Trâm và trâm cài
Đời Tùy do thời gian trị vì ngắn ngủi, văn vật tương đối khan hiếm. Những văn vật đời Tùy nổi tiếng nhất phần lớn đều xuất phát từ mộ Lý Tĩnh Xun ở Thiểm Tây, Tây An. Lúc Lý Tĩnh Xun qua đời chỉ là một cô bé 9 tuổi, nhưng vì thân phận cao quý, đồ tùy táng rất phong phú và cấp bậc cũng rất cao. Trong đó đã xuất hiện ba chiếc trâm ngọc trắng. Ngày nay chúng ta lại không bàn nhiều về chiếc trâm này nữa. Trước kia có trâm vàng, trâm bạc, trâm phượng, trong tên người có Tiết Bảo Xoa, Kim Lăng thập nhị thoa, trong tên từ điệp có Xoa đầu phượng. Trâm ngọc được phát hiện sớm nhất hiện nay, chính là ba chiếc này được khai quật từ mộ Lý Tĩnh Xun đời Tùy.
Con người thoát khỏi thời kỳ mông muội đều khá coi trọng mái tóc của chính mình, ngày nay cũng vậy, thứ có thể mang lại ấn tượng đầu tiên thường là tóc, cho nên kiểu tóc rất quan trọng. Sự hạn chế đối với kiểu tóc sớm nhất, nó phải dựa vào một số vật dụng để cố định kiểu tóc lại. Dụng cụ bó tóc sớm nhất có vòng cài, lúc nói về ngọc khí thời kỳ đầu đã từng nhắc tới, có thể bó tóc lại với nhau, khiến cho kiểu tóc trông cao vút và phóng đại. Có một loại gọi là trâm cài, chữ này ngày nay cơ bản không dùng đến. Có một từ vựng vô cùng cổ xưa "cập trâm", chỉ con gái đến 15 tuổi phải búi tóc cài trâm, biểu thị đã thành người lớn.
Chúng ta nói, dụng cụ bó tóc tương đối quen thuộc có trâm và trâm cài. Trâm là một nhánh, trâm cài là hai nhánh. Có người cho rằng, sự xuất hiện của trâm cài bắt nguồn từ cuộc sống. Một cách nói là: Trâm cài bắt nguồn từ cái chĩa bắt cá, chính là cái chĩa dùng trong nông mục nghiệp, lại có người cho rằng nó bắt nguồn từ binh khí. Cho dù nguyên mẫu của trâm cài là gì, nó nhất định đều bắt nguồn từ cuộc sống. Trâm và trâm cài, thực ra ngày nay vẫn đang dùng, kẹp tóc chính là từ đây diễn hóa mà ra.
Đai Tích Tạ
Triều Đại Đường có ngọc khí gì mới mẻ mà trước kia chúng ta chưa từng có không? Đứng đầu là ngọc khỏa, chỉ ngọc được khảm trên đai lưng, cũng gọi là bản đai ngọc. Lại có bản đai vàng, bản đai bạc, v.v.. Thực ra bản đai đã có từ trước triều Đại Đường, nhưng bắt đầu từ triều Đại Đường mới được định chế lại làm quy chuẩn quốc gia.
Hình thức của bản đai ngọc là chịu ảnh hưởng từ "đai Tích Tạ" của các dân tộc du mục mà thành. Từ "Tích Tạ" này rất chuyên nghiệp, chỉ trang phục truyền thống của các dân tộc thiểu số phương bắc thời cổ đại, rủ xuống từ trên đai lưng rất nhiều vật treo, ví dụ như dao, dụng cụ gỡ dây và các công cụ thường dùng trong cuộc sống du mục khác. Trong văn vật khai quật ngày nay có thể nhìn thấy bản đai ngọc thời kỳ đầu, năm 1988 khi mở rộng sân bay Hàm Dương, đã phát hiện ra một ngôi mộ Bắc Châu, khai quật được một chiếc đai ngọc Tích Tạ chín vòng. Ý nghĩa ban đầu của từ "Tích Tạ" là: Bước đi bước nhỏ, hành động gian nan. Vậy nên đeo loại đai Tích Tạ này sẽ hạn chế việc đi lại của con người, cho nên vật này mới gọi là Tích Tạ.
Áo bào đai ngọc minh châu
Việc đeo ngọc khỏa làm chế độ, sử sách ghi chép bắt đầu từ thời kỳ Đường Cao Tổ Lý Uyên. "Đường thực lục" ghi chép: "Cao Tổ bắt đầu định chế độ đai lưng, từ thiên tử cho đến chư hầu, vương, công, khanh, tướng, bậc tam phẩm trở lên được phép dùng đai ngọc." Còn "Tân Đường Thư" thì nói: "Lúc thỉnh phá Tiêu Tiển, số được ban đai ngọc Vu Điền mười ba khỏa, bảy vuông sáu tròn, các khỏa đều đính vòng, để dùng nhiều mà cố định nó. Những vật dùng để đeo, lại có hỏa giám, đại triều, nang tính toán vân vân, thường đeo ở đai."
Đại tướng đầu Đường Lý Tĩnh, do chiến công hiển hách, Đường Cao Tổ Lý Uyên bèn thưởng cho ông một chiếc đai ngọc trắng, được khảm mười ba khối ngọc Vu Điền, bảy cái vuông, sáu cái tròn. Chữ khỏa trong ý nghĩa cổ xưa chính là "dáng vẻ tròn trịa không có góc cạnh", chính là trạng thái nửa hình tròn. Chiếc đai ngọc này mang rõ đặc trưng của đai Tích Tạ, dưới bản ngọc có vòng, trên vòng treo đồ vật, có hỏa giám, đại triều, nang tính toán vân vân. Hỏa giám là công cụ lấy lửa thời cổ đại, tương đương với bật lửa. Người cổ xưa trước kia lấy lửa là một việc vô cùng phiền phức. Ngày nay chúng ta là bật lửa cứ đánh là cháy, lúc đó không có cái này. Hỏa liêm, hỏa liêm thời Thanh, hỏa liêm thời Minh, tôi đã từng dùng qua vật này, đã thử qua vật này để lấy lửa. Dù sao chúng ta cảm thấy thủ pháp không được, cũng làm mất tầm nửa tiếng phỏng chừng mới nhóm cháy được. Đặt bông lửa lên trên, liều mạng đánh, cuối cùng mới đánh nó cháy lên. Đại triều là gì? Tôi đã giảng ở trước, triều là vật để gỡ nút, một đầu nhọn, có thể gỡ nút. Nang tính toán tương đương với túi đeo lưng ngày nay, đựng chút vật nhỏ linh tinh tùy thân. Đoạn ghi chép này rất rõ ràng, hình chế đai ngọc hoàn toàn khớp với hiện vật có thể nhìn thấy ngày nay. Lý Tĩnh là đại tướng đầu Đường, công huốn hiển hách. Ông từng bình định Giang Nam, Lĩnh Nam ở phía nam, tiêu diệt Đột Quyết ở phía bắc, bình định Thổ Cốc Hôn ở phía tây, chiến công hiển hách, cho nên ông đã nhận được phần thưởng đặc biệt của Đường Cao Tổ Lý Uyên.
Sử sách ghi chép, quy định sử dụng đai ngọc của triều Đại Đường vô cùng nghiêm ngặt. Thứ nhất, màu sắc của đai lưng khác nhau, màu tím là cao nhất. Cái gọi là màu sắc khác nhau, là chỉ màu nền của đai lưng, ngọc được khảm ở trên màu nền. Người Trung Quốc có sự kính trọng vô cùng cao đối với màu sắc tím, ví dụ như tử khí đông lai, Tử Cấm Thành, gỗ tử đàn. Thứ hai, chất liệu khảm trên đai lưng lấy ngọc làm cao, tiếp xuống dưới mới là vàng, bạc, đồng, sắt, điều này khác với tưởng tượng của người bình thường. Chúng ta thông thường đều cho rằng, vàng chắc chắn là cao nhất, ngọc chẳng qua chỉ là một hòn đá, vàng là kim loại quý. Nhưng ở cấp bậc của đai lưng, ngọc là thứ nhất. Thứ ba, căn cứ vào phẩm tước cao thấp, ngọc trên đai lưng từ mười ba khối đến bảy khối không giống nhau, tôn ti có trật tự. Sáng tạo quan trọng của ngọc khí lễ nghi triều Đại Đường, là giảm chức năng của đai lưng xuống mức yếu nhất, biến nó thành một tượng trưng cho cấp bậc, cấp bậc chính thức của Trung Quốc đều có thể nhìn thấy từ đai lưng.
Hầm chứa Hà Gia Thôn
Bản đai ngọc nổi tiếng nhất triều Đại Đường được khai quật ở đâu? Thiểm Tây. Ngày 5 tháng 10 năm 1970, vùng ngoại ô Tây An Thiểm Tây vô tình phát hiện ra một chiếc vò gốm xám lớn ở Hà Gia Thôn. Nó cách mặt đất chỉ có 80 phân, rất nông, thông thường mà nói, văn vật lúc khai quật đều cần phải đào rất sâu, nhưng Hà Gia Thôn là một sự tình cờ, hình như chính là đào một cái rãnh, liền chạm phải một chiếc vò như vậy. Sau khi phát hiện chiếc vò gốm này, có học giả cho rằng không nên chỉ có một cái, nên tìm kiếm ở phạm vi mở rộng hơn nữa. Kết quả không mấy ngày sau, lại phát hiện thêm một cái nữa.
Hầm chứa Hà Gia Thôn khai quật được hơn 1000 món văn vật có giá trị liên thành các loại, bao gồm số lượng lớn kim ngân khí, cực kỳ tinh mỹ. Phần đồ vật này, toàn bộ đã được trưng bày nhiều lần ở Bắc Kinh. Mỗi lần triển lãm tôi đều đi xem. Rất nhiều học giả cho rằng đây là kho chứa, do chiến tranh nên chôn vùi vội vã, cho nên mới chôn nông như vậy. Cũng có người cho rằng đây là vật tư quân dụng, các loại cách nói đều có.
Hầm chứa Hà Gia Thôn khai quật được bao nhiêu ngọc khỏa? Đúng mười bộ, trong đó một bộ là đai Tích Tạ, chín bộ là đai ngọc. Lý Bạch có thơ, ông ấy nói: "Lưng đeo kiếm Di Lăng, áo bào đai ngọc minh châu". Bạn thấy triều Đại Đường họ đều ca ngợi loại đai ngọc này trong thơ ca. Đai ngọc này được khai quật ở Hà Gia Thôn đẹp đến mức, phàm là người nhìn thấy hiện vật đều không thể tin được vật đó là của hơn một ngàn năm trước, không thể tin được vật đó là của triều Đại Đường. Từ trong những khỏa đai ngọc của nó, chúng ta có thể nhìn thấy, nó có mười lăm khối, cao hơn định chế sơ Đường. Nó có lẽ không tính cái thạc vĩ này, hai khối to có đuôi cong tròn ở điểm nhọn nhất của hai đầu không tính cái này, vậy thì chính là mười ba khối.
Văn hóa ngoại lai trên bản đai
Bản đai của triều Đại Đường, vào thời điểm đó là một tượng trưng chính thức quan trọng, cho nên ngày nay rất nhiều người vô cùng có hứng thú với việc sưu tầm bản đai. Cơ hội chúng ta bắt gặp bản đai ngọc hoàn chỉnh là vô cùng ít, thông thường đều là từng khối lẻ tẻ. Người bắt gặp không hiểu cho lắm, liền không biết đó là cái gì. Tôi có một người bạn liền mang tới cho tôi một cái, là khối cuối cùng của bản đai này, gọi là thạc vĩ. Chữ này vô cùng khó viết, có lúc viết chữ "tháp" của tháp nước, có lúc viết một bộ "kim" bên cạnh một chữ "trạch". Lúc cậu ấy mang chiếc thạc vĩ này tới cho tôi xem, cậu ấy hỏi: "Anh xem đây là cái gì trên này?" Tôi nói: "Trên này chính là ca vũ kỹ triều Đại Đường lúc đó."
Giao lưu đối ngoại của xã hội triều Đại Đường rất thường xuyên, rất nhiều âm nhạc, khiêu vũ Tây Vực truyền vào, khiến cho ca múa triều Đại Đường vô cùng phát triển. Ví dụ như từ Lê Viên chính là bắt đầu hưng thịnh lên từ triều Đại Đường. Ca vũ kỹ triều Đại Đường vô cùng phát triển, ảnh hưởng đến Nhật Bản. Ngày nay Nhật Bản vẫn còn rất nhiều ca vũ kỹ, lưu giữ phong vận đậm đà của triều Đại Đường. Nhưng ở Trung Quốc, văn hóa không ngừng diễn biến, chúng ta ngược lại không thể nhìn thấy nữa.
Cốc đầu thú mã não
Hầm chứa Hà Gia Thôn lúc đó khai quật còn có một thứ vô cùng quan trọng, thứ này lúc đó đã gây ra chấn động. Là cái gì vậy? Cốc đầu thú mã não. Chiếc cốc đầu thú mã não này có hình dạng giống như linh dương, rõ ràng chịu ảnh hưởng của văn hóa Tư Tát Ni Ba Tư.
Từ mã não vô cùng thú vị, ngày nay chúng ta hễ nói đến trân châu mã não, đều nói rất trôi chảy. Nhưng từ này bắt nguồn từ đâu? Có học giả cho rằng nó có nguồn gốc từ kinh Phật, là sau khi Phật giáo truyền vào nước ta, mới có từ mã não. Lại có một cách nói khác, nói là vẫn đúa của nó rất giống não ngựa, cho nên gọi là mã não. Tôi cảm thấy cách nói này có chút miễn cưỡng.
Mã não cũng là một loại ngọc, nhưng độ cứng của nó cao hơn ngọc thông thường, chất ngọc ở trạng thái bán trong suốt, màu sắc phong phú. Nó không theo đuổi đơn sắc, theo đuổi muôn vàn mã não, coi trọng vân đai khác nhau. Do nhìn thấy rất nhiều mã não thời kỳ đầu là màu đỏ, cho nên mã não có thuyết là quỳnh ngọc, xích ngọc.
Dáng vẻ của cốc đầu thú mã não là một cái đầu linh dương, phần miệng có một cái nắp, có thể mở ra. Kiểu dáng sử dụng đầu động vật này phỏng chừng không phải kiểu dáng truyền thống của Trung Quốc, các học giả đồng thanh cho rằng nó bắt nguồn từ phương Tây, người Hy Lạp gọi nó là "Lai Thông", cái tên này là phiên âm. Cho nên có học giả cho rằng mặc dù được phát hiện trong di di sản đời Tùy Đường, nhưng vật này không phải do đời Tùy Đường chế tạo, mà là do người phương Tây chế tạo vào thế kỷ thứ 2 đến thế kỷ thứ 4. Cũng có học giả cho rằng, đây chính là do chúng ta tự mình chế tạo, là người triều Đại Đường mô phỏng chế tạo. Cũng có chứng cứ, lúc đó cùng khai quật với cốc đầu thú này còn có một chiếc cốc mã não, kiểu dáng chiếc cốc mã não đó rất gần gũi với kiểu dáng của Trung Quốc chúng ta, hơn nữa chất liệu giống nhau, cho nên có người cho rằng đây là được chế tạo cùng nhau. Thêm nữa, trong Đường tam thái của chúng ta có loại cốc tương tự thế này.
Trên thân cốc đầu thú mã não có một điều bí ẩn, khiến chúng ta nghĩ mãi không ra. Phần miệng của linh dương là một cái cửa, có một nút chặn. Việc này có chút phiền phức. Uống rượu thế nào đây? Ngày nay ngoài trẻ con cầm bình sữa uống thế này ra, người trưởng thành không thể nào cắm mặt vào đó mà mút. Bạn nghĩ xem, nếu ngày nay tổ chức một buổi tiệc, mỗi người cầm một cái cốc này, đều ở đó mở ra mà mút, thế này thành ra cái dạng gì rồi? Đây chính là điểm vấn đề của nó. Lại thêm trong chiếc cốc loại này rốt cuộc đựng cái gì? Nếu bên trong là đồ uống tương đối đặc sệt, ví dụ như đồ uống giống như sữa chua, tôi nghĩ vẫn có thể chịu đựng được, mở ra nhưng nếu là nước hoặc rượu, một khi rút nút chặn ra, chắc chắn là sẽ xịt ra ngoài. Không đến mức phun ra đâu. Ở bữa tiệc, mọi người vừa rút ra liền xịt vào mặt nhau, thì cũng không nói nổi nữa! Chính vì cách thức uống này không giống với người Trung Quốc, cho nên đại đa số học giả vẫn nghiêng về việc vật này không phải của Trung Quốc, là sản phẩm của giao lưu Trung ngoại. Nhưng nó cũng là một trong những văn vật quan trọng nhất của Trung Quốc, được cất giữ ở bảo tàng Thiểm Tây như quốc bảo.
Phi Thiên
Sau khi Phật giáo bước vào Trung Quốc, văn hóa Phật giáo dần dần ảnh hưởng đến cuộc sống thế tục, ví dụ như trong ngọc khí triều Đại Đường có hoa văn Phi Thiên. Phi Thiên phổ biến tồn tại trong Phật giáo, thường xuất hiện với hình tượng phụ nữ, bay lượn với tư thế ưu mỹ trên những đám mây. Tại sao người Trung Quốc lại rất dễ dàng tiếp nhận hình tượng này? Bởi vì trong thần thoại truyền thống của chúng ta, cũng có tình tiết tiên nhân bay lên trời. Con người từ rất sớm đã hy vọng có thể bay lên được, có thể bay lên trời, cho nên vô cùng tôn sùng Phi Thiên.
Ngọc Phi Thiên triều Đại Đường, việc chọn chất liệu vô cùng nghiêm ngặt, toàn bộ được điêu khắc bằng ngọc dương chi trắng muốt, biểu thị sự thuần khiết; động tác vô cùng ưu mỹ, thể hiện ra cảm giác bay lượn. Gương mặt của ngọc Phi Thiên đều vô cùng ôn hòa an nhã, thể hiện ra một trạng thái vô cùng tự do.
Phi Thiên cho thấy đặc điểm của dân tộc Trung Hoa, sức tưởng tượng của chúng ta có không gian rộng lớn, rất hình tượng. Người phương Tây cứ hễ nói muốn bay lên trời, thì phải cưỡi một cây chổi, thế nào cũng phải có một công cụ; còn Phi Thiên của chúng ta chỉ cần bày ra một tư thế ưu mỹ, là có thể bay lên được.
Hoàn bích viện
Mỹ nhân nổi tiếng nhất triều Đại Đường, không ai khác chính là Dương Ngọc Hoàn. Chúng ta đều biết Dương Quý Phi, biết câu chuyện tình yêu lưu truyền ngàn đời của nàng ấy. Chúng ta nói chuyện bắt đầu từ tên của nàng ấy trước, Ngọc Hoàn, có liên quan đến ngọc.
Hoàn là một loại ngọc khí. Hoàn là gì? Chúng ta giải thích từ góc độ chuyên nghiệp. Sách cổ ghi chép như thế này, "Nhĩ Nhã thích khí" nó nói rằng: "Nhục bội hảo vị chi bích, hảo bội nhục vị chi viện, nhục hảo nhược nhất vị chi hoàn." Nhục là chỉ phần đất thực của bích, hảo là chỉ lỗ tròn ở giữa. Nhục bội hảo, chính là phần đất thực lớn gấp đôi lỗ, thì gọi là ngọc bích. Nếu hảo đặc biệt lớn, nhục vô cùng nhỏ, thì gọi là viện. Phần nhục và phần lỗ lớn xấp xỉ nhau, gọi là hoàn. Sách cổ ghi chép như vậy đấy, ngày nay chúng ta không cần thiết phải bẻ đôi vấn đề này một cách chết chóc như vậy, nói ra cũng khá là xoắn lưỡi. Thông thường mà nói, chính là lỗ tương đối nhỏ thì coi là bích, lỗ tương đối lớn thì coi là hoàn, còn về viện, nếu bạn không phải là học giả, thì có thể bỏ qua.
Tại sao gọi là Dương Ngọc Hoàn? Tương truyền lúc nàng sinh ra, trên cổ tay có một vết bớt màu trắng hình chiếc vòng, đây là tương truyền thôi. Tôi nghĩ đây đều là người đời sau thêm thắt vào văn học. "Cha mẹ sợ nó không cát tường, mới lấy ý tứ cái vòng tròng vào" cho nên mới đặt tên là "Ngọc Hoàn". "Khai nguyên thiên bảo di sự" ghi chép rằng: "Quý Phi vốn có thân thể nhiều thịt, đến mùa hè khổ vì nóng, thường có bệnh khát phổi. Mỗi ngày ngậm một con cá ngọc trong miệng, là mượn cái lạnh của nó để tưới mát phổi." "Vốn có thân thể nhiều thịt", nói một cách uy chuyển, chính là nói nàng ấy béo. Người béo đều sợ nóng, đây là một quy luật. Cho nên Dương Quý Phi hễ đến mùa hè, nóng đến mức không chịu nổi, thường hay bị nóng phổi, cảm thấy khát. Thế là liền mỗi ngày tìm một con cá ngọc ngậm trong miệng, mượn cái lạnh của nó để nhuận phổi. Tôi không biết chiêu này có linh nghiệm không, dù sao cũng nhắc nhở mọi người nếu muốn ngậm ngọc giải nhiệt, tốt nhất là ngậm cái lớn một chút, cái nhỏ không cẩn thận lại nuốt xuống mất.
Bí quyết sưu tầm —— Cửa ngách
Những năm đầu khi đi dạo hàng rong, tôi đã từng bắt gặp một chiếc ngọc hoàn. Chiếc ngọc hoàn này rất thú vị, hoàn toàn không giống với loại thường gặp từ thời Chiến Quốc đến nhà Hán. Trên đó điêu khắc một con rồng lớn, con rồng này là hình tượng rồng tiêu biểu triều Đại Đường. Lúc đó chúng ta thích ngọc, hễ nói đến là tìm ngọc nhà Hán. Hễ nói đến ngọc triều Đường, liền nói vật này là của thời nào cũng không biết. Lúc đó không có ai cho rằng chiếc ngọc hoàn này là của triều Đại Đường cả, đều cho rằng có lẽ là đồ mô phỏng đời Minh Thanh, không đáng bao nhiêu tiền. Lúc đó tôi chú ý đến hoa văn rồng, tôi lập tức nhớ tới Bảo tàng Thượng Hải có một khối bích như vậy, từng được giới thiệu chuyên đề trong rất nhiều sách. Tôi vừa nhìn hoa văn rồng này chính là của triều Đại Đường, cho nên lúc đó mua được với giá rất rẻ.
Tôi cảm thấy trong sưu tầm, có thể chú trọng một số cửa ngách. Có lúc cứ chăm chăm nhìn chằm chằm vào một sự việc mà ai ai cũng biết, bạn rất khó đạt được một bộ sưu tập tốt. Chính là ví dụ như, chúng ta đều biết bích nhà Hán tốt, chúng ta đều đi đuổi theo bích nhà Hán, cơ hội bạn mua được sẽ tương đối ít. Bích triều Đại Đường mặc dù rất ít, nhưng một khi xuất hiện, rất nhiều người không nhận ra, ngược lại sẽ có giá cả thấp kém. Cho nên chú trọng cửa ngách trong sưu tầm, tốt hơn rất nhiều so với việc chú trọng đồ hot.