Mã Vị Đô Thuyết Thu Thập · Ngọc Khí Thiên

Lượt đọc: 135 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Tám: Thợ Khéo Tài Hoa, Như Ý Cát Tường——ngọc Khí Thời Minh

❊ ❊ ❊

Sau khi Trung Quốc bước vào thời nhà Minh, cương vực tương đối nhỏ hẹp. Nhà Nguyên tàn phá lực lượng sản xuất của Trung Quốc khá nặng nề, thế nên bắt đầu từ đầu nhà Minh, Chu Nguyên Chương rất hy vọng phát triển sản xuất, sống một cuộc sống nông thôn theo lý tưởng của ông.

"Thô đại Minh"

Nhà Minh có năng lực kiểm soát lãnh thổ Tây V Lực rất yếu, nguồn ngọc liệu thượng hạng ở Tây Vực không được thông suốt lắm, hoàn toàn không thể so sánh với nhà Đường trước đó và nhà Thanh sau này. Do nguồn ngọc liệu không thông suốt, cho nên những góc cạnh, những phần ngọc liệu trước kia vốn có thể không dùng làm thành phẩm thì nay đều được tận dụng. Vì vậy, các chất liệu ngọc thời Minh mà chúng ta nhìn thấy thường không đẹp, có vết rạn, tỳ vết. Thế nên trong giới đồ cổ trước đây có câu gọi là "Thô đại Minh", đây cũng là một đặc điểm tiêu biểu của thủ công nghệ thời Minh.

Do ngọc liệu tương đối thiếu thốn, người ta chủ yếu theo đuổi số lượng chứ lại không theo đuổi chất lượng, miễn là có là được. Trước đây chúng ta nghèo cũng vậy, ăn uống cái gì cũng ăn rất nhiều. Ngày nay ăn uống không thắng nhau ở số lượng nữa, mà thắng nhau ở chất lượng. Hôm nay tôi ăn cái gì, ăn chất lượng cao, không cần phải ăn quá nhiều thứ. Đạo lý đó đều như nhau cả. Các kênh chính thức gặp nhiều bất tiện, đã thúc đẩy việc buôn bán ngọc ở dân gian, hơn nữa lại vô cùng sôi nổi, giữa tư nhân có rất nhiều hoạt động mậu dịch. Do đó, thời nhà Minh xuất hiện một hiện tượng vô cùng kỳ lạ, đó là ngọc nằm trong tay tư nhân thường còn đẹp hơn cả ngọc của quan phủ. Rất nhiều ngọc khí của hoàng gia ngược lại còn không tinh xảo bằng ngọc khí trong dân gian. Có rất nhiều tư nhân không quản muôn vàn khó khăn vượt biên giới sang Tây Vực buôn ngọc, kiếm được lợi nhuận, cho nên ngọc của tư nhân buôn từ chặng đường xa xôi như vậy về nhất định phải chọn loại cực kỳ tốt, nhất định phải chọn loại chất lượng thượng hạng. Vì vậy, chất lượng ngọc tư nhân thường cao hơn ngọc tiến cống thời bấy giờ.

Trân bảo của Minh Thần Tông

Ngọc khí tinh xảo nhất thời nhà Minh, nhìn vào tình hình khai quật ngày nay, phần lớn tập trung vào giai đoạn cuối. Lúc này xã hội tương đối giàu có ổn định, kinh tế phát triển, hoàng đế, quý tộc và bách tính đều cùng chia sẻ nguồn tài nguyên này. Chúng ta đều biết, Định Lăng thuộc Thập Lăng được chính phủ phê chuẩn khai quật vào những năm 1950. Nơi đây đã khai quật ra một lượng lớn ngọc khí.

Những ngọc khí này có những gì? Có đai câu bằng ngọc, bát ngọc, bình ngọc, tước ngọc, ngọc bội, đai ngọc v.v., khai quật được rất nhiều ngọc khí. Thế nhưng, nếu chúng ta dùng ánh mắt của thời nhà Thanh để nhìn nhận thì sẽ cảm thấy thô ráp; nếu chúng ta dùng ánh mắt của thời nhà Tống để nhìn, cũng cho rằng nó cứng nhắc. Sự thiếu tinh tế này, vẻ câu nệ rập khuôn ấy, chính là phong cách thời nhà Minh.

Lục Tử Cương

Trung tâm chế tác ngọc của nhà Minh cả nước có bốn nơi: Bắc Kinh, Nam Kinh, Tô Châu, Dương Châu. "Thiên công khai vật" ghi chép rõ ràng: "Thợ giỏi tuy tập trung ở kinh sư, nhưng sự tinh xảo khéo léo thì phải kể đến quận Tô". Thợ thủ công qua các triều đại ở Trung Quốc thường được chính quyền trung ương điều động. Thế thì, hai triều đại Minh Thanh, chúng ta đều biết, hoàng cung chắc chắn là đơn vị sử dụng nhân lực hàng đầu. Bạn đã có bản lĩnh thì chắc chắn sẽ được điều đến Bắc Kinh, thời nhà Thanh lại càng trầm trọng hơn, thợ giỏi khắp nơi trong cả nước đều được điều đến bộ phận tạo tác tại Tử Cấm Thành ở Cố Cung.

Sách "Thiên công khai vật" ghi chép vô cùng khách quan, rất nhiều cao thủ tuy đã vào Bắc Kinh, nhưng ở nơi như Tô Châu, rất nhiều ngọc khí được chế tác vô cùng tinh xảo.

Nhân vật nổi tiếng nhất ở Tô Châu là ai nhỉ? Lục Tử Cương. Nghệ thuật chế tác ngọc của Lục Tử Cương đứng đầu trong lịch sử chế tác ngọc của Trung Quốc. Bạn chơi ngọc khí thì không thể không biết đến Lục Tử Cương. Thế nhưng, điều bất hạnh là cho đến nay không có một món ngọc khí nào có thể được công nhận một cách chắc chắn là do chính tay Lục Tử Cương chế tạo. Chúng ta có rất nhiều món mang hiệu đề Tử Cương, phần lớn đều là đồ đời Thanh, đây là người thời nhà Minh, thì chắc chắn không phải do Lục Tử Cương chế tác ngọc. Thế thì, ngọc khí mang phong cách thời nhà Minh, như chúng ta đã nói, đều tương đối thô ráp. Cố Cung cũng có, trong rất nhiều bảo tàng cũng có, thậm chí có cả những món mang tên hiệu Lục Tử Cương, nhưng tất cả những thứ này đều không có chứng cứ nào khác để chứng minh nó do chính tay Lục Tử Cương chế tạo. Chữ "Cương" trong tên Lục Tử Cương có hai cách viết, một là chữ "Cương" trong sơn cương (núi non), hai là chữ "Cương" trong cương cường (cứng cỏi).

Đồ vật mang hiệu đề Lục Tử Cương có một món ngọc khí rất nổi tiếng, hình dáng rất kỳ lạ, loại chén này có một cái tên rõ ràng gọi là "Hợp cẩn bếp". Trước đây dùng trong hôn lễ, hai chiếc chén làm thành một thể thống nhất, hai người mỗi người một chén rượu, uống xong là biểu thị kết nghĩa phu thê. Ngày nay kết hôn là mỗi người cầm một chén, khoác khuỷu tay uống, gọi là rượu giao bôi. Món hợp cẩn bếp này điêu khắc hình ảnh hai loài động vật, phía trên là một con chim ưng, phía dưới là một con gấu. Chim ưng (ying) phát âm đồng âm với anh (ying), anh đại diện cho hoa, chúng ta hay nói "lạc anh biến địa", tức là hoa này đã tàn, hoa tượng trưng cho người phụ nữ. Còn gấu ư, không cần phải nói, từ "anh hùng" đại diện cho nam giới. Từ "anh hùng" mà chúng ta quen dùng bấy lâu nay, hóa ra lại chỉ một nam một nữ, rất thú vị. Lục Tử Cương dùng một cách thức minh họa bằng hình ảnh, phía trên là chim ưng, bên dưới là gấu, chim ưng còn giẫm lên đầu gấu, biểu thị một nam một nữ, hai chiếc chén dán sát vào nhau biểu thị sự hợp cẩn. Chữ "cẩn" này cũng rất thú vị, cực kỳ khó nhận biết, nhưng bạn có thể ghi nhớ nó, chính là hai người gắn bó khăng khít bên nhau.

Chiếc trâm ngọc lướt qua nhau

Ngọc khí của Lục Tử Cương được lưu truyền lại có điểm khác biệt so với ghi chép trong lịch sử. "Tô Châu phủ chí" ghi chép: "Lục Tử Cương, tay nghề mài ngọc cực kỳ tinh xảo, chế tạo trâm thủy tiên, tinh xảo khéo léo, cành hoa mảnh nhỏ như sợi lông". Ghi chép của "Thái Thương châu chí" cũng xấp xỉ như vậy: "Năm mươi năm trước, người trong châu có Lục Tử Cương, dùng dao điêu khắc bèn đạt đến trình độ tuyệt xỉ. Trâm ngọc còn sót lại ngày nay, giá một chiếc trị giá năm mươi sáu lạng vàng." Giá cả đều được viết vô cùng rõ ràng, một chiếc đổi lấy 56 lạng vàng. Thế thì, cả hai tài liệu lịch sử này đều ghi chép rõ ràng rằng ông sản xuất trâm ngọc. Chúng ta đã nhìn thấy ngọc khí mang hiệu đề "Lục Tử Cương" được trưng bày trong bảo tàng ngày nay thường đều là đồ bày trí, hơn nữa lại tương đối thô ráp, khiến cho bạn khi ngắm nhìn lại có cảm giác hụt hẫng.

Tôi từng bắt gặp trâm ngọc mang hiệu đề "Tử Cương", vô cùng đẹp mắt, vấn đề là lúc đó tôi không biết thật giả, cảm thấy Lục Tử Cương không thể nào làm ra cái thứ đồ chơi nhỏ bé này. Nếu có sự hiểu biết về văn hóa trang sức của Trung Quốc, rất dễ để phân biệt thứ này thuộc khoảng thời gian nào. Lúc đó tôi cũng nhìn thấy hai chữ đề "Tử Cương", nhưng tôi lại ngộ nhận rằng loại đồ vật này là không chân thực, là đồ khắc phỏng theo người đời Thanh. Chúng ta nhìn thấy ngọc khí mang hiệu đề "Tử Cương" vô cùng nhiều, cho nên lúc đó đã vô cùng bất cẩn mà bỏ qua. Đợi đến khi tôi đọc lại tài liệu lịch sử đó, thì chiếc trâm ngọc ấy cũng chẳng thể tìm lại được nữa. Người ta sớm đã bán mất rồi. Cho nên mới nói, đọc sách không kỹ lưỡng thì không được, không bỏ công sức chịu khổ thì không được. Lúc này mới biết kiến thức chính là tài sản.

Mối lương duyên trời định

Trong hồi thứ ba mươi của tiểu thuyết "Kim Bình Mai", Tây Môn Khánh tặng quà. Món quà lần này tặng là "Kim hồ ngọc trản", bình rượu bằng vàng, chén rượu bằng ngọc, món quà rất nặng ký. Nói chung, chiếc chén nhỏ hơn và nông hơn một chút thì gọi là trản. Chén ngọc rất phổ biến, ngày nay ở trên thị trường rất dễ bắt gặp.

Có một lần, tôi bắt gặp một đôi chén ngọc cực kỳ đẹp, bèn khuyên một người bạn mua lấy. Tôi nói: "Người xưa coi trọng nhất là kim hồ ngọc trản, bình vàng không dễ gặp, chén ngọc thì dễ. Anh cứ mua hai chiếc chén ngọc về đặt ở nhà, sau này bắt gặp một chiếc bình vàng tôi sẽ phối cho anh một chiếc chẳng phải là đủ bộ hay sao?" Anh ấy nói: "Được." Thế là mua hai chiếc chén ngọc về để ở nhà, ngày nào cũng ngắm nghía, những chiếc chén ngọc trắng nhỏ xinh đẹp vô cùng. Nhưng vấn đề là bình vàng lại không xuất hiện. Năm 2008 quả thực có xuất hiện một chiếc bình vàng, do nhà đấu giá Sotheby's Hồng Kông bán đấu giá. Chiếc bình vàng này giá bao nhiêu vậy? Giá giao dịch là hơn 36 triệu đô la Hồng Kông, chẳng thể nào đem ra phối với đôi chén ngọc kia được, khác nhau một trời một vực, hoàn toàn không thể ghép chung lại một chỗ với nhau được. Chuyện này đành coi như thôi vậy. Sưu tầm quả thực phải tùy duyên, nếu như thực sự muốn tìm chiếc bình này để phối, thì cũng giống như việc bạn dùng 200 vạn để mua một căn nhà, lại dùng 2000 vạn để mua một chiếc xe ô tô chỉ để phối với căn nhà đó, con đường đi như vậy là không đúng đắn.

Ngụ ý cát tường

Trong gần ba trăm năm của triều đại nhà Minh, chức năng lễ nghi của ngọc khí ngày càng suy giảm, càng lúc càng tiến gần hơn với thế tục. Ở phần trước tôi đã từng chia sẻ, ngọc khí ban đầu có rất nhiều chức năng lễ nghi, tôi phải bày nó ra để ngắm, tôi phải bái lạy, tôi phải cúng tế. Đến thời nhà Minh, người thợ thủ công đã đem những sự thấu hiểu trong cuộc sống, từng chút một hòa quyện vào trong món ngọc khí này. Ngọc khí vào thời điểm đó trong quá trình thưởng ngoạn cầm tay, nhất định phải dung hòa vào khái niệm của cuộc sống, theo đuổi ngụ ý, theo đuổi sự cát tường, khiến cho ngọc khí trở thành niềm vui trong cuộc sống của bách tính. Mặc dù giai đoạn này trong lịch sử ngọc khí của Trung Quốc, xét về mặt hoành tráng không bằng nhà Thương Chu, xét về mặt tinh xảo không bằng thời Càn Long, thế nhưng nó vẫn phản ánh một triết lý sống của người Trung Quốc. Bài giảng tiếp theo sẽ nói về ngọc khí thời nhà Thanh.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.