Bằng chứng của chữ viết
Chúng ta bắt đầu nói từ bản thân chữ "Ngọc".
Trong giáp cốt văn đã có chữ "Ngọc" rồi, nhưng có một điểm khác biệt nhỏ so với chữ ngày nay, đó là không có dấu chấm, nhìn vào khiến chúng ta thấy giống như chữ "Vương". Chữ Tiểu triện thì thấy tương đối rõ ràng, khi ba nét ngang khoảng cách bằng nhau thì đọc là "Ngọc"; hai nét ngang phía trên nằm gần nhau, nét ngang phía dưới nằm xa hơn thì đọc là "Vương". Sau thời Hán, chữ "Ngọc" mới thêm một dấu chấm để phân biệt với chữ "Vương", đó chính là nguồn gốc của chữ "Ngọc". Chữ "Ngọc" và chữ "Vương" thời kỳ đầu đều không có dấu chấm. Cho nên, khi chúng ta dùng "Ngọc" làm bộ thủ, cũng không chấm dấu này, gọi là "Bộ Tà Ngọc". Tuy nhiên, chữ "Ngọc" khi làm bộ thủ cũng có trường hợp đặc biệt, đó là khi dùng ở phía dưới của chữ thì phải thêm dấu chấm, ví dụ như chữ "Bích", "Tỷ", v.v.
Hầu hết những chữ dùng bộ Tà Ngọc, 90% đều có liên quan đến ngọc. Ví dụ như chữ số 9 viết hoa "Cửu", gồm bộ Tà Ngọc và chữ "Cửu" trong cửu dài. Nghĩa gốc của "Cửu" là loại đá đẹp màu đen chỉ xếp sau ngọc. Trong "Kinh Thi" có câu: "Thầu ngã dĩ mộc lý, báo chi dĩ quỳnh cửu", nghĩa là: Bạn trao cho tôi quả mận, tôi đáp lại bằng miếng ngọc đẹp; "Thầu ngã dĩ mộc đào, báo chi dĩ quỳnh dao", nghĩa là: Bạn trao cho tôi quả đào, tôi đáp lại bằng miếng ngọc đẹp. Hai chữ "Quỳnh dao" đều có bộ Tà Ngọc, cũng chỉ ngọc đẹp. Người xưa trượng nghĩa hơn chúng ta đúng không? Cho quả đào là đổi lấy miếng ngọc. Chúng ta ngày nay đều là "Đầu đào báo lý" (Trao đào đáp mận), bạn cho tôi quả đào thì tôi cho bạn quả mận, hai cái chắc chắn ngang giá. Nếu bảo bạn cho tôi quả đào, tôi cho bạn miếng ngọc đẹp, bạn lại cho tôi quả mận, tôi lại cho bạn miếng ngọc; thế thì người ngày nay đều ra đường mua đào để đi đổi ngọc rồi.
Ví dụ như chữ "Thân", trong tên đại tham quan Hòa Thân, chính là tên của một loại ngọc đẹp. Lại như một chữ chúng ta thường dùng là chữ "Lý", nghĩa gốc là trị ngọc, tức là chế tác đồ ngọc này, cho nên ý nghĩa diễn dịch về sau mới là quản lý, trị lý. Còn một chữ nữa càng thú vị hơn: "Cầu", trong bóng đá, bóng rổ, bóng bàn. "Cầu" cũng là tên một loại ngọc đẹp, về sau mới được mượn dùng. Chữ "Cầu" thời cổ đại của chúng ta thực ra được viết là chữ "Cầu" có bộ Ngọc. Bóng thời kỳ đầu không phải bơm hơi, bên trong nhồi nhét búi lông, dùng da bọc căng lại là có thể đá. Nếu quả thực dùng ngọc làm thành quả bóng, thì đội bóng đá của chúng ta còn thảm hơn, lao vào đá một cái là ngón chân gãy sạch. Hiểu được bộ thủ này có lợi ích rất lớn đối với việc chúng ta hiểu được ý nghĩa cổ xưa của ngọc.
Lòng tín thực của người xưa
Tôi xin nhấn mạnh giảng về một chữ: chữ "Thụy" trong tường thụy. Nghĩa gốc của "Thụy" là vật làm tin bằng ngọc, điểm này vô cùng quan trọng. Sách "Thuyết giải thích chữ "Thụy" như sau: "Dĩ ngọc vi tín dã" (Lấy ngọc làm vật tin). Từ thời nhà Tần cho đến thời nhà Thanh, uy tín của quốc gia đều dùng ngọc để thể hiện, gọi là Ngọc tỷ, chính là bắt nguồn từ chữ "Thụy" này. Quyền lực cao nhất của quốc gia nhất định phải thể hiện bằng Ngọc tỷ chứ không dùng vàng hay các chất liệu khác làm tỷ, thể hiện dân tộc Trung Hoa luôn giữ trọn lời hứa. Chữ "Thụy" này đóng vai trò như một hiện vật, bằng chứng xác thực của thể chế tín dụng, chúng ta dùng nó để nói lên điều đó.
Quyền lực cao nhất của quốc gia thể hiện qua Ngọc tỷ, còn uy tín cá nhân của chúng ta thì thể hiện qua việc đóng dấu. Người phương Tây là nhận chữ ký chứ không nhận con dấu, người Trung Quốc ngày xưa là nhận con dấu chứ không nhận chữ ký, đó chính là điều mà văn hóa ngọc mang lại cho chúng ta. Tôi còn nhớ hồi nhỏ đi nhận đồ gì cũng phải mang theo con dấu, người ta hoàn toàn không nhận chữ ký. Bây giờ cho phép bạn ký tên nhận đồ; ngày xưa ký tên nhận đồ thì không đời nào lấy đi được, bắt buộc phải đóng một con dấu.
Những người có tuổi một chút đều từng trải qua thời kỳ đó, luôn mang theo con dấu cá nhân bên người. Tại sao lại hình thành nên một loại văn hóa như vậy? Chủ yếu là để kết nối mối quan hệ giữa người với người. Thứ mơ hồ nhất giữa người với người là gì? Là lòng tín thực, không ai nhìn thấy được. Có câu cổ ngữ "Nhân tâm cách đẩu bì" (Lòng người ngăn qua lớp bụng), bạn không thể nhìn ra người khác nghĩ gì. Vậy làm sao để thể hiện lòng tín thực của mình? Nhất định phải có cảm giác nghi lễ, phải đóng một con dấu. Cho nên trong lịch sử có lượng lớn con dấu cá nhân còn lưu giữ lại, đặc biệt là từ sau thời Hán, đều là những vật thể văn hóa vô cùng quan trọng, giúp chúng ta tìm thấy bằng chứng về các nhân vật lịch sử.
Do con người còn chưa biết nhiều về tự nhiên, ngày xưa khi cầu mong mưa thuận gió hòa, thường làm một số nghi lễ để gọi mưa gọi gió. Một khi mưa xuống thật, chúng ta liền cho rằng ông Trời đã giữ tín nhiệm, cho nên gọi là "Tường thụy". Ví dụ như chúng ta thường nói "Thiên giáng tường thụy" (Trời ban điềm lành), "Thụy tuyết triệu phong niên" (Tuyết lành báo năm bội thu), chính là cảm thấy giữa tự nhiên và con người đã có sự kết nối, có thể tuân thủ loại tín nhiệm này. Về sau, mối quan hệ này giữa con người và tự nhiên được dẫn thân thành mối quan hệ tin tưởng giữa người với người, giữa quân chủ và thần dân.
Chữ Hán là một biểu tượng quan trọng trong tiến trình văn minh nhân loại, tính phức tạp của chữ viết thể hiện tính phức tạp của văn hóa. Văn hóa càng đơn giản thì chữ viết càng có xu hướng đơn giản. Chữ viết của chúng ta đều tích lũy dần dần, chữ trên giáp cốt văn hiện tồn tại không nhiều, đến "Khang Hi tự điển" thì số lượng chữ đã vượt qua bất kỳ triều đại nào trong lịch sử. Dân tộc Trung Hoa đã tạo ra một hệ thống chữ viết phức tạp đến vậy, chứng tỏ sự hưng thịnh của văn hóa. "Ngọc", với tư cách là chữ viết, thực ra chính là một biểu tượng, một biểu tượng văn hóa quan trọng.
Dao ngọc bảy lỗ
Thời thơ ấu của ngọc khí có một đặc điểm: chín sớm. Thời đại ngọc khí của nước ta có vẻ chín sớm hơn thời đại đồ đá của phương Tây, cho thấy chúng ta là một dân tộc vô cùng thông tuệ. Từ thời nhà Hạ, dân tộc Trung Hoa đã bước vào xã hội nô lệ, giai cấp từ đó sinh ra, tức là bước vào thời thiếu niên của ngọc khí. Chúng ta nói "Tam đại ngọc", thường có hai cách nói: một là thời kỳ này, tức là Hạ, Thương, Chu; hai là Thương, Chu, Hán.
Xã hội nô lệ tồn tại hai nghìn năm trong lịch sử văn minh Trung Hoa. Trong hai nghìn năm đó, ngọc khí bắt đầu có sự thay đổi. Đầu tiên là binh khí gia tăng, ví dụ như rìu, thích, việt, dao, qua, v.v.
Tại sao binh khí lại gia tăng? Cho thấy mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt, có giai cấp là có xung đột, có quốc gia là có xung đột. Giải quyết xung đột thế nào? Thời đó đều dựa vào vũ lực, đánh nhau, cho nên binh khí trở nên vô cùng quan trọng. Nhưng dùng ngọc làm binh khí thì không phải dùng nó để đánh nhau. Ngọc rất giòn, dù bén đến mấy cũng không thể trực tiếp dùng trên chiến trường, chặt một cái là gãy ngay. Binh khí bằng ngọc được dùng như một vật phẩm mang tính nghi lễ, thể hiện sự mạnh mẽ. Giống như đội nghi lễ quốc gia ngày nay, súng trong tay quân nhân đều là súng dùng cho nghi lễ, không dùng để đánh nhau. Loại binh khí bằng ngọc mang tính tượng trưng này có thể lớn chừng nào? Hiện nay những hiện vật còn lưu giữ, có thể nhìn thấy được, đại khái dài khoảng hai thước. Binh khí bằng ngọc sẽ không có vết tích sử dụng, chủ yếu là để giành lấy một thứ sức mạnh tượng trưng trong chiến tranh tanh mưa máu gió, một thứ sức mạnh của vương quyền.
Tôi từng gặp một người, ông ấy nói: "Thầy Mã, tôi có một món đồ ngọc vô cùng xuất sắc ở đây, thầy có thể giám định giúp tôi không?" Tôi nói: "Được chứ, ông mang đến đi." Ông ấy không quản đường xá xa xôi mang món đồ ngọc đó đến Trung Quốc, tới chỗ tôi mở ra, tôi nhìn một cái thì ra là con dao bảy lỗ thời Hạ nổi tiếng. Tôi biết rất rõ con dao bảy lỗ này là một sản phẩm mỹ nghệ, có thể sưu tầm, có thể làm một niềm vui thích, nhưng nó không phải là cổ vật. Mặt ngọc của con dao bằng phẳng, mỗi một lỗ đều được khoan rất đều khoảng cách, rất mượt mà. Tôi nói với ông ấy: "Đây là một bản sao chép, làm vật trưng bày mang tính nghi lễ trong lòng ông thì được, nhưng nó không có giá trị sưu tầm như ông nghĩ đâu." Ban đầu ông ấy còn chưa đành lòng, nói: "Tôi thấy đồ này khá cổ mà, tôi mua ở một cửa hàng đồ cổ ở nước ngoài đó." Tôi nói: "Ông nhìn con dao bảy lỗ thời Hạ trong lịch sử thì sẽ biết khoảng cách nằm ở đâu." Dao bảy lỗ thời Hạ là quốc bảo của đất nước, được khai quật ở Nhị Lý Đầu, Yển Sư, Hà Nam, là ngọc khí quan trọng nhất thời Hạ. Trên con dao ngọc này khoan bảy cái lỗ, vì vậy gọi là "Dao bảy lỗ". Chúng ta chú ý quan sát, khoảng cách của bảy cái lỗ này là không bằng nhau, người xưa không khắt khe đến thế, lấy thước đo từng cái một rồi mới đục lỗ, mà cũng chẳng có kỹ thuật đó. Đừng nói là đục lỗ trên ngọc khí, nếu ông không qua huấn luyện thì muốn đục một cái lỗ trên gỗ cũng chẳng dễ dàng gì, không thể muốn đục ở đâu là đục ở đó được. Thỉnh thoảng mũi khoan bị trượt thì sẽ làm cho khoảng cách giữa các lỗ không bằng nhau. Tôi nói: "Con dao này của ông, lấy thước đo chính xác thì khoảng cách chắc chắn đều bằng nhau. Nhất định là thợ làm giả đã đẩy trực tiếp trên máy khoan, bao nhiêu khoảng cách một lỗ, rất dễ làm cho đều nhau."
Nhà Hạ là triều đại đầu tiên của xã hội nô lệ, cổ vật để lại tương đối ít. Dao ngọc bảy lỗ thực ra đã đúc kết lại ngọc khí thời Hạ, đặt nền móng cho ngọc khí thời Thương.
Mộ Phụ Hảo thời Thương
Nhà Thương tổng cộng có hơn năm trăm năm, văn hóa thời Thương mà ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy chủ yếu là văn hóa ngọc khí và văn hóa đồ đồng. Lúc này bước vào giai đoạn thứ hai của lịch sử văn minh nhân loại, đó là thời đại đồ đồng. Đến thời Thương, công năng của ngọc khí có thể chia thành tế lễ, nghi lễ, trang sức đeo, trưng bày, sản xuất, táng lễ, vô cùng rõ ràng, ngọc nào thì có công năng đó.
Đồ tơ lụa thời Thương rất phát triển, đây là điều mà người bình thường không biết. Vật liệu dệt thời đó không phải tơ thì là đay, bông vải vào Trung Quốc là chuyện rất muộn về sau, mà chỉ có vật liệu dệt chịu ăn mòn như tơ đay mới có thể bảo tồn lại được. Ví dụ như lượng lớn đồ tơ lụa xuất thổ trong các ngôi mộ thời Hán vẫn còn như mới, lại còn có độ bền. Chính nhờ sự phát triển của đồ tơ lụa mới làm dấy lên phong trào đeo ngọc, tại sao vậy? Thời đó có những miếng ngọc được đính trực tiếp lên quần áo, không giống như hình dung thông thường. Người ngày nay cũng đeo ngọc, trên cổ treo một miếng, trên tay đeo một miếng; nhưng thời đó rất nhiều ngọc lại được khâu trực tiếp lên phía trên quần áo.
Người hơi hiểu biết một chút về lịch sử khai quật cổ vật của Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đều biết, ngôi mộ lớn quan trọng nhất thời Thương chính là mộ Phụ Hảo. Ngôi mộ này được phát hiện năm 1976 tại Tiểu Đồn, An Dương, Hà Nam, đội khảo cổ quốc gia đã tiến hành khai quật ở đó suốt một thời gian dài, cuối cùng chứng minh chủ nhân ngôi mộ là một trong những người phối ngẫu của vị vua thứ 23 thời Thương, tên là Phụ Hảo. Bây giờ là chế độ một vợ một chồng, nói đến phối ngẫu là chỉ có một, thời đó là "một trong những". Tên của vua nhà Thương tính theo "Giáp Ất Bính Đinh", gọi là Vũ Đinh. Làm sao xác định được chủ nhân ngôi mộ chính là Phụ Hảo? Vì trên lượng lớn cổ vật đều có hai chữ "Phụ Hảo", cuối cùng được các chuyên gia xác định. Phụ Hảo không chỉ là người phối ngẫu của vua nhà Thương, mà còn là một đại tướng quân, nói ra thì khá giống Hoa Mộc Lan, là nữ trung hào kiệt, thường xuyên cầm quân xuất chiến. Ngày nay đến An Dương xem tượng Phụ Hảo thì cũng là hình tượng một vị tướng quân.
Phụ Hảo là một người yêu ngọc, trong mộ của bà đã xuất thổ hơn 750 món đồ ngọc, trong đó có hơn 500 món là ngọc đeo, có lỗ, có thể đeo bên người, hơn nữa chủng loại ngọc muôn hình muôn vẻ, tất cả các chuyên gia học giả đều không thể giải thích từng món một, không giải thích nổi, dù sao cũng cách chúng ta quá xa xôi rồi. Thế là chúng ta bắt đầu suy đoán, nói rằng Phụ Hảo người này cực kỳ yêu thích ngọc, cái gì cũng gom về chỗ mình, cuối cùng chôn cùng một lúc. Hơn 700 miếng ngọc hoàn toàn có thể dựng lên một bảo tàng, làm một buổi trưng bày vô cùng tốt.
Trong mộ Phụ Hảo thời Thương có xuất thổ một món ngọc khí rất kỳ lạ, sự xuất hiện của nó đã lật đổ một số quan điểm trước đây. Khi ngọc khí tận dụng màu sắc tự nhiên để chạm khắc thì gọi là "Tiếu sắc", hoặc gọi là "Xảo sắc". Ví dụ như có một khối ngọc trắng, phía trên có một mảng màu vàng, người thợ chạm khắc phần màu trắng thành một con chim hạc, tận dụng phần màu vàng chạm khắc thành chỏm đầu đỏ trên đầu chim hạc, đó chính là cách làm tiếu sắc. Loại kỹ thuật chế tác này vốn được cho là từ thời Minh - Thanh mới bắt đầu có, do công nghệ tiến bộ mới xuất hiện. Nhưng mộ Phụ Hảo đã dùng thực tế để phá tan cách nói này, nó xuất thổ một con ba ba làm bằng tiếu sắc. Người thợ ngọc tận dụng phần màu sẫm của khối ngọc để làm mai ba ba, phần ngọc trắng làm thành đầu, đuôi và bốn chân ba ba. Người Trung Quốc cổ đại vô cùng thông minh, khoảng bốn nghìn năm trước vào thời Thương đã biết tận dụng tiếu sắc rồi.
Người ngọc
Món ngọc khí quan trọng nhất trong mộ Phụ Hảo thời Thương chính là một người ngọc ngồi quỳ, thuật ngữ chuyên môn gọi là "Trĩ tọa". Đây là một tác phẩm ngọc chạm tròn. Chúng ta tìm hiểu sơ qua về kiến thức cơ bản của chạm khắc: Cái gọi là chạm tròn (viên điêu), tức là chạm khắc khối nổi ba chiều, sau khi chạm xong thì trước sau, trái phải, trên dưới, xoay vòng tròn đều có thể ngắm nhìn. Còn có một loại gọi là chạm nổi (phù điêu), thường là hoa văn cao hơn mặt phẳng, nhìn vào hoa văn nhô lên. Lại có một loại là chạm thủng (thấu điêu), nghe chữ là có thể hiểu, nhất định là chạm rỗng. Kỹ thuật chạm khắc đại thể chia thành ba loại này: chạm tròn, chạm nổi, chạm thủng.
Về cái tên "Người ngọc" (ngọc nhân) này cũng rất thú vị. Ngày nay nói "Người ngọc" là để miêu tả người ta đẹp đẽ, ví dụ như nói: "Xem bé gái này đẹp chưa kìa, lớn lên trông như người ngọc vậy." Câu "Phất tường hoa ảnh động, nghi thị ngọc nhân lai" (Bóng hoa lay động bờ tường, ngỡ là người ngọc đang bước lại) trong "Tây Sương Ký" càng tràn ngập sắc màu lãng mạn. Nhưng trong sách "Chu Lễ - Khảo Công Ký" có ghi chép, nói rằng hoàng thất đặt ra "Ngọc tác" để quản lý người ngọc. Cái gọi là "Ngọc tác" tức là hoàng thất lập ra xưởng làm ngọc để chuyên quản lý các nô lệ chế tác ngọc, những nô lệ này gọi là "Ngọc nhân". Xã hội nô lệ khi đến thời Thương có một sự phân công xã hội quan trọng, đó là sự phân công giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp. Chính vì có sự phân công này mới có sự xuất hiện của các xưởng chuyên nghiệp này, mới có những người sống bằng nghề làm thợ. Họ sống bằng nghề làm thợ chứ không sống bằng nghề làm ruộng, đây là dấu hiệu của sự tiến bộ xã hội.
Người ngọc xuất thổ từ mộ Phụ Hảo có một bí ẩn chưa lời giải. Một vật thể không rõ cắm vào lưng người ngọc từ phía bên trái, nhìn từ bên cạnh thấy rất rõ, các chuyên gia cũng không biết đó là cái gì, đành phải đặt cho nó một cái tên là "Bính hình khí" (vật hình cán). Chúng ta suy đoán có hai khả năng: Thứ nhất, người ngọc này chính là hình tượng của Phụ Hảo, vật hình cán phía sau lưng là một dụng cụ nghi lễ, dùng vào việc gì thì không rõ, có thể là thứ bà mang theo để phối hợp với hình tượng nghi lễ khi tham dự các dịp quan trọng, hơi giống như ngày nay đeo một bông hoa cài áo lớn khi tham gia hoạt động xã giao, nhưng thứ của Phụ Hảo thì trang trọng hơn. Thứ hai, người ngọc này không phải Phụ Hảo mà là hình tượng của một pháp sư (phù thủy), thế thì vật hình cán lại trở thành một pháp khí.
Về sau trong đại mộ Tấn Hầu thời Tây Chu cũng xuất thổ một người ngọc tương tự, ở tư thế đứng, cũng có một vật hình cán, nhưng đổi thành đầu rồng rồi. Có chuyên gia cho rằng, người ngọc này không phải của thời Tây Chu mà là của thời Thương, tức là di vật thời Thương xuất hiện trong mộ táng thời Tây Chu. Các chuyên gia không phải nói mò, trong sử sách có ghi chép liên quan. Sách "Dật Chu Thư - Thế Thập Giải" viết: "Phàm Vũ Vương phập Thương, cựu ngọc ức hữu bách vạn." Có nghĩa là gì? Chu Vũ Vương đánh bại Thương Trụ Vương, mang về rất nhiều chiến lợi phẩm, trong đó có rất nhiều ngọc, số lượng cực kỳ lớn. Nhìn từ góc độ này thì việc xuất thổ ngọc khí thời Thương trong mộ thời Tây Chu không phải là không có khả năng.
Vì người ngọc trong mộ Phụ Hảo thời Thương danh tiếng rất lớn nên có lượng lớn đồ nhái. Có một người bạn quan hệ rất tốt với tôi cũng sưu tầm nhiều ngọc, một hôm mang đến một người ngọc thời Thương cho tôi xem, tôi nói: "Món đồ này của anh nhất định không phải thật." Anh ấy hỏi: "Tại sao?" Tôi nói: "Vì món này của anh quá giống với món ở mộ Phụ Hảo, từ kích thước, hoa văn, cho đến thần thái khuôn mặt đều nhất trí, trong lịch sử xác suất trùng lặp thế này hầu như không có." Anh ấy không nghe, nói: "Nếu người thợ ngọc hồi đó làm hai cái, lén giấu đi một cái thì sao?" Anh ấy toàn nghĩ lý lẽ cùn. Sưu tầm trước tiên đừng nghĩ đến những lý lẽ cùn, nhất định phải nghĩ theo lý lẽ đúng đắn. Văn hóa nối tiếp trong lịch sử đều là văn hóa rất chuẩn mực, anh đừng luôn nghĩ lệch đi, đặc biệt là đừng lấy suy nghĩ của chúng ta ngày nay áp vào người xưa. Trong điều kiện sản xuất thời cổ đại, thợ ngọc làm một người ngọc ước tính phải mất mấy năm. Hắn tiện tay làm một cái rồi giấu đi, đâu có dễ dàng như thế! Thời gian mấy năm đó tìm ở đâu ra? Bất luận người ngọc này là pháp sư hay là Phụ Hảo, thợ ngọc thời đó liên tiếp làm hai cái y hệt nhau, lại không xuất thổ cùng một nơi, liệu có khả năng không?
Từ người ngọc thời Thương, chúng ta có thể thấy sự quan tâm của con người đối với bản thân mình. Vào thời kỳ thơ ấu của ngọc, con người quan tâm đến các hiện tượng khác, ví dụ như quan tâm đến động vật, đến thần linh. Đến khi người ngọc thời Thương xuất hiện, chứng tỏ con người đã quan tâm đến bản thân, khiến nghệ thuật nâng lên một tầm cao mới. Chính nhờ sự quan tâm này của con người đối với bản thân mà ngọc thời Thương đã trở thành biểu tượng của địa vị, điểm này đặc biệt quan trọng.
Văn hóa Lễ ngọc
Sau thời Thương chính là thời Chu. Thời Chu chia thành Tây Chu và Đông Chu. Ngày xưa nói đến Đông Chu thường hay nói thành Xuân Thu Chiến Quốc. Chúng ta tìm hiểu một kiến thức đơn giản: Trong bảng niên đại lịch sử Trung Quốc, hễ triều đại nào có hai thời kỳ Tây và Đông cùng tồn tại thì nhất định Tây ở trước, Đông ở sau. Ví dụ như Tây Chu, Đông Chu; Tây Hán, Đông Hán; Tây Tấn, Đông Tấn. Dễ nhớ đúng không?
Giai cấp thống trị thời Chu rút ra bài học từ sự diệt vong của Ân Thương, đã định ra một hệ thống nghi lễ mới, đó chính là sự xuất hiện của "Chu Lễ". "Chu Lễ" là một trong những kinh điển quan trọng nhất của văn minh Trung Hoa, nhờ sự xuất hiện của nó mà các chuẩn mực hành vi về sau chịu sự ràng buộc rất lớn. Chúng ta thường nói giảng lễ mạo, coi trọng lễ tiết, đều đang nói về "Lễ". Trong một số tôn giáo có một loại nghi thức gọi là "Lễ bái", làm vào ngày nào? Chắc chắn là làm vào Chủ nhật đúng không? Chủ nhật lại gọi là ngày Lễ bái, chính là từ đó mà ra. Xin lưu ý, ngày Lễ bái nên là ngày đầu tiên của mỗi tuần chứ không phải ngày cuối cùng. Chúng ta thường nhầm tưởng Chủ nhật là ngày cuối cùng của một tuần. Xem lịch phương Tây thì sẽ biết, lịch phương Tây đều xếp Chủ nhật ở cột đầu tiên.
Người xưa cho rằng ngọc có tác dụng mang lại điềm lành và trừ tà, thế là trong "Chu Lễ" đã quy định các loại ngọc khác nhau có địa vị và tác dụng khác nhau, khiến ngọc khí trở thành biểu tượng của đẳng cấp, ban cho nó sắc thái trịnh trọng mang tính chính trị mạnh mẽ. Đối với việc tế lễ, việc dùng ngọc trong nghi lễ cũng được quy định. Trong "Chu Lễ" nói thế này: "Dĩ ngọc tác lục khí, dĩ lễ thiên địa tứ phương" (Lấy ngọc làm sáu loại khí cụ, để tế trời đất bốn phương). Trời đất đều vô cùng quan trọng đối với sự sinh tồn của chúng ta, sự sinh tồn của chúng ta phải dựa vào đất, đất có thể mọc ra lương thực; lương thực mọc thế nào? Phải dựa vào trời mưa xuống. "Bốn phương" là chỉ bốn hướng Đông, Nam, Tây, Bắc. Trong "Chu Lễ" quy định như sau: "Dĩ thương bích lễ thiên, dĩ hoàng tông lễ địa, dĩ thanh khuê lễ Đông phương, dĩ xích trương lễ Nam phương, dĩ bạch hổ lễ Tây phương, dĩ huyền hoành lễ Bắc phương." (Dùng bích xanh tế trời, dùng tông vàng tế đất, dùng khuê xanh tế phương Đông, dùng trương đỏ tế phương Nam, dùng hổ trắng tế phương Tây, dùng hoành đen tế phương Bắc). Thứ tự phương hướng của người xưa là Trời, Đất, Đông, Nam, Tây, Bắc, ghi chép trong văn tịch cổ đại Trung Quốc đều ghi phương hướng theo thứ tự này. Bích và Tông thì đã giảng rồi, ở đây xin giải thích thêm một chút về mấy loại ngọc khác. Khuê (thường gọi là Khuê ngọc), hình dải dài, trên nhọn dưới bằng, cũng có loại đầu bằng; Trương, hình dáng như Khuê, hai đầu mang vạt nhọn, hoặc có đầu trên vát chéo; Hổ, hình vòng cung, chạm khắc thành hình con hổ; Hoành, hình vòng cung, thường chạm khắc thành hình con rồng, hình con cá. Trong đó chữ Trương này cũng được miêu tả trong "Kinh Thi":
Nãi sinh nam tử, tải tẩm chi sàng. Tải y chi thường, tải lộng chi trương.
Nãi sinh nữ tử, tải tẩm chi địa. Tải y chi tích, tải lộng chi ngõa.
Ngày xưa có cách nói truyền thống, sinh con trai gọi là "Lộng trương chi hỷ" (Nỗi vui chơi ngọc trương), sinh con gái gọi là "Lộng ngõa chi hỷ" (Nỗi vui chơi thoi dệt), chính là từ đó mà ra. Tất nhiên đây là quan niệm cũ nam tôn nữ ti, rất không đúng.
Do người xưa phát hiện màu sắc của ngọc có sự khác nhau nên đã có ý thức tận dụng những màu sắc này. Dùng bốn loại ngọc khí có màu sắc khác nhau để tế bốn phương có ảnh hưởng mãi đến thế hệ sau. Ví dụ như Tứ phương thần: Chu Tước, Huyền Vũ, Thanh Long, Bạch Hổ. Phía nam là Chu Tước, màu đỏ, tương ứng với Xích trương; phía bắc là Huyền Vũ, màu đen, tương ứng với Huyền hoành; phía đông là Thanh Long, màu xanh, tương ứng với Thanh khuê; phía tây là Bạch Hổ, màu trắng, tương ứng với Bạch hổ. Sách "Lễ Ký" ghi chép: "Hành, tiền Chu Điểu nhi hậu Huyền Vũ, tả Thanh Long nhi hữu Bạch Hổ." (Đi lại thì phía trước là Chu Điểu, phía sau là Huyền Vũ, bên trái là Thanh Long, bên phải là Bạch Hổ).
Dân tộc Trung Hoa là một dân tộc tôn vinh phía Nam, cũng là một dân tộc tôn vinh bên Trái, hễ nói đến Nam Bắc thì Nam nhất định ở trước. Ví dụ như thiết bị định hướng sớm nhất của Trung Quốc gọi là Tư Nam; về sau người phương Tây truyền cho chúng ta la bàn, hướng mũi tên chỉ là hướng Bắc, thực ra nên gọi là "Kim chỉ Bắc", nhưng người Trung Quốc lại đặt cho nó cái tên là "Kim chỉ Nam". Vậy nên, hễ nói Trái Phải, Đông Tây thì nhất định Trái ở trước, tức là Đông ở trước. Bản đồ sớm nhất của Trung Quốc là phía Nam ở trên, bản đồ ngày nay là do người phương Tây truyền cho chúng ta, là phía Bắc ở trên. Khi phía Nam ở trên thì bên trái sẽ biến thành phương Đông.
Con ngựa của Tấn Hầu
Bắt đầu từ năm 1992, nhà nước đã có kế hoạch khai quật một nhóm mộ cổ thời Tây Chu ở huyện Khúc Ốc, tỉnh Sơn Tây, đó chính là mộ Tấn Hầu nổi tiếng. Tây Chu là một thời kỳ có tương đối ít hiện vật trong lịch sử phát triển ngọc khí, trước đây có học giả cho rằng ghi chép trong sử sách không phù hợp với hiện vật, ghi chép có thể bị sai. Nhưng sau năm 1992, nhờ việc phát hiện ra đại mộ Tấn Hầu đã làm thay đổi quan điểm này. Khu mộ Tấn Hầu tổng cộng có bao nhiêu ngôi mộ? 19 ngôi, đều là mộ của các đời Tấn Hầu và phu nhân. Ngôi mộ xuất thổ nhiều ngọc khí nhất có tới 800 món.
Ngọc khí thời Tây Chu trong lịch sử xuất thổ tương đối ít, những ngọc khí có thể xác nhận chắc chắn thuộc về thời Tây Chu lại càng ít, cho nên trước khi mộ Tấn Hầu chưa được khai quật, rất nhiều thứ không thể hình dung nổi. Ví dụ như mộ Tấn Hầu xuất thổ một con ngựa ngọc chạm tròn, dạng khối ba chiều. Con ngựa ngọc xuất thổ trong mộ Phụ Hảo thời Thương là dạng tấm, tức là một miếng mỏng, hoàn toàn không thể so sánh với kỹ thuật làm ngựa ngọc khối ba chiều, có thể thấy rõ sự tiến bộ của kỹ thuật chế tác ngọc thời Tây Chu. Ngựa ngọc thời Tây Chu còn có một đặc điểm: ở trạng thái tĩnh.
Ngựa từ thời Hán về sau đều ở trạng thái động, như con ngựa đồng phi xuất thổ ở Vũ Uy, Cam Túc, còn gọi là "Mã đạp phi yến" (Ngựa dẫm chim yến bay), là biểu tượng du lịch quốc gia, con ngựa đó rất sống động. Ngựa trong xã hội thời kỳ đầu là một công cụ vô cùng quan trọng, nó có thể vận chuyển, cày cấy, chiến tranh. Đặc biệt là chiến tranh, giữa các quốc gia xảy ra xung đột phải đánh nhau, lúc này quan trọng nhất chính là binh khí. Ngựa trong chiến tranh có thể coi như binh khí, tương đương với xe tăng, tàu chiến, máy bay trong chiến tranh về sau, nó là loại binh khí di chuyển nhanh nhất, có sức mạnh nhất, đây cũng là một lý do khiến con ngựa sở hữu địa vị cao quý trong suốt chiều dài văn minh Trung Hoa. Trong các từ ngữ còn lưu lại ngày nay có câu "Hãn mã công lao" (Công lao hãn mã), chính là từ đó mà ra.
Dùng ngọc liệm táng
Dân tộc Trung Hoa là một dân tộc cực kỳ ưa thích hậu táng (chôn cất hậu hình), đặc biệt là trước thời Hán, người Trung Quốc không biết suy nghĩ thế nào, có đồ gì tốt là nhất quyết phải đem chôn xuống, khiến người ngày nay không thể hiểu nổi. Tuy nhiên, chính nhờ chế độ hậu táng này mà chúng ta mới có thể nhìn thấy nền văn minh rực rỡ từ mấy nghìn năm trước.
Dùng ngọc để liệm táng là một bộ phận cấu thành quan trọng của chế độ hậu táng thời cổ đại. Trịnh Huyền chú giải trong sách "Chu Lễ" viết: "Khuê tại tả, trương tại thủ, hổ tại hữu, hoành tại túc, bích tại bối, tông tại phúc, cái thủ tượng phương minh thần chi dã." Điều này nói ra tương đối phức tạp, phải đặt các loại ngọc khí khác nhau vào các vị trí tương ứng. Vì khi con người được chôn cất là nằm xuống, không thể nào đặt người đó dựng đứng xuống được. Nằm xuống thì sẽ có các phương hướng trước sau trái phải trên dưới, cách đặt ngọc khí này cũng được thiết lập theo phương hướng tế lễ trời đất bốn phương.
Người Trung Quốc dùng ngọc liệm táng đã hình thành nên một loại văn hóa, tại sao vậy? Thứ nhất, người xưa cho rằng ngọc mịn màng ấm áp, có chức năng chống thối rữa đặc biệt, có thể bảo đảm thân thể không bị phân hủy; còn có thể ngăn không cho linh hồn thoát ra ngoài, cho nên mới có ngọc nút, nhét kín tất cả các lỗ trên cơ thể con người. Ngày xưa có ghi chép người cổ đại mài ngọc thành bột để ăn, cho rằng có thể trường sinh bất lão. Thứ hai, ngọc có thể khoe khoang của cải, đặc biệt là Ngọc bích, có những ngôi mộ xuất thổ rất nhiều tấm bích giống nhau, nhìn một cái là biết đang khoe khoang của cải.
Đại mộ Tấn Hầu còn có một loại ngọc khí đặc biệt quan trọng xuất thổ hàng loạt, trong mỗi ngôi mộ hầu như đều có, đó là Ngọc phủ diện (ngọc che mặt). Cái gọi là Ngọc phủ diện là chỉ việc dùng các mảnh ngọc ứng với các vị trí mắt, mũi, tai, miệng trên mặt người, khâu lên các vật liệu dệt như tơ lụa hoặc vải đay, rồi đắp lên mặt người chết. Số lượng mảnh ngọc trên Ngọc phủ diện xuất thổ từ mộ Tấn Hầu không giống nhau, bộ nhiều nhất có tới 79 mảnh, trước đó chưa từng phát hiện ra. Dùng ngọc che mặt đã mang lại một loại văn hóa tang lễ kéo dài mãi về sau. Ví dụ như người thời Liêu rất thích dùng kim loại làm một tấm che mặt đắp lên mặt, cũng có người dùng cả khối ngọc đào rỗng đắp lên mặt, chính là muốn bảo đảm thi thể không bị mục nát về mặt tinh thần. Thực ra chúng ta đều biết, đây là chuyện không thể nào.
Tổ bội
Vào thời Tây Chu, việc đeo ngọc khí đã xuất hiện một hình thức đặc biệt, đó là gì? Chính là Tổ bội (bộ ngọc đeo kết hợp). Cái gọi là Tổ bội rất dễ hiểu, hai miếng ngọc trở lên kết hợp lại để đeo thì gọi là Tổ bội, Tổ bội thời Tây Chu đều là lượng lớn miếng ngọc dùng chỉ tơ xâu lại với nhau, đeo trên người vô cùng đẹp đẽ. Ở giữa Tổ bội phải dùng một loại ngọc khí - Ngọc hoành. Có học giả cho rằng chữ "Hoành" đồng âm với chữ "Hành" trong cân bằng, mang ý nghĩa cân bằng, mà Ngọc hoành cũng đóng vai trò cân bằng trong bộ ngọc đeo, đạo lý này giải thích rất thông suốt. Sách "Lễ Ký - Kinh Giải" nói "Hành bộ tắc hữu hoàn bội chi thanh", tức là khi bạn đi bộ thì các miếng ngọc đeo va chạm vào nhau tạo ra tiếng kêu leng keng rất vui tai. Thế thì người đeo phải chú ý đến dáng vẻ và phong thái của mình, động tác hơi lớn một chút là tiếng kêu sẽ trở nên đặc biệt vang, không trang nhã. Yêu cầu nghi lễ của người xưa trong các dịp trọng đại nghiêm ngặt hơn ngày nay. Ngày nay đều tương đối tùy ý, có khi những dịp rất quan trọng lại mặc một chiếc áo phông đi dự, người xưa tuyệt đối không cho phép. Tại sao lại xuất hiện loại Tổ bội này? Chính là muốn bạn chú ý đến quy phạm nghi lễ. Văn hóa Tổ bội đã gây ảnh hưởng to lớn cho thế hệ sau.
Tổ bội ngoài nhìn đẹp ra thì nghe cũng đẹp. Người xưa luôn theo đuổi vẻ đẹp thị giác và thính giác, không chỉ thể hiện trên Tổ bội mà trong thơ ca cũng có thể thể hiện, ví dụ như câu thơ nổi tiếng của Đỗ Phủ: "Hai chú hoàng anh hót trong hàng liễu xanh, một hàng cò trắng bay lên trời xanh." Vẻ đẹp của câu thơ này đến từ âm thanh và màu sắc. "Hai chú hoàng anh hót trong hàng liễu xanh" là vẻ đẹp của âm thanh, "một hàng cò trắng bay lên trời xanh" là vẻ đẹp của màu sắc. Sự theo đuổi vẻ đẹp của chúng ta đều mưa dầm thấm đất, tích lũy từng chút một. Do địa vị và giá trị của Tổ bội rất cao nên nhiều người đã tìm cách sưu tầm những bộ Tổ bội như vậy. Tôi từng gặp một người bạn mang đến cho tôi xem, nói: "Thầy Mã, tôi mới mua một bộ Tổ bội, thầy xem giúp tôi xem có thiếu cái gì không?" Tổ bội nói một cách nghiêm ngặt thì không có định thức, không bắt buộc phải cố định bao nhiêu món, tùy từng người. Tôi nói: "Bộ Tổ bội này của anh chắc không phải thật đâu." Anh ấy hỏi: "Tại sao vậy?" Tôi nói: "Vì trước khi anh mang đến, tôi thấy người khác cũng mang một bộ tới, suýt soát giống bộ này của anh, cho nên bộ này của anh cũng không phải thật." Đồ quý hiếm đột nhiên xuất hiện hàng loạt thì nhất định là có người đang làm giả, là kẻ làm giả biết được sức hút cực lớn của Tổ bội đối với người sưu tầm. Anh mua một miếng ngọc, người ta bảo đây là miếng duy nhất còn lại trong một bộ, những miếng khác mất hết rồi, trong lòng anh sẽ rất tiếc nuối. Nhưng khi anh sở hữu một bộ Tổ bội thì trong lòng sẽ rất thỏa mãn, khi sự thỏa mãn này của anh bị người khác lợi dụng thì rất có thể sẽ xuất hiện sự phán đoán sai lầm.
Người bình thường hiểu biết về lịch sử không được rõ ràng cho lắm, nên khi nói về thời xa xưa thì cảm thấy dễ nói. Hễ nói món đồ là của thời Chu thì thích nói là Tây Chu chứ không nói Đông Chu, tại sao? Đông Chu là Chiến Quốc hay Xuân Thu thì chịu không nắm rõ. Hễ tới chỗ tôi là tôi nói: "Món này của anh là của 'Tuần trước' (Thượng chu) đấy!" Tức là của tuần trước, nói đùa thôi. Tại sao anh ấy nói Tây Chu mà tôi lại đánh trống lảng nói tuần trước? Nói đùa có thể hóa giải sự gượng gạo. Thay người ta đưa ra quyết định giám định mang tính sinh sát đại quyền này thì đối với tôi vẫn là điều đau khổ, đôi khi chỉ có thể dùng lời nói đùa để hóa giải.
Ý thức xã hội thời Thương là văn hóa quỷ thần, phản ánh lên ngọc khí thì hình thành nên văn hóa Thần ngọc. Thời Chu bước vào giai đoạn chính trị hóa và chế độ hóa, nghi lễ đi vào quỹ đạo, có quy củ rồi, thế là hình thành nên văn hóa Lễ ngọc. Từ thần lên lễ là một sự tiến bộ. Khi ý chí của thần linh và thế tục lẫn lộn với nhau, đôi khi chúng ta không phân biệt được rốt cuộc là của thế tục hay là do ông Trời ban cho bạn, ngọc trở thành một vật thể hiện cho sự thần bí hóa chính trị. Nói một cách đơn giản, tất cả mọi người đều sẽ lấy ngọc khí ra để viện dẫn. Vậy thì đến thời kỳ lễ hỏng nhạc tàn vào thời Chiến Quốc, ngọc lại có sự phát triển như thế nào? Bài sau sẽ giảng tiếp.