Mã Vị Đô Thuyết Thu Thập · Ngọc Khí Thiên

Lượt đọc: 135 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Ba: Quân Tử Khiêm Nhường, Lấy Ngọc So Đức — Ngọc Khí Thời Xuân Thu, Chiến Quốc

❊ ❊ ❊

Khổng Tử bàn về ngọc

Trong "Luận ngữ" có ghi lại một câu chuyện thế này: Tử Cung nói: "Có ngọc đẹp ở đây, nên cất vào hộp giấu đi, hay là tìm người mua giá tốt mà bán đi?" Khổng Tử nói: "Bán đi chứ, bán đi chứ, ta đang chờ người mua đây."

Câu chuyện này nói lên điều gì? Tử Cung hỏi Khổng Tử, ông ấy nói rằng: "Con ở đây có một viên ngọc đẹp, con nên đặt nó vào trong hộp, cất giữ cho kỹ lưỡng đây? Hay là con tìm một cái giá tốt rồi đem bán nó đi?" Khổng Tử nói: "Cậu cứ bán đi, bán đi. Ta đây đang chờ người mua đấy."

Ý của Khổng Tử là gì? Ông tự ví mình như ngọc đẹp — Ta còn muốn bán mình đi nữa là. Thế thì, tại sao ông lại ví bản thân mình với một vật chất? Nghĩa là, tại sao ông lại ví bản thân mình với ngọc? Ông cho rằng, "ngọc có đức". Đây là tư tưởng quan trọng nhất của ông (về ngọc).

Ngọc có mấy đức? Nói năng không đồng nhất. Đại khái có mấy đức thế này. Thứ nhất, trong "Lễ ký", Khổng Tử cho rằng ngọc có mười một đức: nhân, trí, nghĩa, lễ, nhạc, trung, tín, thiên, địa, đức, đạo. Chẳng ai nhớ nổi, nhiều quá. Thứ hai, "Quản tử" ghi lại có chín đức. Thứ ba, "Tuân tử" ghi lại có bảy đức. Thứ tư, đến đời nhà Hán, "Thuyết văn" quy nạp thành năm đức: nhân, nghĩa, trí, dũng, khiết. Thế này thì tương đối dễ nhớ, hậu thế cũng cơ bản tuân theo thuyết này.

Cuộc tranh luận về ngọc và mân

Thời kỳ Xuân Thu, ngọc đã bước vào tầng lớp thượng lưu của xã hội, lúc bấy giờ có một cuộc tranh luận về ngọc, chính là "trọng ngọc khinh mân". Mân là gì? Chính là một loại đá đẹp tương tự như ngọc.

Trong "Lễ ký" có ghi lại một đoạn đối thoại. Tử Cung hỏi Khổng Tử rằng: "Xin mạn phép hỏi thầy, vì sao người ta quý ngọc mà coi nhẹ mân? Là vì ngọc ít mà mân nhiều chăng?" Khổng Tử nói, ông ấy bảo rằng: "Không phải vì ngọc ít mà quý nó, không phải vì mân nhiều mà coi nhẹ nó. Phàm là kẻ xưa, quân tử lấy ngọc so đức. Kinh Thi có câu: 'Ngẫm nghĩ người quân tử, ôn hòa như ngọc', cho nên quân tử quý trọng nó vậy." Tử Cung hỏi Khổng Tử rằng: "Con muốn hỏi thầy, vì sao lại quý ngọc mà khinh mân, có phải vì số lượng ngọc ít, mà số lượng mân thì nhiều không?" Khổng Tử nói: "Không phải vì nguyên nhân số lượng nhiều ít, không phải vì ngọc ít mân nhiều. Là vì ngọc có đức, dùng để ví von với quân tử. Trong "Kinh Thi" có nói: Ngẫm nghĩ người quân tử, ôn hòa như ngọc. Ngọc có đức, cho nên ngọc mới quan trọng." Khổng Tử cho rằng ngọc có đức, còn mân không có đức, tương đương với việc Khổng Tử đưa ra một kết luận cho ngọc — ngọc là sự hóa thân của người quân tử.

Trong "Kinh Thi" có nhiều chỗ ví ngọc như quân tử. "Vệ phong · Kỳ áo": "Có người quân tử đẹp đẽ, như giũ như mài, như đẽo như gọt". Các từ vựng cắt giũa, đẽo mài đều bắt nguồn từ đây. Ý ban đầu đều là phương pháp chế tác ngọc. Lời giải thích cho câu thơ này rất nhiều, chúng ta chọn lấy một lời giải thích, chính là nói: Người quân tử xinh đẹp nhường ấy, có văn tài nhường ấy, là trải qua sự cắt giũa, đẽo mài giống như chế tác ngọc vậy, rồi mới dần dần thành tài. Thế thì, phương pháp chế tác ngọc như cắt giũa, đẽo mài ấy, lúc bấy giờ là dùng để ví von phẩm chất con người tốt đẹp, mãi về sau mới được suy rộng thành các ý nghĩa khác. Ví dụ như thảo luận nè, mài giũa, suy ngẫm v.v..

Đường Minh Hoàng nhà Đường, cũng từng nổi giận vì chuyện thế này. Trong "Thái Bình ngự lãm" có ghi chép lại: Lúc bấy giờ lễ thần, tế tự không tìm được ngọc tốt làm lễ khí, đại thần liền lừa dối hoàng thượng, dùng mân để thay thế, tiện tay làm rồi bày biện ở đó. Sau khi Đường Minh Hoàng phát hiện ra thì vô cùng tức giận, "Trong 'Lễ ký' đều đã nói rồi, mân là thứ không thể dùng được, sao các ngươi lại có thể dùng chuyện này để qua mặt trẫm chứ?" Kể từ đó trở đi, Đường Minh Hoàng liền hạ lệnh: Lễ thần và tế tự tông miếu bắt buộc phải dùng ngọc thật, nếu không có ngọc khổ lớn, thà làm nhỏ đi một chút, thì cũng phải dùng đồ thật, không thể dùng loại đá khác để thay thế." Cái gọi là "Như ngọc khó tìm được khổ lớn, thà thu nhỏ chế độ của nó, để lấy được đồ thật." Đây chính là thái độ của hoàng thượng đối với ngọc. Hoàng đế còn cẩn trọng như thế, thì người dân gian lại càng phải cẩn trọng hơn.

Văn hóa Đức Ngọc

Kết luận cho rằng ngọc có đức của Khổng Tử đã ảnh hưởng vô cùng to lớn đến hậu thế. Đức là gì? Giải thích ra thì vô cùng phiền phức. Ngày trước trong phim có câu nói đùa thế này: Đức là gì, vô tài chính là đức. Điều này cho thấy cái "Đức" này rất khó giải thích. Nội dung mà "Đức" bao hàm, chúng ta có thể đọc qua "Đạo đức kinh" của Lão Tử. Rất nhiều nội dung trong đó cần học giả lặp đi lặp lại để giải thích, thậm chí còn có tranh luận.

Khi ngọc được ban cho phẩm hạnh, khi nó được dùng làm lễ khí vô cùng quan trọng trong cung đình hay giới thượng lưu xã hội, thì nó đã thể hiện một sức mạnh tinh thần to lớn.

Khổng Tử nhân cách hóa ngọc, phú cho nó nội dung đạo đức, đưa ngọc vào một chuẩn mực đạo đức. Kể từ đó, ngọc bước xuống thần đàn. Nó đã phát triển từ văn hóa thần ngọc, văn hóa lễ ngọc thời kỳ đầu, sang văn hóa đức ngọc thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc. Ngọc bắt đầu dần dần bước vào dân gian, trước tiên là phổ biến đến tầng lớp thượng lưu.

Hoàn ngọc về Triệu

Chúng ta đều vô cùng quen thuộc với câu chuyện Hòa thị bích. "Hàn Phi tử" ghi chép lại: Thời kỳ Xuân Thu, nước Sở có một cao thủ nhận diện ngọc, tên là Biện Hòa. Ông ta nhìn thấy một khối ngọc thô, liền biết ngay khối ngọc này tốt hay xấu. Bởi vì chúng ta đều biết, hơi giống việc "đánh cược đá" ngày nay. Một lần ông ta có được một khối ngọc thô vô cùng tốt, nhưng lại chẳng ai nhận ra, trải qua ba đời vua nước Sở, cuối cùng ông đã dâng khối ngọc thô tốt này lên cho Sở Văn Tông. Sở Văn Tông ra lệnh cho thợ ngọc điêu khắc nó thành một khối ngọc đẹp hiếm có trên đời — Hòa thị bích, được đặt tên theo Biện Hòa.

Đến thời kỳ Chiến Quốc, Hòa thị bích thuộc về nước Triệu, nước Tần rất hy vọng có được miếng bích này. Tại sao vậy? Trước tiên miếng bích này mang sức mạnh tinh thần cường đại, tiếp theo là giá trị vật chất của nó. Lúc bấy giờ nước Tần hy vọng dùng 15 thành trì để đổi lấy miếng bích này, đây chính là nguồn gốc của cụm từ "giá trị liên thành". Nước Tần cường đại mà, nước Triệu không đắc tội nổi, lại không muốn ngoan ngoãn dâng quốc bảo của mình ra, thế là liền phái Lạng Tương Như đi sứ nước Tần, đấu trí đấu dũng, cuối cùng mang được miếng bích này về thành công, thành ngữ "hoàn ngọc về Triệu" chính là từ đó mà ra, trong cuộc sống ngày nay vẫn thường xuyên được ứng dụng. Thế nhưng thắng lợi của nước Triệu chỉ là tạm thời. Bởi vì nước Tần hùng mạnh, cuối cùng thống nhất sáu nước, Hòa thị bích rốt cuộc vẫn thuộc về nước Tần. Lý Tư trong "Gián trục khách thư" có nói: "Nay bệ hạ gom ngọc Côn Lôn, có bảo vật Tùy Hòa." "Tùy" chính là Tùy hầu chi châu, "Hòa" chính là Hòa thị chi bích, hai món bảo vật giá trị liên thành thời kỳ Chiến Quốc này đều thuộc về nước Tần.

Bích, trong ngọc khí Trung Quốc có số lượng vô cùng lớn, cũng vô cùng nổi tiếng, người sưu tầm cực kỳ yêu thích, vì thế đồ làm giả cũng nhiều lên. Mấy hôm trước còn thấy một người đến tìm tôi, nói rằng: "Con có một khối bích ở đây. Mã tiên sinh, ngài xem giúp con với." Tôi nhìn một cái, liền nói: "Khối ngọc của cậu là đồ làm giả." Lúc ấy cậu ta cảm thấy rất kỳ lạ: "Ngài nhìn một cái sao mà biết hay vậy?" Tôi nói: "Chuyện này tương đối đơn giản với tôi. Cậu không chú ý rằng, trước thời Chiến Quốc thậm chí trước thời nhà Hán, phần rìa của tất cả ngọc bích đều vô cùng rõ ràng sao. Nói một cách đơn giản là vô cùng sắc bén. Thế mà cậu nhìn khối bích này xem, phần rìa toàn bộ đều tròn trịa và mơ hồ. Chỉ từ điểm này thôi là có thể phán định khối bích này là đồ làm giả rồi. Đồ làm giả mà chúng ta nói đến đây, tạm thời không bàn tới đó là đồ làm giả ngày nay hay đồ làm giả trong lịch sử, nhưng có thể khẳng định đây không phải là ngọc trước thời nhà Hán."

Trong sưu tầm, cho dù là chủng loại thịnh hành nhất, hay có thể nói là chủng loại có số lượng lớn nhất, thì cũng nên chú ý đến chi tiết. Ngay cả chi tiết mà cậu cũng không làm rõ ràng mà đã mù quáng sưu tầm, thì chắc chắn sẽ phải chịu thiệt.

Cốc văn bích

Văn hóa Lương Chử thời kỳ Tân Thạch khí đã bắt đầu có ngọc bích rồi, thời điểm đó là tố bích (bích trơn), bên trên không có hoa văn trang trí. Đến thời kỳ Xuân Thu, xuất hiện cốc văn bích (bích hoa văn hạt lúa), trên bích có từng hạt nhô lên giống như hạt lúa. Tại sao lại xuất hiện cốc văn bích? Trước tiên là có liên quan đến nông nghiệp. Dân tộc Trung Hoa là một dân tộc lấy canh tác làm chủ đạo. Phải dựa vào việc trồng trọt hoa màu trong đất để mưu sinh, không dựa vào săn bắn để mưu sinh. Ngũ cốc hoa màu, có lúa gạo, kê tẻ, cao lương, lúa mạch, đậu, ngô. Ngô vốn được du nhập từ Mexico vào thế kỷ 16, trong lịch sử Trung Quốc không có. Dân dĩ thực vi thiên (dân lấy ăn làm đầu), việc ăn uống là vô cùng quan trọng, hạt cốc chính là lương thực chính của chúng ta. Thế thì, cốc với ngọc, cốc với rồng, có mối quan hệ gì không thể tách rời? Người xưa cho rằng ngọc có liên quan đến nước, thuộc âm. Rồng là vị thần cai quản mưa gió, có mưa xuống, mới có thể khiến hoa màu được mùa. Nông dân chắc chắn đều hy vọng mưa thuận gió hòa, năm nào cũng được mùa.

Cho nên sau thời Xuân Thu Chiến Quốc, trên một số lượng lớn ngọc khí xuất hiện hoa văn hạt lúa, chính là vì đạo lý này. Chúng ta bắt đầu dùng hoa văn hạt lúa để giao tiếp với thượng thiên. Lão Tử trong "Đạo đức kinh" đã nói thế này: "Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn. Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn." Lão Tử cho rằng, hạt cốc là gốc rễ của vạn vật, nâng hạt cốc lên tầm cao của thần linh. Chúng ta phải sinh tồn, phải ăn, nói một cách đơn giản chính là dân dĩ thực vi thiên.

"Chu lễ" khi giải thích về cốc bích có nói rằng: "Cốc, thiện dã. Kỳ sức nhược túc văn nhiên, cốc sở dĩ dưỡng nhân." Ý nghĩa chính là cốc văn bích, ngọc bích là một vật tốt, hoa văn trang trí của nó giống như hạt lúa vậy. Cậu xem, người xưa lúc này đã tương đối thế tục rồi, điều nghĩ đến chính là tình hình sinh tồn. Mặc dù là giao tiếp với thượng thiên, nói về những chuyện huyền diệu khôn cùng, nhưng cụ thể đến phương diện thế tục, thì chính là việc ăn uống.

Cốc văn bích, bởi vì mang điềm lành, nên các triều đại đều làm, điều đó cho thấy đất nước chúng ta từ xưa đến nay vẫn luôn là một quốc gia lấy nông nghiệp làm chủ đạo. Dân tộc Trung Hoa trong lịch sử vốn là một đại gia đình đa dân tộc, mặc dù cũng có rất nhiều dân tộc du mục, dân tộc săn bắt đánh cá, nhưng chiếm đa số vẫn là dân tộc nông nghiệp.

Thiếu đeo của đồng tử

Có một món ngọc khí cách xa thời đại chúng ta ngày nay vô cùng. Người bình thường có đoán mò cũng không tài nào đoán ra tên của nó. Món ngọc khí này gọi là "Thiếu" (phát âm là tây). Không tra từ điển thì phần lớn mọi người hoàn toàn không biết chữ này.

Thiếu dùng để làm gì chứ? Nó có hình dạng giống cái nanh, ngày xưa là một dụng cụ gỡ nút thắt, có thể gỡ những nút thắt chết của dây thừng. Lại có một cái tên gọi là "trùng nha", ngày xưa dụng cụ gỡ nút thắt từng dùng nanh hổ, nanh heo rừng để làm. Dây thừng trong lịch sử vô cùng quan trọng, người xưa ra cửa phải mang theo một đoạn dây thừng, tại sao vậy? Dây thừng có thể giúp thoát khỏi khốn cảnh. Ví dụ như đi đốn củi, đốn củi xong thì mang về thế nào? Lấy dây thừng cột lại, vác trên lưng là mang về được rồi. Khi gặp nguy hiểm, có thể cột dây thừng vào đâu đó, thế là trốn thoát được. Dây thừng vào thời đó là một công cụ vô cùng thiết thực.

Hầu hết mọi người ra cửa ngày nay, ngoại trừ leo núi ra, chẳng ai mang theo một đoạn dây thừng cả, chỉ có ai nghĩ quẩn mới mang thôi! Rất nhiều đồng bào dân tộc thiểu số trên người vẫn sẽ tùy thân mang theo dụng cụ gỡ nút thắt, bởi vì thường xuyên phải sử dụng, tôi đã từng nhìn thấy chiếc nanh heo rừng được sử dụng qua rất nhiều lần, bị mài đến sáng bóng, rất đẹp.

Chữ "Thiếu" có ghi chép trong "Kinh Thi", vô cùng thú vị. "Vệ phong · Bào lan": "Bào lan chi chi, đồng tử bội thiếu. Tuy tắc bội thiếu, năng bất ngã tri." Bài thơ này được viết theo khẩu khí của một thiếu nữ, tôi phải dịch thế này: Bào lan là một loại thực vật, sinh trưởng vô cùng tươi tốt, có lẽ mượn điều này để đại diện cho tâm trạng của thiếu nữ. Cạnh khóm bào lan tươi tốt đứng một chàng trai trẻ, trên người đeo thiếu. Thiếu nữ liền nói: "Mặc dù chàng mang theo thiếu, là một công cụ gỡ nút thắt, nhưng chàng mang cũng bằng thừa, không thể gỡ nổi nút thắt trong lòng em." Đeo thiếu, thời cổ đại là dấu hiệu nam giới đã đến tuổi trưởng thành. Thiếu nữ có tình cảm ngưỡng mộ nhưng không thể bày tỏ, hy vọng nam chàng trai có thể hiểu được tâm ý của mình, gỡ bỏ nút thắt trong lòng cô ấy.

Thiếu còn có ý nghĩa tượng trưng gì nữa? Người xưa cho rằng, nó có thể gỡ bỏ nút thắt này, tức là có thể biến loạn thành trị. Đối mặt với một mớ bòng bong, làm sao để gỡ đây? Người đời sau nói chặt ngẫu đoạn ti (chặt dao nhanh cắt đứt tơ rối). Người xưa thì không biết, phải dùng thiếu để gỡ từng chút một. Trong cuộc sống cũng vậy, đời người chúng ta chắc chắn sẽ gặp phải những vấn đề thế này thế khác, có những vấn đề rễ cái đan xen cành nhánh chằng chịt, không phải chỉ dựa vào một chút nguyện vọng đơn giản hay sự bốc đồng là có thể dùng dao sắc chặt đứt tơ rối được. Nếu chúng ta sở hữu công cụ như thiếu, có tâm thái dùng thiếu để gỡ nút thắt như thế, thì rất nhiều nút thắt đều có thể được tháo gỡ. Cho nên việc đeo thiếu, lúc bấy giờ còn được xem như một biểu tượng của việc trị loạn. Một vị vua chúa đeo thiếu, cho thấy bản thân có năng lực trị loạn, ý nghĩa chính trị vô cùng mạnh mẽ.

Châu của Tùy hầu

Nhắc đến ngọc Chiến Quốc, chúng ta không thể không nhắc đến mộ Tăng Hầu Ất. Mộ Tăng Hầu Ất là một ngôi mộ lớn vô cùng nổi tiếng thời Chiến Quốc. Toàn bộ quá trình khai quật đã được quay thành phim tài liệu, tôi đã xem không dưới vô số lần, mỗi lần xem đều cảm thấy vô cùng kinh tâm động phách. Tăng Hầu Ất nghĩa là gì? Tăng là tên nước; Hầu là tước vị, Ất là tên gọi. Ngoại trừ thất hùng thời Chiến Quốc ra, lúc bấy giờ phương nam còn có rất nhiều tiểu quốc, giống như nước Tăng. Quân vương nước Tăng chính là Tăng Hầu Ất.

Vị trí mộ Tăng Hầu Ất nằm trong cảnh giới nước Tùy được ghi chép trong thư tịch, chính là cảnh giới Tùy Châu tỉnh Hồ Bắc ngày nay. Thế thì có một bộ phận không nhỏ học giả khảo chứng nước Tăng chính là nước Tùy, Tăng Hầu chính là Tùy Hầu, bởi vì không phát hiện ra văn vật liên quan đến nước Tùy. Nhưng đây không phải là kết luận, chỉ là một cách nói mà thôi.

Cái gọi là "bảo vật Tùy Hòa" mà Lý Tư đã nói trong "Gián trục khách thư", "Tùy" chính là Tùy hầu chi châu, chỉ viên dạ minh châu của nước Tùy. "Hoài Nam tử · Lãm minh huấn" nói rằng: "Tùy hầu chi châu, Hòa thị chi bích, đắc chi giả phú, thất chi giả bần." Cuối cùng hai món bảo vật này đều thuộc về nước Tùy. Về châu của Tùy hầu có một câu chuyện. Có một lần Tùy Hầu ra ngoài, ở ngoài dã ngoại gặp một con đại xà bị thương, ông ra lệnh cho thủ hạ cứu giúp, sau khi cứu con rắn này thì thả nó đi. Rất nhiều năm sau, Tùy Hầu ra ngoài săn bắn, thu hoạch đầy ắp trở về, chèo thuyền ra đến giữa sông, đột nhiên cuồng phong nổi dữ dội, nước rẽ làm đôi, từ bên trong đi ra một con đại xà, ngậm một viên ngọc trai, vô cùng sáng lấp lánh. Lúc đó đã là chạng vạng tối rồi, tất cả mọi người đều nhìn thấy viên ngọc trai này phát sáng rực rỡ. Đại xà đặt ngọc trai lên mũi thuyền, sau đó cúi đầu chào rồi bỏ đi. Sau đó Tùy Hầu mới nhớ ra, con rắn này chính là con rắn mà ông đã cứu mấy năm trước. Viên ngọc trai này chính là châu của Tùy hầu, dạ minh châu trong truyền thuyết. Thế thì, trong mộ Tăng Hầu Ất có khai quật được dạ minh châu không? Không có, nhưng khai quật được rất nhiều lưu ly châu. Lưu ly châu chính là châu thủy tinh, được làm thành rất nhiều hình dáng giống con mắt, các vị nhìn thấy viên ngọc châu này, sẽ cảm thấy bên trên đâu đâu cũng là mắt, dân gian thường gọi là "chuồn chuồn mắt", chuồn chuồn vốn có mắt kép mà. Dạ minh châu là cái gì chứ? Kỳ thực không có gì mới lạ cả, chính là một loại thạch anh. Tôi đã từng thấy rồi, thạch anh dưới ánh sáng có thể hấp thụ ánh sáng, trong bóng tối có thể phóng thích ánh sáng ra ngoài.

Tăng Hầu Ất huy hoàng

Năm 1978, tiến hành khai quật mộ Tăng Hầu Ất, số lượng văn vật khai quật ra khiến người đời chấn động, tổng cộng khai quật được 15.000 món văn vật. Trong đó, vàng là 8.430 gram. Đồ đồng khai quật được là nhiều nhất, tổng trọng lượng lên đến 10.500 kg, nặng tới mười tấn rưỡi. Đồ đồng thau nặng mười tấn rưỡi được khai quật trong một ngôi mộ đấy! Ngày nay đến Bảo tàng tỉnh Hồ Bắc để xem văn vật trong mộ Tăng Hầu Ất, sẽ cảm thấy vô cùng chấn động, chỉ khi đứng trước những đồ đồng thau như thế này, mới biết thế nào là thán vi quán chỉ (khen ngợi không thôi). Các vị không thể tưởng tượng nổi, người Trung Quốc từ mấy ngàn năm trước lại có thể chế tạo ra những món đồ đồng thau tinh xảo nhường ấy. Tương đối mà nói, số lượng ngọc khí trong mộ Tăng Hầu Ất không tính là quá nhiều, chỉ có khoảng 600 món ngọc, nhưng món nào món nấy đều vô cùng tinh xảo.

Mộ Tăng Hầu Ất đã tạo ra rất nhiều cái nhất trong khảo cổ học Trung Quốc. Thứ nhất là bộ biên chuông có số lượng nhiều nhất, bảo tồn tốt nhất, ngày nay vẫn có thể tấu lên những khúc nhạc du dương; thứ hai là tôn bàn bằng đồng thau có kỹ nghệ tinh xảo nhất; thứ ba là đồ đựng rượu bằng đồng thau có dung tích lớn nhất, có thể chứa được rất nhiều lít rượu; thứ tư là vật dụng bằng vàng lớn nhất thời kỳ Tiên Tần. Trước thời nhà Hán, vật dụng bằng vàng lớn nhất Trung Quốc, chính là do mộ Tăng Hầu Ất khai quật ra; thứ năm, chính là hình ảnh thiên văn nhị thập bát tú sớm nhất.

Mộ Tăng Hầu Ất còn có một cái nhất vô cùng thú vị, đã bị người ta bỏ quên, chính là tìm thấy 21 món ngọc khí trong hộp sọ của Tăng Hầu Ất. Ngọc được đặt trong miệng người chết, gọi là "Hàm". 21 món hàm này bao gồm 6 con trâu ngọc, 4 con cừu ngọc, 3 con heo ngọc, 2 con chó ngọc, 3 con vịt ngọc, 3 con cá ngọc.

Ngậm hàm trong miệng người chết là để hy vọng người chết bất hủ, sau này trong một thời gian dài đã được duy trì như một chế độ tang ma của Trung Quốc. Hàm của Tăng Hầu Ất tổng cộng có 21 món. Số lượng nhiều thế này, chỉ có duy nhất một trường hợp này. Đến sau đời nhà Hán, thường thì chỉ đặt một con ve ngọc mà thôi, không phức tạp thế này. Những món hàm này đều là ngọc vi điêu (điêu khắc siêu nhỏ), món nhỏ nhất chỉ hơn 1 phân, món lớn thì khoảng 2 phân, nhưng 21 món cũng là một nắm lớn rồi, nhét hết vào trong miệng của ông ấy, người nhét vào lúc đó vô cùng vất vả. Tại sao trong miệng Tăng Hầu Ất lại nhét nhiều ngọc hàm như thế? Cho đến nay vẫn là một ẩn số. Có lẽ điều có thể giải thích rõ nhất chính là Tăng Hầu Ất khi còn sống nhất định vô cùng xa xỉ. Tiêu chuẩn xa xỉ đầu tiên của người xưa chính là ăn uống, mà tiêu chuẩn xa xỉ đầu tiên của ngày nay tuyệt đối không phải là ăn uống. Nói một người ngày nào cũng ăn món ngon vật lạ, thì người đó chắc chắn sắp bị huyết khối não rồi! Ăn quá ngon, không phải là chuyện tốt đẹp gì. Cuộc sống ngày nay quá tốt rồi, sự khác biệt về chuyện ăn uống giữa các tầng lớp xã hội không lớn lắm. Nhưng thời cổ đại thì không phải vậy. Những gì Tăng Hầu Ất ăn nhất định ngon hơn người khác, cho nên trong miệng ông ta nhét đầy những thứ có thể ăn được.

Mộ Tăng Hầu Ất còn khai quật được một món ngọc khí quan trọng, đó là đồ treo trang trí rồng phượng mười sáu đoạn. Trước khi món ngọc khí này được khai quật, chúng ta không thể tưởng tượng nổi trình độ kỹ nghệ ngọc khí thời kỳ Chiến Quốc lại có thể đạt đến đỉnh cao như thế. Món đồ treo trang trí này có thể hoạt động gập mở, trước đây chúng ta cứ nghĩ kỹ nghệ này phải từ đời Minh Thanh trở về sau mới có, không ngờ thời Chiến Quốc đã có rồi.

Nó đã phá vỡ cách làm nhất phôi nhất khí trước triều đại nhà Thương, tức là dùng một khối nguyên liệu ngọc để làm một món đồ. Nó ở đây là phương pháp điêu khắc phân chia kết nối, dùng năm khối nguyên liệu ngọc cắt ra, rồi tạo thành một thể thống nhất. Có thể tháo lắp, cũng có thể kết hợp. Đồ treo trang trí rồng phượng bên trên khắc 37 con rồng, 7 con phượng, 10 con rắn, tổng cộng khắc hơn 50 loài động vật. Thời kỳ Tiên Tần, món này có thể được xem là tuyệt phẩm đỉnh cao trong ngọc khí. Thế thì, nó dùng để làm gì vậy? Có học giả suy đoán nó được treo trên mũ, bởi vì vị trí khai quật, ngay ở khu vực gần đầu lâu của Tăng Hầu Ất. Cái này không có kết luận, chỉ là một suy luận mà thôi.

Công năng mới của tổ bội

Thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc, do đấu tranh chính trị vô cùng khốc liệt, chuyện dễ xảy ra nhất bên trong thâm cung chính là ám sát, thích khách xuất hiện ồ ạt. Thế là, tổ bội vốn dùng để ràng buộc quy phạm hành vi của con người đã được chuyển sang dùng vào việc khác, tất cả các đại thần lên triều đều phải mang theo tổ bội. Tại sao vậy? Để hạn chế hành vi. Một khi có suy nghĩ khác, hành động quá khích, tổ bội sẽ phát ra âm thanh, nhắc nhở quân vương. Nếu như ta muốn đi hành thích Tần vương, thì đương nhiên ta đã thành Kinh Kha rồi, việc đầu tiên cần giải quyết chính là vấn đề ngọc đeo trên người. Trong phim "Kinh Kha thích Tần vương", sau khi bản đồ mở ra chủ tướng lộ đoản kiếm, Kinh Kha cầm dao ngắn, vượt qua biết bao nhiêu người lao về phía Tần vương. Những thứ đó đều là biểu diễn trong phim, trong thực tế rất khó xảy ra. Đã đeo ngọc rồi, khi các vị thực hiện hành động quá khích mà muốn không bị người khác phát hiện, hoặc không cảnh báo trước, là chuyện không thể nào.

Tổ bội lúc này đã biến thành một hệ thống cảnh báo sớm an ninh quốc gia, sự xuất hiện của hiện tượng này là điều mà chúng ta hoàn toàn không ngờ tới. Lúc ban đầu đeo tổ bội, là vì theo đuổi vẻ đẹp hình ảnh, vẻ đẹp âm thanh, nhưng không ngờ cái âm thanh này lại còn phát huy tác dụng khác. Khi chính trị của xã hội phát sinh thay đổi, rất nhiều tác phẩm nghệ thuật liền bắt đầu phục vụ cho chính trị. Tổ bội chính là một ví dụ rất hay.

Ngọc kiếm sức

Vừa rồi đã nhắc đến thích khách, thích khách phải mang kiếm, những người xưa khác cũng phải mang kiếm. Là một món đồ tùy thân, con người ai cũng theo đuổi sự hư vinh, thế là ngọc kiếm sức đã xuất hiện. Rất nhiều người ngày nay đeo đồng hồ hàng hiệu, không đơn giản chỉ vì xem giờ, mà còn vì sự hư vinh, vì để thể hiện thân phận địa vị nào đó. Kiếm sức đã xuất hiện bắt đầu từ nhà Tây Chu, thời kỳ Đông Chu thì bộ kiếm sức hoàn chỉnh đã hình thành. Là một loại vật trang trí thể hiện thân phận, dùng ngọc làm vật liệu thì quả là danh chính ngôn thuận. Bộ ngọc kiếm sức hoàn chỉnh được chia thành kiếm thủ, trang trí ở vị trí phần đầu của kiếm; kiếm cách, ở vị trí chắn tay; kiếm tý, khảm ở trên vỏ kiếm, ở giữa có một khe rãnh xuyên qua để có thể treo ở dây nịt lưng; kiếm bí, là đồ trang trí ở phần đuôi vỏ kiếm. Bốn khối ngọc này, là bốn món bắt buộc phải trang bị cho kiếm từ thời Xuân Thu Chiến Quốc cho đến tận đời nhà Hán. Khi kiếm được trang trí một lượng lớn ngọc thì một ý nghĩa khác của ngọc khí đã được thể hiện ra, chính là công năng thẩm mỹ của nó. Ngọc ngoài việc mang lại sự hưởng thụ về tinh thần cho các vị ra, còn có công năng thẩm mỹ. Ngọc kiếm sức gom lại thành một bộ là chuyện vô cùng khó khăn, trong số lượng lớn kiếm sức được khai quật ở nhà Tây Chu, chưa tìm được một bộ nào hoàn chỉnh cả. Nhưng trong cuộc sống luôn có người mang đến một bộ hoàn chỉnh, tại sao vậy? Làm thì dễ hơn tìm.

Tôi từng gặp một người bạn, mang đến cho tôi một bộ kiếm sức để xem, hỏi tôi bộ này thế nào. Tôi nói: "Bộ đồ này của anh đều là đồ cổ xưa, không có vấn đề gì cả. Vấn đề nằm ở chỗ chúng không cùng một thời kỳ, ở đây có đồ nhà Tây Chu, có đồ Chiến Quốc, có đồ nhà Hán." Chắp vá tung tóe, gom lại thành một bộ kiếm sức, cũng đã là rất hiếm có rồi. Nhưng đối với việc sưu tầm, thì nên làm rõ nguyên nhân kết quả. Kiếm sức vốn dĩ không phải là một bộ, khi sưu tầm lại thì sẽ không trân quý bằng việc vốn dĩ nó là một bộ. Thỉnh thoảng sự diễn biến phong cách ngọc khí vô cùng vi tế, đồ thời Chiến Quốc và đồ nhà Hán vô cùng tương cận, không chú ý sẽ dễ bị bỏ qua. Cho nên phải nắm bắt đặc trưng của từng thời đại, điều này đặc biệt quan trọng trong sưu tầm. Nhất là ngọc khí thời kỳ đầu, đặc trưng của mỗi thời đại nên được nắm bắt một cách chuẩn xác.

Trong ngọc khí thời Xuân Thu Chiến Quốc, đồ trang sức chiếm hơn 70%. Nguyên nhân chủ yếu là do tầng lớp thống trị cực kỳ tôn sùng ngọc. Con người thời kỳ này bắt đầu sùng bái ngọc, cảm nhận cảm giác ôn nhuận của ngọc, dùng việc đeo ngọc để khoe khoang quyền thế, địa vị, diện mạo, phẩm hạnh của bản thân. Do sự xuất hiện của Khổng Tử, đã nâng ngọc lên tầm cao của đạo đức. Quan niệm mới này "lấy ngọc so đức" nhấn mạnh chính là văn hóa đức ngọc. Xã hội nguyên tố là văn hóa thần ngọc, xã hội nô lệ là văn hóa lễ ngọc, đến thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc, thứ được nhấn mạnh chính là văn hóa đức ngọc. Văn hóa ngọc sau này của Trung Quốc đều bị giới hạn bên dưới văn hóa đức ngọc. Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bàn về ngọc đời Hán.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.