Đồ ngọc của Trung Quốc đến triều Thanh, đặc biệt là vào thời kỳ Càn Long, số lượng và chất lượng đã đạt đến đỉnh cao chưa từng có. Từ hoàng đế cho đến bách tính, ai cũng rất thích đồ ngọc. Mức độ yêu thích đồ ngọc của người Trung Quốc thời bấy giờ rất giống với ngày nay, thậm chí còn mãnh liệt hơn ngày nay.
Khai thác ngọc ở Khotan
Khotan còn gọi là Hoà Điền, chính là Tân Cương Hoà Điền ngày nay, là nơi sản xuất chính các nguyên liệu ngọc thời nhà Thanh. Thời kỳ đầu nhà Thanh, khoảng từ năm 1644 đến 1760, chính quyền nhà Thanh không đủ năng lực để kiểm soát hoàn toàn khu vực Tân Cương, ngọc Hoà Điền không thể vận chuyển vào với số lượng lớn, cho nên giá nguyên liệu ngọc rất đắt đỏ, số lượng cũng không nhiều như vậy. Năm Càn Long thứ 24 (năm 1759), sau khi chính quyền nhà Thanh bình định xong bộ tộc Chuẩn Cát Nhĩ Hồi, đã đả thông được con đường vận chuyển ngọc. Kể từ năm đó, nguyên liệu thô làm ngọc được vận chuyển liên tục không dứt về kinh thành. Các đại thần đóng quân ở Tân Cương khi đó, mỗi năm chia làm hai mùa xuân thu vận chuyển nguyên liệu ngọc về nội địa, ít nhất cũng phải vài nghìn cân, nhiều thì lên tới vạn cân.
Càn Long trong một bài thơ mang tên "Hoà Điền ngọc" đã nói như thế này: "Hồi thành định toàn bộ, Hoà Điền trú ngã binh. Kỳ hà nhân thường trí, tùy thủ giai quỳnh dao." Ý là khi nhà Thanh bình định xong bộ tộc Hồi, lính nhà Thanh liền đóng quân thường trực ở đó. Cho nên bất cứ lúc nào cũng có thể tìm được nguyên liệu ngọc từ dưới sông, tiện tay tìm là được ngọc tốt. Quỳnh dao, chính là chỉ ngọc đẹp. Năm Càn Long thứ 30, vua Càn Long ra lệnh cho thợ ngọc chế tác bức sơn tử Khotan thái ngọc đồ (tranh khai thác ngọc ở Khotan), chạm khắc lại cảnh lao động khai thác ngọc dưới sông lúc bấy giờ. Ngày nay chúng ta vẫn có thể nhìn thấy di vật này, hiện đang được bảo tồn tại Bảo tàng thành phố Tế Nam.
Càn Long công
Càn Long yêu ngọc vốn là chuyện ai cũng biết, dĩ nhiên Càn Long cũng yêu cả những món đồ cổ khác. Lấy gì để làm chứng? Những bài thơ văn vịnh ngọc do Càn Long sáng tác đã có hơn 800 bài. Một nhà thơ nếu có 800 bài thơ lưu lại cho đời sau, đó là một chuyện động trời. Phần lớn các nhà thơ triều Đường đều không đạt được con số này, một mình Càn Long vịnh ngọc thôi mà đã làm hơn 800 bài. Hơn nữa, tên của tất cả các hoàng tử con Càn Long đều là tên của các loại ngọc, ví dụ như vua Gia Khánh tên là Vĩnh Diễm, chữ "Diễm" chính là một loại ngọc đẹp. Càn Long cả đời yêu ngọc, cho nên liền dùng tên các loại ngọc để đặt tên lần lượt cho các con trai của mình. Trong số các hoàng đế nhà Thanh, Khang Hi, Ung Chính cũng rất tôn sùng ngọc, nhưng không bằng Càn Long. Thời kỳ Càn Long, nguyên liệu ngọc cực kỳ sung túc, cộng thêm sự yêu thích và tôn sùng cá nhân của vua Càn Long, đã khiến số lượng và chất lượng ngọc khí thời kỳ này đạt đến một đỉnh cao chưa từng có. Đỉnh cao này là đỉnh cao cuối cùng trong nghệ thuật chế tác ngọc khí của Trung Quốc, đồng thời cũng là một đỉnh cao không thể với tới.
Chúng ta hễ nhắc đến ngọc nhà Thanh là nhắc đến ngọc Càn Long, hễ nhắc đến ngọc Càn Long là nhắc đến công nghệ Càn Long (Càn Long công). Thế nào là Càn Long công? Chính là chạm trổ tinh xảo, độ tinh xảo khéo léo không gì sánh kịp. Ngay cái nhìn đầu tiên khi chúng ta trông thấy đồ ngọc Càn Long, chúng ta sẽ phải thốt lên kinh ngạc: "Sao nó có thể làm được như thế này nhỉ?" Đây chính là sức hút của công nghệ Càn Long, vô cùng tỉ mỉ tinh tế. Đầu thời Thanh, điện Dưỡng Tâm thiết lập Xưởng Tạo Bản, bên trong có đặt xưởng ngọc. Ngoài ra, trong viện Như Ý được thành lập vào thời Càn Long, cũng có các thợ chạm ngọc chuyên nghiệp, chuyên chế tác đồ ngọc cho cung đình. Đồ ngọc Càn Long phong phú mà ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy ở Cố Cung, phần lớn đều được làm tại hai địa điểm này.
Như Ý
Ngày mùng 10 tháng 8 năm Càn Long thứ 58, Càn Long đã tiếp kiến sứ thần nước Anh Macartney, lúc đó Càn Long đã tặng một cây ngọc Như Ý cho Macartney. Người Anh lúc bấy giờ không hề công nhận thứ này, không những không công nhận Như Ý mà còn không công nhận cả ngọc. Trong nhật ký của Macartney có ghi chép lại rất rõ ràng, nói rằng Như Ý "giống như một hòn đá mã não trắng, dài khoảng một thước rưỡi, có những đường chạm khắc kỳ lạ, người Trung Quốc coi là trân bảo, nhưng bản thân món đồ thì có vẻ không có giá trị cho lắm." Đây lại là quốc lễ mà Macartney được nhận, quốc lễ do hoàng đế Trung Quốc ban tặng cho ông ta, mà ông ta lại có thái độ như thế này đây! Tại sao vậy? Ông ta hoàn toàn không biết gì về văn hóa ngọc của Trung Quốc, không biết đây là ngọc. Ngày nay chúng ta rất khó chấp nhận một lễ vật trọng đại như vậy, cuộc sống ngày nay rất ít người tặng cho bạn một cây Như Ý, đừng nói chi là ngọc Như Ý, việc tặng một cây Như Ý bình thường thôi đã là một chuyện động trời rồi.
Năm Càn Long thứ 58, lúc đó vua Càn Long đã hơn 80 tuổi, ở độ tuổi cao như vậy, ban tặng cho sứ thần nước Anh hai cây ngọc Như Ý, kết quả nhận lại lại là sự coi thường của ông ta. Điều này chỉ có thể chứng minh rằng Macartney thực sự không biết hàng cho lắm, sự khác biệt về văn hóa khi cụ thể hóa thành cây ngọc Như Ý thì có thể nhìn thấy rõ mồn một. Người Anh lúc bấy giờ không biết Như Ý gọi là gì, thế là liền dịch thành quyền trượng. Chúng ta đã xem phim châu Âu, các vị vua đều cầm một cây quyền trượng, biểu thị lời nói có trọng lượng. Trong tay nếu không cầm cây quyền trượng này, hình như không có quyền lực vậy. Lúc đó Macartney cho rằng thứ mà vua Càn Long đưa cho ông ta là một cây quyền trượng, hiểu lầm Như Ý là tượng trưng cho quyền lực, nhưng thực ra bản thân cây Như Ý của chúng ta không hề mang tầng ý nghĩa này.
Vậy, Như Ý từ đâu mà có? Có đủ loại cách nói và phỏng đoán, cách nói phổ biến nhất cho rằng nó trong lịch sử vốn là một cây gãi ngứa, sớm nhất là do Dương Quý Phi sử dụng. Dương Quý Phi mập, sau lưng ngứa mà với không tới. Chúng ta đều biết, người mập với ra phía sau lưng hơi vất vả một chút. Hồi trẻ tôi chỗ nào cũng với tới được, bây giờ hơi mập lên một chút thì có chỗ với tới bắt đầu thấy vất vả rồi. Cho nên người ta đã chế tác ra một thứ như thế này để Dương Ngọc Hưởng gãi ngứa, đây là một truyền thuyết. Nhưng dù thế nào đi nữa, trải qua sự biến đổi văn hóa lâu dài, cuối cùng Như Ý đã trở thành một biểu tượng của sự cát tường như ý.
Đồ trang trí Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ
Những món đồ ngọc trong cung đình nhà Thanh, nếu muốn lấy ví dụ thì đếm không xuể, quá nhiều. Trong đó có một món vô cùng quan trọng, phàm là những cuốn sách nói về ngọc khí nhà Thanh đều sẽ nhắc đến nó, chính là bức đồ trang trí ngọc Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ được làm từ một khúc ngọc thừa, được định cấp là quốc bảo.
Bản thân vật trang trí bằng ngọc Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ không phải được tạo ra vì hoa văn này, nó vốn dĩ là một khúc ngọc thừa. Một khối ngọc tử liệu trắng nguyên vẹn, ở giữa khoét một chiếc bát ngọc, phần còn lại là một chiếc vỏ rỗng.
Thợ thủ công cảm thấy cái vỏ rỗng này vứt đi thì tiếc quá, liền suy nghĩ về cái vỏ rỗng đó, cuối cùng thiết kế ra bức Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ. Chạm khắc ra một sân viện nhỏ nhắn, cánh cổng viện hé mở, hai người phụ nữ đứng cách nhau qua ô cửa nhìn ngóng đối phương, thể hiện ra một khung cảnh tĩnh mịch xinh đẹp. Chính nhờ con mắt tinh đời và tư duy khéo léo của người thợ thủ công, mới tạo ra được một món đồ thủ công mỹ nghệ tinh xảo tuyệt luân.
Vua Càn Long nhìn thấy xong liền vô cùng yêu thích, thậm chí còn cảm thấy nó quan trọng hơn cả những món đồ ngọc được sáng tạo thông thường. Càn Long đã vừa đề thơ vừa viết lời tựa lên đó. Bài thơ của Càn Long nói rằng: "Tương tài thủ oản liệu, tựu chất trác đồ hình. Thặng thủy tàn sơn cảnh, đồng hiêm tiêu trục đình. Nữ lang tương cố vấn, tượng thị vận tâm linh. Nghĩa trọng vô khí vật, doanh tha khấp sở đình." Càn Long cho rằng miếng ngọc này còn quan trọng hơn cả miếng ngọc Bích họ Hòa mà Biện Hoà tiến cúng cho nước Sở, các bạn xem Càn Long đã đề cao nó đến mức nào. Món đồ thừa thãi này, nếu người thợ thủ công lúc bấy giờ vô trách nhiệm, không tiếc nuối vật liệu này, hoặc không có cảm hứng nghệ thuật, thì rất có thể đã tiện tay vứt đi rồi. Hoàng thượng cũng sẽ không trách tội, bởi vì vốn dĩ là muốn dùng miếng ngọc này để làm bát. Nhưng người thợ thủ công đã biến nó thành một bảo vật quốc gia có giá trị thành đồng cắt cổ, điều này có thể thấy được khả năng quan sát nghệ thuật và khả năng sáng tạo nghệ thuật nhạy bén của người thợ thủ công đời Thanh. Càn Long không những viết thơ lên miếng ngọc này mà còn viết cả bài tựa: "Hoà Điền cống ngọc, quy kỳ trung tác oản. Ngô công tựu dư tài trác thành thị đồ. Ký vô khí vật, thả nhưng hoàn phác ngọc, ngự thức." Thái độ của hoàng thượng đối với việc này vô cùng nghiêm túc, viết xong đoạn văn ngắn này, cuối cùng viết hai chữ "ngự thức", ý là trẫm tự tay giám định đấy. Ngô công chính là thợ thủ công Tô Châu, đồng hương với Lục Tử Cương.
Hoa văn của Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ không phải do người thợ thủ công tự vẽ ra, nó có căn cứ để dựa vào. Thời kỳ Khang Hi có một bức bình phong tranh sơn dầu, cách nay đã ba trăm năm. Bức bình phong này ngày nay vẫn còn ở Cố Cung, tổng cộng có tám tấm, vẽ trên đó chính là Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ, trong tranh tổng cộng có bảy người phụ nữ. Theo các chuyên gia khảo cứu, bức bình phong Đồng Ấm Sĩ Nữ Đồ này là một trong những tác phẩm tranh sơn dầu sớm nhất của Trung Quốc.
Món ngọc khí lớn nhất
Thời kỳ Càn Long, trong cung đình có một tác phẩm chạm ngọc vô cùng lớn, đó là bức sơn tử Đại Vũ trị thủy đồ ngọc. Ngày nay phàm là những ai đến tham quan Cung Trân Bảo ở Cố Cung, nhất định phải dừng chân lại trước mặt nó, để ngắm nhìn món ngọc khí cổ đại lớn nhất Trung Quốc này. Lúc chế tác sơn tử Đại Vũ trị thủy đồ, cực kỳ tốn công tốn sức.
Chúng ta đều biết, ngọc có ngọc sơn (sơn liệu), có ngọc tử (tử liệu). Sơn liệu xuất phát từ trong núi, tử liệu xuất phát từ dưới lòng sông. Sơn tử Đại Vũ trị thủy đồ sử dụng một khối sơn liệu, lấy từ Hoà Điền Tân Cương. Nó nặng bao nhiêu? Hơn 5300 cân, một chiếc xe tải 5 tấn miễn cưỡng lắm mới chở nó đi được. Lúc bấy giờ nguyên liệu này từ trên núi chuyển xuống dưới núi, đã mất gần 3 năm thời gian, sau đó vận chuyển nó đến Bắc Kinh, lại vận chuyển đến Dương Châu gia công, trước sau lại tốn thêm 6 năm thời gian nữa, mới hoàn thành cuối cùng. Vậy để làm ra bức ngọc sơn tử này, tổng cộng đã dùng mất bao nhiêu thời gian? Tròn trịa 10 năm. Khoảng thời gian đó hao phí nhân lực, tiền bạc không thể đếm xuể. Vào năm Càn Long thứ 52, ngọc sơn tử được vận chuyển về lại Bắc Kinh, đặt ở điện Nhạc Thọ bên trong Tử Cấm Thành.
Lúc bấy giờ dùng nhân lực vật lực lớn như vậy để làm một bức ngọc sơn tử, biểu thị cho sự hưng thịnh của quốc gia, sự hưng thịnh của văn hóa. Cái gọi là "ngọc sơn tử" rốt cuộc là gì? Chính là nương theo hình dáng ngúm núi của ngọc để chạm khắc ra các loại hoa văn khác nhau, có đề tài tôn giáo, đề tài phong tục dân gian, hoa cỏ sơn thủy, vân vân. Ngọc sơn tử bắt đầu thịnh hành vào giữa thời nhà Thanh, trên bàn bày một bức ngọc sơn tử, vừa thể hiện sự giàu có vừa thể hiện văn hóa.
Khoảng 15 năm trước, thị trường rất không quan tâm đến ngọc sơn tử, cho nên những bức ngọc sơn tử rất lớn được bán rất rẻ, không ai thèm lấy, lúc đó mọi người đều thích loại ngọc có thể mang theo bên người. Hai năm gần đây bắt đầu được quan tâm, giá cả của ngọc sơn tử không ngừng tăng lên, biểu thị cho sự công nhận của chúng ta đối với nền văn hóa này. Sự nhận thức của chúng ta đối với sự vật, sẽ từng bước cập nhật theo sự phát triển của lịch sử. Ban đầu có thể sự nhận thức đối với ngọc sơn tử còn khá thấp, nhưng theo sự hiểu biết về ngọc khí, sẽ từ từ nâng cao nhận thức của bản thân. Khi đó, chúng ta sẽ biết ngọc khí có rất nhiều cách thưởng lãm khác nhau. Mang theo bên người, bất cứ lúc nào cũng có thể lấy ra khoe khoang, là một cách; bày trên bàn làm việc của mình, vào lúc thân tâm mệt mỏi có thể nhìn thấy nó, cũng là một cách thưởng lãm.
Ngọc Hấn Đô Tư Thản
Thời kỳ Càn Long có rất nhiều đồ ngọc mang phong cách dị vực điển hình, ví dụ như một loại vô cùng đặc sắc gọi là ngọc Hấn Đô Tư Thản. Hấn Đô Tư Thản là một địa danh, vị trí đại khái nằm ở khu vực Ấn Độ, Pakistan ngày nay. Lúc bấy giờ khu vực này do đế quốc Mogul thống trị, cho nên ngọc khí sản xuất ra còn được gọi là "ngọc khí Mogul".
Vua Càn Long lúc bấy giờ nhìn thấy ngọc Hấn Đô Tư Thản xong, liền vô cùng yêu thích. Dưới sự tôn sùng lực lưỡng của vua Càn Long, ngọc Hấn Đô Tư Thản đã có sự cải tiến lớn về kiểu dáng và công nghệ kỹ thuật. Lúc bấy giờ Xưởng Tạo Bản ở điện Dưỡng Tâm có bố trí thợ thủ công, mô phỏng chế tác loại đồ ngọc mang kiểu dáng ngoại lai này, gọi là "Tây Phiên tác".
Chuyện về chiếc cốc ngọc
Do bản thân Càn Long có sự yêu thích cổ ngọc vượt mức bình thường, cho nên ông lúc bấy giờ đã sưu tầm rất nhiều cổ ngọc, đồng thời cũng rất chăm chỉ nghiên cứu. Do sự hạn chế về nhận thức, Càn Long ban đầu cũng đã mắc phải rất nhiều sai lầm. Ví dụ như việc tôi từng kể về việc vua Càn Long không nhận ra ngọc tông, mà gọi nó là "cương đầu". Ông không những không nhận ra, mà còn không rõ ngọc tông phải đặt bày ra sao. Hình chế của ngọc tông là một đầu to, một đầu nhỏ. Phương thức trưng bày đều là bên to hướng lên trên, tức là đầu lớn hướng lên trên, đầu nhỏ hướng xuống dưới. Càn Long cứ tưởng nó giống như cái tháp, phải để đầu nhỏ hướng lên trên, đầu lớn hướng xuống dưới. Ông cứ bày biện như thế, còn bắt thợ thủ công khắc chữ lên trên, cho nên người ngày nay nhìn thấy hướng của chữ, là biết ngay ông không rõ cách bày biện ngọc tông. Chiếc ngọc tông khiến Càn Long phải chịu một vố cười chê, lại chính là cổ ngọc chân chính. Song có một số ngọc khí phỏng cổ, cũng lừa được cả hoàng thượng.
Có một lần, Càn Long cầm được một chiếc cốc ngọc, ông ngắm nghía nửa ngày, cảm thấy đây là đồ đời Hán, nhưng lại cảm thấy có chút điểm khác biệt, trong lòng ông bắt đầu lấn cấn thắc mắc. Những lúc thế này, Càn Long sẽ không tự mình ngắm nghía một mình nữa, khi không rõ thì ông sẽ gọi người đến. Thế là, Càn Long gọi một người thợ ngọc tên là Diêu Tông Nhân đến để hỏi xem rốt cuộc chiếc cốc ngọc này ra làm sao. Diêu Tông Nhân nhìn lướt qua chiếc cốc ngọc này một cái, lập tức liền nói: "Ấy chà, hoàng thượng, món đồ này là do tổ tiên tiểu nhân làm, không phải đồ đời Hán đâu. Bởi vì đời đời kiếp kiếp nhà chúng tôi đều làm cái nghề này, cho nên tôi rất dễ nhận ra nó."
Sao mà anh ta nhìn ra nhanh thế nhỉ? Các đời tổ tiên nhà họ Diêu đều là cao thủ chế tác ngọc, đời này truyền đời khác. Nghề thủ công ngày xưa là phải truyền đời, không giống như ngày nay, rất nhiều nghề thủ công của chúng ta đều là học từ người ngoài. Ví dụ như bạn đến xưởng học nghề, đều là học từ sư phụ, sư phụ này chưa chắc đã là bố của bạn, đúng không? Nghề thủ công ngày xưa đều là cha truyền con nối, con truyền cho cháu, đều cứ thế truyền xuống dưới như vậy. Sự việc này đã chứng minh một vấn đề giám định.
Lúc giám định, người không hiểu sẽ cảm thấy sao mà khó thế này cơ chứ! Làm sao mình có thể biết nó là của thời đại nào? Làm sao mình cứ nhìn là không hiểu gì hết vậy? Nhưng chuyên gia chỉ cần nhìn một cái là có thể phán định được, bởi vì đây là lĩnh vực mà họ vô cùng quen thuộc. Ví dụ như Diêu Tông Nhân, anh ta rất quen thuộc với lĩnh vực chế tác ngọc này, anh ta đã học từ cha anh ta, từ ông nội anh ta, anh ta nắm rất rõ. Vậy thì, với tư cách là người bình thường, không bước vào môi trường làm giả, làm thế nào để phân biệt? Bạn cần phải hiểu rõ hơn về bản thân món đồ đó, thích ngọc khí cũng được, thích đồ sứ cũng được, bạn đối với tất cả mọi thứ trước sau trái phải, lịch sử, công nghệ, chất liệu của chúng đều quen thuộc rồi, thì việc giám định tương đối sẽ trở nên dễ dàng hơn. Trong cuộc sống không chỉ có việc giám định đồ cổ, xử lý bất kỳ sự việc nào cũng đều nên như vậy. Chúng ta đi làm một việc gì đó, chỉ có quen thuộc thì mới có thể thành công, người xưa nói "không rành thì không làm", lao đầu vào lĩnh vực xa lạ, cực kỳ dễ ngã dập mặt.
Càn Long đã học được gì từ Diêu Tông Nhân? Chính là nói chuyện này không thể nóng vội vụ lợi, mà cần phải có một khoảng thời gian rất dài, cần phải bỏ ra một khoản chi phí khổng lồ, thì bạn mới có thể làm giả giống hơn được. Càn Long ngày hôm đó bỗng nhiên vỡ lẽ đại ngộ, hiểu được đạo lý này, ông đã đặc biệt viết một bài văn ghi chép lại sự việc này. Càn Long đã nói như thế này: "Tông Nhân tuy ngọc công, thường dĩ nghệ sự tư chi, triếp hữu cận lý chi đàm." Có nghĩa là, Diêu Tông Nhân tuy là một người thợ ngọc, nhưng ta thường xuyên thỉnh giáo anh ta những việc liên quan đến nghệ thuật, những điều anh ta bàn luận đều rất hợp lý lẽ.
Tôi cảm thấy điểm này của Càn Long nói vô cùng quan trọng. Trong việc giám định, đôi khi không thể phán định cụ thể từng vấn đề kỹ thuật một, vấn đề kỹ thuật đặc biệt khó giải quyết. Nếu bạn là một cao thủ chế tác ngọc, việc giám định có lẽ sẽ tương đối dễ dàng hơn. Nhưng trong cuộc sống có bao nhiêu người có bản lĩnh này? Không có bao nhiêu người cả. Cho nên bạn nhất định phải hiểu rõ một số đạo lý: một người trong hoàn cảnh nào thì sẵn sàng làm giả, hơn nữa lại có năng lực làm giả, làm giả cần tốn bao nhiêu chi phí, đều cần phải suy nghĩ cho thấu đáo. Đôi khi tôi vừa nhìn món đồ này một cái, liền khẳng định chắc nịch không có vấn đề gì cả, là đồ thật, không cần phải lật qua lật lại ngắm nghía, tại sao vậy? Chính là vì tôi biết chi phí làm giả với thời buổi ngày nay, có khi tiền vốn còn chẳng thu lại được ấy chứ.
Thái độ của Càn Long đối với ngọc không những ảnh hưởng đến triều Thanh, mà còn mãi ảnh hưởng cho đến tận ngày nay. Rất nhiều nhận thức của người ngày nay đối với ngọc, thực ra chỉ dừng lại ở thời kỳ Càn Long. Sự thưởng lãm ngọc của chúng ta, triều đại nào cũng có tiêu chuẩn, nhưng người ngày nay cơ bản vẫn dừng lại ở thời kỳ Càn Long. Tại sao vậy? Triều Thanh là triều đại gần chúng ta nhất, sản lượng ngọc khí cực kỳ lớn, các chủng loại đều đầy đủ phong phú, cho nên phần lớn những món ngọc có thể chạm trán vào ngày nay đều là ngọc triều Thanh. Góc độ thưởng lãm và thói quen của chúng ta sẽ vô thức chịu sự ảnh hưởng của triều Thanh.
Sư sưu tầm của tôi
Trong những năm đầu sưu tầm, tôi đã bắt gặp rất nhiều món đồ ngọc nhỏ của triều Thanh, đặc biệt thích mua, tại sao vậy? Rẻ, giá cả cực kỳ thấp, chẳng tốn bao nhiêu tiền là đã mua được, cầm trong tay có thể nghịch ngợm chơi đùa rất lâu, đồng thời cũng hiểu biết thêm được rất nhiều kiến thức về ngọc. Lúc đó áp lực tài chính đối với các món đồ ngọc nhỏ tương đối nhỏ, ngày nay thì đã trở nên tương đối đắt đỏ rồi. Lúc tôi mới bắt đầu thích, có một loại vòng ngọc nhỏ từng đống từng đống một, một hào một chiếc, mặc sức mà lựa chọn. Bạn thử nghĩ xem, một đồng có thể mua được mười chiếc, hai đồng là có thể mang về nhà treo rèm cửa sổ rồi, mà lại còn phải chọn mấy chiếc to nhỏ đều nhau nữa chứ. Những món đồ ngọc nhỏ mà tôi mua này, có rất nhiều món đã để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc. Ví dụ như có một chiếc "Ngũ tử đăng khoa bội", là mặt ngọc đầu thời Thanh, có hình thê thang (hình thang), bên trên chạm khắc năm đứa trẻ, ngụ ý ngũ tử đăng khoa. Sinh được năm người con trai đều làm quan lớn, đặt vào tay ai thì người ấy cũng vui mừng. Loại này gọi là dị hình bội (mặt ngọc hình dáng khác thường), ngày xưa người ta đều thích mặt ngọc vuông vức ngay ngắn, kỳ thực dị hình bội cực kỳ thú vị. Tôi còn nhìn thấy có một loại mặt ngọc hình quả chuông, ban đầu không biết đại diện cho ý nghĩa gì, sau này có người nói cho tôi biết cái này gọi là "chung sinh hữu phúc". Tiếng chuông ("chung thanh") đồng âm với cả đời ("chung sinh"), treo trên người cảm thấy rất cát tường.
Trong số những chiếc mặt ngọc từng mua, món tôi thích nhất là một chiếc mặt ngọc đốt trúc (mặt ngọc hình đốt tre). Mặt ngọc được chạm khắc thành hình dáng của các đốt tre. Người Trung Quốc dành cho cây tre sự đánh giá rất cao, đại diện cho phẩm hạnh cao cả, thanh cao. Trên chiếc mặt ngọc đốt trúc này có khắc bốn chữ: Quân tử trường bội. Thứ nhất, bản thân chiếc mặt ngọc đốt trúc này tương đối dài; thứ hai, lại nhắc nhở bạn phải thường xuyên đeo nó trên người.
Tôi từng mua một món ngọc khí cực kỳ thú vị, là một bức trang trí xảo sắc (lợi dụng màu sắc tự nhiên của ngọc), điêu khắc tròn hình một con voi và một con sư tử. Sư tử có màu xanh, voi có màu trắng, hai con vật đầu đuôi nối tiếp nhau. Lúc tôi mua, không hề nhận thức được nó muốn biểu đạt ý nghĩa gì, chỉ là cảm thấy món đồ này khá đẹp, lại rẻ, thế là mua. Mua về nhà xong, trong một ngày đọc sách nào đó tôi bỗng nhiên vỡ lẽ đại ngộ, đây chính là thanh sư bạch tượng trong Phật giáo, tọa thú của Văn Thù Bồ Tát và Phổ Hiền Bồ Tát. Trong Phật giáo, Văn Thù cưỡi thanh sư (sư tử xanh), Phổ Hiền cưỡi bạch tượng (voi trắng). Trong sưu tầm, đôi khi cần phải chú ý đến một số nội dung nằm ngoài vẻ bề ngoài. Thanh sư bạch tượng chỉ là một lớp bề ngoài, thế còn những nội dung bên ngoài nó thì sao? Lúc đó tôi không hề chú ý, chỉ là sau đó vô tình phát hiện ra, liền cảm thấy thú vị vô cùng. Nếu như trước khi mua mà tôi đã biết thanh sư bạch tượng có liên quan đến Văn Thù Phổ Hiền trong Phật giáo, thì có lẽ sẽ không có sự thú vị về sau nữa. Mà chính vì lúc mua không hề biết, mua về nhà rồi lại có được sự nhận thức sâu sắc hơn, mới có thể cảm nhận được niềm vui sưu tầm là có nhiều tầng nhiều lớp.
Thanh, Thận, Cần, Nhẫn
Có một lần, tôi bắt gặp một miếng mặt ngọc tại một buổi đấu giá ở Thượng Hải, bên trên có bốn chữ: Thanh, Thận, Cần, Nhẫn. Lúc đó tôi nhìn thấy miếng mặt ngọc này xong thì yêu thích không buông tay, bèn tham gia cạnh tranh. Nhưng không ngờ người ngồi bên cạnh tôi lại còn hổ báo hơn cả tôi, tôi sớm đã không thốt giá nữa rồi, anh ta vẫn cứ ở đó cật lực giơ bảng, từ bảy tám năm trước đã đẩy giá miếng mặt ngọc này lên tận 36 vạn. Lúc đó tôi cho rằng miếng mặt ngọc này nhiều nhất chỉ đáng ba vạn sáu, thế mà anh ta lại ra giá gấp mười lần. Người này lúc đó ngồi sát cạnh tôi, tôi không quen biết anh ta, bây giờ cũng không nói được anh ta tên là gì. Tôi mới hỏi anh ta rằng: "Thứ này đã đắt thế này rồi, sao anh còn mua?" Anh ta nói: "Tôi thực sự quá thích bốn chữ ở bên trên, Thanh Thận Cần Nhẫn vô cùng thú vị." Sau này tôi đã tỉ mỉ nghiền ngẫm bốn chữ này.
Chữ "Thanh" là một loại phẩm vị. Chúng ta hay nói một chén trà thanh mát, gió trong trăng sáng, đang nói về phẩm vị của con người. Chữ "Thận" là một loại phẩm đức, cổ nhân Trung Quốc vẫn luôn không ngừng nhấn mạnh chữ "Thận" này, sự thận trọng. Ví dụ như ngày xưa trong thư phòng của văn nhân treo một tấm biển, viết hai chữ "Thận độc". Ý là một con người khi ở một mình, có thể giữ gìn sự thận trọng không cẩu thả. Lại có những tấm biển viết "Thận thủy", là để cảnh cáo con người ta phàm là khi bắt đầu làm bất cứ việc gì, nhất định phải thật thận trọng. Mấy anh em cao hứng lên, liền bảo chúng ta mở một công ty đi, tối hôm sau vừa nói, ngày hôm sau đã đi đăng ký rồi, công ty này chắc chắn sẽ dẹp tiệm. Chữ "Cần" là một loại phẩm hạnh. "Chữ Cần" là cái gốc để lập thân, người lười biếng nhất định không làm nên trò trống gì. Bạn làm một việc gì đó, suy tính thì đều rất hay ho, nhưng hễ cứ bắt tay vào làm là lại đâm ra lười biếng, việc này chắc chắn sẽ không thành công được. Chữ "Nhẫn" là một loại nhân cách. Nhẫn nại là gốc của sự thành công, một con người nếu muốn thành công, nhất định phải nhẫn chịu những áp lực đến từ mọi phía, nhẫn chịu tất cả những sự hiểu lầm. Người xưa cũng cho rằng bốn chữ này là đạo lý làm quan. Cho nên, tấm bảng ngọc này có bốn chữ này, thì đương nhiên phải đáng ngấy số tiền đó. Chỉ là tôi không có nhiều tiền đến thế, không mua nổi thôi, thế thì tôi về nhà làm một cái mới tổng thể là được chứ gì?
Tiếng tăm của Lục Tử Cương
Lúc tôi giảng về đồ ngọc đời Minh từng có nhắc đến Lục Tử Cương, người chế tác ngọc đệ nhất trong lịch sử cổ đại Trung Quốc. Nhưng thời kỳ tiếng tăm của Lục Tử Cương lớn nhất, không phải là ở triều Minh, mà là vào thời kỳ Càn Long triều Thanh. Thời kỳ Càn Long một số lượng lớn các mặt ngọc đều khắc chìm chữ "Tử Cương", mượn danh nghĩa của Lục Tử Cương.
Đồ ngọc đến thời kỳ giữa đời Càn Long, rất nhấn mạnh kiểu dáng khuôn phép ngay ngắn, tại sao vậy? Bởi vì nguồn gốc nguyên liệu ngọc vô cùng dễ dàng, có thể tùy tiện cắt gọt, lãng phí một chút cũng không tiếc. Cho nên mặt ngọc thời kỳ này thường là hình vuông tiêu chuẩn, hoặc là hình tròn tiêu chuẩn, theo thói quen gọi là "ngọc bài tử". Lục Tử Cương lúc sinh thời không thịnh hành ngọc bài tử, cho nên ông chưa từng làm một miếng nào cả. Triều Thanh làm hàng loạt các ngọc bài tử khắc chữ "Tử Cương", chỉ là mượn danh tiếng của vị thợ thủ công vĩ đại đời Minh, để biểu thị sự tôn trọng của hậu thế đối với ông.
Ngoài ngọc bài tử ra, triều Thanh còn có rất nhiều nhẫn ngọc (bản chỉ) khắc chữ "Tử Cương", cái đó thì chắc chắn càng không phải do chính tay Lục Tử Cương làm rồi. Bản chỉ là vật dùng để bảo vệ ngón tay khi giương cung bắn tên. Vậy, danh tiếng của Lục Tử Cương dẫn đến tại sao thời Thanh lại thịnh hành bản chỉ? Bởi vì người Mãn Châu phải luyện tập võ nghệ, không thể quên đi tổ tông. Các vị hoàng đế qua ba triều Khang, Ung, Càn, rất coi trọng việc luyện tập võ nghệ, mỗi năm đều phải đi thu săn mùa thu, đi săn bắn. Người Mãn Châu dựa vào vũ lực để giành lấy giang sơn, cho nên các đời hoàng đế triều Thanh đều có hứng thú với bản chỉ. Bản chỉ đeo trên tay, thứ nhất có thể nhắc nhở bản thân không quên cách giành được giang sơn. Nhưng vấn đề là công năng của bản chỉ sau đó đã biến đổi, đặc biệt là sau thời Càn Long, quốc lực suy yếu, bản chỉ dần dần biến thành một thứ để khoe khoang, giống như nhẫn vậy. Vào thời kỳ cuối nhà Thanh, bắt đầu làm hàng loạt nhẫn phỉ thúy, tại sao vậy? Nguyên liệu phỉ thúy đắt đỏ, có thể dùng để khoe khoang.
Vào tháng 4 năm 2007, nhà đấu giá Sotheby's Hồng Kông đã đấu giá một bộ nhẫn ngọc, tổng cộng có bảy chiếc, đựng trong một chiếc hộp sơn mài khắc đỏ thời Càn Long, phối kèm với lớp lót bên trong bằng gỗ tử đàn. Ngay cả hộp đựng cũng là di văn vật quan trọng, bạn thử nghĩ xem chiếc nhẫn này làm sao mà không đẹp cho được? Giá giao dịch cuối cùng của bộ nhẫn này là 4736 vạn đô la Hồng Kông.
Sự trỗi dậy của phỉ thúy
Năm Gia Khánh thứ 4 (năm 1799), vua Càn Long qua đời, Gia Khánh hạ chỉ, Hoà Điền và những nơi khác ngừng cống nạp nguyên liệu ngọc. Cả một thế kỷ thịnh thế kéo dài suốt một trăm năm của Trung Quốc vào thế kỷ 18, đến năm này là kết thúc. Cho đến tận khi triều Thanh diệt vong, nguyên liệu ngọc của Tân Cương không bao giờ bước chân vào Tử Cấm Thành nữa. Vậy thì vào thời điểm cuối nhà Thanh, trong cung đình đã rộ lên loại ngọc khí gì? Phỉ thúy. Nói chung mà nói, ngọc truyền thống gọi là "ngọc mềm" (nhuyễn ngọc), phỉ thúy gọi là "ngọc cứng" (ngạnh ngọc). Từ Hy Thái Hậu đặc biệt thích loại ngọc khí có màu xanh lá này, không thích màu trắng. Trước triều đại Càn Long, phỉ thúy không được coi trọng trong cung đình. Đến tận cuối thời Thanh, do sở thích cá nhân của Từ Hy Thái Hậu đã ảnh hưởng đến dân gian, dẫn đến việc dân gian bắt đầu chuộng phỉ thúy.
Chúng ta đều biết món đồ trang trí phỉ thúy nổi tiếng nhất chính là một búp cải phỉ thúy, hiện đang được bảo tồn tại Cố Cung Đài Bắc. Nghe nói những người đến Cố Cung Đài Bắc, vừa bước vào cửa là hỏi: "Búp cải phỉ thúy đâu? Búp cải phỉ thúy đâu?" Nhất định phải ngắm cho bằng được món đồ này, đúng không? Búp cải phỉ thúy này đã tận dụng phần gốc màu trắng của ngọc và màu xanh lá của phỉ thúy, điêu khắc xảo sắc thành cây cải thảo và côn trùng trên cỏ, được mọi người tấm tắc khen ngợi nhắc mãi không thôi.
Xung quanh nguồn gốc của búp cải phỉ thúy này, có rất nhiều cách nói khác nhau. Cách nói thứ nhất, nó là của hồi môn của Trân phi, phi tử của vua Quang Tự. Cách nói thứ hai, nó không phải là của hồi môn, mà chính là một món đồ yêu thích của Tây Thái Hậu, ngày ngày bày ngay trước mặt để ngắm nghía. Búp cải này tuy không ăn được, nhưng có thể thưởng lãm.
Tổng kết
Đồ ngọc cổ đại của Trung Quốc, tôi đã giảng được chín bài rồi, tương đối khái quát từ ngọc khí thời kỳ đồ đá mới, qua nhà Thương Chu, Hán Đường, Liêu Kim Nguyên, Tống Minh, cho mãi đến đời Thanh.
Đứng từ góc độ công nghệ kỹ thuật mà nói, đến thời kỳ Càn Long của triều Thanh, ngọc khí Trung Quốc đã đạt đến đỉnh cao nhất. Độ khó trong công nghệ kỹ thuật chế tác ngọc khí thời kỳ này, ngày nay đều không thể đạt tới toàn bộ; độ tinh xảo phức tạp rườm rà cũng đạt đến mức cao nhất trong lịch sử, có thể làm cho ngọc khí trở nên vô cùng phức tạp, đòi hỏi phải tiêu tốn rất nhiều nhân lực. Lại còn có một vấn đề nữa, chính là những món ngọc khí thoạt nhìn có vẻ đơn giản, nhưng để người ngày nay làm, lại làm không nổi, thế nhưng thợ ngọc thời Càn Long lại có thể hoàn thành, họ có rất nhiều kỹ năng nay đã thất truyền. Trải qua tám nghìn năm, ngọc khí Trung Quốc phát triển đến thời kỳ Càn Long, có thể nói là đã vẽ nên một dấu chấm tròn trịa viên mãn. Từ sự chất phác nguyên thủy thời kỳ đồ đá mới, cho đến sự đạt đến đỉnh cao chói lọi thời kỳ Càn Long, việc chế tác ngọc khí đã đi qua một con đường dài đằng đẵng.
Ngọc khí thời kỳ đầu chính là theo đuổi sự trang trí, hình chế vô cùng đơn giản, một viên đá ngọc khoan một lỗ, là có thể treo lên người để trang trí. Ngọc khí sau đó bắt đầu mang theo sắc thái tôn giáo, rồi từ tôn giáo diễn biến thành đạo đức, tức là ngọc có ngũ đức. Cuối cùng, ngọc khí bước xuống thần đàn, biến thành một loại hàng tiêu dùng thủ công mỹ nghệ dân gian, một loại ký thác tinh thần. Quá trình diễn biến này, đã phản ánh văn hóa của các thời kỳ lịch sử khác nhau của Trung Quốc, phản ánh hình thái xã hội đối với sự ảnh hưởng của dân tộc chúng ta. Xét theo một ý nghĩa nào đó, quá trình phát triển của ngọc khí, chính là chặng đường tâm lý của dân tộc chúng ta. Thế thì, trong quá trình này, chúng ta thực tế vẫn đã gặp phải đủ loại chướng ngại vật về mặt kỹ thuật. Bài giảng tiếp theo sẽ bắt đầu từ kỹ thuật.