Phỏng đoán về ngọc khí nhà Tần
Chúng ta thường rất thích ghép nhà Tần và nhà Hán lại để nói với nhau. Nhà Tần và nhà Hán nằm sát nhau, nhưng trong lĩnh vực sưu tầm ngọc khí, ngoại trừ các sách chuyên khảo, người ta thường không nhắc đến nhà Tần mà chỉ bàn về nhà Hán. Bởi vì thời gian trị vì của nhà Tần rất ngắn, chỉ có mười lăm năm, nên thường bị bỏ qua. Thời nhà Tần có ngọc hay không? Chắc chắn là có, sử sách có ghi chép lại. Nhưng ngọc khí khai quật thời Tần mà ngày nay có thể xác định được lại vô cùng hiếm thấy. Mười lăm năm đối với cuộc đời của một con người là một khoảng thời gian rất dài, nhưng đối với lịch sử vănمنh mà nói thì lại quá ngắn ngủi. Thế nên trong công tác giám định văn vật, việc bóc tách ngọc khí của mười lăm năm này ra là vô cùng khó khăn, bắt buộc phải có báo cáo khai quật rõ ràng.
Ngọc khí thời Tần được ghi chép trong sử sách rất phong phú. "Tây kinh tạp ký" chép rằng Hán Cao Tổ Lưu Bang "mới vào cung Hàm Dương, đi một vòng qua các kho phủ, vàng ngọc trân bảo không kể xiết". Nói rất rõ ràng, Lưu Bang giành được thiên hạ, bước vào kho l궁 của cung điện nhà Tần, nhìn thấy vô số vàng ngọc trân bảo. Điều này chứng tỏ nhà Tần lúc bấy giờ có số lượng lớn ngọc khí. Nếu may mắn được nhìn thấy đợt khai quật lăng mộ Tần Vương, tôi nghĩ bên trong chắc chắn có những trân bảo mà chúng ta không thể tưởng tượng nổi, nhất là số lượng ngọc khí vô cùng lớn. Những lăng mộ hoàng đế có thể thấy ngày nay, ví dụ như Định Lăng trong Thập Thâm Lăng, là lăng mộ của Minh Thần Tông, đó là ngôi mộ do nhà nước hạ lệnh khai quật, hiện nay đã được xây dựng thành Bảo tàng Định Lăng. Không biết thế hệ chúng ta có còn có phúc phần để được chứng kiến cuộc khai quật lăng mộ Tần Thỉ Hoàng hay không, hoặc có lẽ là thế hệ sau, hay thế hệ tiếp theo nữa, khi đất nước có đủ năng lực chính thức khai quật, chúng ta mới có thể tận mắt chiêm ngưỡng phong thái của ngọc thời Tần.
Ngọc quyết
Có một câu chuyện nổi tiếng mà tất cả chúng ta đều khá quen thuộc: Hồng Môn Yến. Hạng Vũ và Lưu Bang hẹn gặp nhau tại Hồng Môn, cuộc hẹn này cực kỳ nguy hiểm. Tại Hồng Môn Yến, Phạm Tăng đã nhiều lần ra hiệu cho Hạng Vũ sát hại Lưu Bang, ông ta ra hiệu bằng cách nào? Ông ta cầm một món ngọc khí, chính là ngọc quyết. Nguyên văn trong "Sử ký - Hạng Vũ bản kỷ" viết thế này: "Phạm Tăng mục số Hạng Vương, cử sở bội ngọc quyết, dĩ thị chi giả tam. Hạng Vương mặc nhiên bất ứng." Hạng Vũ nhìn thấy ông ta giơ chiếc quyết này lên ba lần. Công dụng của ngọc quyết trong trường hợp này là thúc giục bạn hạ quyết tâm, hạ quyết tâm tiêu diệt Lưu Bang. Nhưng Hạng Vũ đã không đưa ra quyết tâm đó.
Kiểu dáng của ngọc quyết có chút khác biệt so với ngọc hoàn thông thường, nó có một vết khuyết. Tại sao một kiểu dáng hoàn chỉnh lại phải chừa lại một vết khuyết? Một số nhà nghiên cứu văn vật cho rằng ngọc quyết vốn dĩ ban đầu chính là khuyên tai. Bằng chứng là trong các ngôi mộ thời kỳ đầu, số lượng lớn ngọc quyết đều nằm ở hai bên xương sọ, chứng minh rằng loại ngọc quyết này rất có thể được phát triển từ hoa tai khuyên tai.
Trong lịch sử sau này, ngọc quyết đã diễn hóa thành đủ loại công dụng khác nhau. Ví dụ như được dùng làm tín vật. Ngày xưa, khi các vị đế vương cảm thấy bất mãn với các đại thần bên dưới, muốn đày ải ngươi ra biên cương, sẽ ban cho ngươi một ngọc quyết, biểu thị ý nghĩa ta muốn đoạn tuyệt với ngươi. Nhưng khi vị sủng thần đi quá xa, hoàng đế trong lòng lại nhung nhớ người ấy, lúc này lại dùng một cách diễn đạt uyển chuyển khác: gửi một chiếc hoàn, chính là chiếc quyết này, bịt kín cái khe hở đó lại, với hy vọng ngươi có thể quay về. Đây chính là ý nghĩa chính trị của ngọc trong cuộc sống của chúng ta.
Ngọc quyết được cải tạo
Tôi từng gặp một người mang đến một miếng ngọc. Anh ta nói: "Mã tiên sinh, ngài xem giúp tôi đây là cái gì?" Tôi nhìn qua liền biết đó là một miếng ngọc quyết. Miếng ngọc quyết này rất kỳ lạ, hoa văn trang trí không hoàn chỉnh. Khi chúng ta sưu tầm ngọc, nhất định phải chú ý đến hoa văn trên đó. Ngọc thời kỳ đầu có rất nhiều miếng không có hoa văn, nhưng cùng với sự phát triển của ngọc, hoa văn ngày càng nhiều lên, và thông thường đều là hoàn chỉnh. Thế nhưng miếng ngọc quyết anh ta mang tới lại có hoa văn không hoàn chỉnh, điều này khiến anh ta cảm thấy rất lạ lùng. Tôi liền giải thích cho anh ta. Tôi nói: "Miếng quyết này ban đầu có lẽ là một miếng ngọc bích, đã bị người đời sau cải tạo lại." Hiện tượng cải tạo như thế này trong lịch sử phát triển ngọc khí Trung Quốc không phải là một hiện tượng hiếm gặp, mà là vô cùng nhiều. Ngọc rất dễ bị sứt mẻ, chỉ cần sơ sẩy một chút, ngọc bích rơi xuống đất, vừa vặn bị va mẻ mất một góc, hoặc bị nứt vỡ, thế là người ta bèn cắt phần đó đi, mài nhẵn chỗ bị hư hỏng, liền biến thành một miếng ngọc quyết, nhưng hoa văn trên đó vì thế mà có thể trở nên không còn nguyên vẹn. Chúng ta phán đoán một món ngọc khí có từng bị cải tạo hay không, chủ yếu dựa vào việc hoa văn của nó có hoàn chỉnh hay không.
Xuất quách bích
Ngọc bích là một chủng loại ngọc khí truyền thống, ngọc bích hoa văn cốc vẫn rất thịnh hành vào thời nhà Hán, nhưng đến thời Tây Hán, một phần kiểu dáng của nó đã có sự thay đổi. Thay đổi thế nào? Vòng rìa bên ngoài của ngọc bích được đắp thêm một phần hoa văn, loại ngọc bích này trong thuật ngữ chuyên ngành gọi là "xuất quách bích". Chữ "quách" đồng nghĩa với chữ "quách", chỉ thành quách bên ngoài. Ví dụ như trong bài thơ "Tống hữu nhân" của Lý Bạch có câu "Thanh sơn hoành bắc quách, bạch thủy nhiễu đông thành." Chữ quách ở đây cũng chính là quách, thành quách bên ngoài gọi là quách. Khi vòng ngoài của một miếng ngọc bích tiêu chuẩn được làm thêm phần hoa văn phụ trợ, thì gọi là "xuất quách bích".
Tại sao thời Hán lại xuất hiện loại xuất quách bích này? Chắc chắn không phải là một sự ngẫu nhiên. Rốt cuộc là vì nguyên nhân gì, ngày nay không có học giả nào có thể chỉ ra chính xác nguyên nhân của nó. Tôi cũng đã lật xem rất nhiều sách, tra cứu rất nhiều tài liệu, nhưng cuối cùng vẫn không tìm được một kết quả nào có sức thuyết phục. Tôi từng nói, rất nhiều ẩn số trong lịch sử có thể là những ẩn số trọn đời, có lẽ thế hệ chúng ta, thậm chí nhiều thế hệ nữa cũng không thể giải mã được.
Ngọc thiền
Trong chế độ tang ma thời nhà Hán, ngọc vô cùng quan trọng. Sở dĩ có một số lượng lớn ngọc đời Hán được khai quật là vì chế độ tang ma thời Hán quy định, địa vị càng cao thì số lượng ngọc chôn theo cũng càng tăng lên. Trong ngọc táng có một chủng loại tiêu biểu gọi là "ngọc hàm", là miếng ngọc được đặt vào trong miệng người chết. Hình thù thế nào? Thường được làm thành hình mà người Bắc Kinh gọi là "triêu nhi" hay "quý điểu nhi". Tại sao người xưa lại làm ngọc hàm thành hình con ve sầu? Nó mang ý nghĩa cả đấy. Ve sầu từ ấu trùng biến thành thành trùng, lúc chui từ dưới lòng đất lên nhất định phải trải qua quá trình lột xác. Có một vị thuốc Đông y gọi là "thiền thoái", chính là cái xác do con ve sầu lột ra đó. Hồi nhỏ chúng tôi mỗi khi trời mưa xong thường hay vào rừng tìm bắt mấy con quý điểu hầu đang bò ra, đó chính là ấu trùng của ve sầu.
Người xưa không nhìn nhận sự vật từ hiện tượng sinh học, mà nhìn nhận từ hiện tượng xã hội. Người xưa cho rằng ve sầu là loài vô cùng thanh cao. Người ta bảo nó chỉ uống nước sương mai mà ngửa cổ cất tiếng hát vang lừng. Ve sầu đã ở dưới lòng đất bao nhiêu năm, điều này người xưa không hề hay biết. Một khi ve sầu chui lên khỏi mặt đất, người ta nhìn thấy nó ở trên cây, chỉ uống một chút sương mai, cất tiếng kêu trong trẻo. Thế nên người xưa cho rằng ve sầu mang biểu tượng của phẩm cách cao thượng. Cộng thêm việc nó lại có thể chui từ dưới lòng đất lên, biến thành một hình hài khác, nên cho rằng nó có khả năng tái sinh, thoát thai hoán cốt, vô cùng thần kỳ. Người chết ngậm trong miệng một con ngọc thiền, chính là biểu thị cho hy vọng được tái sinh của họ.
Năm tôi hai mươi mấy tuổi, từng mua được một con ngọc thiền, vô cùng trắng, đẹp tuyệt vời. Lúc mua về mừng quýnh lên, nắm chặt con ve sầu trong tay cắm cổ chạy thẳng đến một bảo tàng để tìm bạn bè khoe. Bảo tàng năm đó có chút khác biệt so với bây giờ, cánh cửa ở sân sau đều đóng chặt mít. Ở giữa cánh cửa sắt lớn có một ô cửa nhỏ, cánh cửa đó tương đối thấp. Khi tôi đẩy mở cánh cửa nhỏ ấy, liền đập thẳng đầu vào khung cửa. Lúc đó suýt thì ngất xỉu tại chỗ, cứ ngồi bệt dưới đất mà tay vẫn nắm chặt con ve sầu. Đợi một lát tỉnh lại, nhìn con ve sầu trong tay vẫn còn nguyên, rồi lúc tôi bước qua cửa, người ta nhìn thấy một cục u to sụ trên đầu tôi, bèn nói: "Đập đầu vào khung cửa phải không? Cái khung cửa đó đã đập vào bao nhiêu người rồi!" Cái khung cửa ấy không cao không thấp, nếu cao thêm chút nữa thì anh có muốn đập cũng không đập tới; mà nếu thấp hơn chút nữa, thì tầm mắt đã nhìn thấy rồi. Đúng là cái khung cửa không cao không thấp ấy lại vừa vặn để tôi đập đầu vào. Hôm đó tâm trạng tôi quá phấn khích, quá vui mừng, vì quá kích động nên đã quên bẵng đi mất cái khung cửa. Đây là con ve sầu đầu tiên tôi sưu tầm được, sau này tuy có gặp lại rất nhiều con khác, nhưng không con nào đẹp và tuyệt vời bằng con đầu tiên ấy.
Tôi vẫn chưa thảm lắm, có một người bạn còn thảm hơn tôi. Hồi đó anh ấy mua được một chiếc bát sứ lớn ở Anh, gọi điện thẳng cho tôi từ bên Anh. Khi đó bên anh ấy là buổi sáng, bên tôi là buổi tối, tôi nhấc điện thoại lên nghe. Anh ấy nói: "Mã tiên sinh, tôi vừa mua được một chiếc bát, đẹp không chê vào đâu được, giá cả lại phải chăng." Đang nói dở thì nghe thấy anh ấy kêu lên một tiếng "Ái chà", thế là điện thoại ngắt luôn. Sau khi đứt liên lạc, cách khoảng nửa tiếng đồng hồ sau, anh ấy gọi lại cho tôi và bảo: "Anh có biết vừa rồi tôi bị thế nào không?" Tôi hỏi: "Bị sao thế?" Anh ấy đáp: "Lúc tôi bỏ chiếc bát này vào trong túi để đi ra ngoài, sơ sẩy một cái, cánh cửa đột ngột đập mạnh tới liền làm nó vỡ nát rồi." May là tôi thì người bị thương, còn anh ấy thì vật bị thương. Cho nên, tôi so với anh ấy vẫn còn may mắn chán. Qua chuyện này chúng ta nên rút ra một bài học, đó là từ góc độ sưu tầm mà nói, rất nhiều người khi mua được đồ vật đều sẽ cảm thấy hưng phấn. Lúc hưng phấn thì sẽ lơ là môi trường xung quanh. Anh xem, sân sau bảo tàng tôi đã đi qua vô số lần, lần nào cũng chẳng hề đập đầu vào khung cửa, vậy mà cứ nắm chặt con ve sầu trong tay là đập ngay vào khung cửa. Phải không nào? Cho nên nhất định phải chú ý đến môi trường xung quanh, đặc biệt là những nơi không quen thuộc.
Ngọc ngầm
Miệng người chết ngậm ngọc hàm thiền, vậy trên tay cầm cái gì? Người xưa vốn có quan niệm không thể đi tay không sang thế giới bên kia, trong tay nhất định phải nắm giữ vật gì đó, đặc biệt là những người giàu có. Vậy thì nắm giữ cái gì? Chính là ngọc ngầm (ngọc ác), thường có hình con heo. Lịch sử thuần dưỡng heo của dân tộc Trung Hoa vô cùng lâu đời, ít nhất cũng có lịch sử năm sáu nghìn năm. Do đó trong một khoảng thời gian rất dài, heo được coi là tài sản quan trọng của một dân tộc làm nông nghiệp. Khi con người qua đời, trong tay sẽ nắm giữ hình con heo. Tất nhiên, loại tốt nhất chính là ngọc ngầm. Ngọc trư (heo ngọc) và ngọc thiền là một hạng mục vô cùng quan trọng trong ngọc táng đời Hán.
Thuở trẻ tôi cũng từng mua được một con ngọc trư. Lúc mua về, bản thân vẫn chưa hiểu rõ lắm, số tiền bỏ ra cũng không đắt lắm. Sau khi mua xong, tôi liền đem đi khoe khoang với người ta, tìm chuyên gia đến xem. Tôi nói: "Anh xem, con ngọc trư tôi mua có đẹp không?" Người ta bảo: "Món đồ này quả thực rất hiếm có. Đồ vật vô cùng tuyệt vời. Thế nhưng còn con kia đâu?" Tôi liền ngẩn người hỏi: "Con kia nào cơ? Chỉ có một con này thôi chứ!" Người ta bảo: "Lẽ ra phải có một đôi chứ, tay trái tay phải mỗi bên nên nắm một con chứ." Nghe xong tôi liền cuống lên, vội vàng quay trở lại tìm người thương gia nọ, tôi nói: "Món đồ này lẽ ra phải có một đôi chứ." Hắn đáp: "Thì có hai con thật mà. Chỉ bán cho anh một con thôi." Tôi bèn hỏi: "Thế con còn lại đâu?" Hắn đáp: "Con kia ở trong tay anh trai tôi." Thương gia đôi khi sẽ có chút tính toán thiệt hơn. Món đồ này đặt chung một chỗ để bán đôi khi giá bán lại không bằng xé lẻ ra bán. Thế là tôi lại đi tìm anh trai của hắn, tôi nói: "Con ở chỗ anh có thể bán nốt cho tôi để ghép thành một đôi được không?" Hắn bảo: "Con của tôi cũng có thể bán, nhưng giá đắt hơn con của nó." Điều này khiến trong lòng tôi cảm thấy vô cùng khó chịu. Hắn không chỉ đắt hơn một chút, đắt hơn một chút thì tôi còn có thể gánh chịu được. Đành rằng hắn hét giá đắt hơn gấp mấy lần. Lúc đó tôi đành từ bỏ. Một khi đã từ bỏ thế này, thì miếng ngọc ngầm ấy tôi vĩnh viễn không còn cơ hội ghép lại thành một đôi nữa. Ít nhất là trong cuộc đời của tôi, nó không còn cơ hội để tụ hội lại với nhau nữa rồi. Con heo còn lại bây giờ đang ở đâu, tôi cũng chẳng hề hay biết.
Cho nên, trong chuyện sưu tầm, chỉ cần năng lực kinh tế cho phép, đến lúc nên ngậm bồ làm ngọt chịu thua thì phải dứt khoát chịu thua. Tôi từng nói lúc ra tay thì phải dứt khoát ra tay, vậy thì lúc nên chịu thiệt nhận sai cũng phải dứt khoát nhận sai. Nếu như ngay từ đầu tôi không mua một con lẻ loi, mà đã mua là mua cả một cặp, đợi hai bọn họ thương lượng xong xuôi rồi tôi hãy mua. Thì có lẽ đã không xảy ra vấn đề gì rồi. Nhưng ngặt một nỗi lúc đó tôi không hiểu rõ, nên tôi chỉ mua có một con, để rồi khi tôi quay đầu lại, từ thế chủ động biến thành thế bị động, tôi bắt buộc phải ngậm đắng nuốt cay chịu thua thiệt này. Việc tôi không chịu thừa nhận sự thiệt thòi lúc đó, đã dẫn đến việc tôi đánh mất một cơ hội tuyệt vời. Khi những món đồ có đôi có cặp được gom lại với nhau, tiền bạc đôi khi không phải là thứ quan trọng nhất, mà cơ hội mới là điều quan trọng nhất.
Hán bát đao
Từ ngọc thiền và ngọc ngầm, chúng ta có thể thấy một đặc điểm tiêu biểu trong kỹ nghệ ngọc đời Hán: lối đao pháp vô cùng đơn giản, phân hóa hướng sang hai bên tạo thành hình chữ "Bát" của chữ Hán, đây chính là phong cách thường được gọi trong nghệ thuật chế tác là "Hán bát đao". Những ai mới bước chân vào lĩnh vực sưu tầm ngọc khí, khi nghe người ta nói đến "Hán bát đao", anh phải hiểu rằng chữ "bát" này chỉ hướng đi của hoa văn ngọc khí có dạng chữ "bát" trong chữ Hán, chứ hoàn toàn không có nghĩa là trên đó điêu khắc đúng tám nhát dao.
Nó không phải là kiểu điêu khắc tám nhát dao lên củ cải hoa quả là xong xuôi, rồi hiện ra một đóa mẫu đơn, không phải có ý nghĩa như vậy đâu. Chữ "bát tự" (dáng chữ bát) ám chỉ hướng đi của đao pháp chứ không phải là một khái niệm về con số. Phong cách giản lược của "Hán bát đao" này là một nét độc đáo vô nhị vào thời nhà Hán, và để lại ảnh hưởng đến các đời sau không nhiều lắm, cho nên trong số các món ngọc Hán được sưu tầm, ngọc mang phong cách Hán bát đao là một loại ngọc vô cùng điển hình.
Cửu khiếu
Chúng ta vẫn luôn bàn về chế độ tang ngọc của người đời Hán. Tại sao người nhà Hán lại dùng ngọc để táng theo người chết? Chính là bởi vì họ cho rằng ngọc có thể giúp cho thi thể không bị phân hủy. Vào thời kỳ đầu, họ dùng một số miếng nút, để bịt kín tất cả các lỗ trên cơ thể người chết. Có chế độ cửu khiếu (chín lỗ), tức là chín miếng nút. Bây giờ, chúng ta hãy xem hình thù của chúng trông như thế nào. Nhìn lướt qua hình vẽ thì trông giống như một chiếc mặt nạ quỷ, chín lỗ bịt này thông thường chỉ một đôi mắt, một đôi tai, một đôi lỗ mũi, miệng, cơ quan sinh dục và hậu môn, tổng cộng là cửu khiếu.
Kim lũ ngọc y
Chế độ ngọc táng mà chúng ta hiểu sâu sắc nhất thường là kim lũ ngọc y (áo ngọc chỉ vàng). Hễ ai có đôi chút hiểu biết về ngọc khí Trung Quốc, hễ nhắc đến là sẽ nghĩ ngay đến kim lũ ngọc y. "Tây kinh tạp ký" có ghi chép thế này: "Hán đế tống tử, giai châu nhu ngọc giáp. Giáp hình như khải giáp, liên dĩ kim lũ." Ý nói các vị hoàng đế nhà Hán khi qua đời, bên trong mặc y phục, bên ngoài khoác chiếc giáp làm bằng ngọc, cái gọi là giáp chính là ngọc y (áo giáp bằng ngọc), rồi được kết nối lại bằng những sợi chỉ vàng. Ngọc y có sự phân chia cấp bậc, bao gồm kim lũ ngọc y (áo ngọc chỉ vàng), ngân lũ ngọc y (áo ngọc chỉ bạc), và ti lũ ngọc y (áo ngọc chỉ lụa), các cấp bậc khác nhau sẽ sử dụng chất liệu khác nhau. Nó được làm bằng những miếng ngọc nhỏ, ở bốn góc đều có các lỗ nhỏ để xâu kết nối lại với nhau, bọc kín toàn bộ cơ thể con người. Chỉ có đế vương và giới quý tộc mới có tư cách hưởng thụ cấp bậc chế độ tang ma này.
Người đời Hán cho rằng ngọc táng có thể giúp cho thi thể không bị thối rữa, nhưng liệu nó có thực sự bảo đảm được thi thể bất tử không? Ngày nay những ai có một chút kiến thức khoa học đều biết rằng điều này là bất khả thi. Thời nhà Đường có một thi sĩ tên là Lý Hạ, bài thơ nổi tiếng nhất của ông chính là câu "Nhất xướng hùng kê thiên hạ bạch". Lý Hạ có một câu thơ thế này: "Lưu Triệt Mậu Lăng đa trệ cốt, Doanh Chính tử quan phí bào ngư." Ông đang nói về Hán Vũ Tiêm và Tần Thủy Hoàng, hai vị hoàng đế này dù có chết đi thì cũng vẫn phải thối rữa, hoàn toàn không thể có chuyện bất tử. Người sống thời nhà Đường lúc bấy giờ đã có sự nhận thức sâu sắc như vậy rồi.
Ngọc y là cấp bậc cao nhất trong chế độ tang ma. Bộ ngọc y có tính đại diện nhất được tìm thấy trong ngôi mộ Hán Mãn Thành ở Hà Bắc, được khai quật vào năm 1968. Lúc đó đang trong thời kỳ Đại Cách mạng Văn hóa, bộ đội đang làm nhiệm vụ khai sơn phá đá ở đó. Bất ngờ phá tung ra được một lỗ hổng. Sau đó một chiến sĩ chạy vào trong, giơ tay che trán nhìn lên, thấy bên trong ánh vàng chói lọi toàn là vàng, liền hoảng hốt chạy ra ngoài. Chiếc đèn cung đình Trường Tín nổi tiếng nhất mà chúng ta biết đến chính là được tìm thấy ở trong này. Nơi đây có hai bộ kim lũ ngọc y hoàn chỉnh, một nam một nữ. Nam chủ nhân là Lưu Thắng, nữ chủ nhân tên là Đậu Oản. Vậy bộ ngọc y của Lưu Thắng đã dùng tổng cộng bao nhiêu phiến ngọc? Thống kê cuối cùng là 2498 miếng, còn bộ ngọc y của Đậu Oản dùng hết 2160 miếng. Ngọc y của Lưu Thắng đã tiêu tốn 1100 gam vàng, của Đậu Oản tiêu tốn 700 gam. Chỉ riêng chỉ vàng thôi mà đã dùng ngần ấy vàng rồi, có thể thấy sự xa hoa thời bấy giờ.
Bộ kim lũ ngọc y có số lượng phiến ngọc nhiều nhất nằm ở Lăng mộ Sở Vương ở Sư Tử Sơn, Từ Châu, Giang Tô, được khai quật vào năm 1994. Chủ nhân ngôi mộ là vị Sở Vương đời thứ hai thời Tây Hán, tên là Lưu Dĩnh Khách, ông đã sử dụng tổng cộng 4248 phiến ngọc, lượng chỉ vàng nặng tới 1576 gam, nói cách khác là ngốn hết ba cân vàng.
Bộ ngọc y đặc biệt nhất chính là Mộ Nam Việt Vương được phát hiện ở Quảng Châu, đó là một sự phát hiện hoàn toàn ngẫu nhiên, ban đầu người ta muốn xây tòa nhà ở đó, đào móng thì vô tình đào trúng ngôi mộ Nam Việt Vương này. Ngôi mộ này chưa từng bị quấy rầy, trong lịch sử chưa từng có tên trộm mộ nào đặt chân đến. Bộ ngọc y xuất hiện trong lăng mộ này là loại áo ngọc chỉ lụa. Chỉ lụa trải qua hơn hai nghìn năm thời gian, đã mục nát tiêu hủy cả rồi.
Kim lũ ngọc y rất dễ nhận diện, chúng ta đến tham quan, hễ nhìn thấy bộ giáp bọc kín người giống như giáp trụ chiến binh là biết ngay đó là thứ gì. Nhưng khi nó bị tháo rời ra, đặc biệt là có một số phiến ngọc hình thù kỳ lạ, rất nhiều người sẽ không biết chúng dùng để làm gì.
Tôi từng gặp rất nhiều người cầm những mảnh ngọc nhỏ như thế này đến nhờ tôi giám định xem chúng là gì, dùng để làm mục đích gì? Tôi liền nói với họ rằng, đây chính là một phần của kim lũ ngọc y. Rất nhiều ngôi mộ trong lịch sử của chúng ta từng bị trộm phá, cho nên giai đoạn trộm mộ khai quật sớm ở nhiều lăng mộ chính là thời kỳ khiến cho văn vật của chúng ta bị tàn phá nặng nề nhất. Khi đó sẽ có rất nhiều di vật từ các vụ trộm mộ lọt ra ngoài nhân gian. Bởi vì đôi khi tên trộm mộ chỉ có cái đầu tính toán kinh tế, sau khi phá hoại xong thì mọi người liền chia nhau mang đi, cho nên những mảnh vỡ mà anh nhìn thấy rất có thể đều là đồ bị trộm cắp từ nhiều năm trước, đã bị tản mác khắp nơi và vĩnh viễn không thể gom lại đầy đủ được nữa. Tào Phi, Nguỵ Văn Đế thời Tam Quốc, từng hạ lệnh cấm sử dụng ngọc y, cho nên chế độ tang ma này tụt dốc thê thảm, sau thời Tam Quốc thì ngọc y hoàn toàn biến mất.
Hán mã
Trong ngọc khí đời Hán có rất nhiều vật dụng thực tế mang tính ứng dụng cao, việc chúng có thể bảo tồn lưu truyền đến ngày nay là điều vô cùng khó khăn, bởi vì dẫu sao chúng ta cũng có bề dày lịch sử hai nghìn năm cơ mà, cho nên những món đồ trưng bày tương đối hoàn chỉnh thời nhà Hán cơ bản đều là quốc bảo. Ví dụ như món đồ trưng bày bằng ngọc hình tiên nhân cưỡi ngựa được khai quật tại di tích Phí Lăng thời Hán Chiêu Đế ở Hàm Dương, Thiểm Tây, vô cùng nổi tiếng và là văn vật cấp quốc gia. Phần hoa văn hình mây phía bên dưới cho thấy nó đang bay lượn trên bầu trời, cái miệng đều đang há hốc ra, nếu anh chú ý quan sát kỹ, sẽ thấy tất cả đều đang há miệng; hở lợi, lộ cả răng ra; đôi mắt nhìn thẳng về phía trước, khá lồi ra nổi bật; đôi tai dựng thẳng đứng; đặc biệt là chiếc đuôi, vểnh ngược lên trên, tạo dáng thướt tha bay bổng.
Hình ảnh tuấn mã đời Hán mà chúng ta được biết đến nhiều nhất, chính là biểu tượng du lịch toàn quốc "Mã đạp phi yến", hay còn gọi là Đồng bôn mã (ngựa đồng phi nước đại). Chúng ta có thể đặt nó lên bàn cân so sánh ngang hàng với con ngọc mã này. Con ngọc mã này và con ngựa đồng ấy, ở rất nhiều chi tiết nhỏ lại vô cùng trùng khớp với nhau. Ví dụ như con ngọc mã này, khi cất bước thì những chân cùng bên đều bước ra một phía, "Mã đạp phi yến" cũng vậy. Cả hai đều đi cùng một bên chân. Các anh hãy chú ý đến tư thế của con ngựa xem, chân phải của nó cùng hướng bước về phía trước, "Mã đạp phi yến" cũng y như vậy. Cho nên có người cho rằng, đây hoàn toàn không phải là giống ngựa Trung Quốc. Ngựa Trung Quốc khi bước chân phải lên thì chân sau bên trái sẽ tiến theo, chúng bước chéo chân vị trí khác nhau.
Mọi người đã biết chưa? Tại sao chuyên gia vẫn mãi là chuyên gia? Nhìn dáng đi của con ngựa này là biết ngay không phải ngựa Trung Quốc. À không phải, không phải là ngựa Mông Cổ của Trung Quốc. Ngựa của chúng ta đều là kiểu này, bốn chân luân phiên đổi bên trái phải. Chúng ta hãy quan sát lại một chút, đó là con đồng bôn mã và ngọc mã này, chúng ta so sánh từng chút một nhé. Đều cùng há miệng lộ răng; đều cùng có chóp mũi hếch lên, lỗ mũi phập phồng như đang thở hổn hển, lỗ mũi lật ngửa ra ngoài; đều cùng có ánh mắt nhìn thẳng về phía trước; đều cùng dựng thẳng đôi tai, dĩ nhiên tai ngựa cơ bản đều là dựng đứng cả, loại quặp xuống mới là thỏ; chiếc đuôi vểnh ngược lên trên, tạo tư thế đang phi nước đại. Đồng bôn mã là vật phẩm thuộc thời Đông Hán, còn con ngọc mã này thuộc thời Tây Hán.
Mặc dù từ Tây Hán đến Đông Hán, dĩ nhiên năm cuối cùng của Tây Hán và năm đầu tiên của Đông Hán khoảng cách chẳng chênh lệch là bao, nhưng sự chuyển giao giữa Tây Hán và Đông Hán vẫn có một khoảng thời gian nhất định. Trong khoảng thời gian quá độ này, chúng ta vẫn bảo lưu không chỉ phong cách ngọc khí của đời Hán, mà còn là phong cách tổng thể của các loài động vật thời nhà Hán. Cách thể hiện của đồ đồng vô cùng gần gũi với cách thể hiện của ngọc khí.
Trong Bảo tàng Victoria và Albert ở Anh, người ta lưu trữ một chiếc đầu ngựa bằng ngọc, dù chỉ còn lại phần đầu thôi nhưng cũng vô cùng quý hiếm. Hình tượng con ngựa của nó vẫn giữ nguyên hình ảnh này. Dù cho nó đang cúi đầu, thì miệng nó cũng hơi há ra lộ răng, rất nhiều đặc điểm đều vô cùng gần gũi với loài ngựa ở thời kỳ này. Tại sao người ta nói văn vật chính là khoa học hình thức tiêu chuẩn? Chính là khi một tiêu chuẩn xuất hiện, tất cả mọi người đều quy tụ theo tiêu chuẩn đó, ai bám sát được tiêu chuẩn thì đúng, còn không bám sát được thì chắc chắn là sai. Anh đừng có thắc mắc tại sao món đồ của tôi không giống như thế, bởi vì anh không bám sát vào cái tiêu chuẩn kia được.
Ngọc bôi
Chúng ta ngắm nhìn các loại đồ đựng bằng ngọc là một việc vô cùng thú vị. Bởi vì việc chế tạo đồ đựng bằng ngọc có độ khó cực kỳ cao, một khối chất liệu cứng rắn đến thế mà muốn khoét rỗng nó đi thì độ khó lớn biết nhường nào. Chúng ta hãy chọn ra bốn chiếc cốc ngọc của bốn thời kỳ để mang ra so sánh. Thứ nhất là chiếc cốc thủy tinh thời Chiến Quốc. Thủy tinh cũng được xem là một loại ngọc khí. Thứ hai là chiếc ngọc bôi thời nhà Tần, được khai quật ở Tây An, Thiểm Tây. Thứ ba là chiếc ngọc bôi thời Tây Hán sơ kỳ, được khai quật ở Quảng Tây. Thứ tư là chiếc ngọc bôi thời Ngụy thuộc thời kỳ Tam Quốc, được khai quật ở Lạc Dương, Hà Nam. Bốn chiếc cốc xếp thành một hàng, chúng ta có thể nhìn thấy rõ ràng mối quan hệ kế thừa truyền thống, có nét tương đồng kỳ diệu với những chiếc ly uống rượu mà chúng ta sử dụng ngày nay.
Chiếc cốc thủy tinh thời Chiến Quốc được khai quật ở Hàng Châu, nếu để cho con người ngày nay nhìn vào, thì sẽ thấy nó chẳng khác biệt gì so với những chiếc cốc hiện đại. Một chiếc cốc có từ hơn hai nghìn năm trước ở Trung Quốc mà lại được chế tác tinh xảo đến thế là điều mà hậu thế chúng ta không thể tưởng tượng nổi. Chiếc cốc thủy tinh ấy đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Hàng Châu, tôi đã đứng vây quanh chiếc cốc đó ngắm nghía rất lâu. Tôi có cảm giác từ kiểu dáng thiết kế của nó cho đến cái nhìn của chúng ta đều vô cùng hiện đại, gần như giống hệt với những chiếc cốc thủy tinh ngày nay, vậy mà đó lại là đồ vật của hai nghìn năm trước đấy. Những người sản xuất cốc thủy tinh ngày nay chắc chắn sẽ không thừa nhận rằng họ đã sao chép lại chiếc cốc thủy tinh của hai nghìn năm trước đâu. Thế nhưng chiếc cốc thủy tinh này lại đích thực là một vật chứng hùng hồn, chứng minh rằng dân tộc chúng ta từ hơn hai nghìn năm trước đã có gu thẩm mỹ cao đến thế, kỹ nghệ chế tác lại tinh mỹ nhường nào.
Ngọc đời Hán nói đến đây, có thể đưa ra một phần tổng kết nhỏ. Khổng Tử cùng các nhà tư tưởng đồng thời với ông đều hết lời ca ngợi loại ngọc này, ca ngợi hành vi đeo ngọc bên người ấy. Câu nói quan trọng nhất của ông chính là "Quân tử vô cố, ngọc bất ly thân", anh đã là một người quân tử, thì dù không có bất kỳ duyên cớ nào, không có bất kỳ lý do nào đi chăng nữa, bên người anh cũng nên đeo một miếng ngọc. Nếu anh không đeo ngọc nữa, thì anh phải có lý do chính đáng. Thế rồi, bầu không khí xã hội ấy vào thời nhà Hán lại càng lúc càng lan rộng sục sôi, liên tục ảnh hưởng đến các triều đại nối tiếp đằng sau, thậm chí ảnh hưởng mãi cho đến tận ngày nay.
Ngọc đời Hán theo đuổi chủ nghĩa hiện thực cổ điển, là một thứ văn hóa ngọc mang đậm chất lãng mạn thần bí. Nền văn hóa này của nó mang theo rất nhiều màu sắc lãng mạn. Con ngọc mã mà chúng ta vừa nhìn thấy chính là hình ảnh phi nước đại trên những đám mây. Sau thời nhà Hán, đất nước rơi vào cảnh chiến tranh chia rẽ loạn lạc, văn hóa ngọc khí bắt đầu suy giảm. Cho đến tận thời kỳ nhà Tùy và nhà Đường, văn hóa ngọc của chúng ta mới một lần nữa hưng thịnh trở lại.