Bài giảng này chúng ta sẽ nói về ngọc khí của các dân tộc thiểu số Liêu, Kim, Nguyên. Ngọc khí của các dân tộc thiểu số chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi ngọc khí của văn hóa Hán.
Tý bôi
Thời Liêu có rất nhiều ngọc khí rất đặc biệt, ví dụ như có một loại gọi là tý bôi, chỉ triều Liêu mới có, các triều đại khác đều không có, cho nên người bình thường đều không nhận ra. Tý bôi có hình dạng như miếng ngói, lại mang theo một chút vòng cung, cho nên trong các báo cáo khai quật thời kỳ đầu đã định tên cho nó là "vật trang sức bằng ngọc hình ngói". Rốt cuộc cái tý bôi này dùng để làm gì? Là dụng cụ để các dân tộc thiểu số dùng huấn luyện chim ưng, đặt trên cánh tay, chim ưng đứng ở trên, có thể phòng ngừa móng vuốt của chim ưng cào bị thương cơ thể.
Trong Thuyết văn giải thích: "Bôi, tí y dã" (Bôi là áo che tay vậy). Bôi sớm nhất được làm bằng da thuộc, dùng khi bắn cung. Người từng bắn cung đều biết, nếu dùng tay phải bắn cung, sau khi giếng cung ra, cánh tay trái rất dễ bị tổn thương, cho nên phải dùng da thuộc bọc lấy cánh tay, phát huy tác dụng bảo vệ. Người Liêu rất thích huấn luyện chim ưng, lợi dụng chim ưng để bắt con mồi. Khi chim ưng bay về đậu trên cánh tay chủ nhân, rất dễ cào bị thương chủ nhân, cho nên người Liêu đã phát minh ra ngọc tý bôi có độ cứng tương đối cao, dùng làm dụng cụ bảo vệ cánh tay. Do số lượng vô cùng hiếm hoi, các nhân viên khảo cổ học lúc đầu cũng không biết nó dùng vào mục đích gì.
Lần đầu tiên tôi nhìn thấy ngọc tý bôi cũng không nhận ra, có một vị chuyên gia liền nói thứ này có thể là miếng che mắt. Ông cho rằng đây là một món ngọc khí được đặt trên mắt khi hạ táng. Vào thời điểm đó, trong tình huống mọi người đều không hiểu rõ đã phân tích rằng đây là miếng che mắt. Nhưng cách nói miếng che mắt không chịu được sự suy xét, không đứng vững được. Ngọc tý bôi có độ cong, úp lên mắt nó sẽ phồng lên một mảng lớn. Quan trọng nhất là lúc nó xuất thổ chỉ có một chiếc, nếu là miếng che mắt, thì nên có hai chiếc, mỗi bên mắt che một chiếc, chiếc kia đâu? Trừ phi là che cho người chột một mắt, nếu không sao lại chỉ có một chiếc? Hơn nữa ngọc tý bôi kích thước tương đối lớn, so với những miếng che mắt xuất thổ trước đây, lớn hơn rất nhiều. Cho nên có người phỏng đoán có phải dùng một chiếc để che cả hai mắt không? Hai mắt hướng vào trong đối lại là che được. Cách nói này lại càng gượng ép hơn, trong lịch sử chưa từng phát hiện cách làm như vậy. Kỳ thực, chỉ cần chúng ta có sự hiểu biết toàn diện về chế độ tang ma của người Khiết Đan thì sẽ biết, vật này tuyệt đối không phải là miếng che mắt. Bởi vì người Khiết Đan dùng mặt nạ kim loại để che mặt.
Chế độ tang ma của triều Liêu được hình thành trên cơ sở vốn có của dân tộc Khiết Đan, tiếp thu một số phong tục của tộc Hán, chúng ta nhìn thấy rất nhiều mặt nạ thời Liêu bằng đồng, bằng bạc, bằng đồng mạ vàng. Hiểu được những điều này, sẽ hiểu rõ người Liêu vốn dĩ sẽ không dùng cái gọi là miếng che mắt. Sau đó qua nhiều năm nghiên cứu khảo cổ, mọi người mới biết vật này gọi là "tý bôi", là một loại dụng cụ huấn luyện chim ưng vốn có đặc trưng của triều Liêu. Loại ngọc khí chủng loại hiếm có này, đối với nhà sưu tầm mà nói là một niềm vui lớn.
Xuân thủy
Kim và Liêu đều là chính quyền của dân tộc thiểu số, có rất nhiều thói quen vô cùng gần gũi, đều lấy phương thức sinh sống du mục đánh cá săn bắn làm trọng, quan tâm nhất chắc chắn là động vật và thực vật trong tự nhiên. Cho nên, trong ngọc khí đời Liêu và Kim, hình tượng động vật rất nhiều. Ngọc khí đời Kim tiêu biểu nhất là ngọc xuân thủy và ngọc thu sơn.
Cái gọi là ngọc xuân thủy, chỉ khung cảnh săn thiên nga được thể hiện trên ngọc khí. Người Kim kế thừa thói quen du mục săn bắn của dân tộc Khiết Đan. Cứ đến mùa xuân, là đi săn thiên nga.
Liêu và Kim đều giỏi nuôi chim ưng, nuôi một loại chim ưng nhỏ, gọi là cốt, cũng gọi là hải đông thanh, được huấn luyện ra để chuyên bắt thiên nga. Hoàng đế triều Kim mỗi khi săn bắn vào mùa xuân, đều có một quy trình hoàn chỉnh. Trước tiên, hoàng đế phải đứng ở đầu chiều gió ngắm trời, hễ nhìn thấy thiên nga tới, liền hạ lệnh thả hải đông thanh. Hải đông thanh thân hình nhỏ, thiên nga thân hình lớn, nó không lay chuyển nổi thiên nga, phải làm sao? Hải đông thanh có một bản lĩnh độc đáo, nó hễ nhắm trúng thiên nga rồi, liền bay còn cao hơn cả thiên nga, từ trên không trung một cước tóm lấy cái đầu của thiên nga, sau đó đè thật chặt, đè xuống mãi, cho đến khi đè sát xuống mặt đất mới thôi. Khi hải đông thanh đè thiên nga xuống mặt đất, con người liền lao lên, dùng chùy đâm thiên nga rạch mở phần đầu thiên nga, lấy óc cho chim ưng ăn. Chùy đâm thiên nga là dụng cụ thiết yếu khi săn thiên nga, trong mộ đời Liêu đã xuất thổ chùy đâm thiên nga chuôi ngọc, vô cùng tinh tế.
Thu sơn
Người Kim mùa xuân săn thiên nga, đến mùa thu vẫn tiếp tục đi săn, con mồi chủ yếu lúc bấy giờ là hươu, hổ không phải là con mồi chủ yếu. Khung cảnh săn hổ của chúng ta tuy có, nhưng điều đó trong lịch sử cũng vô cùng hiếm thấy. Bởi vì hổ trong thời Cổ đại cũng là một loài động vật vô cùng ít ỏi, cơ hội có thể săn hổ cũng không nhiều, nhưng cơ hội săn hươu lại rất nhiều. Cho nên lúc bấy giờ thợ săn liền dùng sừng làm còi gọi hươu, dụ hươu, lừa hươu tới, sau đó tiêu diệt hươu. Đây là hoạt động chủ yếu của mùa thu. Cho nên, ngọc thu sơn thông thường đều phải mượn dùng da ngọc, màu vàng, để phản ánh loại phong cảnh trước lúc lá rụng vào mùa thu.
Xuân thủy thu sơn. Tại sao gọi là "xuân thủy"? Lúc săn thiên nga nhất định là ở bên bờ nước. Tại sao gọi là "thu sơn"? Bởi vì lúc săn hươu nhất định là ở trong rừng núi. Cho nên, "ngọc xuân thủy thu sơn" là một loại vật phẩm sưu tầm quan trọng nhất, mang ý nghĩa tiêu biểu nhất và cũng thú vị nhất của triều Kim. Ngọc xuân thủy thu sơn từ khi được phát minh vào triều Kim, vẫn luôn ảnh hưởng đến đời Nguyên, đời Minh. Cho nên trong sưu tầm rất dễ bắt gặp loại ngọc này. Nhưng có một điểm, quý giá nhất định phải là đồ đời Kim, chứ không phải đồ đời Nguyên và đời Minh.
Phong tình lưng ngựa
Tôi từng gặp một người, ông ấy sưu tầm rất nhiều ngọc xuân thủy thu sơn, vô cùng nhiều. Có một lần, ông ấy gọi tôi qua và nói: "Tôi rất thích loại ngọc xuân thủy thu sơn này, hễ nhìn thấy là mua, nhưng niên đại tôi không phân biệt được cho lắm, cậu có thể đến giúp tôi xem thử không." Tôi vừa nhìn, ông ấy quả nhiên đã mua rất nhiều, một bộ sưu tập vô cùng tuyệt vời. Tôi liền giúp ông ấy sắp xếp lại một lượt, cái nào là đồ sớm, cái nào là đồ trung kỳ, cái nào là đồ muộn kỳ. Nói cách khác, cái nào là đồ triều Kim, cái nào là đồ triều Nguyên, cái nào là đồ triều Minh.
Sau khi sắp xếp xong, chúng ta liền nhìn ra một sự thay đổi của nó. Sự thay đổi này chính là ngọc xuân thủy thu sơn thời kỳ đầu hương vị cuộc sống vô cùng đậm đà, nó không nhấn mạnh một số ký hiệu, nó là một trạng thái vô cùng tự do. Cuối cùng tôi dùng một phép ẩn dụ với ông ấy, tôi nói: Ngọc xuân thủy thu sơn loại thời kỳ đầu này giống như bài dân ca Tín thiên du mà người nông dân Thiểm Tây hát vậy, nguyên chất nguyên vị. Ngọc xuân thủy thu sơn của đời Minh giống như bài Tín thiên du được hát trong buổi dạ hội trên đài truyền hình kia vậy, nó đã trải qua rất nhiều lần trau chuốt, nó đã không thể bảo đảm được sự nguyên chất nguyên vị nữa rồi.
Sưu tầm tại sao lại có sự thú vị? Chính là bởi vì bạn có thể nhìn ra sự tiến hóa kéo dài suốt mấy trăm năm, sự thay đổi vi tế này mang lại cho bạn niềm cười thú vị. Ca hát cũng như vậy, một lối hát rất nguyên thủy, bước vào thành phố, đến đài truyền hình, khi môi trường hoàn toàn xảy ra thay đổi, liền sẽ không kìm được mà có một số thay đổi, mặc dù nó vẫn gọi là Tín thiên du.
Độc Sơn đại ngọc hải
Ngọc khí đời Nguyên trước kia được nghiên cứu chưa đủ, nhìn từ ngày nay vẫn chưa đủ, cho nên nhận định của chúng ta đối với ngọc khí đời Nguyên tương đối mơ hồ. Ngoại trừ một số ít khí vật rõ ràng của đời Nguyên, những món còn lại không quy về đời Tống, thì cũng quy về đời Minh. Ngọc khí đời Nguyên rõ ràng có những gì? Nổi tiếng nhất chính là Độc Sơn đại ngọc hải.
Độc Sơn đại ngọc hải được chế tạo vào năm Chí Nguyên thứ hai (năm 1265 công nguyên), nghiêm mà nói, lúc đó tuy Hốt Tất Liệt đã xưng đế, nhưng nhà Nguyên vẫn chưa chính thức thành lập. Lại qua sáu năm nữa, năm 1271 công nguyên nhà Nguyên mới thành lập. Năm Chí Nguyên thứ hai, thời kỳ Hốt Tất Liệt, đã dùng một khối ngọc liệu khổng lồ để làm ra một chiếc vạc ngọc lớn có khí thế bàng bạc, nặng tới 3,5 tấn. Nó vốn là dụng cụ trữ rượu. Tôi đoán lúc bấy giờ thứ này được đặt ở đó trước khi xuất chinh, bên trong rót đầy rượu, mỗi một người múc một bát, uống xong liền xuất chinh, phản ánh cái khí thế lúc bấy giờ của nhà Nguyên, khí phách của con người đời Nguyên. Lúc tôi giảng về thanh hoa đời Nguyên từng giảng qua chiếc chén chuốc rượu nổi tiếng kia, gọi là "Nhân sinh bách niên trường tại túy, toán lai tam vạn lục thiên trường" (Đời người trăm năm luôn say sưa, tính ra ba vạn sáu nghìn trận). Tôi đoán mọi người chính là cầm chiếc chén đó múc rượu trong chiếc vạc ngọc này để uống, đây chính là khí thế của đời Nguyên.
Độc Sơn đại ngọc hải ban đầu được đặt ở Quảng Hàn điện trên đảo Quỳnh Hoa ở Bắc Hải. Đảo Quỳnh Hoa đời Nguyên chính là công viên Bắc Hải ở Bắc Kinh ngày nay, lúc bấy giờ gọi là núi Vạn Tuế hoặc núi Vạn Thọ. Năm Vạn Lịch thứ bảy đời Minh (năm 1579 công nguyên), Quảng Hàn điện sụp đổ, Độc Sơn đại ngọc hải liền bị lưu lạc thất lạc. Đã đi đâu rồi? Không biết. Mất tăm. Sau đó lưu lạc đến một ngôi Chân Vũ miếu ở bên ngoài Tây Hóa môn của Bắc Kinh. Đạo sĩ dùng nó làm gì? Muối dưa cải rồi, vốn không biết thứ này dùng để làm gì. Một chiếc vạc ngọc lớn, lại đủ kích cỡ, tôi đoán các đạo sĩ ở đó cũng đông, cho nên muối đầy một vạc dưa cải, cũng giải được nhu cầu cấp thiết lúc bấy giờ. Cách một trăm năm sau, đến năm Càn Long thứ mười 1745, Càn Long phát hiện ra thứ này. Càn Long nói: Hay thật! Một thứ quan trọng như vậy sao lại ở đây muối dưa cải chứ? Cho nên đã dùng trọng kim mua chuộc nó về. Tôi cảm thấy thái độ này của Càn Long đặc biệt tốt, phải không? Ông ấy không nói ta là hoàng đế nhìn thấy thứ này hãy chuyển về nhà chúng ta đi, đặt trong Tử Cấm Thành. Không phải. Người ta Càn Long bỏ tiền ra, giao dịch công bằng.
Càn Long sau khi mua Độc Sơn đại ngọc hải về, đặt ở Thừa Quang điện của Bắc Hải, còn chuyên môn xây dựng một ngọc ông đình để trân trọng cất giữ. Càn Long lúc bấy giờ đã viết ba bài ngự chế thi, bài thơ này gọi là "Ngọc ông ca", đồng thời viết bài tự văn, khắc bên trong lòng vạc ngọc. Bài tự văn của Càn Long viết thế này, ông ấy nói: "Ngọc hữu bạch chương, tùy kỳ hình khắc ngư thú, xuất một vu đào tao tự trạng, đại khả trữ tửu tam thập dư cái. Cái Kim Nguyên cựu vật dã." Càn Long nói rất rõ ràng, nói thứ này, ông ấy không làm rõ được là của thời kỳ nào. Chúng ta ngày nay biết rõ mồn một là đồ đời Nguyên. Nhưng ông ấy nói "Cả Kim Nguyên cựu vật" (đồ cũ thời Kim Nguyên). Ông ấy nói cũng rõ, vạc ngọc này được sản xuất vào thời kỳ giao thời giữa Kim và Nguyên. Bởi vì nó được chế tạo vào khoảng năm, sáu năm trước khi nhà Nguyên kiến nguyên. Vậy thì, ông ấy viết tiếp "Tăng trí Vạn Tuế sơn Quảng Hàn điện nội, hậu tại Tây Hóa môn ngoại Chân Vũ miếu trung, đạo sĩ tác thái ông. Kiến "Trạo canh lục" cập "Kim âu thối thực bút ký", mệnh dĩ thiên cân dịch chi. Năng trí Thừa Quang điện trung, nhi hệ dĩ thi." Ông ấy nói cái gì nhỉ? Ta ra lệnh "dùng ngàn vàng để đổi lấy", "dịch" chính là giao dịch. Ta đổi lại với ngươi, sau đó vẫn đặt ở nơi này, viết ba bài thơ. Đáng tiếc ba bài thơ này của Càn Long viết ngoằn ngoèo khó hiểu, toàn là những chữ khó nhận biết, chúng ta liền không cần phải biết.
Độc Sơn đại ngọc hải lúc chế tạo, có một chiếc đế lót đi kèm. Năm Vạn Lịch thứ bảy, chiếc đế lót cùng lúc đó bị lưu lạc thất lạc. Thời Càn Long, Độc Sơn đại ngọc hải đã trở về, nhưng chiếc đế lót không được chuyển đến cùng. Tôi đoán lúc bấy giờ có người lười biếng, cảm thấy đồ vật quá nặng, liền không chuyển đi. Ngày nay hai món đồ này vẫn không ở cùng một chỗ. Chiếc đế lót này ngày nay ở đâu vậy? Ở chùa Pháp Nguyên tại Bắc Kinh, vẫn luôn đặt ở đó. Phía trên nó đặt một chiếc bát đá đời Thanh. Chiếc đế lót vạc ngọc đời Nguyên phía trên lại đặt một chiếc bát đá đời Thanh. Năm Càn Long thứ mười là năm 1745, đến nay đã 250 năm trôi qua, vạc ngọc và đế lót vẫn chưa đoàn tụ. Sau này có cơ hội hay không, cũng chưa thể biết được.