớn chúng đâm thủng hàng rào — những ngọn lao dài nhọn thậm chí đâm sâu vào cả thể xác họ — bức tường quân đoàn khít khao của chúng đã bị đánh sụp theo cách mà vô số kẻ dẫu không hề bị thương vẫn ngã lăn ra như thể bị sét đánh. Đó là những biến chuyển của vận mệnh ở cánh trái của người La Mã; còn ở cánh phải, Fabius ban đầu kéo dài thời gian như chúng ta đã đề cập ở trên trong các hoạt động chậm chạp, rồi ngay khi nhận ra tiếng hô, nỗ lực của kẻ thù hay những cây lao họ phóng ra không còn giữ được sức mạnh như trước, ông bèn ra lệnh cho các chỉ huy kỵ sĩ dẫn các tiểu đoàn vòng sang sườn người Samnite, sao cho khi nhận được hiệu lệnh, họ sẽ lao vào sườn chúng với tất cả sự bạo liệt lớn nhất có thể; đồng thời ông cũng ra lệnh cho bộ binh tiến bước thong thả và hất văng kẻ thù khỏi vị trí của chúng. Khi thấy chúng không thể chống cự và sự kiệt sức của chúng là điều chắc chắn, ông gom toàn bộ lực lượng dự bị — những kẻ được giữ lại tươi mới cho dịp đó — tung một đòn quyết định cùng các legion và phát lệnh cho kỵ sĩ xông lên.

Người Samnite không thể chống đỡ nổi cú sốc ấy, bèn tháo chạy thục mạng về doanh trại, băng qua chiến tuyến của người Gaul và bỏ mặc các đồng minh tự mình chiến đấu. Những kẻ sau vẫn đứng khít khao dưới sự che chở của những chiếc khiên. Fabius, sau khi nghe tin về cái chết của đồng nghiệp, liền ra lệnh cho liên đoàn kỵ binh Campania — số lượng khoảng năm nghìn người — tản ra khỏi hàng ngũ, cưỡi ngựa vòng qua để tấn công phía sau chiến tuyến của người Gaul, rồi giao trọng trách cho lực lượng cốt lõi của legion thứ ba đi theo sau với chỉ thị rằng bất cứ nơi nào họ nhìn thấy đội hình của kẻ thù bị xáo trộn bởi cú xung phong, hãy bồi thêm một đòn tàn sát và tiêu diệt chúng khi chúng đang ở trong trạng thái hoảng loạn. Sau khi khấn vái một ngôi đền và chiến lợi phẩm của kẻ thù dâng lên thần Jupiter Khải Hoàn, ông tiến về doanh trại của người Samnite — nơi mọi lực lượng của chúng đang hối hả kéo về trong hỗn loạn. Các cửa cổng không đủ sức dung nạp một lượng lớn con người đến thế, những kẻ buộc phải đứng ngoài liền mưu toan chống trả ngay dưới chân chiến lũy, và chính tại nơi đó Gellius Egnatius — vị tướng Samnite — đã ngã xuống. Tuy nhiên, những kẻ này cũng nhanh chóng bị lùa vào trong chiến lũy; doanh trại bị chiếm sau một màn kháng cự yếu ớt; và cùng lúc đó, người Gaul bị tấn công từ phía sau và bị đè bẹp hoàn toàn.

Có tới hai mươi lăm nghìn kẻ thù bị giết trong ngày hôm đó; tám nghìn bị bắt làm tù binh. Trận chiến ấy cũng chẳng phải là một chiến thắng đẫm máu: về phần đạo quân của Publius Decius, số lượng lính chết lên tới bảy nghìn; còn về phía đạo quân của Fabius là một nghìn hai trăm. Fabius, sau khi cử người đi tìm kiếm thi thể của đồng nghiệp, đã cho thu gom chiến lợi phẩm của kẻ thù chất thành một đống lớn rồi thiêu rụi chúng như một vật hiến tế dâng lên thần Jupiter Khải Hoàn. Thi thể của vị quan chấp chính không thể tìm thấy vào ngày hôm đó, vì nó bị che khuất dưới một đống xác người Gaul bị tàn sát; sang ngày hôm sau, nó được phát hiện và đưa về doanh trại giữa vô vàn giọt nước mắt tuôn rơi của các binh sĩ. Fabius, gạt bỏ mọi bận tâm về bất kỳ công việc nào khác, đã cử hành tang lễ cho đồng nghiệp một cách vô cùng trang trọng, đồng thời dành cho ông những lời ca ngợi cao quý mà ông hoàn toàn xứng đáng.

Cùng khoảng thời gian đó, các vấn đề được giải quyết suôn sẻ bởi Cneius Fulvius — quan pháp quan toàn quyền — khi ông, bên cạnh những tổn thất khổng lồ gây ra cho kẻ thù từ việc tàn phá lãnh thổ, đã chiến đấu một trận chiến với thành công phi thường, trong đó có hơn ba nghìn người Perusia và Clusian bị giết, cùng hai mươi lá cờ hiệu bị thu giữ. Người Samnite trong lúc tháo chạy, băng qua lãnh thổ Pelignian, đã bị tấn công tứ phía bởi người Pelignian; và trong số năm nghìn người, một nghìn đã bị giết. Vinh quang của ngày chiến đấu tại Sentinum là vô cùng to lớn, ngay cả khi được đánh giá một cách chân thực; thế nhưng một số người đã vượt quá giới hạn tin tưởng bằng những lời phóng đại khi họ viết trong sách sử rằng trong đạo quân của kẻ thù có tới bốn mươi nghìn ba trăm ba mươi bộ binh, sáu nghìn kỵ binh và một nghìn chiến xa — nghĩa là bao gồm cả người Etruria và Umbrian [mà họ quả quyết] đã có mặt trong trận giao chiến; và để phóng đại số lượng lực lượng La Mã, họ cộng thêm vào các quan chấp chính một vị tướng khác là Lucius Volumnius — quan chấp chính toàn quyền — cùng đạo quân của ông ta vào các legion của quan chấp chính.

Trong phần lớn các biên niên sử, chiến thắng đó được quy hoàn toàn cho hai vị quan chấp chính. Volumnius trong thời gian đó bận rộn ở Samnium; ông dồn ép đạo quân của người Samnite đến núi Tifernus và — không chùn bước trước địa hình hiểm trở — đã đánh tan tác và tản mác chúng. Quintus Fabius, để lại đạo quân của Decius ở Etruria và dẫn các legion của chính mình về thành phố, đã khải hoàn chiến thắng trước người Gaul, Etruria và Samnium; các binh sĩ tòng hành theo ông trong lễ khải hoàn. Chiến thắng của Quintus Fabius không được ca ngợi nồng nhiệt hơn — qua những vần thơ quân đội thô mộc của họ — so với cái chết lừng lẫy của Publius Decius; và ký ức về người cha lại được gợi nhắc, khi danh tiếng của ông đã được sánh ngang bởi hạnh kiểm đáng ngợi khen của người con, xét về kết quả mang lại cho chính anh lẫn khối thịnh vượng chung. Từ số chiến lợi phẩm thu được, tiền thưởng được phát cho các binh sĩ — mỗi người tám mươi mươi hai đồng as, kèm theo áo choàng và áo lót — những phần thưởng cho sự phục vụ vào thời đại đó hoàn toàn không hề tầm thường.

Bất chấp những thành công này, hòa bình vẫn chưa được thiết lập ở cả người Samnite lẫn người Etruria: bởi vì nhóm sau, dưới sự xúi giục của người Perusia, lại cầm vũ khí lần nữa sau khi đạo quân bị rút đi bởi quan chấp chính; còn người Samnite thực hiện những cuộc đột kích cướp bóc trên lãnh thổ Vescia và Formiae, và ở một phía khác trên xứ Aesernia cùng các vùng lân cận sông Vulturnus. Chống lại bọn chúng, quan pháp quan Appius Claudius được phái đi cùng đạo quân từng do Decius chỉ huy. Ở Etruria, Fabius — nhân dịp bạo loạn bùng phát trở lại — đã tàn sát bốn nghìn năm trăm người Perusia và bắt sống một nghìn bảy trăm bốn mươi tên, những kẻ phải chuộc thân với mức giá ba trăm mười đồng as mỗi người. Toàn bộ số chiến lợi phẩm còn lại được ban phát cho binh sĩ.

Các legion của người Samnite, dẫu bị truy đuổi — kẻ bởi quan pháp quan Appius Claudius, kẻ bởi quan chấp chính toàn quyền Lucius Volumnius — cuối cùng đã hội quân tại vùng đất Stellatian. Toàn bộ lực lượng của người Samnite tề tựu tại đây; và Appius cùng Volumnius hợp nhất lực lượng của họ trong một doanh trại. Một trận chiến diễn ra với sự thù hận căm phúng tột độ, một bên bị kích động bởi cơn thịnh nộ nhắm vào những kẻ đã quá nhiều lần nối lại các cuộc tấn công vào họ, bên kia thì chiến đấu để bấu víu lấy niềm hy vọng cuối cùng còn sót lại. Theo đó, có tới mười sáu nghìn ba trăm người Samnite bị giết, và hai nghìn bảy trăm bị bắt làm tù binh; về phía đạo quân La Mã, hai nghìn bảy trăm người đã ngã xuống. Năm nay — vô cùng thành công trong các hoạt động chiến tranh — lại tràn ngập những nỗi thống khổ tại hậu phương phát sinh từ dịch hạch, cùng sự lo âu do các điềm gở gây ra: bởi vì người ta nhận được tin báo rằng ở vô số nơi, những trận mưa đất đã trút xuống; và rất nhiều người trong đạo quân của Appius Claudius đã bị sét đánh trúng; hệ quả là các cuốn sách sấm truyền đã được tham vấn.

Vào thời điểm này, Quintus Fabius Gurges — con trai của vị quan chấp chính — sau khi truy tố một số mệnh phụ phu nhân trước nhân dân với tội danh ngoại tình, đã dùng số tiền thu được từ những án phạt mà họ bị buộc phải đóng để xây dựng ngôi đền thần Venus — nằm gần trường đua cược (circus). Dẫu vậy, chúng ta vẫn còn phải đối mặt với các cuộc chiến tranh của người Samnite, bất chấp việc tường thuật về chúng đã kéo dài qua một mạch liên tục suốt bốn tập sử của chúng ta và qua một khoảng thời gian dài đằng đẵng bốn mươi sáu năm, kể từ thời điểm chấp chính của Marcus Valerius và Aulus Cornelius — những kẻ lần đầu tiên mang vũ khí La Mã vào Samnium. Và để không phải kể lể chuỗi dài những thảm họa mà cả hai quốc gia phải gánh chịu cùng những nỗi nhọc nhằn họ trải qua — những thứ dẫu vậy chẳng thể khuất phục nổi những lồng ngực cứng đầu của họ — ngay trong năm vừa qua, người Samnite — bằng lực lượng riêng biệt của chính họ và cả khi liên kết với các quốc gia khác — đã bị đánh bại bởi bốn đạo quân riêng biệt và bốn vị tướng của người La Mã tại lãnh thổ Sentinum, vùng đất của người Pelignian, tại Tifernum và trên những đồng bằng Stellatian; đã đánh mất vị tướng mang danh tiếng cao quý bậc nhất trong dân tộc họ; và giờ đây chứng kiến các đồng minh trong chiến tranh của họ là người Etruria, người Umbrian cùng người Gaul rơi vào chung cảnh ngộ với chính mình; thế nhưng, dẫu cho họ giờ đây chẳng thể trụ vững bằng nguồn lực của chính họ hay ngoại bang nữa, họ vẫn không chịu từ bỏ việc tiếp tục các hành động thù địch. Họ cách xa sự mệt mỏi trong việc bảo vệ tự do biết bao nhiêu, dẫu cho điều đó diễn ra trong thất bại, và họ thà chịu thua còn hơn không khao khát chiến thắng. Ai mà không cảm thấy sự kiên nhẫn của mình bị vắt kiệt, dù là khi viết hay khi đọc về những cuộc chiến tranh kéo dài dằng dặc đến thế; những thứ mà rốt cuộc vẫn chẳng thể làm kiệt quệ ý chí của các bên liên quan?

Kế nhiệm Quintus Fabius và Publius Decius trong chức vụ chấp chính là Lucius Postumius Megellus và Marcus Atilius Regulus. Tỉnh Samnium được sắc phong cho cả hai người cùng lúc; bởi vì tin tức đã báo về rằng kẻ thù đã gầy dựng ba đạo quân: một đạo dùng để tái chiếm Etruria, một đạo lặp lại những cuộc tàn phá ở Campania, và đạo thứ ba nhằm mục đích bảo vệ biên giới của họ.

Bệnh tật giữ chân Postumius tại Rome, nhưng Atilius lên đường ngay lập tức với mưu đồ đánh úp kẻ thù tại Samnium trước khi chúng kịp tiến ra ngoài biên giới của mình; bởi vì đó là những chỉ thị từ viện nguyên lão. Người La Mã chạm trán kẻ thù như thể theo một cuộc hẹn trước tại một địa điểm mà trong khi họ có thể ngăn chặn chúng, không chỉ khỏi việc tàn phá mà thậm chí khỏi việc đặt chân lên lãnh thổ Samnite, họ đồng thời có thể ngăn cản người Samnite tiếp tục tiến sâu vào các vùng đất bình yên cũng như lãnh thổ của các đồng minh nhân dân Rome. Trong lúc doanh trại của hai bên nằm đối diện nhau, người Samnite mưu toan thực hiện một hành động mà người La Mã — những kẻ đã chiến thắng họ vô số lần — có lẽ sẽ chẳng dám mạo hiểm làm: sự liều lĩnh được truyền cảm hứng bởi nỗi tuyệt vọng cùng cực chính là tấn công doanh trại người La Mã. Và dẫu cho nỗ lực táo bạo ấy không đạt được thành công trên diện rộng, nó vẫn mang lại kết quả nhất định.

Có một màn sương mù kéo dài suốt phần lớn thời gian trong ngày, dày đặc đến mức che khuất ánh mặt trời và ngăn cản không chỉ tầm nhìn vượt qua chiến lũy mà thậm chí hầu như chẳng thể trông thấy nhau khi chạm trán. Dựa vào màn sương này như một lớp vỏ ngụy trang khi mặt trời hầu như chưa mọc và chút ánh sáng ít ỏi bị làm cho mờ mịt, người Samnite tiến đến một đồn tiền tiêu của người La Mã tại một trong các cánh cổng — nơi các binh sĩ đang lơ đễnh canh gác. Trong cảnh bất ngờ ập đến, họ chẳng có nổi lòng can đảm hay sức lực để kháng cự; một đợt tấn công sau đó giáng xuống qua cổng Thập phân (Decuman gate) ở phía sau doanh trại; khu vực của quan quản lý tài chính (quaestor) vì thế đã bị chiếm, và vị quan quản lý tài chính Lucius Opimius Pansa đã ngã xuống tại đó; nghe tiếng hô báo động chung vang lên, mọi người lập tức tóm lấy vũ khí.

Vị quan chấp chính, bị đánh thức bởi sự hỗn loạn, ra lệnh cho hai đại đội đồng minh — Lucanian và Suessanian — tình cờ ở gần nhất bảo vệ khu vực đầu não, đồng thời dẫn các đại đội legion tiến xuống con đường chính. Họ lao vào hàng ngũ, hầu như chẳng thèm dành thời gian trang bị vũ khí cho mình; và vì nhận diện kẻ thù qua tiếng hô hơn là tầm nhìn, họ hoàn toàn không thể phán đoán quy mô quân số của đối phương lớn nhường nào; do đó, mù mịt trước hoàn cảnh ngặt nghèo của mình, ban đầu họ lùi bước và mở cửa cho kẻ thù tràn vào tim doanh trại. Bấy giờ, khi vị quan chấp chính lớn tiếng gạt phăng đi, hỏi họ có định để bản thân bị đánh đuổi ra ngoài chiến lũy rồi sau đó quay lại đánh chiếm chính doanh trại của mình hay không, họ cất tiếng hô vang, hợp sức đồng lòng giữ vững trận địa; rồi tiến bước, ép sát kẻ thù, buộc chúng phải lùi bước và đẩy lùi chúng mà không để sự hoảng loạn ban đầu kịp chùng xuống. Họ nhanh chóng đánh bật chúng ra khỏi cổng và chiến lũy, nhưng không dám truy đuổi vì thời tiết tối tăm khiến họ e sợ ổ phục kích, và hài lòng với việc dọn sạch doanh trại, họ rút lui vào trong chiến lũy sau khi tiêu diệt khoảng ba nghìn quân địch. Về phía người La Mã, tính cả đồn tiền tiêu đầu tiên, lính gác và những kẻ bị đánh úp tại khu vực quan quản lý tài chính, hai trăm ba mươi người đã thiệt mạng.

Hành vi liều lĩnh dẫu không thất bại này đã đẩy tinh thần người Samnite lên cao đến mức họ không chỉ không cho người La Mã tiến sâu vào lãnh thổ của mình, mà thậm chí chẳng cho họ kiếm cỏ trên đất của họ; và các đội kiếm cỏ buộc phải quay trở lại vùng đất Sora yên bình. Tin tức về những sự kiện này được truyền về Rome với sự phóng đại vượt quá sự thật, buộc quan chấp chính Lucius Postumius — dẫu chưa bình phục hẳn bệnh tình — phải lên đường ra trận. Tuy nhiên, trước khi rời đi, sau khi ban hành tuyên cáo rằng quân đội của ông sẽ tập trung tại Sora, ông đã khánh thành đền thờ thần Chiến Thắng — ngôi đền mà ông từng chuẩn bị khi làm quan đại quan curule bằng số tiền thu được từ các án phạt; và khi gia nhập đạo quân, ông tiến từ Sora về phía Samnium để đến doanh trại của đồng nghiệp. Người Samnite, tuyệt vọng trước khả năng đương đầu với hai đạo quân, bèn rút lui khỏi đó, khiến các quan chấp chính tách ra và tiến theo những ngả đường khác nhau để tàn phá ruộng đồng cùng vây hãm các thị trấn của kẻ thù.

Postumius mưu toan làm chủ Milionia, ban đầu bằng các cuộc tấn công bão táp; nhưng khi chúng không thành công, ông đưa các công sự áp sát tường thành và nhờ đó giành được lối vào bên trong nơi này. Trận chiến tiếp diễn ở mọi ngóc ngách của thành phố từ giờ thứ tư cho đến gần giờ thứ sáu, với kết quả bỏ ngỏ suốt một thời gian dài; cuối cùng người La Mã cũng giành được quyền kiểm soát thị trấn. Ba nghìn hai trăm người Samnite bị giết, bốn nghìn bảy trăm bị bắt, bên cạnh số chiến lợi phẩm khác. Từ đó, các legion được dẫn đến Ferentinum — nơi cư dân đã âm thầm tẩu thoát trong đêm qua cánh cổng đối diện cùng toàn bộ tài sản có thể mang theo hoặc lùa đi. Vị quan chấp chính khi đến nơi đã tiếp cận tường thành với cùng một đội hình và sự cẩn trọng y như thể ông sắp phải đối mặt với sự kháng cự ngang ngửa những gì từng trải qua tại Milionia.

Sau đó, nhận thấy sự tĩnh lặng như tờ trong thành phố, chẳng có bóng dáng vũ khí hay con người nào trên các tòa tháp và chiến lũy, ông kìm hãm binh sĩ — những kẻ đang hăng hái trèo lên các công sự bỏ hoang — e rằng họ sẽ sập bẫy. Ông ra lệnh cho hai phân đội kỵ binh liên minh Latinh cưỡi ngựa lượn quanh tường thành và thám sát mọi chi tiết. Những kỵ sĩ này phát hiện ra một cánh cổng, và cách đó không xa là một cánh cổng khác ở cùng một phía, đang mở toang hoang, và trên những con đường dẫn từ đó là mọi dấu hiệu cho thấy kẻ thù đã tháo chạy trong đêm. Họ bèn thong thả cưỡi ngựa tiến đến các cánh cổng, từ đó vô cùng an toàn nhìn thấu suốt những con đường thẳng tắp băng qua toàn thành phố. Họ báo cáo với quan chấp chính rằng thành phố đã bị kẻ thù bỏ hoang, điều hiển nhiên thể hiện qua sự tịch mịch, những dấu vết triệt thoái mới toanh và những món đồ bị bỏ lại rải rác khắp nơi trong cảnh hoảng loạn ban đêm.

Ngay lập tức, vị quan chấp chính dẫn đạo quân vòng qua phía thành phố vừa được thám sát, ra lệnh cho binh sĩ dừng chân cách cổng một khoảng ngắn, rồi cử năm kỵ sĩ cưỡi ngựa tiến vào thành phố; và khi họ đã tiến sâu một đoạn khá xa vào trong, nếu thấy mọi thứ an toàn, ba người sẽ ở lại đó còn hai người quay về báo tin cho ông. Những người này quay về và thuật lại rằng họ đã tiến đến một phần của thị trấn từ đó họ có thể phóng tầm mắt quan sát tứ phía, và chẳng có gì ngoài sự tĩnh lặng cùng sự cô tịch ngự trị khắp chiều dài của nó. Vị quan chấp chính lập tức dẫn các đại đội trang bị nhẹ tiến vào thành phố, đồng thời ra lệnh cho phần còn lại dựng một doanh trại trong lúc đó. Các binh sĩ bước vào thị trấn, phá tung cửa nhà, chỉ tìm thấy vài người già yếu hoặc bệnh tật; cùng số tài sản bị bỏ lại không thể mang đi một cách dễ dàng. Số này bị tịch thu làm chiến lợi phẩm; và qua các tù nhân, người ta phát hiện ra rằng một vài thành phố trong khu vực đó — tuân theo một kế hoạch chung — đã đồng loạt tháo chạy; rằng người dân trong thị trấn của họ đã chuồn từ canh đầu, và họ tin rằng sự cô tịch tương tự cũng sẽ được tìm thấy ở những nơi khác. Lời khai của các tù nhân chứng tỏ hoàn toàn chính xác, và quan chấp chính làm chủ các thị trấn bị bỏ hoang.

Cuộc chiến không hề dễ dàng như vậy đối với vị quan chấp chính còn lại là Marcus Atilius. Khi ông đang dẫn các legion tiến về Luceria — nơi ông được thông báo rằng người Samnite đang vây hãm — kẻ thù đã chặn đánh ông ngay trên biên giới lãnh thổ Lucerian. Cơn thịnh nộ đã tiếp cho họ sức mạnh trong dịp này ngang ngửa quân ông: trận chiến diễn ra vô cùng dai dẳng và chiến thắng bỏ ngỏ; hậu quả là thảm khốc hơn về phía người La Mã, cả vì họ chưa quen với thất bại lẫn vì khi rời khỏi chiến trường, họ cảm nhận rõ rệt hơn — so với lúc chiến trận đang hồi cam go — rằng thương vong và máu chảy ở phía họ nhiều đến nhường nào.

Hậu quả là nỗi kinh hoàng lan khắp doanh trại đến mức nếu nó bùng phát ngay trong lúc giao chiến, một thất bại thảm hại sẽ là kết quả tất yếu. Dẫu vậy, họ vẫn trải qua đêm dài trong sự lo âu tột độ, liên tục chờ đợi ngườiSamnite tấn công doanh trại bất cứ lúc nào, hoặc sáng hôm sau sẽ buộc phải đương đầu chiến đấu với một kẻ thù chiến thắng. Về phía kẻ thù, dẫu tổn thất ít hơn, lòng can đảm cũng chẳng hề lớn hơn. Ngay khi trời sáng, họ muốn rút lui mà không cần đánh đập gì nữa; thế nhưng chỉ có độc nhất một con đường, và nó lại dẫn sát sườn đồn của kẻ thù; khi tiến vào con đường đó, họ trông hệt như đang tiến thẳng đến tấn công doanh trại. Do đó, quan chấp chính ra lệnh cho quân sĩ cầm vũ khí và theo ông bước ra bên ngoài chiến lũy, đồng thời chỉ thị cho các tướng trù bị, quan đại đội và các quan chỉ huy đồng minh về cách thức hành động của từng người.

Tất cả bọn họ đều quả quyết rằng "họ sẽ làm mọi thứ trong khả năng, nhưng binh sĩ đã hoàn toàn suy sụp; vì những vết thương của chính họ và tiếng rên rỉ của những kẻ sắp chết, họ đã trải qua cả đêm trắng không chợp mắt; nếu kẻ thù tiếp cận doanh trại trước bình minh, sự hoảng loạn của binh sĩ lớn đến mức họ chắc chắn sẽ bỏ chạy khỏi cờ hiệu." Thậm chí lúc này họ bị kìm hãm khỏi việc tháo chạy đơn giản chỉ vì sự hổ thẹn; và xét về mọi mặt, họ chẳng khác nào những kẻ bại trận là bao.

Lời trần tình này khiến vị quan chấp chính thấy cần thiết phải thân hành đi giữa các binh sĩ để trò chuyện với họ; và khi tiến đến từng người, ông quở trách sự chần chừ trong việc cầm vũ khí, đặt câu hỏi: "Các ngươi còn chần chừ điều gì, và từ chối giao chiến làm chi? Nếu các ngươi không muốn bước ra khỏi doanh trại, kẻ thù sẽ tiến vào trong đó; và các ngươi sẽ phải chiến đấu để bảo vệ lều trại của mình, nếu không muốn chiến đấu vì chiến lũy. Những kẻ cầm vũ khí trên tay và đương đầu với quân thù luôn có cơ hội chiến thắng; nhưng kẻ nào đứng trần trụi không tấc sắt chờ đợi kẻ thù, kẻ đó chắc chắn sẽ phải hứng chịu cái chết hoặc kiếp nô lệ."

Đáp lại những lời khiển trách và quở mắng này, họ thanh minh rằng "họ đã kiệt sức vì mệt mỏi từ trận chiến ngày hôm qua; chẳng còn chút sức lực hay thậm chí giọt máu nào sót lại; và bên cạnh đó, kẻ thù trông còn đông đúc hơn ngày hôm qua." Trong lúc đó, đạo quân thù tiến lại gần; qua khoảng cách thu hẹp, nhìn rõ mọi thứ hơn, họ khẳng định rằng người Samnite mang theo cả cọc nhọn làm chiến lũy và hiển nhiên có ý định vây hãm doanh trại.

Trước tình hình đó, quan chấp chính cất tiếng phẫn nộ kịch liệt trước sự sỉ nhục đầy nhục nhã từ một kẻ thù hèn nhát như thế. "Chẳng lẽ chúng ta thậm chí sẽ bị vây hãm," ông nói, "trong chính doanh trại của mình, rồi chết trong nhục nhã vì đói khát, thay vì chết một cách dũng cảm bằng gươm giáo nếu định mệnh buộc phải thế? Nguyện xin các vị thần phù hộ! Và hãy để mỗi người hành động theo cách mà mình cho là xứng đáng nhất. Quan chấp chính Marcus Atilius, dẫu chẳng có ai khác đi cùng, sẽ tự mình bước ra đối mặt với kẻ thù; và sẽ gục ngã giữa các tiểu đoàn Samnite, chứ không đời nào nhìn thấy doanh trại La Mã bị bao bọc bởi chiến lũy của chúng."

Các tướng trù bị, quan đại đội, mọi toán kỵ sĩ và các bách nhân trưởng cao cấp đều bày tỏ sự đồng tình với lời nói của quan chấp chính; và các binh sĩ rốt cuộc — bị khuất phục bởi sự hổ thẹn — đã cầm lấy vũ khí, nhưng với một tinh thần rệu rã; và mang theo tinh thần rệu rã ấy, họ bước ra khỏi doanh trại. Trong một hàng ngũ kéo dài lê thê, đứt đoạn từng khúc, ủ rũ và trông như đã bị khuất phục, họ tiến về phía kẻ thù — những kẻ có hy vọng và lòng dũng cảm chẳng hề kiên cố hơn họ là bao.

Do đó, ngay khi cờ hiệu của người La Mã vừa hiện diện, một tiếng thì thầm lan từ tiền tuyến ra hậu phương của người Samnite rằng: "Như họ từng lo sợ, người La Mã đang kéo ra cản đường hành quân; chẳng còn con đường nào mở ra để họ có thể tẩu thoát khỏi nơi đó; ngay tại điểm này họ sẽ phải gục ngã, hoặc nếu không sẽ phải chém đứt hàng ngũ của kẻ thù để dọn lối bước qua xác chúng."

Họ bèn quăng hành lý thành một đống ở giữa, và với vũ khí sẵn sàng chiến đấu, xếp thành đội hình, mỗi người tấp vào vị trí của mình. Lúc này chỉ còn lại một khoảng trống nhỏ giữa hai đạo quân, và cả hai đứng chờ cho đến khi tiếng hô và lệnh xung phong được cất lên từ phía đối phương. Chẳng phe nào có chút ham muốn chiến đấu nào, và họ suýt nữa đã tách ra để đi theo những con đường khác nhau trong bình an vô sự nếu như mỗi bên không nơm nớp lo sợ bị kẻ thù quấy rầy trong lúc rút lui. Bất chấp sự rụt rè và miễn cưỡng đó, một cuộc giao trận vẫn không tài nào tránh khỏi bùng nổ, nhưng diễn ra trong trạng thái rệu rã cùng tiếng hô chẳng hề thể hiện chút nghị lực hay sự kiên cố nào; chẳng một ai nhích chân khỏi vị trí.

Bấy giờ, vị quan chấp chính La Mã — nhằm thổi luồng sinh khí vào trận chiến — ra lệnh cho một vài toán kỵ sĩ tiến lên khỏi hàng ngũ để xung phong: hầu hết trong số họ ngã ngựa và số còn lại bị rối loạn đội hình, khiến vô số tốp lính từ cả hai phía ào lên — từ chiến tuyến Samnite để kết liễu những kẻ ngã ngựa, và từ phía La Mã để bảo vệ đồng đội. Hậu quả là trận chiến trở nên sôi nổi hơn đôi chút, thế nhưng người Samnite tiến lên với sự hăng hái lớn hơn và số lượng đông đảo hơn, khiến đám kỵ sĩ hoảng loạn cùng những con ngựa khiếp sợ đã giẫm đạp lên chính đồng đội của mình đến giải cứu cho họ.

Cảnh tháo chạy khởi nguồn từ khu vực này đã khiến toàn bộ chiến tuyến La Mã quay lưng tháo chạy. Và giờ đây người Samnite chẳng còn việc gì để làm ngoài việc xả vũ khí vào lưng một kẻ thù đang tảng lờ tháo chạy, thì quan chấp chính — phi ngựa vượt lên trước binh sĩ của mình đến cổng doanh trại — đã bố trí một toán kỵ sĩ tại đó với mệnh lệnh coi bất cứ kẻ nào chạy về phía chiến lũy là kẻ thù, dù là người La Mã hay Samnite; đồng thời, tự thân chắn ngang đường đi của binh sĩ khi họ đang hối hả chen chúc vào doanh trại trong sự hỗn loạn, ông gầm lên những lời đe dọa với cùng nội dung: "Các ngươi đang chạy đi đâu hỡi các binh sĩ? Tại đây các ngươi cũng sẽ tìm thấy cả vũ khí lẫn con người; và chừng nào vị quan chấp chính của các ngươi còn sống, các ngươi đừng mong vượt qua chiến lũy nếu không giành chiến thắng. Do đó hãy chọn lấy: chiến đấu chống lại đồng bào mình hay chống lại kẻ thù."

Trong lúc quan chấp chính đang cất lời, lực lượng kỵ sĩ quây quần lại với những mũi giáo chĩa thẳng, buộc bộ binh phải quay trở lại chiến đấu. Không chỉ lòng can đẳng kiên cường của chính ông mà cả vận mệnh cũng phò trợ cho vị quan chấp chính, bởi vì người Samnite không bám sát lợi thế của mình; nhờ đó ông có thời gian quay đầu các tiểu đoàn và đổi hướng chiến tuyến từ doanh trại quay mặt ra đối đầu với kẻ thù. Binh sĩ bấy giờ bắt đầu khích lệ lẫn nhau quay lại chiến trận, trong khi các bách nhân trưởng chộp lấy cờ hiệu từ tay những người mang cờ rồi lao lên phía trước, chỉ cho binh sĩ thấy kẻ thù đang hối hả tiến đến với số lượng ít ỏi và hàng ngũ xáo trộn.

Cùng lúc đó, vị quan chấp chính ngước hai tay lên trời và cất giọng cao vang đến mức có thể nghe thấy từ xa, dâng lời khấn một ngôi đền tặng thần Jupiter Stator nếu đạo quân La Mã chịu vực dậy từ cơn tháo chạy, nối lại giao trận, chém giết và đánh bại người Samnite. Tất cả các phân đội của đạo quân lúc bấy giờ đồng tâm hiệp lực khôi phục lại chiến trận: sĩ quan, binh sĩ, toàn bộ lực lượng kỵ binh lẫn bộ binh; thậm chí các thế lực thần linh dường như cũng nhìn xuống phò trợ cho chính nghĩa La Mã, khiến một sự thay đổi chóng mặt diễn ra trong vận mệnh của ngày hôm đó, khi kẻ thù bị đẩy lùi khỏi doanh trại và chẳng bao lâu sau bị tạt ngược về đúng điểm nơi trận chiến khởi nguồn. Tại đó, họ khựng lại vì bị cản trở bởi đống hành lý ngổn ngang ngáng đường nơi họ từng vứt đống lại; và để ngăn chặn việc của cải bị cướp bóc, họ xếp thành một vòng tròn binh sĩ bao quanh chúng. Ngay lập tức, bộ binh dũng mãnh tấn công trực diện, trong khi kỵ sĩ vòng ra phía sau đánh ập vào lưng; và bị kẹp chặt ở giữa hai gọng kìm, toàn bộ bọn chúng hoặc bị giết hoặc bị bắt làm tù binh.

Số lượng tù nhân lên tới bảy nghìn hai trăm người — tất cả đều bị bắt chui qua ách gỗ; số lượng lính chết đạt bốn nghìn tám nghìn. Chiến thắng này chẳng mang lại chút niềm vui sướng nào ngay cả về phía người La Mã: khi quan chấp chính thống kê lại tổn thất gánh chịu trong hai ngày, con số binh sĩ tử trận báo về lên tới bảy nghìn ba trăm người. Trong những sự kiện diễn ra ở Apulia lúc bấy giờ, người Samnite với đạo quân còn lại mưu toan chiếm lấy Interamna — một thuộc địa La Mã nằm trên tuyến đường Latinh — nhưng không chiếm được thị trấn; và ở đó, sau khi tàn phá xứ sở, lúc đang lùa chiến lợi phẩm gồm người và gia súc cùng những kiều dân họ bắt được, họ chạm trán vị quan chấp chính đang khải hoàn trở về từ Luceria, để rồi chẳng những mất sạch chiến lợi phẩm mà còn bị tàn sát dã man trong lúc hành quân hỗn độn thành một hàng dài lê thê và nặng nề vướng víu.

Vị quan chấp chính ra tuyên cáo triệu tập các chủ nhân đến Interamna để nhận lại tài sản của mình, rồi để lại đạo quân tại đó để trở về Rome tổ chức bầu cử. Khi ông xin hưởng lễ khải hoàn, vinh quang đó bị từ chối bởi vì ông đã làm mất quá nhiều ngàn binh sĩ; và cũng vì ông đã bắt các tù nhân chui qua ách gỗ mà chẳng áp đặt thêm bất kỳ điều kiện nào.

Vị quan chấp chính còn lại là Postumius — vì chẳng có chút hoạt động chiến sự nào cho vũ khí của ông ở Samnium — đã dẫn lực lượng sang Etruria, trước tiên tàn phá ruộng đồng của người Volsinian; và sau đó, khi họ kéo quân ra bảo vệ quê hương, ông đã giáng cho họ một thất bại quyết định cách không xa tường thành của họ. Hai nghìn hai trăm người Etruria bị giết; sự gần gũi của thành phố đã bảo vệ số còn lại. Đạo quân sau đó được dẫn đến lãnh thổ Rusella, và tại đó, không chỉ ruộng đồng bị tàn phá mà ngay cả thị trấn cũng bị chiếm. Hơn hai nghìn người bị bắt làm tù binh và số lượng lính chết dưới chân tường thành ít hơn con số đó đôi chút.

Thế nhưng một nền hòa bình được thực thi trong năm đó tại Etruria mới thực sự quan trọng và đáng tự hào hơn cả chiến tranh. Ba thành phố vô cùng hùng mạnh — những thủ phủ của Etruria (Volsinii, Perusia và Arretium) — cầu xin hòa bình; và sau khi thỏa thuận với quan chấp chính về việc cung cấp trang phục và lúa gạo cho đạo quân của ông, đổi lại việc được phép phái đại biểu đến Rome, họ nhận được một lệnh hưu chiến kéo dài bốn mươi năm, đồng thời một khoản tiền phạt năm trăm nghìn đồng as được áp đặt lên mỗi bang để thanh toán ngay lập tức.

Khi quan chấp chính đòi hỏi viện nguyên lão trao cho mình lễ khải hoàn để ghi nhận những cống hiến này — phần nhiều để chiều theo phong tục chung hơn là hy vọng thành công; và khi ông nhận thấy một phe — những kẻ thù cá nhân của ông — và phe kia — những người bạn của đồng nghiệp ông — từ chối lễ khải hoàn, phe này viện cớ ông đã chậm trễ rời khỏi thành phố, phe khác cho rằng ông đã tự ý rời Samnium sang Etruria mà không có lệnh từ viện nguyên lão — ông liền cất tiếng: "Hỡi các nghị sĩ cha chú, ta sẽ không nhớ đến phẩm giá của các ngươi đến mức quên mất rằng mình là quan chấp chính. Bằng chính quyền hạn của chức vụ mà ta từng dùng để điều hành chiến tranh, giờ đây ta sẽ tổ chức lễ khải hoàn khi cuộc chiến này đã đi đến kết cục tốt đẹp, với Samnium và Etruria được khuất phục, chiến thắng và hòa bình được mang lại." Nói xong những lời này, ông bước ra khỏi viện nguyên lão.

Từ đó nổ ra một cuộc tranh chấp giữa các hộ dân quan: một số tuyên bố họ sẽ phủ quyết lễ khải hoàn chưa từng có tiền lệ của ông; những người khác tuyên bố sẽ bảo vệ yêu sách của ông để chống lại các đồng nghiệp của họ. Sự việc cuối cùng được đưa ra thảo luận trước nhân dân, và vị quan chấp chính được triệu tập đến tham dự; khi ông trình bày rằng Marcus Horatius và Lucius Valerius khi làm quan chấp chính, và gần đây là Caius Marcius Rutilus — cha của quan giám sát hiện tại — từng khải hoàn không phải theo chỉ thị của viện nguyên lão mà theo lệnh của nhân dân; ông nói thêm rằng "ông lẽ ra cũng sẽ đệ trình thỉnh nguyện của mình trước công chúng nếu ông không biết rằng một số hộ dân quan — những tên nô lệ hèn hạ của giới quý tộc — sẽ cản trở đạo luật ấy. Rằng sự tán thành và ý nguyện chung của nhân dân đã và sẽ luôn tương đương với bất kỳ sắc lệnh nào."

Theo đó, vào ngày hôm sau, dưới sự hậu thuẫn của ba vị hộ dân quan bất chấp sự phủ quyết của bảy người kia cùng phán quyết được tuyên bố của viện nguyên lão, ông đã tổ chức lễ khải hoàn; và nhân dân dành mọi vinh danh cho ngày hôm ấy. Các tài liệu lịch sử liên quan đến năm này hoàn toàn không đồng nhất: Claudius quả quyết rằng Postumius — sau khi chiếm được vài thành phố ở Samnium — đã bị đánh bại và tạt ngược về Apulia; và bản thân bị thương, ông ta bị dồn cùng vài kẻ hầu cận vào Luceria. Rằng chiến tranh ở Etruria được điều hành bởi Atilius, và chính ông ta là người khải hoàn. Fabius viết rằng hai vị quan chấp chính hành động cùng nhau ở cả Samnium lẫn Luceria; rằng một đạo quân được dẫn sang Etruria nhưng vị quan chấp chính nào thực hiện điều đó thì ông không nhắc đến; rằng tại Luceria, vô số người ngã xuống ở cả hai phía; và rằng trong trận chiến đó, đền thờ thần Jupiter Stator đã được khấn vái — lời khấn từng được thực hiện trước đó bởi Romulus, nhưng chỉ có ngôi điện, tức là khu vực phân bổ cho ngôi đền, là được thánh hiến. Tuy nhiên, trong năm này, vì nhà nước đã hai lần bị ràng buộc bởi cùng một lời khấn, việc viện nguyên lão ra lệnh xây dựng ngôi đền đã trở thành một nghĩa vụ tôn giáo.

Vào năm tiếp theo, chúng ta tìm thấy một vị quan chấp chính nổi bật bởi ánh hào quang hợp nhất từ danh tiếng của chính ông và cha mình — Lucius Papirius Cursor — bên cạnh một cuộc chiến tranh vô cùng quan trọng cùng một chiến thắng mang tầm vóc lớn lao mà ngoại trừ Lucius Papirius — cha của vị quan chấp chính — chưa từng có ai giành được trước đó trước người Samnite. Tình cờ là họ cũng chuẩn bị với sự cẩn trọng và tâm huyết y hệt như dịp trước, trang hoàng cho binh sĩ những bộ giáp rực rỡ nhất; đồng thời họ cũng cầu cứu quyền năng của các vị thần, như thể làm lễ khai tâm cho binh sĩ bằng cách quản lý lời tuyên thệ quân sự đi kèm các nghi thức trang trọng được thực hiện từ thời cổ đại, và tuyển mộ quân lực ở mọi ngóc ngách của Samnium dưới một sắc lệnh hoàn toàn mới mẻ rằng: "Nếu bất kỳ kẻ trẻ tuổi nào không tham gia buổi tụ họp theo thông cáo của vị tổng chỉ huy, hoặc tự ý rời đi không phép, đầu của kẻ đó sẽ bị dâng hiến cho thần Jupiter."

Các mệnh lệnh sau đó được phát đi để tất cả tề tựu tại Aquilonia, và toàn bộ lực lượng của Samnium đã hội tụ, lên tới bốn mươi nghìn người. Tại đó, một mảnh đất giữa doanh trại được quây kín bằng những tấm đan và ván gỗ, phía trên che lợp bằng vải lanh, các mặt đều có chiều dài ngang nhau — khoảng hai trăm feet. Trong không gian này, các tế lễ được cử hành theo các chỉ dẫn đọc ra từ một cuốn sách lanh cổ kính, với vị tư tế là một cụ già tên là Ovius Paccius — người quả quyết rằng ông lấy những nghi thức này từ nghi quỹ cổ xưa của người Samnite, chính là thứ mà tổ tiên họ từng sử dụng khi họ nuôi dưỡng âm mưu bí mật cướp lấy Capua từ tay người Etruria.

Khi các tế lễ kết thúc, vị tổng chỉ huy ra lệnh cho một viên thị giả triệu tập từng người nổi bật nhất về xuất thân lẫn hạnh kiểm: những người này lần lượt được dẫn vào đơn lẻ. Bên cạnh những màn trình diễn khác của nghi lễ được tính toán để áp đặt nỗi kinh hoàng tôn trọng lên tâm trí, giữa không gian lấp kín còn có những tế đàn được dựng lên, xung quanh là các vật hiến tế bị giết và các bách nhân trưởng đứng vây quanh với gươm tuốt trần. Người lính được dẫn đến trước các tế đàn — trông giống một vật hy sinh hơn là một người tham gia nghi lễ — và bị ràng buộc bởi một lời thề không được tiết lộ những gì mình nhìn thấy và nghe thấy tại nơi đó. Sau đó, anh ta bị ép phải thề dưới một hình thức vô cùng khủng khiếp, chứa đựng những lời nguyền rủa giáng lên chính thân thể mình, gia đình và dòng dõi của mình nếu anh ta không ra trận đến bất cứ nơi nào các vị tướng dẫn dắt; và nếu bản thân anh ta tháo chạy khỏi chiến trường, hoặc trong trường hợp thấy bất kỳ kẻ nào khác tháo chạy mà không lập tức kết liễu hắn.

Ban đầu, một số người từ chối lời thề đã bị tước đoạt sinh mạng xung quanh các tế đàn, và nằm lẫn lộn giữa xác của các vật hiến tế, đóng vai trò cảnh cáo những kẻ khác không được phép từ chối. Khi những kẻ giữ hàng ngũ thượng lưu trong dân tộc Samnite đã bị trói buộc dưới những nghi thức trang trọng đó, vị tổng chỉ huy chỉ định mười người, yêu cầu mỗi người chọn ra một người, cứ thế tiếp tục cho đến khi họ gọi đủ con số mười sáu nghìn. Đội quân này — bắt nguồn từ lớp vải che không gian nơi giới quý tộc từng chịu hiến tế — được gọi là quân đoàn vải lanh (linen legion). Họ được trang bị giáp trụ rực rỡ và những chiếc mũ có chùm lông để phân biệt họ nổi trội hơn những người khác.

Họ sở hữu một lực lượng khác với quân số hơn hai mươi nghìn người đôi chút, chẳng hề kém cạnh quân đoàn vải lanh cả về ngoại hình, danh tiếng trong chiến tranh lẫn trang bị. Lực lượng này — cấu thành nên sức mạnh cốt lõi của dân tộc — đã đóng trại tại Aquilonia.

Về phần mình, các quan chấp chính lên đường rời thành phố. Đầu tiên là Spurius Carvilius — người được sắc phong các legion kỳ cựu mà Marcus Atilius — vị quan chấp chính năm ngoái — từng để lại trên lãnh thổ Interamna — đã dẫn đầu họ tiến vào Samnium; và trong lúc kẻ thù đang bận rộn với các nghi lễ ma quái và tổ chức cuộc họp bí mật, ông đã đánh chiếm thị trấn Amiternum bằng một đợt tấn công bão táp. Khoảng hai nghìn tám trăm người bị giết tại đây; và bốn nghìn hai trăm bảy mươi người bị bắt làm tù binh. Papirius — cùng một đạo quân mới được ông chiêu mộ theo sắc lệnh của viện nguyên lão — đã làm chủ thành phố Duronia. Ông bắt ít tù nhân hơn đồng nghiệp, nhưng tiêu diệt lượng quân số lớn hơn nhiều. Chiến lợi phẩm giàu có thu về ở cả hai nơi. Các quan chấp chính sau đó càn quét Samnium, tàn phá tỉnh Atinum với mức độ khốc liệt đặc biệt, rồi tiến đến nơi — Carvilius dừng chân tại Cominium, còn Papirius tại Aquilonia, nơi phần lớn lực lượng chủ lực của người Samnite đang đồn trú.

Tại đó, trong suốt một khoảng thời gian, chẳng có sự tạm ngưng hoạt động nào cũng như bất kỳ nỗ lực quyết liệt nào diễn ra. Ban ngày thường trôi qua trong việc khiêu khích kẻ thù khi họ đang yên vị rồi rút lui khi họ chống trả; trong những lời đe dọa thay vì thực hiện các cuộc tấn công. Bằng cách thức khởi đầu rồi lại buông xuôi như thế, ngay cả những cuộc đụng độ nhỏ nhoi ấy cũng liên tục khép lại mà chẳng có hồi kết định đoạt. Doanh trại La Mã còn lại cách đó hai mươi dặm, và lời khuyên từ vị đồng nghiệp vắng mặt được thỉnh cầu trong mọi việc ông thực hiện, trong khi Carvilius — về phần mình — dồn phần lớn sự chú ý vào Aquilonia, nơi tình hình ngặt nghèo và quan trọng hơn Cominium — nơi chính ông đang vây hãm.

Khi Papirius đã dàn xếp ổn thỏa mọi biện pháp chuẩn bị cho một cuộc giao tranh, ông phái một thông điệp đến đồng nghiệp rằng: "Ông dự định, nếu các điềm lành cho phép, sẽ đánh quân địch vào ngày hôm sau; và điều cần thiết là ông (Carvilius) phải đồng thời tiến hành một cuộc tấn công vào Cominium với toàn bộ lực lượng mạnh nhất của mình, để người Samnite ở đó không có thời gian rảnh rỗi đem quân cứu viện cho Aquilonia." Sứ giả có trọn vẹn một ngày để thực hiện hành trình và trở về trong đêm cùng câu trả lời cho vị quan chấp chính rằng đồng nghiệp của ông hoàn toàn tán thành kế hoạch đó.

Papirius, ngay khi phái sứ giả đi, liền triệu tập một cuộc họp hội đồng, nơi ông hùng biện dài dòng về bản chất của chiến tranh nói chung, cùng phương thức trang bị mới mẻ được kẻ thù áp dụng — thứ chỉ phục vụ cho màn trình diễn rỗng tuếch thay vì bất kỳ điều gì thiết thực để đảm bảo thành công; bởi vì "những chùm lông," ông nói, "chẳng gây ra vết thương nào; một cây lao La Mã sẽ đâm thủng khiên dẫu cho chúng có được sơn phết hay mạ vàng đi nữa; và đạo quân rực rỡ từ sự trắng phau của những chiếc áo tunic sẽ sớm bị bôi nhọ bằng máu khi mọi chuyện được giải quyết bằng gươm giáo."

Cha của ông từng đơn độc tiêu diệt sạch sành sanh một đạo quân vàng bạc của người Samnite; và những trang bị đó tạo nên một hình ảnh đáng kính trọng hơn dưới tư thế chiến lợi phẩm trong tay kẻ thù chiến thắng, thay vì là vũ khí trên người những kẻ mặc chúng. Có lẽ số phận đã định sẵn cho tên tuổi và gia tộc ông rằng họ phải đối đầu trực diện khi chỉ huy chống lại những nỗ lực hùng mạnh nhất của người Samnite; và mang về nhà những chiến lợi phẩm rực rỡ đến mức dùng làm đồ trang hoàng cho các địa điểm công cộng. Các vị thần bất tử rõ ràng đứng về phía ông, bởi vì những hiệp ước bị nài nỉ cầu xin rồi lại bị phá vỡ vô số lần. Bên cạnh đó, nếu có thể phán đoán tâm tư của các thần linh, họ chưa bao giờ tỏ ra thù hận bất kỳ đạo quân nào hơn đạo quân — vấy máu con người hòa lẫn với máu gia súc trong nghi lễ hiến tế ghê tởm của chúng, bị kết án trước sự phẫn nộ kép của các vị thần — một mặt khiếp sợ các vị thần chứng giám những hiệp ước ký kết với người La Mã, mặt khác sợ những lời nguyền rủa thốt lên trong lời thề mâu thuẫn với các hiệp ước ấy — đã thề đè nén sự miễn cưỡng, căm ghét lời thề và đồng thời nơm nớp sợ hãi các vị thần, đồng bào lẫn kẻ thù.

Khi vị quan chấp chính đã thuật lại những chi tiết này — được xác thực từ thông tin của những kẻ đào ngũ — cho các binh sĩ vốn đã sục sôi căm hờn tự thân, họ liền tràn ngập niềm tin vào cả sự trợ giúp của thần linh lẫn con người, đồng loạt cất tiếng hô vang đòi đánh trận; tỏ ra bất mãn vì hành động bị hoãn lại sang ngày hôm sau; họ nóng lòng không chịu nổi sự chậm trễ được định sẵn của một ngày một đêm.

Papirius, vào canh ba — sau khi nhận được bức thư của đồng nghiệp — vùng dậy trong im lặng và phái người giữ gà thánh đi xin điềm lành. Chẳng có tầng lớp nào trong doanh trại không nung nấu những mong ước thiết tha cho trận chiến: kẻ cao người thấp đều hăng hái ngang nhau, vị tổng chỉ huy quan sát sự hăng hái của binh sĩ và binh sĩ quan sát sự hăng hái của tổng chỉ huy. Sự nhiệt thành chung này lan rộng ngay cả đến những người được giao trọng trách bói toán; bởi vì khi bầy gà từ chối ăn, vị quan bói toán đã liều lĩnh xuyên tạc điềm gở và báo cáo với quan chấp chính rằng chúng ăn uống cực kỳ ngấu nghiến.

Vị quan chấp chính vô cùng hoan hỉ, thông báo rằng các điềm lành vô cùng xuất sắc và rằng họ sẽ hành động dưới sự dẫn dắt của các vị thần, liền phất cờ hiệu chiến trận. Ngay lúc ông đang bước ra chiến trường, ông tình cờ nhận được tin báo từ một kẻ đào ngũ rằng hai mươi đại đội Samnite — mỗi đại đội khoảng bốn nghìn người — đã tiến về Cominium. Sợ rằng đồng nghiệp của mình không hay biết điều này, ông lập tức phái một sứ giả đến chỗ ông ấy, rồi ra lệnh cho các binh sĩ tiến bước thật nhanh, đồng thời phân công cho từng phân đội đạo quân vị trí thích hợp và bổ nhiệm các sĩ quan chỉ huy chúng.

Quyền chỉ huy cánh phải được giao cho Lucius Volumnius, cánh trái cho Lucius Scipio, quyền chỉ huy kỵ binh cho các tướng trù bị khác là Caius Caedicius và Caius Trebonius. Ông ra lệnh cho Spurius Nautius tháo giỏ đựng trên lưng mấy con lừa và nhanh chóng dẫn chúng — cùng các đại đội đồng minh của mình — vòng ra một ngọn đồi đang hiện rõ trong tầm mắt; rồi tại đó xuất hiện thật nổi bật trong suốt trận chiến khốc liệt, đồng thời tung ra lượng bụi bay mịt mù nhiều nhất có thể.

Trong lúc vị tổng chỉ huy đang bận rộn bố trí những sự sắp xếp này, một cuộc tranh cãi đã nổ ra giữa những người giữ gà thánh về các điềm lành trong ngày — điều bị nghe trộm bởi một số kỵ sĩ La Mã, những kẻ coi đó là vấn đề không thể phớt lờ, đã thông báo cho Spurius Papirius — người cháu gọi vị quan chấp chính bằng chú — rằng có sự hoài nghi về điềm lành. Chàng thanh niên — sinh ra trong một thời đại mà loại học thuyết gieo rắc sự khinh miễn các vị thần vẫn chưa xuất hiện — đã tự mình tìm hiểu ngọn ngành sự việc để không mang một báo cáo mơ hồ đến cho quan chấp chính; rồi sau đó thuật lại nó cho ông. Câu trả lời của ông là:

"Ta vô cùng ngợi khen hành động và sự nhiệt thành của con. Tuy nhiên, kẻ thực hiện việc bói toán, nếu báo cáo sai lệch, sẽ tự chuốc lấy điều ác do điềm gở báo trước; nhưng đối với nhân dân La Mã và đạo quân của họ, điềm lành tốt đẹp được báo cáo cho ta chính là một điềm tốt xuất sắc."

Ông sau đó ra lệnh cho các bách nhân trưởng đặt những người giữ gà thánh đứng ở tuyến đầu. Người Samnite cũng kéo cờ hiệu của họ ra; thân binh của họ theo sau, vũ trang và trang hoàng theo cách khiến kẻ thù bày ra một khung cảnh vô cùng tráng lệ.

Trước khi tiếng hò reo được cất lên hay trận chiến khởi nguồn, vị quan lão bói — bị thương bởi một mũi lao phóng vô định — ngã nhụy trước các cờ hiệu; điều này khi được báo cáo cho quan chấp chính, ông liền nói:

"Các vị thần đang hiện diện trong trận chiến này; kẻ có tội đã gánh chịu sự trừng phạt."

Trong lúc vị quan chấp chính thốt lên những lời này, một con quạ bay qua phía trước ông, cất tiếng kêu lanh lảnh rõ mồn một; trước điềm báo đó, vị quan chấp chính vô cùng hoan hỉ và khẳng định rằng chưa bao giờ các vị thần nhúng tay vào các vấn đề nhân thế một cách nổi bật đến thế, ông bèn ra lệnh tấu kèn xung trận và cất tiếng hô vang.

Một cuộc chiến khốc liệt bùng nổ ngay sau đó, nhưng với tinh thần vô cùng bất cân xứng [ở các chiến binh]. Sự phẫn nộ, hy vọng và khát khao chiến thắng thúc giục người La Mã lao vào trận chiến, khát khao máu của kẻ thù; trong khi người Samnite — phần lớn một cách miễn cưỡng, như thể bị ép buộc bởi sự tất yếu và nỗi kinh hoàng tôn trọng — thiên về chống đỡ nhiều hơn là tấn công. Hơn nữa, quen thuộc với những thất bại qua chuỗi dài bao năm tháng, họ suýt nữa đã chẳng thể chống chọi lại tiếng hô và cú va đập đầu tiên của người La Mã, nếu không có một nỗi sợ hãi khác — tác động mạnh mẽ hơn nữa trong lồng ngực họ — kìm hãm không cho họ tháo chạy.

Bởi vì trước mắt họ hiện lên toàn bộ khung cảnh được trưng bày tại nghi lễ hiến tế bí mật, các tư tế mang vũ khí, cảnh tượng tàn sát hỗn độn giữa người và gia súc, các tế đàn vấy máu vật tế cùng đồng bào bị tàn sát của họ, những lời nguyền rủa hãi hùng và công thức trù ẻo đầy ma quái được vạch ra để triệu hồi diệt vong giáng xuống gia đình cùng dòng dõi của họ. Bị kìm hãm bởi những chiếc gông xiềng đó khỏi việc tháo chạy, họ đứng đó, khiếp sợ đồng bào của mình hơn là kẻ thù.

Người La Mã thúc quân đánh mạnh vào cả hai cánh lẫn trung tâm, gây ra sự tàn sát lớn giữa bọn họ — những kẻ đang đần độn vì nỗi sợ hãi các vị thần lẫn con người. Một sự kháng cự yếu ớt lúc bấy giờ được thực hiện, hệt như những kẻ chỉ vì nỗi sợ mà không dám bỏ chạy. Tàn sát lúc bấy giờ suýt lan đến tận các cờ hiệu của họ, khi một bên, một đám mây bụi xuất hiện, hệt như được tạo ra bởi cuộc hành quân của một đạo quân đông đảo: đó chính là Spurius Nautius (một số nói là Octavius Metius) — tổng chỉ huy các đại đội đồng minh; bởi vì những người này tung ra lượng bụi lớn hơn nhiều so với tỷ lệ quân số, khi các nhân viên phục vụ trong doanh trại cưỡi trên lưng lừa, kéo lê những cành cây đầy lá dọc theo mặt đất.

Xuyên qua lớp màn mờ ảo đó, vũ khí và cờ hiệu hiện ra ở phía trước; phía sau, một đám mây bụi dày đặc và cao hơn tạo nên hình ảnh của kỵ sĩ đang dồn dập tiến lên ở hậu phương. Điều này đã đánh lừa triệt để, không chỉ người Samnite mà ngay cả chính người La Mã; và vị quan chấp chính củng cố sự hiểu lầm đó bằng cách lớn tiếng gào lên giữa các tiểu đoàn tiền phương sao cho giọng ông chạm đến cả kẻ thù rằng "Cominium đã bị chiếm, và vị đồng nghiệp chiến thắng của mình đang tiến đến," đồng thời ra lệnh cho binh sĩ của mình "hãy mau chóng hoàn tất việc tiêu diệt kẻ thù, trước khi vinh quang rơi vào tay đạo quân kia."

Ông nói những lời này khi đang ngồi trên lưng ngựa, rồi ra lệnh cho các quan đại đội và bách nhân trưởng mở đường cho kỵ sĩ. Ông đã đưa ra chỉ thị trước đó cho Trebonius và Caedicius rằng khi nào họ thấy ông vẫy vẫy mũi giáo lên cao, hãy khích lệ kỵ sĩ xông vào đánh thốc vào kẻ thù với toàn bộ bạo lực lớn nhất có thể. Mọi chi tiết — theo đúng kế hoạch đã thỏa thuận từ trước — được thực thi với độ chính xác tuyệt đối. Các lối đi được mở ra giữa các hàng quân, kỵ sĩ lao vút qua và với mũi giáo chĩa thẳng, xông thẳng vào giữa các tiểu đoàn của kẻ thù, đập nát đội hình bất cứ nơi nào họ lao qua. Volumnius và Scipio bồi thêm cú đấm, và tận dụng lợi thế sự hỗn loạn của kẻ thù để gây ra một cuộc tàn sát kinh hoàng.

Bị tấn công như thế, các đại đội được gọi là linteatae — bất chấp mọi sự kìm hãm từ cả thần linh lẫn con người — vỡ trận tháo chạy trong hỗn loạn, kẻ có lời thề lẫn kẻ vô ơn đều tháo chạy y hệt nhau, chẳng còn khiếp sợ bất cứ điều gì ngoài quân địch. Thân binh bộ binh sống sót sau trận chiến bị lùa vào doanh trại tại Aquilonia. Giới quý tộc và kỵ sĩ hướng cuộc tháo chạy của họ về phía Bovianum. Kỵ sĩ bị truy đuổi bởi kỵ sĩ La Mã, bộ binh bởi bộ binh của họ, trong khi các cánh quân tiến theo những ngả đường khác nhau: cánh phải hướng về doanh trại của người Samnite; cánh trái hướng về thành phố. Volumnius giành được thành công trước tiên trong việc chiếm lấy doanh trại. Tại thành phố, Scipio vấp phải sự kháng cự cứng rắn hơn; không phải vì đám quân bại trận ở đó đã lấy lại được can đảm, mà vì tường thành là thứ bảo vệ tốt hơn cho những kẻ có vũ khí so với chiến lũy. Từ đó họ đẩy lùi kẻ thù bằng đá.

Scipio — suy ngẫm rằng nếu công việc không được thực hiện giữa cơn hoảng loạn ban đầu của chúng và trước khi chúng kịp hồi phục tinh thần, việc tấn công một thị trấn kiên cố như thế sẽ vô cùng tẻ nhạt và dài lê thê — bèn hỏi các binh sĩ của mình rằng "họ có thể chịu đựng được sự hổ thẹn khi cánh quân kia đã chiếm được doanh trại còn họ — sau bao nhiêu chiến tích — lại bị đẩy lùi khỏi các cổng thành phố hay không?"

Bấy giờ, tất cả bọn họ đều lớn tiếng tuyên bố quyết tâm ngược lại, và tự thân ông tiến bước đầu tiên đến cổng thành với chiếc khiên giơ cao trên đầu; phần còn lại — đi theo dưới sự che chở tương tự của những chiếc khiên kết liền — tràn vào thành phố và đánh tan tát những kẻ Samnite ở gần cổng, chiếm lấy tường thành, nhưng họ không dám tiến sâu vào nội ô thành phố vì quân số quá đỗi ít ỏi.

Về những giao dịch này, vị quan chấp chính hoàn toàn không hay biết trong một khoảng thời gian, và bận rộn gọi quân mình về nhà, vì mặt trời lúc bấy giờ đang vội vã lặn và sự buông xuống của màn đêm khiến mọi nơi trở nên đáng ngờ và nguy hiểm, ngay cả với những đạo quân chiến thắng. Khi cưỡi ngựa tiến lên một đoạn khá xa, ông nhìn thấy ở bên phải doanh trại đã bị chiếm, và nghe thấy ở bên trái tiếng hô hò trong thành phố cùng âm thanh hỗn độn của giao tranh và tiếng thét kinh hoàng. Điều này xảy ra trong lúc cuộc chiến đang diễn ra tại cổng thành. Khi cưỡi ngựa lại gần hơn, ông nhìn thấy người của mình trên tường thành và tiến độ công việc đã đạt được quá nhiều, vô cùng hoan hỉ vì đã giành được — thông qua hành vi liều lĩnh của một nhúm người — cơ hội tung ra một đòn giáng quan trọng, ông ra lệnh cho những binh sĩ từng được phái về doanh trại được gọi ra và tiến đánh thành phố: những người này, sau khi đột nhập thành công ở phía gần nhất, không tiến xa hơn vì đêm đã buông xuống.

Trước bình minh, tuy nhiên, thị trấn đã bị kẻ thù bỏ hoang. Có tới ba mươi nghìn ba trăm bốn mươi người Samnite bị giết trong ngày hôm đó tại Aquilonia; ba nghìn tám trăm bảy mươi bị bắt, cùng chín mươi bảy lá cờ hiệu. Một chi tiết liên quan đến Papirius được các sử gia đặc biệt nhắc đến: rằng hiếm khi có vị tổng chỉ huy nào xuất hiện trên chiến trường với gương mặt vui tươi hơn thế; dù điều này là do bản tính tự nhiên của ông hay nhờ sự tự tin vào chiến thắng. Từ chính sự kiên định của tâm trí đó mà ông không cho phép bản thân bị phân tâm khỏi chiến tranh bởi tranh chấp về điềm lành; và rằng giữa lúc chiến trận cam go — khi phong tục đòi hỏi phải khấn đền thờ dâng lên các vị thần bất tử — ông đã khấn thần Jupiter Khải Hoàn rằng nếu ông đánh bại các legion của kẻ thù, trước khi nếm bất kỳ giọt rượu ngon nào, ông sẽ rót dâng tế ngài một chén rượu mật.

Loại lời khấn này tỏ ra vô cùng thích hợp với các vị thần, và họ đã dẫn dắt các điềm lành đến một kết cục may mắn.

Mọi chuyện được giải quyết suôn sẻ không kém bởi vị quan chấp chính còn lại tại Cominium: dẫn dắt lực lượng tiến sát tường thành vào lúc bình minh ló dạng, ông vây hãm thành phố tứ phía và bố trí lực lượng canh gác nghiêm ngặt đối diện các cổng để ngăn chặn bất kỳ đợt xuất kích nào. Ngay lúc ông đang phát lệnh, thông điệp đáng báo động từ đồng nghiệp về cuộc hành quân của hai mươi đại đội Samnite không những khiến ông hoãn đợt tấn công mà còn buộc ông phải gọi một phần lực lượng về khi họ đã xếp đội hình sẵn sàng bắt đầu cuộc tấn công.

Ông ra lệnh cho Decius Brutus Scaeva — một tướng trù bị — cùng legion thứ nhất, mười đại đội đồng minh và kỵ binh đi chặn đứng cánh quân đó; và bất cứ nơi nào ông gặp quân địch, hãy chặn và cầm chân chúng tại đó, thậm chí giao chiến nếu cơ hội xuất hiện, nhưng bằng mọi giá không để lực lượng đó tiến đến Cominium.

Ông sau đó ra lệnh mang thang leo lên tường thành ở mọi phía thành phố; và dưới lớp khiên kết chặt, tiến sát các cổng thành. Cứ thế, vào cùng thời điểm, các cổng thành bị phá tung và đợt tấn công giáng xuống mọi ngóc ngách của tường thành. Mặc dù người Samnite — trước khi nhìn thấy những kẻ tấn công leo lên công sự — từng sở hữu lòng can đảm đủ để chống trả các cuộc tiếp cận thị trấn, giờ đây khi cuộc chiến không còn diễn ra từ xa, cũng không bằng vũ khí tầm xa mà bằng giao tranh cận chiến; và khi những kẻ từng vất vả leo lên tường thành đã vượt qua bất lợi về địa hình mà họ từng khiếp sợ bậc nhất, chiến đấu dễ dàng trên địa hình ngang bằng chống lại một kẻ thù kém cỏi hơn về sức mạnh, họ đồng loạt bỏ mặc các tháp canh và tường thành, bị dồn về quảng trường để thử vận may cứu vãn trận chiến trong chốc lát như nỗ lực cuối cùng; thế nhưng chẳng bao lâu sau họ vứt bỏ vũ khí đầu hàng quan chấp chính, với số lượng mười một nghìn bốn trăm người; bốn nghìn ba trăm tám mươi người bị giết. Đó là tiến trình các sự kiện tại Cominium, và tương tự tại Aquilonia.

Ở khoảng không gian ở giữa hai thành phố — nơi một trận chiến thứ ba từng được kỳ vọng — kẻ thù không hề xuất hiện; bởi vì khi cách Cominium bảy dặm, họ bị đồng bào của mình gọi giật ngược về và chẳng tham gia vào bất kỳ trận chiến nào trong hai trận. Vào lúc chập tối, khi đã nằm trong tầm mắt doanh trại của họ và cả Aquilonia, những tiếng hô từ cả hai nơi dội đến với sức mạnh ngang ngửa khiến họ buộc phải khựng lại; rồi từ phía doanh trại — nơi bị người La Mã châm lửa đốt — ngọn lửa lan rộng chỉ ra chắc chắn hơn về thảm họa [đã xảy ra], ngăn cản họ tiến thêm bước nào nữa. Ngay tại điểm đó, nằm sõng soài trên mặt đất ngẫu nhiên cùng vũ khí, họ trải qua suốt đêm dài trong sự bất an tột độ, lúc mong chờ lúc lại khiếp sợ ánh sáng. Ngay khi bình minh ló dạng, trong lúc họ vẫn lưỡng lự không biết nên hướng bước chân về đâu, họ buộc phải tháo chạy thục mạng vì bị kỵ sĩ phát hiện — những kẻ đi truy đuổi người Samnite rời khỏi thị trấn trong đêm đã trông thấy đám đông chẳng có chiến lũy hay đồn tiền tiêu nào bảo vệ. Tốp người này cũng bị phát hiện từ tường thành Aquilonia, và các legion bộ binh lập tức hùa theo truy đuổi. Bộ binh không thể bắt kịp họ, nhưng khoảng hai trăm tám mươi lính hậu quân đã bị kỵ sĩ tàn sát. Trong nỗi hoảng loạn, họ bỏ lại một lượng lớn vũ khí cùng mười tám lá cờ hiệu: họ đến được Bovianum cùng phần còn lại của đoàn quân một cách an toàn nhất có thể sau một cuộc tháo chạy hỗn loạn như thế.

Niềm vui của cả hai đạo quân La Mã được nhân lên gấp bội nhờ thành công đạt được ở phía bên kia. Mỗi quan chấp chính — với sự đồng thuận của đồng nghiệp — ban phát cho binh sĩ chiến lợi phẩm của thị trấn mà mình đã chiếm được; và khi các ngôi nhà đã được dọn sạch, họ phóng hỏa thiêu rụi chúng. Cứ thế, vào cùng một ngày, Aquilonia và Cominium đều chìm trong tro tàn. Các quan chấp chính sau đó hợp nhất doanh trại, nơi những lời chúc mừng qua lại diễn ra giữa họ và giữa các binh sĩ. Tại đó, trước mắt hai đạo quân, Carvilius ngợi khen và ban thưởng cho binh sĩ của mình tùy theo công trạng của từng người; và Papirius cũng vậy — với những binh sĩ từng tham gia vào hàng loạt hoạt động từ chiến trường, tấn công doanh trại cho đến tấn công thành phố — đã trao tặng Spurius Nautius, Spurius Papirius — cháu của ông — bốn bách nhân trưởng và một toán lao thương những chiếc vòng tay và vương miện bằng vàng: cho Nautius vì hạnh kiểm đứng đầu đội hình khi ông khủng bố kẻ thù với hình ảnh hệt như một đạo quân đông đảo; cho người cháu Papirius vì những nỗ lực nhiệt thành cùng kỵ sĩ cả trong trận chiến lẫn việc quấy rối người Samnite trong cuộc tháo chạy ban đêm khi họ lén lút rút lui khỏi Aquilonia; và cho các bách nhân trưởng cùng toán binh sĩ vì họ là những kẻ đầu tiên chiếm được cổng và tường thành của thị trấn đó. Toàn bộ kỵ sĩ đều được ông trao tặng vòng cổ và vòng tay bằng bạc vì hạnh kiểm nổi bật trong vô số dịp.

Khi thời điểm rút đạo quân khỏi Samnium đã điểm, người ta cân nhắc tính cấp bách của việc nên rút cả hai hay ít nhất một người. Người ta kết luận rằng sức mạnh của người Samnite càng bị kéo giảm bao nhiêu, sự kiên trì và mãnh liệt trong việc tiếp tục tiến hành chiến tranh càng phải được gia tăng bấy nhiêu, sao cho Samnium có thể được trao lại cho các quan chấp chính kế nhiệm trong tình trạng hoàn toàn khuất phục. Vì giờ đây chẳng còn đạo quân nào của kẻ thù có thể được cho là đủ khả năng tranh chấp chiến trường, chỉ còn lại một phương thức hoạt động duy nhất: vây hãm các thành phố; thông qua sự tiêu diệt của chúng, họ có thể làm giàu cho binh sĩ bằng chiến lợi phẩm; và đồng thời, tiêu diệt triệt để kẻ thù bị dồn vào thế phải chiến đấu khi mọi thứ của họ đều bị đặt lên bàn cược. Các quan chấp chính sau đó, sau khi phái những bức thư đến viện nguyên lão và nhân dân Rome chứa đựng các báo cáo về những thành quả họ đã đạt được, đã dẫn các legion của mình đến các hướng khác nhau: Papirius đi đánh Saepioura, Carvilius tiến đánh Volana.

Những bức thư của các quan chấp chính được lắng nghe với sự phấn khích phi thường trong cả viện nguyên lão lẫn đại hội nhân dân; và trong một lễ tạ ơn kéo dài bốn ngày, những màn ăn mừng công cộng được cử hành nhiệt thành bởi các cá nhân. Những thành công này không chỉ quan trọng tự thân đối với nhân dân Rome mà còn vô cùng đúng lúc; bởi vì tình cờ vào cùng thời điểm đó, tin tức báo về rằng người Etruria lại cầm vũ khí lần nữa. Suy nghĩ tự nhiên xuất hiện trong tâm trí mọi người rằng nếu bất kỳ tai họa nào xảy ra ở Samnium, làm sao người ta có thể chống chọi nổi sức mạnh của Etruria — quốc gia được khích lệ bởi âm mưu của người Samnite và chứng kiến cả hai quan chấp chính cùng toàn bộ lực lượng người La Mã chĩa mũi nhọn vào họ, đã tận dụng thời điểm đó — khi người La Mã có quá nhiều việc bận rộn trên tay — để nhen nhóm lại các hành động thù địch.

Các sứ thần từ các đồng minh, khi được quan pháp quan Marcus Atilius dẫn diện kiến viện nguyên lão, phàn nàn rằng đất nước của họ bị tàn phá bằng lửa và gươm bởi người Etruria láng giềng, chỉ vì họ từ chối nổi dậy chống lại người La Mã; và họ khẩn khoản xin các nghị sĩ cha chú bảo vệ họ khỏi sự bạo ngược và bất công của kẻ thù chung. Các sứ thần được đáp rằng "viện nguyên lão sẽ đảm bảo để các đồng minh không phải hối tiếc về lòng trung thành của mình." Rằng "người Etruria sẽ sớm rơi vào tình cảnh y hệt như người Samnite."

Mặc dù vậy, công việc liên quan đến Etruria lẽ ra đã có thể được tiến hành với sự quyết liệt kém hơn, nếu thông tin không báo về rằng người Falisci — những người từng sống trong tình hữu nghị với Rome suốt nhiều năm — cũng đã hợp nhất vũ khí của họ với người Etruria. Sự cân nhắc về sự gần gũi cận kề của quốc gia đó đã đẩy nhanh sự chú ý của viện nguyên lão; đến mức họ thông qua sắc lệnh phái các sứ giả đi đòi lại công lý: sau khi bị từ chối, chiến tranh được tuyên chiến chống lại người Falisci theo chỉ thị của viện nguyên lão và sắc lệnh của nhân dân; đồng thời các quan chấp chính được yêu cầu quyết định bằng bốc thăm xem ai sẽ dẫn đạo quân từ Samnium sang Etruria.

Carvilius trong lúc đó đã chiếm được từ tay người Samnite các thành Volana, Palumbinum và Herculaneum; Volana sau một cuộc vây hãm vài ngày, Palumbinum ngay trong ngày ông tiếp cận tường thành. Tại Herculaneum, sự thật là vị quan chấp chính đã có hai trận giao tranh chính diện mà không đạt được lợi thế quyết định nào ở cả hai phía, với tổn thất về phía ông lớn hơn phía kẻ thù; thế nhưng sau đó, dựng trại tại chỗ, ông nhốt chúng bên trong các công sự của chúng. Thị trấn bị vây hãm và chiếm giữ. Trong ba thị trấn này, mười nghìn người bị bắt hoặc bị tiêu diệt, trong đó các tù nhân chiếm phần lớn hơn đôi chút.

Khi các quan chấp chính bốc thăm chọn tỉnh, Etruria rơi vào tay Carvilius, mang lại niềm hân hoan lớn lao cho các binh sĩ — những kẻ không tài nào chịu nổi cái lạnh thấu xương ở Samnium. Papirius bị chống lại tại Saepinum bởi một lực lượng hùng mạnh hơn: ông phải chiến đấu thường xuyên trong các trận chiến giáp lá cà, thường xuyên trên đường hành quân, và thường xuyên dưới chân tường thành chống lại các đợt xuất kích của kẻ thù, và chẳng thể vây hãm hay giao chiến với chúng trên các điều kiện ngang ngửa; bởi vì người Samnite không chỉ tự bảo vệ mình bằng tường thành mà còn bảo vệ tường thành bằng vô số binh sĩ lẫn vũ khí. Cuối cùng, sau rất nhiều trận giao tranh, ông ép họ phải chịu khuất phục trước một cuộc vây hãm chính quy. Ông tiến hành việc đó với sự quyết liệt và làm chủ thành phố thông qua các công sự cùng đợt tấn công bão táp.

Cơn thịnh nộ của các binh sĩ trong dịp này gây ra cuộc tàn sát lớn nhất trong việc chiếm lĩnh thị trấn; bảy nghìn bốn trăm kẻ gục ngã dưới lưỡi gươm; số lượng tù nhân không đạt tới ba nghìn. Chiến lợi phẩm — với số lượng vô cùng khổng lồ, toàn bộ của cải của người Samnite được gom góp lại tại một vài thành phố — được ban phát cho binh sĩ.

Tuyết lúc bấy giờ đã phủ kín mặt đất, và họ không thể tiếp tục khước từ sự che chở của những ngôi nhà: do đó vị quan chấp chính dẫn đạo quân rời Samnium về nhà. Trong lúc ông đang trên đường về Rome, một lễ khải hoàn đã được sắc phong cho ông với sự đồng thuận tuyệt đối; và theo đó ông khải hoàn ngay khi còn tại chức cùng sự rực rỡ phi thường, xét đến những hoàn cảnh của thời đại đó. Kỵ sĩ và bộ binh diễu hành trong đoàn rước, trang hoàng bằng những phần thưởng. Vô số vòng miêu tả civic, vallar và mural crowns xuất hiện. Chiến lợi phẩm của người Samnite được quan sát với sự tò mò lớn lao, và được so sánh — về mặt tráng lệ và vẻ đẹp — với những chiến lợi phẩm do cha ông thu giữ, vốn vô cùng nổi tiếng từ việc thường xuyên được trưng bày như những đồ trang trí của các địa điểm công cộng.

Vô số tù nhân nổi tiếng vì chiến tích của chính họ và tổ tiên được dẫn đi trong đoàn diễu hành. Có hai triệu không trăm ba mươi nghìn đồng as trọng lượng được chở đi trong đoàn tàu. Số tiền này được cho là thu được từ việc bán tù nhân. Về phần bạc thu được từ các thành phố, con số là một nghìn ba trăm ba mươi pound. Toàn bộ bạc và đồng đều được cất giữ trong kho bạc, chẳng có phần nào của phần chiến lợi phẩm này được ban phát cho binh sĩ.

Sự bất mãn trong tầng lớp bình dân càng bị kích động dữ dội hơn, bởi vì loại thuế phục vụ cho việc chi trả cho đạo quân được thu bằng hình thức đóng góp; trong khi — như họ nói — nếu màn trình diễn vô bổ về việc chuyên chở sản phẩm chiến lợi phẩm đến kho bạc bị phớt lờ, các khoản quyên góp đã có thể được trao cho binh sĩ từ chiến lợi phẩm đó, và tiền lương của đạo quân cũng có thể được cung cấp từ nguồn quỹ ấy.

Ngôi đền thần Quirinus — được khấn vái bởi người cha của ông khi làm quan độc tài (vì việc chính ông khấn nó giữa lúc chiến trận cam go, tôi không tìm thấy trong bất kỳ sử gia cổ đại nào, và thực tế trong khoảng thời gian ngắn ngủi thế ông cũng chẳng thể hoàn thành việc xây dựng nó) — đã được người con — trong chức vụ quan chấp chính — khánh thành và trang hoàng bằng những chiến lợi phẩm quân sự. Và trong số đó, sự dồi dào lớn đến mức không chỉ ngôi đền đó và diễn đàn được trang hoàng bằng chúng, mà một số còn được phân phát cho các đồng minh và các thuộc địa lân cận để làm đồ trang trí cho đền thờ và địa điểm công cộng của họ.

Ngay sau lễ khải hoàn của mình, ông dẫn đạo quân vào các trại đông quân ở lãnh thổ Vescia; bởi vì vùng đất đó bị quấy phá bởi người Samnite. Trong khi đó ở Etruria, quan chấp chính Carvilius — sau khi bắt tay vây hãm Troilium — đã cho phép bốn trăm bảy mươi cư dân giàu có nhất được rút đi; họ đã trả một khoản tiền lớn để được phép rời khỏi nơi này: thị trấn, cùng phần đông dân cư còn lại, bị ông đánh chiếm bằng đợt tấn công bão táp. Ông sau đó hạ gục bằng vũ lực năm pháo đài có vị trí vô cùng kiên cố, bên trong có hai nghìn bốn trăm kẻ thù bị giết và chưa đầy hai nghìn bị bắt làm tù binh. Đối với người Falisci — những kẻ cầu hòa — ông ban cho một lệnh hưu chiến kéo dài một năm, với điều kiện họ phải cung cấp một trăm nghìn đồng as trọng lượng và tiền lương năm đó cho đạo quân của ông.

Công việc này hoàn tất, ông trở về nhà để hưởng lễ khải hoàn — dẫu kém phần lừng lẫy hơn so với đồng nghiệp của mình xét về phần tham gia đánh bại người Samnite, nhưng lại được nâng lên vị trí ngang bằng nhờ chiến tích chấm dứt cuộc chiến ở Etruria. Ông chuyên chở vào kho bạc ba trăm chín mươi nghìn đồng as trọng lượng. Từ phần tiền còn lại thu được cho công ích từ chiến lợi phẩm, ông đã ký hợp đồng xây dựng một ngôi đền tặng thần Fors Fortuna — nằm gần ngôi đền được dâng hiến cho cùng vị nữ thần bởi vua Servius Tullius; đồng thời ban phát cho binh sĩ — từ chiến lợi phẩm — một trăm lẻ hai đồng as mỗi người, và gấp đôi số tiền đó cho các bách nhân trưởng và kỵ sĩ — những người đón nhận phần quà tặng này với sự biết ơn lớn lao hơn bởi vì sự keo kiệt của đồng nghiệp ông.

Sự ân chuẩn của quan chấp chính đã cứu Postumius khỏi một phiên tòa trước nhân dân; người — khi một vụ truy tố được khởi xướng chống lại ông bởi Marcus Scantius — hộ dân quan — đã lẩn tránh quyền tài phán của nhân dân thông qua việc chớp lấy chức vụ tướng trù bị, khiến bản cáo trạng chống lại ông chỉ có thể được đưa ra như một lời đe dọa chứ không thể thi đấu thi hành. Khi năm tháng đã trôi qua, các hộ dân quan mới đã nhậm chức; và đối với những người này — do một số bất thường trong việc bổ nhiệm của họ — những người khác đã được thay thế vào vị trí của họ trong vòng năm ngày sau đó.

Lustrum (lễ thanh tẩy mười năm một lần) được khép lại trong năm này bởi hai quan giám sát Publius Corneliu Arvina và Caius Marcius Rutilus. Số lượng công dân được xếp hạng là hai trăm sáu mươi mươi hai nghìn ba trăm hai mươi hai người. Đây là cặp quan giám sát thứ hai mươi sáu kể từ khi thiết lập chức vụ đó; và đây là buổi lễ lustrum thứ mười chín.

Trong năm này, những cá nhân từng được trao tặng vương miện vì hạnh kiểm đáng ngợi khen trong chiến tranh lần đầu tiên bắt đầu đeo chúng tại các buổi biểu diễn các trò chơi của người La Mã. Khi đó, lần đầu tiên những cành cọ được trao cho những kẻ chiến thắng theo phong tục được du nhập từ Hy Lạp.

Cùng năm đó, việc lát con đường từ đền thờ thần Mars đến Bovillae đã được hoàn thành bởi các quan đại quan curule — những người tổ chức những trò chơi đó từ các án phạt giáng lên các chủ trại chăn nuôi. Lucius Papirius chủ trì cuộc bầu cử quan chấp chính, và xướng tên các quan chấp chính Quintus Fabius Gurges — con trai của Maximus — và Decius Junius Brutus Scaeva. Bản thân Papirius được bầu làm quan pháp quan.

Năm nay — thịnh vượng trong vô số chi tiết — lại hầu như chẳng đủ để mang lại sự an ủi cho một thảm họa duy nhất: dịch hạch tàn phá cả thành phố lẫn vùng quê; tỷ lệ tử vong vô cùng khủng khiếp. Nhằm khám phá kết cục hay phương thuốc nào được chỉ định bởi các vị thần cho thảm họa đó, các cuốn sách sấm truyền đã được tham vấn: trong các cuốn sách, người ta tìm thấy rằng thần Aesculapius phải được rước về Rome từ Epidaurus. Không có bước đi nào được thực hiện trong năm đó về vấn đề này, bởi vì các quan chấp chính bận rộn hoàn toàn với chiến tranh, ngoại trừ việc một lễ cầu khấn được cử hành dâng lên thần Aesculapius trong một ngày.